Catilína 41

XLI.

Ach bhí na hAllobróga i bhfad i gcás ’dir dhá chómhairle i dtaobh cad ba mhaith dhóibh a dhéanamh. Bhí ar thaobh, na fiacha, a ndúil i gcogadh, an tairbhe mór a thiocfadh as an mbua lena raibh súil acu. Bhí ar an dtaobh eile, an bhreis shaibhris, an bheart shiúrálta, an tairbhe ’na raibh deimhne air in inead an tairbhe ná raibh deimhne air. Bhíodar ag cur ’s ag cúiteamh. Fé dheireadh do rug séan na Rómha an bua. Do nochtadar an gnó go léir do Quintus Fabius Sanga, fear a dheineadh coimirce go minic dá gcathair. D’innis Sanga an scéal do Chiceró. Duairt Ciceró leis na teachtairíbh a leogaint orthu go raibh ana-bháidh acu leis an gceilg; aithne ’ chur ar an gcuid eile acu; geallúna maithe ’ thabhairt dóibh; dícheall a dhéanamh ar iad a bheith chómh soiléir sa choir acu agus dob fhéidir é.

Foclóirín

báidh: “sympathy, liking”, or in the CO. Pronounced /bɑ:gʹ/.
geallúint: “promise, pledge”, or gealltanas in the CO.
Quintus Fabius Sanga: Quintus Fabius Sanga, son of Quintus Fabius Maximus who received the surname Allobrogicus for having subdued the Allobroges in 121 BC. He became the patron of the Allobroges and through his offices they allerted Cicero to the Catiline conspiracy.
siúrálta: “sure, certain”, or siúráilte in the CO. Pronounced /ʃu:’rɑ:lhə/.
soiléir sa choir: “implicated in the crime”.

Críost Mac Dé 5

Caibideal a Cúig

An tÍonú; an tEipiphaní; an Teitheadh go hÉigipt.

B’é dlí Mhaoise go gcaití tímpallghearradh ’ dhéanamh ar gach céadghin mhic ocht lá tar éis é ’ theacht ó bhroínn a mháthar. B’é toil ár Slánaitheóra, moladh go deó leis, é féin d’úmhlú fén ndlí sin an fhaid a bhí an dlí sin i bhfeidhm. É féin a chuir an dlí sin ar bun i bhfad roimhe sin, nuair a tugadh an dlí d’Ábraham, agus d’úmhlaigh sé é féin don dlí sin ó ba de shliocht Ábrahaim é. Agus ’na theannta san, d’úmhlaigh sé é féin don dlí sin i dtreó ná beadh na Iúdaígh dhá chasadh leis ar ball go raibh sé gan tímpallghearradh. B’é sin an t-asachán ba tharcaisní ’ fhéadadh na Iúdaígh a chasadh leis na Gíntibh, a rá go rabhadar gan tímpallghearradh, agus b’é toil an tSlánaitheóra gan a dh’fhágaint ar a gcumas an t-asachán san do chasadh leis féinig ’na dhiaidh san nuair a bheadh sé ag ínsint an tSoíscéil dóibh.

Do deineadh an tímpallghearradh ar an leanbh agus do tugadh a ainm air, an ainm Íosa, an ainm a dh’órdaigh an t-aingeal a thabhairt air sarar gabhadh sa bhroínn é. Ciallaíonn an focal Íosa ‘Slánaitheóir,’ agus d’oir an ainm go hana-chruínn don leanbh san. Slánaitheóir i gceart is ea é mar dhein sé slánú nárbh fhéidir d’éinne eile a dhéanamh. Bhí ar chumas an duine an peaca ’ dhéanamh, ach ní raibh ar chumas an duine díobháil an pheaca do leigheas. D’fhéad an duine aithne Dé do bhriseadh. Ní raibh, áfach, ach Dia féinig a dh’fhéadfadh sásamh a thabhairt sa bhriseadh sin. Tá Críost Mac Dé ’na Dhia agus ’na dhuine; ’na dhuine chun na páise ’ dh’fholag mar shásamh sa pheaca a dhein an duine, agus ’na Dhia chun an tsásaimh sin a bheith ’na leórghníomh dhiongbhálta. Tá an brí sin go léir san ainm naofa san Íosa. D’fhuilig Íosa an pháis thar cheann na cine daonna, le grá don chine daonna, agus do thóg an pháis sin den chine daonna an eascaine a bhí curtha ag an bpeaca ar an gcine daonna, eascaine ná féadfadh aon ní eile a thógaint den chine daonna ach an pháis a dh’fhuilig Íosa Críost Mac Dé thar cheann na cine daonna agus ar son na cine daonna, le grá don chine daonna.

B’éigean do Mhuire Mháthair, leis, úmhlú agus luí fé dhlí Mhaoise, ar chuma do bhain léi féinig. B’é dlí Mhaoise, gach leanbh fireann a thiocfadh a broínn a mháthar, nárbh fholáir é ’ choisreacan chun an Tiarna. Agus níorbh fholáir an mháthair a dh’fhanúint daichead lá ar leithligh, istigh ’na tigh féin sa bhaile, tar éis an linbh a theacht ar an saol. I gcaitheamh an daichead lá san ní raibh ceadaithe d’aon mháthair teacht i ngaire an tsanctuáriuim. Bhí ’ fhios ag Muire Mháthair nár bhain an dlí sin léi féinig. Nár mhar a chéile í féin agus aon mháthair eile dár mhair riamh. Bhí ’ fhios aici cad é an brí a bhí leis an bhfocal aduairt sí leis an árdaingeal, agus cad é an brí a bhí leis an bhfocal aduairt an tÁrdaingeal léi. Bhí sí ’na Máthair agus ’na Maighdin, agus ní raibh aon truailliú uirthi. Dá bhrí sin níor bhain an dlí úd léi in aon chor. Ach do dhein sí de réir na dlí, fé mar a deineadh de réir dlí an tímpallgheárrtha i dtaobh a Mic. Nuair a bhí an daichead lá caite bhí aimsir a híonaithe críochnaithe. De réir na dlí do bhain an t-íonú leis an máthair agus leis an leanbh in éineacht. Dá bhrí sin, nuair a bhí an daichead lá caite chuaigh Ióseph agus Muire suas go Ierúsalem agus do rugadar leó an leanbh Íosa agus do deineadh na híbirtí a bhí órdaithe de réir na dlí. Bhíodh na híbirtí sin costasúil ar dhaoinibh saibhre ach ní bhídís costasúil ar dhaoinibh dealbha. Daoine dealbha ab ea Ióseph agus Muire Mháthair agus ní raibh orthu a thabhairt le híbirt ach an dá cholúr, agus do deineadh íonú Mhuire agus coisreacan Íosa.

Tá féile ó shin in eaglais Chríost in onóir don íonú san na Maighdine Muire, féile an íonaithe, nú “Lá Fhéile Muire na gcoinneal sa teampall.”

Bhí an uair sin i gcathair Ierúsaleim, duine fíoraonta agus Símeón ab ainm do, agus bhí sé “ag súil le sólás Israéil.” Gan amhras bhí ’ fhios aige, as an mBíobla, a bréithre na bhfáidhí, go raibh an t-am ann chun an tSlánaitheóra do theacht, agus bhí a shaol aige á chaitheamh ag tnúth le hé ’ dh’fheiscint sara bhfaigheadh sé bás. Bhí an Sprid Naomh tar éis a shoíllsiú don fhear fhíoraonta san gur dheimhin go bhfeicfeadh a shúile an Slánaitheóir sara bhfaigheadh sé bás. Le línn Muire Mháthair agus Ióseph a bheith ag teacht chun an teampaill bhí an Sprid Naomh ag seóladh Shímeóin chun an teampaill, leis, i dtreó go bhfaigheadh sé an radharc lena raibh sé ag tnúth. Duin’ uasal creidiúnach, de réir lucht eólais, ab ea Símeón. Tháinig sé go dtí an teampall. Chonaic sé an lánú bhocht agus an leanbh. Níor chuir a ndealús aon stad ann, tháinig sé chúthu láithreach. Thóg sé an leanbh chuige in’ ucht. Nuair a bhí an leanbh in’ ucht aige d’fháisc sé lena chroí é, agus ansan do labhair sé an channtaic seo:—

A Thiarna, leog dod sheirbhíseach
Imeacht anois i síocháin,
De réir t’fhocail;
Óir tá radharc fachta ageam shúilibh
Ar do Shlánú,
An Slánú atá ollmhaithe agat
Os cómhair na bpobal go léir;
An Solas atá chun na ngínte do shoíllsiú;
Agus Glóire do phobail féinig Israél.

Bhí Muire agus Ióseph ag éisteacht le cainnt an duin’ uasail naofa agus bhí iúnadh orthu. Níor labhair aon duin’ uasail eile leó an lá san ar an gcuma san. Níor ghnáth le huaislibh Ierúsaleim labhairt le daoine bochta dealbha. Dá éaghmais sin dob iúntach an channtaic í sin do labhair an duin’ uasal. Bhíodar ag machnamh ar an gcanntaic agus ag déanamh iúnadh dhi. Bhí an fhilíocht uasal agus bhí an brí doimhinn. Chuir an duin’ uasail a bheannacht ar an leanbh. Ansan do luigh súil an duin’ uasail ar Mhuire. Do taispeánadh dá aigne an bhuairt agus an folag a bhí ’na cómhair. Bhí sise ag féachaint ar an leanbh. Do labhair an duin’ uasail. “Féach,” ar seisean, agus an leanbh ar a bhaclainn aige os a cómhair, “beidh an leanbh so ’na thrúig díthe, agus ’na chúis airéirithe, dá lán in Israéil. Diúltófar do agus séanfar é, agus raghaidh claíomh dóláis trí t’anamsa féinig.” “Agus,” ar seisean i dtaobh an linbh, “tiocfaidh as san go nochtfar smaointe as mórán croithe.”

Measaid cuid de lucht an eólais go raibh an duin’ uasal san Símeón ana-chreidiúnach an uair sin i gcathair Ierúsaleim. Déarfaidís go raibh sé in’ uachtarán ar an sanhedrim. Peoca ’ bhí sé sa ghnó san nú ná raibh bhí aithne mhaith aige ar na Iúdaígh a bhí ’na thímpall an uair sin. Bhí aithne mhaith aige ar na Fairisíneachaibh agus ar na haicmeachaibh eile a bhí ann. Bhí ’ fhios aige go mbíodh na Fairisíneacha dhá leogaint orthu ana-ghrá ’ bheith acu do dhlí Mhaoise. Do chíodh an phoiblíocht an díogras thar bárr a bhí iontu don dlí. Ach bhí ’ fhios ag Símeón go raibh díogras eile laistigh den díogras san a chonaic an phoiblíocht, agus nár dhíogras don dlí an díogras a bhí laistigh ach díogras chun saibhris agus chun pléisiúir agus chun onóra ó dhaoine. Bhí ’ fhios ag Símeón gur dhíogras bréagach an díogras don dlí. Bhí ’ fhios aige, nuair a thiocfadh an Soíscéal, agus gan aon trácht ann ar an ngradam a mheas na Iúdaígh a gheóbhaidís ón Messiah, go n-iompóidís i gcoinnibh an tSlánaitheóra agus ansan go bhfeicfí cad é an saghas an díogras don dlí. Go dtaispeánfadh beatha agus bás Chríost gur dhíogras bréagach an díogras don dlí, agus go nochtfadh san an díogras laistigh, an díogras daonna, an díogras chun an tsaibhris, an díogras chun an phléisiúir, an díogras chun nithe saolta. Ar an gcuma san “do nochtfí na smaointe” a bhí i bhfolach istigh in sna croithibh sin. Nuair a tháinig an t-am do fíoradh cainnt Shímeóin. Ní hea ach do fíoradh a chainnt ó thosach. Bhí ’ fhios ag na Fairisínigh go raibh an t-am ann chun na geallúna do chómhlíonadh. Dá dtagadh an Slánaitheóir ’na rí, nú in’ árdrí, agus na mílte sló aige, is tapaidh a rithfeadh na Fairisínigh chuige. Ní mar sin a tháinig sé ach ’na leanbh lag gan chómhacht shaolta gan slóite gan arm. Níor chuireadar aon tsuím sa scéal san. Níorbh aon mhaith slóite aingeal agus gan sa té a tháinig ach leanbh lag, ag mnaoi bhocht dhealbh. Ní hé sin saghas Messiah do theastaigh ó sna Fairisínigh. Do shéan na Fairisínigh é luath go leór. Bhí na smaointe úd i bhfolach istigh ’na gcroí acu. Chimeádadar i bhfolach iad an uair sin ón bpoiblíocht ach níor fhéadadar iad a chimeád i bhfolach ó Shímeón. Chonaic an saol mór ’na dhiaidh san na smaointe a bhí in aigne na bhFairisíneach, conas mar a bhí díogras do dhlí Mhaoise acu mar chlúdach ar dhúil i saibhreas, ar dhúil i gcreidiúint, ar dhúil in uachtaránacht, ar dhúil i suairceas agus i bpléisiúr an tsaeil seo. Do thosnaigh an nochtadh an lá a rugadh Críost Mac Dé, agus do críochnaíodh an nochtadh an lá a dh’fhuilig Críost Mac Dé bás ar chrann na cruise chun na cine daonne do shábháil.

Is baol go bhfuil a lán de sna Críostaithibh riamh ó shin, agus anois féin, agus nár mhór nochtadh den tsaghas chéanna do dhéanamh ar a smaointibh, go leogaid siad orthu, leó féinig agus le cách, go bhfuil ana-dhíogras don chreideamh acu agus gan sa díogras san acu ach clúdach ar an ndúil i nithibh saolta atá i bhfolach istigh ’na gcroithibh acu. Is baol ná nochtfar na smaointe sin, as na croithibh sin, go dtí lá an bhreithiúntais. Beidh sé déanach an uair sin.

Le línn a chainnte ’ chríochnú do Shímeón tháinig bean chúthu. Anna ab ainm don mhnaoi. Phanuél ab ainm dá hathair. De threibh Aseir ab ea é. Bean aosta ab ea Anna an uair sin. Bainntreach ab ea í. Bhí sí seacht mbliana pósta, agus do cailleadh a fear, agus d’fhan sí sa teampall as san amach go dtí go raibh sí, an lá san, cheithre bliana gus cheithre fichid. Agus ag déanamh troscaidh agus úrnaithe agus ag onórú Dé, is ea ’ bhí sí ag caitheamh a saeil sa teampall. Tháinig sí sin de láthair an uair sin agus d’admhaigh sí an Tiarna agus bhíodh sí ag trácht air le gach éinne a bhí ag súil le fuascailt Israéil.

D’airigh na Fairisínigh cainnt na bainntrí sin agus í dhá admháil gurbh é an Slánaitheóir an leanbh san. Níorbh fhéidir dóibh gan an chainnt d’aireachtaint. Ní haon uair amháin ná dhá uair aduairt sí gurbh é an Slánaitheóir a bhí geallta é. Deir an Soíscéal go “mbíodh sí ag trácht air.” Do lean sí dhá rá an fhaid a mhair sí ’na dhiadh san. Bhí ’ fhios ag gach éinne sa chathair go mbíodh an chainnt sin ar siúl aici coitianta. Bhí an bheirt sin, Símeón agus Anna, ceapaithe ag Dia chun na fírinne sin a chimeád os cómhair na ndaoine an fhaid a mhair an bheirt.

D’airigh muíntir Bhetleheim an scéal a dh’innis na haeirí i dtaobh na n-aingeal. D’airigh muíntir Ierúsaleim an scéal céanna. D’airigh gach éinne an chainnt aduairt Símeón sa teampall agus an chainnt aduairt an bhanfháidh Anna. Bhí an chainnt go léir i mbéal na poiblíochta. Dá bhrí sin níor fágadh aon leathscéal acu chun gan aon tsuím a chur sa chainnt. Bhí an gheallúint acu go léir sa Bhíobla. Bhí ’ fhios acu go raibh an t-am ann, de réir na bhfáidhí, chun na geallúna do chómhlíonadh. Do cuireadh chúthu na haingil agus Símeón agus Anna dhá ínsint dóibh go raibh an gheallúint cómhlíonta, go raibh an Slánaitheóir tagaithe, go raibh sé ’na luí ansúd sa mhainséar. Níor thaithn an mainséar leó. Níor thaithn an bhochtaineacht leó. Níor thaithn an dealús leó. Ní Slánaitheóir bocht dealbh, ’na luí i mainséar asail, a bhí uathu, ach rí cómhachtach do chuirfeadh suas iad os cionn an domhain go léir. “Tháinig sé chun a dhaoine féinig agus ní ghlacfaidís é.”

Ach bhí daoine eile ar an saol an uair sin in éaghmais na nIúdach, agus do hínseadh do sna daoinibh eile sin go raibh an Slánaitheóir tagaithe.

Nuair a bhí a ngnó déanta sa teampall ag Muire Mháthair agus ag Ióseph d’fhágadar slán ag Símeón agus ag Anna agus ghluaiseadar amach as an gcathair chun dul ó dheas arís go Betlehem. Ag imeacht amach as an gcathair dóibh chonacadar cuallacht uasal ag teacht isteach sa chathair ’na gcoinnibh. “Máigí,” a thugann an Soíscéalaí Maitiú orthu. De réir an chúntais atá againn ar na Máigí sin is léir gurbh é saghas iad ná daoine de shaghas na ndraoithe a bhí in Éirinn in aimsir Phádraig; págánaigh ab ea iad ar nós na ndraoithe a bhí in Éirinn, ach ar nós na ndraoithe sin bhí an phágánacht ní b’uaisle agus níba ghlaine acu ná mar a bhí an phágánacht ag treabhchasaíbh eile a bhí ’na dtímpall. Meastar go n-adhraidís aon chómhacht amháin a bhí, dar leó, os cionn an domhain go léir. Deirtear gur saghas éigin sagart gurbh ea iad, ach ná bíodh aon íodail acu, ná aon íbirtí. I náisiún na bPersach a bhíodar. Deirtear gur chimeádadar, ó shliocht go sliocht, iarracht éigin den chreideamh a thug Naoi dá shliocht.

Bíd na spéartha ana-ghlan in sna tíorthaibh sin sa domhan toir agus bíonn ana-sholas in sna réilthíníbh san oíche ann. Agus is béas le muíntir na dtíortha san bheith i gcónaí ag faire ar na réilthíníbh san oíche agus ag breithniú a ngluaiseachtaí. Bhí an béas san ag na Persachaibh agus ag á ndraoithibh in aimsir ár Slánaitheóra, agus bhí eólas cruínn acu ar gach cor dá gcuireadh aon réilthín di. Agus ní fhéadfadh aon réilthín nua í féin a thaispeáint i ganfhios dóibh.

Tá rud eile againn le rá i dtaobh na ndaoine úd a bhí sa domhan toir an uair a tháinig ár Slánaitheóir. Tuigtear go raibh dhá chúis ag Dia na Glóire leis an Iúdaígh a bhreith soir go Babilóin i mbraighdineas, ’sé sin, chun pionóis a chur orthu féin mar gheall ar a bpeacaíbh, agus chun a thaispeáint don mhuíntir thoir cad é an saghas an creideamh a bhí tabhartha ag Dia do chlaínn Israéil. Do deineadh an dá ghnó san. Do cuireadh an pionós ar chlaínn Israéil, agus dheineadar aithrí ná déanfaidís choíche dá mba ná curfí an pionós orthu. ’Na theannta san do thug cómhluadar na nIúdach don mhuíntir thoir eólas ar fhírinníbh creidimh, eólas a dhein maitheas mór dóibh. Measaid lucht eólais go bhfuair a lán den mhuíntir thoir, an uair sin, a cainnt agus a cómhrá na nIúdach, eólas ar an Messiah ’ bheith le teacht agus gur chimeádadar an t-eólas. Gan amhras bhíodh na Iúdaígh dhá rá coitianta go dtiocfadh an Messiah; gur gheall Dia d’Ábraham go dtiocfadh an Slánaitheóir. Nuair ab é toil Dé croí an rí lastoir do spriocadh chun na nIúdach do chur siar abhaile agus chun an teampaill mhóir do chur suas arís, do tháinig a lán de sna Iúdaígh anoir ach níor thánadar go léir. D’fhan mórán acu lastoir agus chimeádadar san na daoine thoir ag cuímhneamh ar an ngeallúint agus ag cuímhneamh ar an Messiah úd a bhí le teacht.

As san go léir, níorbh iúnadh, nuair a taispeánadh an réalt iúntach úd do sna draoithibh uaisle agus nuair a cuireadh ’na luí ar a n-aigne go raibh “Rí na nIúdach,” tagaithe ’na leanbh, ar an saol, gur chreideadar láithreach é, agus gur thuigeadar, trí shoíllsiú an Sprid Naoimh, gur cheart dóibh dul agus an Rí sin d’adhradh.

Chómh maith do ghluaiseadar láithreach. Bhí an tslí fada, ach gan amhras do taispeánadh an réalt dóibh in am agus thug Dia gach aon chúnamh dóibh chun an slí ’ chur díobh agus teacht go dtí cathair Ierúsaleim, an chathair úd gur airíodar a hainm ó Iúdaígh an bhraighdinis chómh minic.

Ní ceart a dhearúd, bíodh gur i mbraighdineas a bhí na Iúdaígh lastoir, ná raibh an scéal chómh holc in aon chor ann agus a mheasfadh duine. Gan amhras bhí an scéal go holc acu nuair a bhí an namhaid dhá gcomáint ón mbaile, ó chathair Shamaría, agus ó chathrachaibh eile tíre Phalestín, agus ansan ó chathair Ierúsaleim féinig. Agus gan amhras bhíodh an scéal go holc acu an fhaid a bhídís ar an slí soir agus an namhaid dhá gcomáint rómpu agus dhá mbualadh nuair a dheinidís ríghneas nú nuair a bhíodh tuirse an bhóthair orthu. Ach nuair a bhíodh tamall caite lastoir acu agus áiteanna cónaithe tabhartha dhóibh ann, agus iad socair in sna háiteannaibh cónaithe sin, d’éiríodh muíntearthas go minic idir iad agus na daoine thoir, agus thugadh an creideamh fírinneach a bhí acu éirim aigne dhóibh ná bíodh ag an muíntir thoir. Do thugadh an éirim aigne sin búntáiste dhóibh agus creidiúint, i dtreó go mbíodh an mhuíntir thoir go minic ag féachaint suas chúthu le hurraim agus ag cur ceisteanna chúthu i dtaobh an chreidimh agus i dtaobh gach aon rud a bhain leis an gcreideamh. Do lean an braighdineas i bhfad, agus ní hin éineacht a chuaigh na Iúdaígh go léir soir, ná ní hin éineacht a thánadar anoir. Fuair an mhuíntir thoir ana-chaoi ar chreideamh na nIúdach a dh’fhoghlaim agus ar aithne ’ chur ar Iehóbha, agus ar Mhaois, agus ar na haitheantaibh a thug Iehóbha do Mhaois, agus ar conas mar ná raibh clann Israéil dílis do Iehóbha agus nár chimeádadar na haitheanta, ná an connradh a dhein Iehóbha leó. Do chonaic an mhuíntir thoir go soiléir an dólás a bhí ar na Iúdaígh mar gheall ar na peacaíbh a dheineadar in aghaidh Iehóbha, na peacaí gur chuir Iehóbha an braighdineas san orthu ’na dtaobh. Chonaic an mhuíntir thoir an sólás aigne do thagadh ar na Iúdaígh sin nuair a chuímhnídís ar an AON naofa úd a bhí geallta ag Iehóbha dhóibh. Bhí a leithéid sin de mheas ag na págánaigh ar na Iúdaígh agus a leithéid d’fhéachaint suas acu chúthu go ráiníodh uaireanta Iúdach a bheith, ní hamháin ana-chreidiúnach, ach ana-chómhachtach san áit thoir. Fear ana-chómhachtach ab ea an Iúdach Mardochai. Agus fear ana-chómhachtach ab ea an fáidh Daniel. Bhí a leithéid sin de mheas ag na págánaigh ar Dhaniel go raibh a ainm i seanfhocal acu. Aon duine a bhíodh eagnaí thar na beartaibh deiridís, “tá sé chómh heagnaí le Daniel.”

Níorbh aon iúnadh, nuair a bhí an scéal ar an gcuma san lastoir, na daoine, go mór mór na draoithe, ’ bheith ag faire ar na réaltaibh, agus san am gcéanna ag cuímhneamh ar an Rí úd na nIúdach a bhí geallta agus a bhí le teacht ar an saol. Agus ansan nuair a taispeánadh an Réalt dóibh níorbh aon iúnadh, trí shoíllsiú an Sprid Naoimh, gur thuigeadar cad é an brí a bhí leis an Réalt. Thánadar anoir an tslí go léir. Cá bhféadfaidís aghaidh a thabhairt ach isteach i gcathair Ierúsaleim, an chathair naofa go raibh na Iúdaígh ag trácht uirthi leó i gcónaí. Thánadar isteach i gcathair Ierúsaleim. Bhí gan amhras, cuallacht mhór seirbhíseach acu agus a lán camall. Agus gan amhras bhí lucht airm acu chun iad a chosaint ar lucht foghla, agus gan amhras bhíodar féin armtha go maith agus bhíodar oilte ar úsáid na n-arm. Gan amhras, leis, ní rabhadar gan eólas acu ar an dteangain Eabhra, tar éis an chaoi a thug braighdineas na nIúdach dóibh ar an dteangain sin a dh’fhoghlaim.

Chómh luath agus ’ thánadar isteach sa chathair do bhailigh na daoine chúthu, slua de dhaoinibh bochta na cathrach, agus roinnt de dhaoinibh ná raibh róbhocht, agus cuid de sna huaislibh. B’fhuiriste dhóibh a thuiscint go raibh ana-dhúil ag na daoine go léir, bocht agus saibhir, ’ fhios d’fháil cérbh iad na huaisle iasachta. Ní dócha go rabhadar i bhfad sa chathair sarar fiafraíodh díobh cárbh as iad agus cérbh iad féin, agus cad a bhí uathu. Thugadar an t-eólas uathu gan ríghneas: “Thánamair ón ndomhan toir. Tá Rí na nIúdach beirthe. Chonacamair a réalt sa domhan toir. Is é an tiarna atá geallta do sna Iúdaígh é. Thánamairne chun é ’ dh’adhradh mar is cóir Dia d’adhradh. Taispeántar dúinn cá bhfuil sé.”

Níor labhair éinne dhá bhfreagradh. Níor airigh éinne acu, uasal ná íseal aon “Rí na nIúdach,” a bheith tagaithe ar an saol. Ní raibh aithne acu ar aon “Rí na nIúdach,” óg ná aosta, ach ar Héród. Ní raibh i Héród ach rí fé smacht na Rómhánach, agus rí drochmhianaigh ab ea é, rud ab eól do chuid acu go teinn, bíodh ná leómhfaidís a leogaint orthu gurbh eól.

Níor chuímhnigh éinne ar an gcainnt úd na n-aeirí, nú má chuímhnigh éinne ar an gcainnt sin, agus ar an scéal úd na n-aingeal, níor leog sé air gur chuímhnigh. Dá dtráchtadh sé ar an haeiríbh agus ar na haingealaibh chaithfeadh sé trácht ar an bpluais, agus ar mhainséar an asail. Cé ’ thráchtfadh ar an bpluais, agus ar mhainséar an asail, agus ar an lánúin bhocht dhealbh úd, leis na huaislibh móra san ón ndomhan toir!

Do thuig na huaisle, má bhí aon eólas acu le fáil ó éinne i dtaobh “Rí na nIúdach,” an Rí go bhfeacadar a réalt sa domhan toir, gur ón rí sin na nIúdach a bhí beó an uair sin sa chathair a gheóbhaidís an t-eólas. Chuireadar teachtaireacht chun Héróid dhá ínsint cérbh iad agus dhá iarraidh air cead a thabhairt dóibh agus go raghaidís chun cainnte leis. Do tugadh an cead. Chuadar chun cainnte leis an rí. Do ghlac an rí Héród iad le honóir mhór nuair a chonaic sé an chóir uasal a bhí orthu. D’fhiafraigh sé dhíobh cad a bhí uathu, nú cad í an dea-chómharsanacht a dh’fhéadfadh sé féin a dhéanamh dóibh. D’ínseadar do a ní a bhí uathu:—

“Innis dúinn, a rí,” ar siad, “cá bhfuil an Rí seo na nIúdach atá beirthe. Chonacamair a réalt sa domhan toir agus thánamair chun é ’ dh’adhradh.” Ansan, gan amhras, d’ínseadar do an scéal, tríd síos, i dtaobh an eólais a fuaradar, agus a fuair daoine nárbh iad, lastoir, ó Iúdaígh an bhraighdinis, i dtaobh an Mhessiah, an rí a bhí le teacht chun bheith os cionn an nIúdach, agus go raibh ’ fhios acu go raibh sé tagaithe ar an saol mar go taispeánadh a réalt dóibh sa domhan toir.

D’éist Héród leó go ciúin agus go séimh. Bhí a chroí lán de dhrochaigne ach chimeád sé istigh an drochaigne. Nuair a bhí a gcainnt ráite acu san duairt sé leó: “Níor airíos-sa an ní sin fós,” ar seisean. “Tá sé chómh maith agaibhse anois, a uaisle,” ar seisean, “dul go dtí an tigh ósta is feárr sa chathair agus tuirse na slí ’ chur díbh. An fhaid a bheidh sibh ag cur úr dtuirse dhíbh chífeadsa lucht eólais na cathrach so agus cuirfead tuairisc an linbh seo adeirthíse orthu. Ansan nuair a bheidh an tuairisc fachta agam cuirfead fios oraibh agus tabharfad díbh an t-eólas.”

Do socraíodh an scéal ar an gcuma san. Do stiúraigh teachtairí Héróid iad chun na hóstaíochta ba dhaoire agus ba chúmpórdúla a bhí sa chathair, agus d’órdaigh sé, fé cheilt, an óstaíocht a thabhairt in aisce dhóibh agus an costas a bheith air féinig. Bhí Héród fial i ngnóthaíbh den tsórd san. Agus ’na theannta san, bhí a chúis féin aige an uair sin leis an bhféile.

Do ghluais an scéal ar fuid na cathrach go raibh leanbh éigin beirthe agus go raibh an leanbh san chun bheith ’na rí ar náisiún na nIúdach, agus deir an Soíscéal go raibh buaireamh ar Héród, agus ar Ierúsalem go léir chómh maith.

Ní deocair a thuiscint cad é an saghas an buaireamh a bhí ar Héród. Do thaispeáin sé féin go luath ’na dhiadh san cad é an saghas an buaireamh a bhí air. Ach cad é an saghas an buaireamh a bhí ar “Ierúsalem go léir chómh maith,” níl sé chómh fuiriste a thuiscint. Cuireann súil le rud a thaithnfeadh go mór le duine buaireamh air chómh maith díreach agus ’ chuirfeadh súil le rúd ná taithnfeadh in aon chor leis. Bhí mórán daoine naofa i gcathair Ierúsaleim an uair sin. B’fhéidir ná raibh puínn daoine ann a bhí chómh naofa le Símeón agus le Naomh Anna, ach bhí a lán daoine ann a bhí fíoraonta go maith. Bhí na daoine sin ag súil le teacht an tSlánaitheóra, agus nuair ’ airíodar na huaisle móra úd a bheith tagaithe ón ndomhan toir agus iad dhá rá go raibh an Slánaitheóir tagaithe agus go raibh sé beó, ’na leanbh óg, in áit éigin sa chathair, ní fhéadfadh an scéal gan buaireamh uathásach a chur orthu, agus iad dhá fhiafraí ar chosmhail gurbh fhíor é nú ar chosmhail nárbh fhíor é.

Bhí a lán daoine saibhre sa chathair an uair sin. D’airíodar an chainnt i dtaobh na n-uasal san a tháinig ón ndomhan toir. Bhí buaireamh aigne orthu san mar gheall ar an saibhreas a bhí acu. Bhí eagla istigh ’na gcroí go mb’fhéidir go ndéanfadh an rí óg so athrú éigin ar an saol agus go scarfadh an t-athrú san iad féin agus an saibhreas lena chéile. Bíonn an t-eagla san i gcónaí ar lucht saibhris.

Bhí daoine bochta sa chathair, gan amhras is mó dhíobh san a bhí ann ná mar a bhí de dhaoinibh saibhre ann. Ba bheag ná gur chuma leó san cad é an t-athrú a dhéanfadh an Rí óg úd ar an saol. Bhíodar féinig chómh fada san síos sa tsaol gur dheallraitheach, pé athrú a déanfí orthu gur suas a chuirfeadh sé iad. Ach do chuirfeadh súil le héirí buaireamh orthu bíodh gurbh é do thaithnfeadh leó.

Ní dó’ liom, áfach go raibh éinne eile sa chathair a bhí chómh mór trí chéile aigne agus a bhí Héród nuair ’ airigh sé an chainnt aduairt na huaisle úd ón ndomhan toir. Chomáin sé teachtaireacht mórthímpall ag triall ar uachtaránaibh na sagart agus ar sheanóiríbh an phobail agus duairt sé leó teacht chuige. Thánadar chuige. Nuair a thánadar chuige d’fhiafraigh sé dhíobh cá mbéarfí Críost. D’ínseadar do gur i mBetlehem Iúda a béarfí é. Agus thugadar do cainnt an fháidh ag deimhniú an scéil sin:— “Agus tusa a Bhetleheim, a thalamh Iúda, ní tu is lú in aon chor ar thaoiseachaibh Iúda, óir is asatsa a thiocfaidh an taoiseach a dhéanfaidh mo phobal Israél do riaradh.”

Nuair ’ airigh Héród an méid sin ó sna huachtaránaibh do scaoil sé uaidh iad. Nuair a bhíodar imithe chuir sé fios ar na huaislibh iasachta. Thánadar. Bhí sé ana-shéimh, ana-chneasta, ana-cheannsa leó:—

“Tá fachta amach agam, a uaisle,” ar seisean, “gur i mBetlehem Iúda atá an leanbh so atá uaibh. Gan amhras is é Rí na nIúdach é, an ‘Rí na nIúdach,’ gur taispeánadh a réalt díbhse. Gheóbhaidh sibh i mBetlehem é. Imídh ó dheas anois go Betlehem agus nuair a gheóbhaidh sibh an leanbh tagaidh thar n-ais anso agus ínsidh dómhsa cá bhfuil sé agus raghadsa agus adharfad é, leis. Tá sé chómh ceart agamsa é ’ dh’adhradh agus ’ tá sé agaibhse é ’ dh’adhradh.”

Do ghluaiseadar. Bhíodar ana-bhaoch den rí fónta fial san, Héród. Gan amhras bhí sé buailte isteach ’na n-aigne go raibh náisiún na nIúdach tógtha lena leithéid de rí ’ bheith os a gcionn. Gan amhras bhíodar láncheapaithe ar theacht thar n-ais agus a dh’ínsint do cá raibh an leanbh, an Rí óg, chómh luath agus ’ bheadh ’ fhios acu féinig cá raibh sé.

Measaid cuid de lucht an tseanchais ná raibh an réalt ag stiúrú na n-uasal i gcaitheamh na slí ón áit ’na rabhadar ’na gcónaí sa domhan toir. Gur taispeánadh an réalt iúntach dóibh. Ansan gur tugadh le tuiscint dóibh gur bhain an réalt le “Rí na nIúdach,” an “Rí” úd na nIúdach go n-airídís na Iúdaígh ag trácht air. Ansan, tar éis radhairc a dh’fháil ar an réalt agus tar éis eólais a dh’fháil ar bhrí na réilte, go mb’éigean dóibh féin eólas na slí do chur. Deir cuid den tseanchas go rabhadar i bhfad ar an slí. Gan amhras tá príomhchathair na bPersach i bhfad soir agus ní fhéadfadh cuallacht mhór an tslí ’ chur díobh ach go réidh.

B’fhéidir gur stiúraigh an réalt ar an slí iad agus b’fhéidir nár dhein. Níl aon eólas ag lucht seanchais ar an méid sin scéil ach bheith ag caitheamh tuairimí. Is deimhin, áfach, ná raibh aon radharc acu ar an réalt nuair a thánadar go dtí cathair Ierúsaleim. Chómh luath, áfach, agus a bhíodar lasmu’ den chathair, tar éis bheith scartha acu le Héród, do chonacadar an réalt arís agus bhíodar lán d’áthas.

Deir an Soíscéal, “an réalt a chonacadar sa domhan toir,” ní deir an Soíscéal “an réalt a stiúraigh iad ón ndomhan toir.” B’fhéidir gur mar gheall ar an bhfocal san adeir cuid de lucht an tseanchais nár dhein an réalt ach í féin a thaispeáint dóibh, agus ansan go mb’éigean dóibh féinig an stiúrú ’ dhéanamh. Pé’r domhan é, do dhein an réalt an stiúrú ó Ierúsalem ó dheas go Betlehem, agus níor stad an réalt den stiúrú go dtí go raibh sí os cionn an tí bhig ’na raibh Muire Mháthair agus Ióseph ’na stad agus an leanbh acu.

Níor ghá do sna huaislibh a thuilleadh tuairiscí ’ chur. Thúirlicíodar de sna camallaibh. Chuadar isteach sa tigh. Chonacadar an leanbh, agus an mháthair, agus Naomh Ióseph. Níor fhéachadar chun laighead an tí. Níor fhéachadar chun dealúis na háite. Níor fhéachadar ach ar an dtriúr, an leanbh a bhí uathu, agus an mháthair agus Naomh Ióseph. Chaitheadar iad féin ar an dtalamh anuas láithreach, os cómhair an linbh agus d’adhradar é. Ní raibh síoda ná sról ná éadach snáth óir ar an úrlár san. Níor fhéachadar ceoca ’ bhí nú ná raibh. Ní har a leithéid a bhíodar ag cuímhneamh. Ar an leanbh a bhíodar ag cuímhneamh. Ar an leanbh a bhíodar ag féachaint. Níor tháinig uabhar agus bochtaineacht agus diomá orthu, agus ní dúradar: “An chun a leithéid seo de bhothán bhocht, atá chómh fuar chómh folamh, a thánamair treasna an domhain! An chun a leithéidí seo de thriúr bhocht dhealbh gan cuid na hoíche acu a thánamair treasna na dtíortha go léir!” Ní baol go ndúradar aon fhocal den tsórd san. Dúradh cainnt den tsórd san ’na dhiaidh san, áfach, agus dúradh go minic ’na dhiaidh san í. Duairt an t-eiriceach Marcion cainnt den tsórd san. “Gráin orthu!” ar seisean, “mar phluais, agus mar stábla, agus mar mhainséar asail! Conas ’ fhéadfadh Dia na Glóire ’ bheith ’na leithéid de chónaí?” Níorbh aon mhaith don éigse, Tertullian, bheith dhá rá le Marcion: “Ní thuigeann tusa an brí atá leis na nithibh sin go bhfuil an ghráin agat orthu. Tá gráin agat ar an bpluais, agus ar mhainséar an asail, agus ar an dtigh beag i mBetlehem, agus ar an ndealús agus ar an mbochtaineacht. Ach nách de chloich a bhí an phluais déanta? Agus nách de chlochaibh a bhí pálás uasal an rí, Héród, déanta istigh i gcathair Ierúsaleim? Bhí Críost Mac Dé sa phluais, i mainséar an asail. Bhí an rí, Héród, ’na phálás uasal i gcathair Ierúsaleim. Ní raibh Héród in’ aonar sa phálás uasal. Bhí cuideachta aige ann. Bhí uabhar, agus sainnt, agus drúis agus craos, agus fearg, agus formad, agus leisce i dteannta an rí Héród, sa phálás uasal. Bhíodar in aontíos aige sa phálás. Is maith a bhí ’ fhios ag muíntir Ierúsaleim go raibh an mhórsheisear san in aontíos istigh ’na phálás uasal ag an rí, Héród. Bhí Críost Mac Dé sa phluais, i mainséar an asail. Ceoca pálás is dó’ leatsa, a Mharcion, dob uaisle? Nú ceoca is mó an ghráin is dó’ leat ba cheart duit a bheith agat ar an bpluais agus ar an mainséar agus ar an ndealús, nú ar an bpálás uasal agus ar an mórsheisear úd? Ná tuigeann tú gurbh é cúis do Chríost Mhac Dé teacht ar an saol sa phluais ná chun a thaispeáint cad í an ghráin a bhí aige ar an uaisleacht an fhaid a bhí an mhórsheisear úd in aontíos aici? Ní hi bpálás Héróid amháin a bhí an mhórsheisear úd in aontíos an uair sin. Is beag má bhí aon tigh uasal ná rabhadar in aontíos ann, le lántoil fir an tí. D’fhéadfadh duine a rá, dá mb’é toil an tSlánaitheóra locht ’ fháil ar an bpluais gurbh ar éigin ’ fhéadfadh a Shoíllse bheith istigh ’ fháil in aon phálás eile nuair ’ fhágfadh sé pálás broinne na Maighdine, toisc aontíos a bheith ag an mórsheisear úd in sna tithibh eile. Ba thoil leis cónaí do dhéanamh sa phluais, nú sa tigh beag ’na raibh sé nuair a fuair sé na huaisle é, chun go mbainfeadh sé uaisleacht an tsaeil seo dá bonnaibh.”

“Uaisle móra ab ea na fir úd a tháinig ón ndomhan toir. Ach ní raibh éinne den mhórsheisear úd a bhí chómh gráinniúil in aon tsaghas chómhluadair acu. Dá bhrí sin d’aithníodar Críost Mac Dé agus d’aithin Críost Mac Dé iad san. Chaitheadar iad féin ar an úrlár os a chómhair agus d’adhradar é mar is cóir Dia d’adhradh.”

Ní folamh a thánadar. Thugadar tabharthaistí leó, ofrálacha le tabhairt do Chríost Mhac Dé, do Rí na nIúdach, don Mhessiah gur airíodar an trácht air lastoir i ndiaidh na nIúdach úd an bhraighdinis. Deir cuid de sna cúntaisíbh go raibh triúr acu ann, triúr ríthe dar le drong, triúr draoithe dar le drong eile, triúr uaisle móra dar le drong eile. Deir cúntas eile gur dhuin’ uasail aosta duine acu; go raibh féasóg fhada liath air agus folt fada liath. Melchior ab ainm do san. Gaspar ab ainm don tarna duine agus fear óg fíonnarua ab ea é. Aghaidh dhorcha a bhí ar an dtriú duine, agus féasóg throm dhubh air agus gruaig dhubh, agus Baltasar ab ainm do san. Níl aon deimhne, ámh, ar an dtuarascbháil sin. Is deimhin go raibh na fir ann, agus go rabhadar uasal, saibhir, ach níl aon deimhne ar cad é an dath a bhí orthu ná ar cad é an t-aos a bhíodar. Bhí trí shaghas bronntanaisí acu, agus do bhronnadar an trí shaghas ar an leanbh. Thug duine acu bronntanas óir do. Thug duine eile acu bronntanas túise dho. Thug an tríú dhuine bronntanas mirr do. Saghas súlaigh a thagann amach a sceach áirithe in Arábia is ea an mirr. Rud ana-shearbh is ea é. Tá leigheas ann agus rud ana-dhaor ab ea é an uair sin. Rud ana-dhaor, leis, ab ea an túis.

Deir cuid de sna haithreachaibh naofa go raibh brí sprideálta leis na trí bronntanasaíbh sin. Gurbh ionann an bronntanas óir agus a dh’admháil go raibh an leanbh san ’na rí. Gurbh ionann an bronntanas túise agus a dh’admháil go raibh sé ’na Dhia, agus gurbh ionann an bronntanas mirr agus a dh’admháil go raibh sé ’na dhuine agus go bhfaigheadh sé bás.

Bhí Héród ag feitheamh. Bhí buairt air agus bhí drochfhuadar fé. Bhí sé ana-shéimh ana-chneasta leis na huaislibh iasachta agus cheap sé nár bhaol ná go dtiocfaidís thar n-ais agus go neósfaidís do cá raibh an leanbh, “Rí na nIúdach.” Nú cheap sé dá dteipeadh orthu é ’ dh’fháil, go dtiocfaidís agus go neósfaidís do go raibh teipithe orthu. Dá mbeadh ’ fhios aige gur theip orthu bheadh roinnt suaimhnis air.

Do ghluais an aimsir agus ní rabhadar ag teacht. Bhíodar láncheapaithe ar theacht ach níor leog Dia dhóibh teacht. Grásta ó Dhia do Héród, agus do mhuíntir cathrach Ierúsaleim ab ea na huaisle sin a theacht ón ndomhan toir chúthu chun a chur ’ fhéachaint orthu a shúile ’ dh’oscailt agus an Slánaitheóir a dh’admháil. Do chreid Héród, nú bhí amhras aige, gurbh é an Slánaitheóir an leanbh san. Mara mbeadh gur chreid sé é cad é an t-eagla ’ bheadh aige roimis? Do chreid sé gurbh é an Slánaitheóir é, ach ba chuma leis ceoca ab é nú nárbh é, chuirfeadh sé chun báis é le heagla, nuair ’ éireódh sé suas go mbainfeadh sé an ríocht dá shliocht. Do cheadaigh Dia, le trua dho, an t-eólas a theacht chuige trí theacht na n-uasal ón ndomhan toir, ach níor cheadaigh Dia dho an t-eólas a bhí uaidh chun an linbh a chur chun báis, a dh’fháil ó sna huaislibh sin. Thug Dia órdú, i dtaibhreamh, do sna huaislibh gan dul thar n-ais ag triall ar Héród, ach dul bóthar eile abhaile chun a dtíre féinig. D’éiríodar agus d’imíodar abhaile bóthar eile, bunoscionn leis an mbóthar a thánadar. Chómh luath agus ’ bhíodar imithe do thaispeáin aingeal an Tiarna é féin do Ióseph agus é ’na chodladh agus duairt sé leis mar seo:—

“Éirigh,” ar seisean leis, “agus tóg leat an leanbh agus máthair an linbh agus imigh ó dheas san Éigipt, agus fan san Éigipt go n-ínseadsa dhuit (’sé sin, ‘go n-abradsa leat teacht as’) óir beidh Héród ag lorg an linbh chun é ’ mharú.”

Bhí an oíche ann fós agus ní raibh éinne lasmu’. D’éirigh Ióseph agus thóg sé leis an leanbh agus máthair an linbh agus do ghluais sé. Bhí an uair sin an t-ór aige ó sna huaislibh chun costais an bhóthair.

Tá Betlehem sa cheann theas de thír Phalestín, in sna cnucaibh úd Iúda. Bhéarfadh siúl trí lá duine ó dheas ó Bhetlehem go dtí an gleann ar a dtugtí Rhinocolúra. (Nár Ghaelach an ainm í!) Chómh luath agus ’ bheadh an gleann san curtha dhíobh acu bheidís lasmu’ de réim Héróid. Bheidís san Éigipt.

Bhí seanathaithí ag claínn Israéil ar an mbóthar san ó dheas ó thír Phalestín go dtí an Éigipt. Bhíodh lucht taistil i gcónaí ar an mbóthar, ag dul ó dheas nú ag teacht aneas. Níor bhaol go gcuirfeadh éinne aon tsuím i mbeirt daoine mbocht a bheadh ag gabháil ó dheas mar chách. Ba shuarach le rá an uair sin iad, i súilibh daoine, bíodh gur mhór le rá iad i láthair Dé agus na n-aingeal. Ní thugann an Soíscéal aon tuairisc dúinn ar conas a chuireadar an tslí dhíobh. Tá, áfach, lasmu’ den tSoíscéal, a lán scéalaíochta i dtaobh nithe adeirtear a thit amach an fhaid a bhí Muire agus Ióseph agus an leanbh ag cur na slí sin díobh; ainmhithe allta, leóin bhuí agus leóin bhreaca, ag teacht ag léimrigh isteach ó sna dúthaíbh fiaine, agus ag úmhlú don tSlánaitheóir. Aithreacha nímhe ag teacht ag casadh agus ag lúbarnaigh, ag úmhlú dho. Nithe gan anam, leis, na craínn mhóra árda, ag cromadh anuas ag úmhlú dho.

Níl aon deimhne ar na nithibh sin, bíodh gur dhein lucht ealaíon na hIodáile, i bhfad ’na dhiaidh san, peictiúirí breátha, ag taispeáint na n-ainmhithe agus na gcrann ag déanamh na míorúiltí sin. Ní raibh sa scéalaíocht, ámh, ach fiannaíocht, agus ní raibh in sna peictiúiríbh ach samhlú aigne lucht ealaíon.

Ba chóir go dtuigfeadh na daoine sin go raibh an samhlú chómh gléineach san ’na n-aigne acu, gur shamhlú gan chiall an samhlú san. Dá ndeineadh na hainmhithe agus na craínn míorúiltí den tsórd san do neósfadh na daoine a bhí ag teacht aníos as an Éigipt na míorúiltí sin i gcathair Ierúsaleim. D’aireódh Héród na hiúnaí. Nách tapaidh a leanfadh sé an lánú a bhí ag teitheadh uaidh. Nách tapaidh a thiocfadh sé suas leó agus a mharódh sé an leanbh, nú b’fhéidir, an triúr. Níor chuímhnigh lucht na n-iúnaí do cheapadh ar an dtaobh san den scéal.

Bhí Héród ag feitheamh leis na huaislibh úd, chun go dtiocfaidís agus go neósfaidís do cá raibh an leanbh, nú go neósfaidís do gur theip orthu sa chuardach. Ní rabhadar ag teacht. Fé dheireadh chuir sé a dtuairisc. Do hínseadh do go rabhadar leath na slí soir abhaile, i dtreó a dtíre féinig, um an dtaca san. Ansan is ea ’ bhí sé ar buile. Chrom sé ar mhachnamh ar conas a thiocfadh sé ar an leanbh. As an machnamh duairt sé leis féin: “De réir mar ’ labhair na hamadáin úd tá an leanbh ar chíochaibh a mháthar fós. Níor deighleadh fós é. Ní deighiltear iad go dtí go mbíd siad dhá bhliain d’aois. Tá go maith. Tiocfadsa suas leis.”

Ansan do dhein sé reacht go gcaithfí gach aon leanbh mic a bhí dhá bhliain d’aois nú féna bhun, do chur chun báis. Ní túisce a bhí an reacht curtha amach aige ná mar a chuir sé an marú ar siúl. Do ghluais lucht airm an rí amach agus chromadar ar na leanaíbh fireanna go léir do mharú. D’éirigh, ins gach aon bhall sa tír sin Bhetleheim, gol agus lógóireacht na mban. B’é “gol na mban san ár” é i gceart. Na máithreacha ag lógóireacht mar gheall ar mharú na leanbh.

Deir Naomh Maitiú, i dtaobh lógóireachta na mban san an uair sin. “Ansan is ea do cómhlíonadh an chainnt aduairt Ieremias fáidh nuair aduairt sé: do hairíodh guth i Rama, árdghol agus iomad olagón, Rachel ag caoineadh a clainne, agus ná glacfadh sí sólás, toisc gan iad a bheith ann.”

Tabhair fé ndeara an méid seo, a léitheóir. Bhí Rachel pósta ag Iácób. Ní raibh aon chlann aici ar feadh i bhfad. Bhí buairt uathásach uirthi “agus í ag caoineadh a clainne, agus ná glacfadh sí sólás toisc gan iad a bheith ann.” Fé dheireadh b’é toil Dé go dtáinig an chlann. Do rug sí Beniamin agus fuair sí bás de dhruím an linbh sin, agus do hadhlacadh í i mBetlehem. Bhí cathair bheag in áit ar a dtugtí Rama, in áirde ar chnucán ná raibh i bhfad ó Bhetlehem. Bhí sliocht Bheniamin i mBetlehem go dtí aimsir an bhraighdinis. Do rugadh chun siúil iad sa bhraighdineas. Bhí árdghol agus olagón san áit nuair a bhí na daoine dá mbreith chun siúil, nuair a bhí sliocht Rachel dá mbreith chun siúil, agus duairt Ieremias: “Do hairíodh ar na hárdaibh guth, árdghol agus caoineadh gan sos, Rachel ag caoineadh a clainne, agus ní ghlacfaidh sí sólás toisc gan iad a bheith ann.” Ansan deir Maitiú Naofa, sa tSoíscéal go nduairt Ieremias fáidh gur thaispeáint roim ré gurbh ea gol na mban sa bhraighdineas .i. Rachel ag caoineadh a sleachta, ar ghol na mban in ár na naíon, .i. Rachel, arís, ag caoineadh a sleachta nuair a bhí Héród ag déanamh an éirligh orthu.

Ansan, deir lucht scrúdaithe na bhfáidhí gur sampla an gol san Rachel ar an mbaint atá le teacht an tSlánaitheóra ag gach aon ní dár thit amach sa tsaol ó thug Dia an gheallúint don bheirt i ngáirdín Parathais go dtí gur cómhlíonadh an gheallúint sin i dteacht an tSlánaitheóra.

Ní raibh puínn ag Héród de bhárr an éirligh go léir. Níorbh fhada ’na dhiaidh san go dtáinig an bás air. Tháinig bás gránna air, an saghas céanna báis a tháinig, roinnt céadta blian roimis sin, ar ropaire eile rí a bhíodh ag cur daoine chun báis, agus dhá gcéasadh agus dhá gcrá, nuair ná séanfaidís a gcreideamh. Antíochus Epiphanes ab ainm don ropaire sin.

Is eól do gach éinne cad é an saghas an lobhadh a thagann ar chorpán an duine tar éis bháis do. Bíonn an balaithe chómh holc san nách féidir d’aon duine beó é ’ dh’fholag. Bíonn an fheóil ag titim as a chéile agus í lán de phiastaíbh gránna. Tháinig an lobhadh san ar chorp Héróid, agus ar chorp Antíochuis, agus iad ’na mbeathaidh. Bhí Héród beó, ag ithe bídh, agus ag cainnt le daoine, agus cuid dá chuid feóla chómh lofa leis an bhfeóil a bheadh ar aon chorpán a bheadh san uaigh ar feadh mí! Sin é an pionós a chuireann Dia na glóire uaireanta ar na ropairíbh a bhíonn ag crá agus ag céasadh agus an marú daoine chun a chur ’ fhéachaint orthu an creideamh do shéanadh.

Nuair a bhí Héród marbh tháinig aingeal an Tiarna ag triall ar Ióseph san Éigipt agus duairt sé leis: “Éirigh agus tóg leat an leanbh agus máthair an linbh agus imigh thar n-ais go talamh Israéil, óir iad súd a bhí ar tí an linbh do mharú táid siad féin tar éis bháis.” D’éirigh Ióseph agus do ghluais sé fé dhéin an bhaile. Deir Naomh Maitiú gur cómhlíonadh, i gcainnt an aingil le Ióseph, an focal aduairt an fáidh Osee, .i. “Do ghlaos mo Mhac as an Éigipt.” D’fhéadfí an chainnt chéanna a thagairt do ghlaoch clainne Israéil as an Éigipt. Bhí an dá bhrí sin sa chainnt. Samhaltas ab ea an chéad bhrí ar an tarna brí, .i. glaoch clainne Israéil as an Éigipt ar ghlaoch Chríost Mhic Dé as an Éigipt.

Bhí Ióseph ceapaithe ar theacht go Betlehem agus ar fhanúint ann chun cónaithe, ach d’airigh sé go raibh Archelaus ’na rí in inead a athar agus go raibh sé go holc, mar ba dhual athar do ’ bheith. Ní leogfadh eagla do Ióseph fanúint i mBetlehem. Bhí an áit róchóngarach do chathair Ierúsaleim, agus don tíoránach Archelaus. Thug Dia le tuiscint do i dtaibhreamh gur ó thuaidh go tír Ghaililí a bhí air dul. Bhí mac eile do Héród ’na rí ar an dtír sin agus Héród Antipas ab ainm do. Bhí sé go mírialta, mar ba dhual athar do ’ bheith, ach bhí sé neamhshuimiúil agus ní raibh sé chómh cúntúrthach de rí lena dhritháir Héród. I nGaililí atá Nasaret, agus do shocraigh Ióseph ar dhul chun cónaithe i Nasaret. Deir Maitiú Naofa gur cómhlíonadh leis sin an chainnt úd na bhfáidhí dhá rá go dtabharfí Nasarénach ar Íosa.

Bhíodh na fáidhí, i gcónaí riamh, dhá thabhairt fé ndeara go mbíodh baint éigin le teacht an Mhessiah ag na nithibh a thiteadh amach do chlaínn Israéil i gcaitheamh a n-aimsire; agus ansan bhíodh na Soíscéalaithe agus na naoimh dhá thabhairt fé ndeara conas mar a cómhlíontí cainnteanna na bhfáidhí in sna nithibh a thit amach don tSlánaitheóir tar éis teacht Do.

Nótaí

Measaid cuid de lucht an eólais: “some of the scholars think”. It is worth noting that the use of the plural form of the verb, which is regularly found in PUL’s works in the present and future tenses with plural pronouns (measaid siad) and plural nouns (measaid na fir), also applies to apparently grammatically singular words, such as cuid, that have a plural meaning.
Adeirthíse: “that you (pl) talk about”. Deirthí is an archaic second-person plural present-tense form, corresponding to deir sibh in the CO; compare táthaoi for tá sibh, “you are”. These second-person plural forms are easily confused with the imperfect autonomous form (deirtí or deirthí).

Foclóirín

adhlacaim, adhlacadh: “to bury”.
ag: “at”. Ag mo appears here as ageam, pronounced /igʹəm/.
aicme: “group, class”. Note the plural here is aicmeacha, where the CO has aicmí.
aithrí: “penance”.
amhras: “doubt”, but bhí amhras aige here means “he suspected it”.
Anna: Anna, the prophetess who met Jesus during the Presentation in the Temple and prophesied about him.
ár: “slaughter”. Gol na mban san ár, “the lament of the women in the massacre”, is a piece of music said to have been composed by the female relatives of Alasdair Mac Colla (Allister McDonnell), the Scottish leader of the Irish confederate army who fell in battle in the Cromwellian wars in 1647.
Arábia: Arabia.
Archelaus: Herod Archelaus, son of Herod the Great (and brother of Herod Antipas), who ruled Judea after the death of his father in 4 BC.
ar leithligh: “apart, aside, by onself”. I am unclear of the exact pronunciation.
armaim, armadh: “to arm”, or armálaim, armáil in the CO. Armtha, /ɑrəmhə/, would be armáilte in the CO.
asachán: “reproach”, or achasán in the CO.
Aser: the tribe of Asher, one of the tribes of Israel.
athair: “father”. Athair nímhe, “a venomous snake; a viper”. Note that athair nímhe is a corruption of the classical form, nathair nímhe.
bainntreach: “widow”, or baintreach in the CO. The double n here shows the diphthong: /baintrʹəx/.
balaithe: “smell”, or boladh in the CO. The original spelling, balaith, is adjusted here in the line with the WM pronunciation, /bɑlihi/, which appears to derive originally from the plural of the word.
Baltasar: Balthazar, the legendary name of the one of the three wise men who worshipped the baby Jesus. He is normally represented as a Arabian king or scholar.
banfháidh: “prophetess”. Note this word is feminine here, but masculine in the CO, where an arbitrary “rule” has been applied that all compound nouns have the gender of the second half of the compound. Dinneen’s dictionary shows this word to be feminine.
Beniamin: Benjamin, one of the tribes of Israel, and the name of the one of the sons of Rachel.
briathar: “word”. Note the plural bréithre here, where briathra stands in the CO. Both bréithre and briathra were found in PUL’s translation of the gospels.
bronntanas: “gift, present”, with bronntanaisí in the plural where the CO has bronntanais. Note the dative is shown here with a broad s, bronntanasaíbh.
bunoscionn: “upside down, awry”. Bunoscionn le, “at variance with”. Pronounced /binʹiʃ kʹu:n/.
búntáiste: “advantage”.
caoineadh: “keening, lamenting”.
ceoca: “which? which of them?” From cé acu or cé’cu. Pronounced /kʹukə/. Often followed by a relative clause.
ceannsa: “gentle, meek”, or ceansa in the CO.
chím, feiscint: “to see”, or feicim, feiceáil in the CO. Chífead lucht eólais na cathrach seems to have the sense of “holding a meeting with someone”: “I will meet with the scholars of the city”.
cíoch: “breast”.
coisricim, coisreacan: “to consecrate, dedicate”.
colúr: “pigeon, dove”, pronounced /klu:r/.
comáinim, comáint: “to drive, force, impel”, or tiomáinim, tiomáint in the CO. Both forms are found in PUL’s works.
connradh: “covenant”, or conradh in the CO. The traditional double n is retained here as suggestive of the long vowel, pronounced /ku:rə/. Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne shows that Amhlaoibh Ó Loingsigh had a pronunciation /ku:rəv/. This word is generally feminine in PUL’s works, but apparently masculine here, as it is in the CO.
corpán: “corpse”.
cosmhail: “likely, apparently so”, or cosúil in the CO. IWM shows that /kosvilʹ/ was the pronunciation of Amhlaoibh Ó Loingsigh.
craos: “gluttony”.
cruis: “cross, crucifix”, or cros in the CO. The nominative is normally cros, apart from in the meaning of “crucifix”, where PUL regularly has cruis chéasta Chríost, showing that the dative has replaced the nominative. Crann na cruise, “the cross; the tree of the cross”.
cúmpórdúil: “comfortable”, a variant of cúmpórdach. The CO form would be compordach, with compordúil listed as a variant in Ó Dónaill’s dictionary.
Daniel: the prophet Daniel, a Jew who was taken in captivity to Babylon around 606 BC and became an advisor to the Babylonian royal court, as related in the book of Daniel.
dea-chómharsanacht: “neighbourliness”. The meaning here seems more along the lines of “a good deed, a favour, a neighbourly helping hand”.
deallraitheach: “apparent, likely, plausible”. Pronounced /dʹaurəhəx/. Spelt dealraitheach in the CO.
deighlim, deighilt: “to separate”, or dealaím, dealú in the CO. This seems to be used here in the sense of “to wean a child from its mother’s milk”. Pronounced /dʹəilʹimʹ, dʹəihlʹ/.
deirim, rá: “to say”. The present subjunctive form go n-abrad is found here. It appeared as abarad in the original, but I am not convinced of the need for an epenthetic vowel here.
díogras: “zeal, passion”, or díograis in the CO.
diomá: “disappointment”, or díomá in the CO.
díth: “loss”.
drong: “a faction, a body of people”. I believe this word has been largely replaced by dream.
druím: “back”, or droim in the CO. PUL uses drom for the actual back of a person or an animal, but druím for more derived usages. De dhruím, “on account of”, or de dhroim in the CO.
drúis: “lust”.
eagnaí: “wise”, pronounced /ɑgə’ni:/.
éigse: “learned man, sage”. This word is generally collective in meaning, but can refer to a single sage, as is shown in both Ó Dónaill’s and Dinneen’s dictionaries.
Éigipt (an Éigipt): Egypt.
Eipiphaní (an tEipiphaní): the Epiphany, the manifestation of Christ to the Gentiles when the three kings came to worship him. The CO has Eipeafáine.
eiriceach: “heretic”. PUL here uses the form that has been adopted in the CO. In his translation of the gospels he uses eiriceadaí.
Fairisíneach: “Pharisee”, a member of a religious group in first-century Palestine. Note that both Fairisínigh and Fairisíneacha are found in the plural here; the CO has Fairisínigh.
fiain: “wild”. As the pronunciation is /fʹianʹ/, there seems no reason for the CO spelling, fiáin.
fiannaíocht: “nonsense”, a turn originally derived from the Fenian myths.
fionnarua: “light-red, sandy”, of hair colour. This was fionn-ruadh in the original, but I believe there pronunciation is with an additional vowel. More research required here.
foghail: “plundering, pillaging”. Lucht foghla, “marauders, highwaymen”.
folt: “a head of hair”, pronounced /fohl/.
formad: “envy”, pronounced /forəməd/.
freagraim: “to answer”. While the verbal noun is normally freagairt, there is an example here of freagradh being used as the verbal noun of this verb.
gaire: “nearness, proximity”, pronounced /girʹi/.
Gaspar: Caspar, the legendary name of the one of the three wise men who worshipped the baby Jesus. He is normally represented as an Indian king or a Persian scholar.
gheibhim, fáil: “to get, find”. This is the absolute form of the verb faighim; the distinction is not observed in the Standard, which has faighim alone. The past participle used here is fachta (fálta, /fɑ:lhə/, is used elsewhere in Críost Mac Dé), corresponding to faighte in the Standard.
gléineach: “clear, lucid”.
gráinniúil: “abhorrent”, or gráiniúl in the CO. Pronounced /grɑ:’ŋʹu:lʹ/.
iarracht: “attempt”, but also “a bit, a touch, a certain amount of something”.
Iehóbha: Jehovah or Yahweh, the name of the Hebrew god.
Ieremias: the prophet Jeremiah.
Iodáil (an Iodáil): Italy.
íodal: “idol”, or íol in the CO. The traditional spelling was íodhal, but it seems PUL has an d in this word.
íonaím, íonú: “to purify”. An tÍonú, the Purification, when Mary took Jesus to the Temple for the ritual purification 40 days after childbirth. Also known as the Presentation of Jesus.
Lá Fhéile Muire na gcoinneal sa teampall: Candlemas, also known as the Purification of the Blessed Virgin and the Presentation of Christ in the Temple, celebrated on February 2nd, the 40 days after Christmas.
laighead: “smallness”, or laghad in the CO, pronounced /li:d/ in WM Irish.
láthair: “spot, location”. De láthair, “before, in the presence of”.
léimreach: “jumping”, or léimneach in the CO. Pronounced /lʹe:mʹirʹəx/. “Jumping” can also be léim. Léimreach is a feminine verbal noun that is declined in the dative as ag léimrigh.
leisce: “laziness”.
leómhaim, leómhadh: “to dare”.
león: “lion”. León buí, “lion”. León breac, “cheetah/leopard”.
lobhaim, lobhadh: “to putrefy, decompose”, with lofa as the past participle.
lógóireacht: “act of wailing, bewailing”.
lúbarnach: “twisting, writhing, wriggling”. Note that as a feminine verbal noun in -ach this becomes ag lúbarnaigh in the dative, a distinction not observed in the CO.
Máigí: Magi, a Persian word for astrologers or wizards, used to refer to the Three Kings who worshipped Christ during the Epiphany.
Maitiú: St. Matthew the Evangelist.
Marcion: a second-century bishop who was excommunicated for heresy. He believed that the incarnation of Christ was only an imitation of a human body, and thus rejected the full humanity of Christ.
Mardochai: Mardochai, the name of a Jew who rose to prominence in the Persian royal court, as related in the book of Esther.
Melchior: Melchior, the legendary name of the one of the three wise men who worshipped the baby Jesus. He is normally represented as a Persian king or a Babylonian scholar.
Messiah (an Messiah): the Messiah, the anointed one or Christ. The CO has Meisias, but PUL regularly eschews made-up gaelicised forms of non-Irish words.
mírialta: “unruly, disorderly”.
mirr: “myrrh”, or miorr in the CO.
mórsheisear: “seven people”, pronounced /muəriʃər/. Feminine here, although Amhlaoibh Ó Loingsigh had a masculine mórsheisear. Mórsheisear is masculine in PUL’s Aesop a Tháinig go hÉirinn.
muíntearthas: “friendliness”, or muintearas in the CO.
naíon: “infant”. Ár na naíon, “the slaughter of the innocents”. Dinneen has both naoidhean and naoidhe in the nominative singular; the CO has naí. Naíon in the genitive plural here points to a nominative singular naíon, but I haven’t found this word in the singular in PUL’s works.
Nasarénach: Nazarene, a resident of Nazareth.
neamhshuimiúil: this either means “uninterested, indifferent” or “insignificant”. I am unsure which is meant in reference to Herod Antipas here.
Osee: the prophet Hosea.
óstaíocht: “lodging, lodgings, accommodation for travellers”.
Pádraig: St. Patrick.
peictiúir: “picture”, or pictiúr in the CO.
peoca: “whether”, from pé acu, or pé’cu. Pronounced /pʹukə/. Often followed by a relative clause.
Persach: “Persian”, or Peirseach in the CO.
Phanuél: Phanuel, father of the prophetess Anna.
ráiníonn: a defective verb usually found in impersonal usage. The original verb means “to reach”, but the impersonal usage means “to happen to be”. Do ráiníodh Iúdach a bheith ana-chómhachtach, “a Jew would often happen to be in a powerful position”.
Rama: Ramah, a city 20 miles from Bethlehem, on the site of the modern Al-Ram.
réalt: “star”, or réalta in the CO; réilte in the genitive. This is the base form from which the diminutive réilthín is formed.
réilthín: “star”, or réalta in the CO. This diminutive form is the normal form of the word in WM Irish. The lenited t is preserved here as showing the pronunciation. It is worth noting that réilthín is feminine here, but masculine in Ó Dónaill’s dictionary, as it is in Dinneen’s. PUL seems to determine the gender of diminutives in accordance with the gender of the base nouns they are formed from.
Rhinocolúra: Rhinocorura or Rhinocolura, a region or towns mentioned in ancient writings lying between Israel and ancient Egypt.
riaraim, riaradh: “to arrange; distribute, allocate; administer”, along with many other meanings; riariam, riar in the CO. Mo phobal Israél do riaradh, “to rule my people Israel”.
Samaría: Samaria, the capital of the kingdom of Israel after the Jewish people were divided into two kingdoms (Israel in the north and Judah in the south) from the ninth century BC. The northern kingdom was overrun by Assyria in 722 BC, leading to the deportation of many of the inhabitants of Samaria and other parts of Israel in captivity to Babylon.
samhlú aigne: “imagination”.
sanctuárium: “the sanctuary of the Hebrew temple”. Here PUL uses the Latin word; sanctóir would be found in the CO. The síneadh fada is supplied from the usage in PUL’s translation of the gospels.
sceach: “bramble-bush”.
seanathaithí: “old habit”, or perhaps better translated “great familiarity” here.
seanóir: “elder”.
Símeón: Simeon, a devout man who blessed Jesus in the Temple, as related in Luke 2.
síoda: “silk”.
spriocaim, spriocadh: the verb spriocaim exists in the CO only in the meaning “fix, arrange”, but PUL uses this verb to mean “inspire”, a meaning that is covered by spreagaim in the CO. PUL also uses spreagaim in this meaning too, so the relationship between these forms is complex.
sról: “satin”.
súlach: “sap, juice”.
tabharthas: “gift”, or tabhartas in the CO. The plural here is tabharthaistí, where the CO has tabhartais.
tagraím, tagairt: “to refer to”, with do.
taibhreamh: “dream”, pronounced /təirʹəv/.
taispeáint roim ré: “foreshadowing”, i.e. the interpretation that holds that events in the Old Testament were an allegorical enactment in advance foreshadowing events in the New Testament.
teinn: “sore”, or tinn in the CO. Pronounced /tʹəiŋʹ/. Rud ab eól dóibh go teinn, “something they sorely knew (something they knew only too well)”, shows that the meaning of “sore” is, just as in English, broader than merely a bodily pain.
Tertullian: Quintus Septimius Florens Tertullianus (ca. 160-ca. 225), a Christian apologist raised in Roman Carthage who railed against Marcion’s heresy in his Adversus Marcionem.
tnúthaim, tnúth: “to envy”. Ag tnúth le rud, “to yearn for something, earnestly hope for it”.
treabhchas: “tribe”. The plural treabhchasaí is used here. The CO plural is treabhchais. Treabhchaisí was the plural used by Amhlaoibh Ó Loingsigh.
treasna: “across” or trasna in the CO. Pronounced /trʹasnə/.
troscadh: “fasting”.
trúig: “cause, occasion”. Trúig díthe, “something that causes loss or ruin”.
tuarascbháil: “account, report”, or tuarascáil in the CO.
túirligim, túirleacan: “to descend”, or tuirlingím, tuirlingt in the CO. Note the c in the future and conditional: e.g. túirliceóidh, where the CO has tuirlingeoidh. I have not found this verb in the present tense—it may be túirligím or túirlicím—but the past-tense form thúirlicíodar here places the verb in the second conjugation. More research required here.
úr: “your (pl)”, or bhur in the CO.

An Ghaelainn Cheart

AN GHAELAINN CHEART

ón Athair Peadar Ó Laeire.

Bhí duine breóite i dtigh lá. Cuireadh fios ar an ndochtúir. Tháinig sé. Sheasaimh sé i bhfianaise na leapan.

“Cuir amach do theanga,” ar seisean leis an nduine breóite. Do chuir.

“Huf!” arsan dochtúir, agus dhein sé a mhachnamh. “Taispeáin do chuisle,” ar seisean. Do bhreithnigh sé an chuisle.

“Huf!” ar seisean arís. “Níl aon teinneas id cheann, is dócha,” ar seisean.

“Ó, tá ana-theinneas,” arsan duine breóite.

“Ní fhéadfadh gan a bheith,” arsan dochtúir.

“Cad is dó’ leat do, a dhochtúir?” arsan bhean.

“Huf!” arsan dochtúir.

“Cad é an deoch ba cheart do thabhairt do, a dhochtúir?” arsan bhean.

“Sin í an cheist,” arsan dochtúir.

“Ar mhiste braon biotáille ’thabhairt do?” arsan bhean.

“Ná bain le biotáille ’thabhairt do!” arsan dochtúir.

“B’fhéidir go raghadh braon fíona go maith dho,” arsan bhean.

“Má thugann tú fíon do tá a phort seinnte,” arsan dochtúir.

“Is dócha gur braon anaithre do réiteódh leis,” arsan bhean.

“Anairthe!” arsan dochtúir. “Athiompáil a mheasfá a chur air!”

“Is dócha gur meadhg a chaithfead a thabhairt do,” arsan bhean.

“Airiú cad é maith dho meadhg d’fháil!” arsan dochtúir.

“Agus cad a thabharfad do, a dhochtúir?” ar sise.

Bhí an dochtúir i gcruachás. Ní fhéadfadh sé cuímhneamh ar aon deoch eile ach ar uisce.

“Tiocfad isteach ar ball,” ar seisean,—agus d’imigh sé.

Do leanas féin amach é.

“A dhochtúir,” arsa mise, “d’oirfeadh dhom Gaoluing1 d’fhoghlaim. An gcómhairleófá dhom Gaoluing na Múmhan d’fhoghlaim?”

“Ná foghlaimse Gaoluing na Múmhan,” ar seisean; “níl aon mhaith inti. Canúinn is ea í.”

“Is dócha gur fearra dhom Gaelainn Chonnachtach d’fhoghlaim, mar sin,” arsa mise.

“Ó, ná dein, ar do bhás,” ar seisean. “Is canúint í sin leis, agus is measa í ná an Muímhneachas.”

“Is dócha,” arsa mise, “go gcaithfead dul ó thuaidh go Cúig Uladh agus í ’dh’fhoghlaim ann.”

“Ó, ná dein,” ar seisean. “Tá Gaelainn Cúig’ Uladh róchrapaithe ar fad. Chuirfeadh sí teinneas id chorránaibh.

“Agus cá bhfoghlamód í, a dhochtúir?” arsa mise.

“Huf!” ar seisean. “Glaeigh chúm amáireach.”

Foclóirín

amáireach: “tomorrow”, or amárach in the CO.
anaithre: “soup, broth”, or anraith in the CO; pronounced /ɑnirʹhi/.
arís: “again”. PUL used the spelling airís, indicating a slender r, /i’rʹi:ʃ/.
athiompáil: “relapse”.
breithním, breithniú: “to consider,” or breathnaím, breathnú in the CO. Breathnaím must have been used in WM too, as IWM has an example of it. However, PUL consistently uses breithním. The CO has a distinction between breathnaím, meaning “to observe, examine, consider”, and breithním, meaning “to judge, adjudicate”, but there is no trace of such a distinction in PUL’s works.
breóite: “sick”. The traditional distinction between breóite, “sick”, and teinn, “sore”, is maintained in Cork Irish.
canúinn: “dialect, speech”, or canúint in the CO. This word is also given as canúinn in Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne and indicated as pronounced /kɑ’nu:ŋʹ/.
corrán: “jaw”, pronounced /krɑ:n/.
crapaithe: “cramped, shrivelled, warped”, or craptha in the CO. Probably meaning “corrupted” in the context here.
fianaise: “witness, testimony”, but i bhfianaise means “in front of, in the presence of”. I bhfianaise na leapan, “in front of the bed”.
foghlamaím, foghlaim: “to study”, or foghlaimím, foghlaim in the CO.
leabaidh: “bed”, or leaba in the CO. The genitive, as here, is leapan (or leapa in the CO).
meadhg: “whey”.
Muímhneachas: “Munster”. Used here more in the meaning of “Munster dialect”.
port: “tune”.
seasaím, seasamh: “to stand”, or seasaim, seasamh in the CO. Note the preterite do sheasaimh sé, where the CO has sheas sé, reflecting a general tendency for -mh to appear in the third-persons singular preterite (and imperative) where the verbal noun ends in -mh in WM Irish.
seinnim, seinnt: “to play”, or seinnim, seinm in the CO. Tá a phort seinnte, “he is finished”.
teinneas:tinneas in the CO, “pain, soreness”.Pronounced /tʹeŋʹəs/ in WM Irish.

1PUL: Gaoluing is said throughout the South of Ireland.

Catilína 40

XL.

Ag déanamh na hoibre sin do do chuir sé fear dárbh ainm Publius Umbrenus ag triall ar theachtairíbh a bhí tagaithe ó sna hAllobrógaibh, chun iad do mhealladh isteach ’na gcáirdibh sa chogadh dá mb’fhéidir é. Thuig sé in’ aigne go rabhadar múchta i bhfiachaibh poiblí agus i bhfiachaibh príobháideacha. Thuig sé leis gur dhaoine a bhí tugtha do chogadh muíntir Ghallia. Ba dheimhin leis dá bhrí sin nár dheocair iad do thabhairt chun na hoibre. Bhí Umbrenus tar éis bheith i nGallia ar a lán gnóthaí agus bhí aithne aige ar a lán de ríogra na tíre sin agus acu air. Dá bhrí sin gan a thuilleadh ríghnis, chómh luath agus ’ chonaic sé na teachtairí ag teacht isteach sa bhfóram (tháinig sé chúthu agus) chuir sé roinnt ceisteanna chúthu ar conas a bhí an scéal sa bhaile acu. Dhein sé trua dá gcruachás agus chrom sé ar a fhiafraí dhíobh cad é an dul ón gcruachás ’na raibh súil acu leis. Nuair a chonaic sé iad ag gearán ar shainnt na n-oificeach; ag daoradh na seanaide mar ná raibh aon chabhair acu á tabhairt dóibh; dhá rá ná raibh chun iad a dh’fhuascailt as a mbrón ach an bás: “Dá mbeadh aon fhearúlacht ionaibh,” ar seisean leó, “do thaispeánfainnse dhíbh slí ’na bhféadfadh sibh dul ó sna holcaibh móra san. Nuair aduairt sé an chainnt tháinig ana-dhóchas do sna hAllobrógaibh agus chromadar ar iad féin do chaitheamh suas air dhá iarraidh air fóirithint orthu. Ná raibh ní ar bith chómh cruaidh ná chómh deocair sin ná go ndéanfaidís é go fonnmhar ach go bhfuasclódh sé a gcathair ó sna fiacha. Do rug seisean leis iad isteach i dtigh Bhrútus ná raibh i bhfad ón bhfóram, agus ná raibh gan eólas ar an gceilg, trí Shemprónia. Ní raibh Brútus féin sa bhaile an uair chéanna. Do chuir Umbrenus fios ar Ghabinius i dtreó go mbeadh breis iúntaoibhe as an gcainnt a bhí le rá aige. Ansan do nocht sé an cheilg dóibh. D’ainmnigh sé na cómhaltaí. D’ainmnigh sé a lán, de gach cineál, a bhí saor ar an gceilg, chun breis coráiste ’ chur ar na teachtairíbh. Ansan, nuair a ghealladar san a gcúnamh féin, do chuir sé uaidh iad.

Foclóirín

Allobróga (na hAllobróga): the Allobroges, a Celtic tribe living in ancient Gaul, who Catilina sought to persuade to join the conspiracy. In the end, they revealed the conspiracy to Cicero.
Brútus: Decimus Junius Brutus, consul in 77 BC and husband of Sempronia, who took part in the Catiline conspiracy.
cineál: “sort, kind, group”. De gach cineál, “of every sort”.
coráiste: “courage”.
fóram: “Forum”, the square that formed the center of Roman political life.
Gallia: Gaul, modern-day France.
oificeach: “officer”, or oifigeach in the CO.
príobháideach: “private”. This form is also found in the CO. In PUL’s Mo Sgéal Féin the form príobhóideach is found.
Publius Umbrenus: a businessman with connections in Gaul who tried to persuade the Allobroges to join the Catiline conspiracy.
ríogra: ríora in the CO, a collective word for “royalty, kings”.
saor: “cheap”, but saor ar, “innocent of” a crime.

Catilína 39

XXXIX.

Ach nuair a cuireadh Cneius Pompéius ag déanamh an chogaidh in aghaidh foghlaithe na mara agus an chogaidh in agaidh Mhitridátés do laíodaíodh gustal na coitiantachta agus do neartaíodh cómhacht do bheagán daoine. Bhí i lámhaibh an bheagán daoine sin na hoificí poiblí, na tíortha a cuireadh fé smacht, agus gach ní eile. Bhíodar ó bhaol. Bhíodar neamhspleách. Bhí a saol gan eagla acu, agus chuiridís scannradh na dlí ar an gcuid eile ionas go mba chneastaide a láimhseálfaidís féin na daoine i ngnó a n-oifice. Ach chómh luáth agus ’ thainig aon tsúil leis an mbuaireamh d’athnuachaint chuir an tseanachaismirt a n-aigne ar tinneall. Agus go deimhin dá mbeadh an bua ag Catilína sa chéad chath, nú dá mba ná beadh bua ag aon taobh, bheadh ár mór agus tiubaist i ndán don stát. Agus ní bheadh ar a gcumas dóibh sin, dá bhfaighidís an bua, úsáid a dhéanamh de i bhfad, mar bheidís tuirseach créachtnaithe, agus an té ba threise, bhainfeadh sé dhíobh le lámh láidir fórlámhas agus saoirse. Agus fós bhí a lán daoine ná raibh sa cheilg agus chuadar amach ag triall ar Chatilína i dtosach bárra. Bhí orthu san Aulus Fulbhius, mac an fhir seanaide. An fhaid a bhí sé ar an slí do rugadh air agus do tugadh thar n-ais é. D’órdaigh a athair é ’ chur chun báis. San am gcéanna bhí Lentulus sa Róimh agus, fé mar a bhí órdaithe dho ag Catilína, gach éinne a cheap sé a bí oiriúnach don athrú, trína dhroch-chleachtadh nú trí chailliúint a choda, é dhá mealladh go léir chuige, é féin nú daoine uaidh. Agus ní Rómhánaigh amháin a bhí aige dá mhealladh ach an uile shaghas daoine ’na raibh maith iontu chun cogaidh.

Foclóirín

ár: “slaughter”.
athnuaim, athnuachaint: “to renew”, or athnuaim, athnuachan in the CO. Pronounced /ɑnhuəmʹ, ɑnhuəxintʹ/.
athrú: “change, transformation”, used here in the sense of “revolution”.
Aulus Fulbhius: Aulus Fulvius, the son of a senator, also called Aulus Fulvius, who was put to death by his own father for attempting to join the Catiline conspiracy.
caillim, cailliúint: “to lose”, or caillim, cailleadh in the CO. Trí chailliúint a choda, “by loss of his property”.
cneastaide: “all the more mildly”. This is a “second comparative” form, similar to feárrde, móide, miste, meaning “all the more X for it”.
créachtnaím, créachtnú: “to wound”, or créachtaím, créachtú in the CO. The glossary in an early edition explains that créachtnaithe, literally “wounded”, means “nerveless, powerless” here.
droch-chleachtadh: “evil habit, vice”, a word not given in Ó Dónaill’s dictionary, but found in Dinneen’s dictionary.
foghlaí: “highwayman”. Foghlaí na mara, “pirate”.
lámh láidir: “oppression”. Le lámh láidir, “by force”. The dative láimh is not used here, but it may be that that lámh láidir is interpreted by PUL, as it stood in the original, as a single word.
Mitridátés: Mithridates VI, king of Pontus in modern-day Turkey, against whom the Romans fought three wars. Pompey was sent to fight the third Mithridatic war in 66 BC, leading to Roman victory and the death of Mithridates in 63 BC.
neamhspleách: “independent”, pronounced /nʹa’splʹɑ:x/.
oific: “office”, or oifig in the CO. I am unclear how to pronounce the first vowel here (o or e?); the Leitiriú Shímplí implies an o.
tiubaist: “calamity, misfortune”, or tubaiste in the CO. PUL’s Séadna has both tubaist and tubaiste as the base form of this noun, but Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne shows tubaist as the nominative in WM Irish. PUL frequently has this word with a slender t, although his spelling is mixed.

/p

Catilína 38

XXXVIII.

Mar, nuair a cuireadh cómhacht na dtribún ar bun arís, le línn Chneius Pompéius agus Marcus Crassus a bheith ’na gConsalaibh, do cuireadh cómhacht ’na lamhaibh d’fhearaibh óga a bhí teasaí, luathíntinneach, agus dhíríodar ar an gcoitiantacht do ghríosadh le bheith ag tromaíocht ar an seanaid. Ansan, le bronnadh agus le geallúchán do ghríosadar níba mhó iad, agus ar an gcuma san, dheineadar daoine móra, cómhachtacha dhíobh féin. Bhí na huaisle, ar scáth na seanaide, ag obair ’na gcoinnibh sin ar a ndícheall bháis, a d’iarraidh a gcómhacht féin do chimeád. Mar, chun go ndéanfainn scéal gairid de, in sna haimsiribh sin, gach éinne a bhíodh ag suathadh an stáit ar scáth cúise éigin fónta—cuid acu ag cosaint chirt na ndaoine, mar dhea, agus cuid acu ag cur údaráis na seanaide i bhfeidhm, mar dhea,—is ag cur a gcómhacht féin i bhfeidhm a bhídís go léir agus iad dhá leogaint orthu gur ar mhaithe leis an bpoiblíocht a bhídís. Ní chuireadh náire aon tsrian leó sa chaismirt agus ní chuireadh daonnacht srian le haon taobh acu nuair a bheiridís bua.

Foclóirín

aimsir: “time”. This word is not normally found in the plural, although Dinneen lists aimseara as the plural. In sna haimsiribh sin, “during that period”.
caismirt: “conflict, contention”, pronounced /kɑʃmʹirtʹ/.
daonnacht: “humanity, compassion”.
dícheall: “one’s best effort”. Ar a ndícheall bháis, “to the utmost of their power”. Sometimes found as ar a ndícheall bháis is bheatha.
geallúchán: “an act of making promises”, a word that, in common with most other similar words in -úchán, is not found in dictionaries.
luathíntinneach: “impulsive, hasty”.
srian: “reins of a horse”. Srian a chur le duine, “to restrain someone”.
tribún: “tribune”, a class of elected officials in ancient Rome, drawn from the ranks of the plebeians and able to stand up for their interests. The CO uses treabhann.
tromaíocht: “denigrating, running down, inveighing against”.

Catilina 37

XXXVII.

Agus níorbh iad na daoine sin amháin a bhí cionntach sa cheilg go raibh a n-aigne iompaithe uainn. Bhí an choitiantacht go léir, trína ndúil in athrach beatha, i bhfabhar do ghnóthaíbh Chatilína. Is é nádúr na coitiantachta rud den tsórd san a dhéanamh. In aon tsórd stáit is gnáth na daoine dealbha ag formad le daoine fónta, agus ag moladh an drochdhuine. Bhíonn fuath acu don bheatha a bhíonn acu agus dúil acu san athrú. Le gráin ar an saol a bhíonn acu is don athrú a bhíd siad ag obair. Ní chuireann an suathadh ná an annriantacht aon bhuaireamh aigne orthu. Ní baol don dealbh cailliúint. Ach coitiantacht na cathrach so, chuadar san san anachainn ar fad agus bhí mórán cúiseanna leis. An chéad phoínte ná ’ chéile dhe, an mhuíntir ba mhó cáil drochiompair agus drochmhúineadh ins gach aon bhall; ansan, an mhuíntir a chaill a gcuid trína mírialtacht féin; ’na dteannta san, an mhuíntir ’nar dhíbir a ndrochghníomhartha nú a bhfeillbhearta as a mbailtibh dúchais iad; isteach sa Róimh a thánadar go léir, fé mar a ritheann an t-uisce síos i mbun na luinge. Dá n-éaghmais sin bhí a lán ’nar chuímhin leó caithréim Shulla agus conas mar a bhí fir ná raibh iontu ar dtúis ach saighdiúirí singile agus do tháinig chun bheith ’na bhfearaibh seanaide, agus ’na n-uaislibh saibhre, agus bia agus cóir ríoga orthu. Mheas na daoine a bhíodh ag cuímhneamh ar na nithibh sin go mbeadh an scéal ar an gcuma gcéanna acu féin dá mbeadh caoi acu ar arm a ghlacadh agus ar bhuachtaint i gcogadh. Ansan, na fir óga a bhí ag tuilleamh a bpáigh go cruaidh le sclábhaíocht, nuair a tugadh na breabanna dhóibh go fial thánadar isteach sa chathair mar a mbeadh dar leó, suaimhneas acu ón sclábhaíocht. Bhí an t-olc poiblí ag teannadh leó san agus leis an gcuid eile go léir. Níorbh iúnadh, dá bhrí sin, daoine dealbha, droch-chleachtacha, lán de dhóchas, a bheith chómh haimhleasta don stát agus ’ bhíodar dóibh féin. Ansan arís, na daoine ’nar chuir caithréim Sulla a muíntir lasmu’ de choimirce dlí, i dteannta laíodú saoirse d’imirt orthu féin, bhí an fháilte chéanna acu roim theacht cogaidh. Mar bharra air sin go léir, gach éinne a bhí ag gabháil páirte i gcoinnibh na seanaide b’fheárr leó an stát dá shuathadh ná iad féin do bheith gan chómhacht.

Olc ab ea é sin a bhí tagaithe thar n-ais tar éis mórán blian.

Foclóirín

anachainn: “calamity, disaster, misfortune”, or anachain in the CO. Dul san anachainn is listed by Dinneen as “to go to the devil”, probably meaning in this context “to go over the top, to be very far gone with something”. Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne shows the pronunciation is /ə’nɑxiŋʹ/.
annriantacht: “unruliness”, or ainriantacht in the CO. This word stands where “sedition” is used in the English version of Catilina. The original spelling, annriantacht, might suggest a diphthong, but the transcription in Leitiriú Shímplí points to /ɑn-riəntəxt/. This word doesn’t seem to be given in Dinneen’s dictionary.
barra: “top”, /bɑrə/, a Munster colloquial form of bárr, /bɑ:r/. Both forms are found in WM Irish. Mar bharra ar, “in addition to”.
buaim, buachtaint: “to be victorious, to win”, or buaim, buachan in the CO.
coitiantacht: “the people in general, the general public”.
cruaidh: “hard”, or crua in the CO. The singular adjective is pronounced /kruəgʹ/, with the comparative and plural adjective, originally spelt cruadha, pronunced /kruə/.
droch-chleachtach: this word is not given in dictionaries, but means “with poor manners or poor breeding, given to vices”.
feillbheart: “foul, treacherous deed”. Pronounced /fʹelʹi-vʹart/. This word is masculine in the CO, but probably feminine in PUL’s Irish, as beart is feminine in his works.
mírialtacht: “disorderliness, dissipation”.
pá: “pay, wages”. The genitive is spelt páigh here, pointing to a pronunciation /pɑ:gʹ/, but the Leitiriú Shímplí edition transcribed as if the genitive were pronounced /pɑ:/. More research is required here: both páidh and pádha are listed in the genitive in Dinneen’s dictionary.
singil: “single”, but saighdiúirí singile means “private soldiers”.
teannaim, teannadh: “to press, squeeze, inflate”. Teannadh le is normally “to press something on someone”, but the glossary in the early edition of Catilína shows it means “helping, acting as a fulcrum, support” in the context here. Ag teannadh leó san corresponds to the passage in the English version of Catilina that says “to these, and all others of similar character, public disorders would furnish subsistence”.

Catilina 36

XXXVI.

D’fhan sé féin beagán laethanta i bhfocair Chaius Flaminius Flamma in Arretium, ag gléasadh na ndaoine fé arm, mar gur hiarradh orthu roimis sin arm do ghlacadh. Ansan do tháinig sé go longfort Mhanlius agus na fascanna aige agus na nithe eile a bhaineann le fórlámhas. Nuair a fuaradh amach an méid sin sa Róimh do chin an tseanaid go mba namhaid Catilína agus Manlius, agus do ceapadh lá don chuid eile den tslua chun na n-arm do chur uathu. Dá gcuiridís uathu na hairm roimis an lá san do leogfí saor iad, ach amháin éinne ’na raibh choir bháis in’ aghaidh, agus gur daoradh sa choir é. Dá éaghmais sin do cineadh do sna Consalaibh slógadh ’ dhéanamh, agus ansan Antónius do dhul i ndiaidh Chatilína agus Ciceró do thabhairt aire don chathair.

De réir mo bhreithiúntais féin ní raibh an scéal riamh chómh holc ag stát na Rómha agus a bhí an uair chéanna san. Ó éirí na gréine gona dul fé bhí an domhan go léir fé smacht ár n-arm. Bhí suaimhneas sa bhaile againn agus saibhreas líonmhar ag teacht isteach chúinn, an dá ní is mó ag daoine. Agus fós bhí Rómhánaigh ann agus bhí socair ’na n-aigne acu iad féin agus stát na Rómha do chomáint ar neamhní. Mar, tar éis dhá reacht na seanaide, as an mórshlua san, níor tháinig oiread agus éinne amháin chun gnóthaí na ceilge do nochtadh ná chun na n-arm a chur uaidh sara dtiocfadh an lá. Thaispeáin san cad é an neart a bhí sa drochní a bhí tagaithe ar aigne a lán Rómhánach mar a thiocfadh pláig éigin.

Foclóirín

Arretium: Arretium, a city in central Italy, known as Arezzo today.
breithiúntas: “judgment, discernment”, or breithiúnas in the CO.
Caius Flaminius Flamma: Caius Flaminius Flamma, a Roman who Catilina stayed with after his conspiracy had been discovered. Nothing else appears to be known about this person.
dul fé na gréine: “the setting of the sun”, i.e., the west.
éirí na gréine: “the rising of the sun”, i.e., the east.
go: “to”, becoming gona with the possessive particle. This usage seems rare, and likely to be go dtí a in the CO (and indeed in less formal WM Irish).
namhaid: “enemy”, pronounced /naudʹ/. Traditionally námha, the dative has now replaced the nominative. Namhaid is also used in the plural, where naimhde would stand in the CO. With nominative singular and plural both namhaid and genitive singular and plural both namhad, it is only morphologically apparent when the plural is being used with the dative plural, namhdaibh.
pláig: “plague”, or plá in the CO. This word was traditionally spelt pláigh, but the gh is pronounced /gʹ/ in WM Irish, much the same as tráig, “beach”, from tráigh.

Catilina 35

XXXV.


“L. Catilína chun Q. Catulus, sláinte. Mar gheall ar do mhórdhílse tá mo mhuinín go láidir asat, i lár mo ghuaise, go ndéanfair an rud atá agam le hiarraidh nuair a neósfad duit é. Ní hamhlaidh atá ceapaithe agam, mar gheall air sin, aon chosaint a dhéanamh orm féin i gcómhairle nua. Mo leathscéal atá agam le gabháil leat, agus ní mar gheall ar aon choir chionntach é, de réir mo thuisceana féin, agus, dar dia na fírinne, ní miste liom fios na fírinne atá ann do bheith agatsa. Do crádh me le héagóir agus le tarcaisne. Do baineadh díom toradh mo shaothair agus mo thionnscail agus níor tugadh dom an t-inead poiblí a bhí ag dul dom le ceart. Ansan do ghabhas páirt leis na bochtaibh os cómhair an tsaeil mar is gnáth liom. Ní hamhlaidh ná fuil ar mo chumas na fiacha atá orm im ainm féin do dhíol as mo shealús féin. Na fiacha atá orm in ainm éinne eile do dhíolfadh Orestilla iad go fial as a sealús féin agus a sealús a hiníne. Is amhlaidh a chonac daoine nárbh fhiú iad é, curtha fé onóir, agus me féin curtha i leataoibh trí dhrochamhras ná raibh bunús leis. Ar an abhar san is ea ’ thairrigeas chúm slí, atá maith a dhóthain don chás ’na bhfuilimse, chun an méid creidiúna atá agam do chimeád. Ba mhaith liom tuilleadh do scrí’ ach tá ínste dhom go bhfuiltear ar mo thí. Cuirim Orestilla ar do choimircese anois, agus, mo sheasamh ort! Iarraim ort, mar is maith leat an rath a bheith ar do chlaínn féin í sin do chosaint ar dhíobháil! Slán leat.”
Foclóirín

cómhairle: “counsel”, but also listed in the dictionary as “direction”. Cómhairle nua seems to mean “new direction, new course of action” here.
guais: “danger, peril”.
mórdhílse: “great loyalty”, a word not found in dictionaries. Used where “eminent integrity” stood in the English version of Catilina.
os cómhair: “in front of, before”. Pronounced /ɑs ko:rʹ/.
téim, dul: “to go”. Rud atá ag dul do, “something due to him”.
tionnscal: “industry, exertion”, or tionscal in the CO. Spelt tiúsgal in the original, the pronunciation is /tʹu:skəl/; the historic double n is given in the editing here, indicating the long vowel, and implying the deletion of the n in the pronunciation.

Constantín

XLI.

CONSTANTÍN

(Ní ó Lúcián é seo.)

Sa bhliain d’aois an Tiarna trí chéad, a sé, bhí Ímpireacht na Rómha gan ímpire agus bhí Constantín ’na thaoiseach airm thall sa tír seo ar a dtugtar Sasana anois. Do thuig na slóite a bhí féna láimh gurbh fhear ábalta tuisceanach dea-aigeanta é agus do mholadar an ímpireacht do.

Bhí fear eile sa taobh thoir den Iúróip agus Macsentius ab ainm do agus chuir sé i gcoinnibh Chonstantín i dtaobh na hímpireachta. D’éirigh cogadh eatarthu. Tar éis roinnt cathanna, anso agus ansúd, idir an dá chómhacht, agus an dá neart ag druidim i dtreó cathrach na Rómha, agus nár chuma leó cé aige go mbeadh tosach ag gabháil sealbha sa chathair, thánadar ar aghaidh a chéile ag an ndrochad ar a dtugtí Milbhiach. Lá éigin an fhaid a bhí an dá neart ar aghaidh a chéile in aice an drochaid sin, do taispeánadh do Chonstantín agus dá shlua, i lár an lae, radharc míorúilteach. Bhí mearathall ar Chonstantín. Bhí buaite ag á shlóitibh ar shlóitibh Mhacsentius in sna cathannaibh a troideadh eatarthu i gcaitheamh na haimsire roimis sin, ach nuair a bhí an dá shlua ar aghaidh a chéile ag an ndrochad úd do chonaic Constantín, agus do chonaic a shlua go léir, go raibh slua Mhacsentius níba líonmhaire go mór ná mar a bhí slua Chonstantín. Do measadh go raibh cúigear fear ag Macsentius in aghaidh gach fir dá raibh ag Constantín. Gan amhras bhí muíntir na cathrach i bhfabhar do Chonstantín. Iad féin do chuir fios air agus d’iarr air teacht agus iad a dh’fhuascailt ón dtíoránach Macsentius. Mar sin féin bhí ana-mhearathall aigne air le heagla nárbh fhéidir do buachtaint ar shlua a bhí chómh mór san níba líonmhaire ná a shlua féin. I lár an lae, agus an mearathall san ar a aigne, do taispeánadh do féin agus dá shlua, thuas os a gcionn i lár na spéire, cros mhór sholasmhar, agus í chómh geal leis an ngréin, agus na focail seo treasna uirthi .i.

“Beir bua leis seo.”

Bhíodar go léir ag féachaint ar an gcruis sholasmhar san agus ag déanamh iúnadh dhi agus tháinig an oíche orthu. I lár na hoíche nuair a bhí Constantín ’na chodladh, b’é toil an tSlánaitheóra é féin a thaispeáint do in aisling agus a dh’ínsint do cad a bhí le déanamh aige i dtaobh na cruise solais sin a taispeánadh do an lá roimis sin. D’órdaigh an Slánaitheóir do bratach a dhéanamh agus macasamhail den chruis sholais úd do chur ar an mbratach san, agus an bratach san a bheith roimena shlua amach aige nuair a bheidís ag dul i gcath. Do dhein sé an ní sin. Do deineadh an bratach agus do cuireadh roimis an slua é in inead an Fhiolair Rómhánaigh a bhíodh rómpu roimis sin i gcónaí.

Tháinig lá an chatha. Chuaigh Constantín agus a shlua isteach sa chath agus an bratach nua os a gcionn. Tháinig an tslua eile agus an fiolar os a gcionn. Do buaileadh an cath. Níorbh fhada gur iompaigh slua an fhiolair agus gur theitheadar. Do leanadh iad go dian. Thugadar aghaidh ar an ndrochad Milbhiach chun dul thar abhainn. Bhí Macsentius féin i lár an lucht teithe a chuaigh ar an ndrochad. Nuair a bhí sé tímpall leath slí anonn do bhris an drochad fén mbrú daoine a bhí air agus do caitheadh iad go léir isteach san abhainn, isteadh sa Tiberis, agus do bádh iad. Do bádh Macsentius mar aon leis an gcuid eile.

Chuir bua an catha san ímpireacht na Rómha, ón bhfarraige thiar, soir treasna na hIúróipe go dtí an fharraige Chaspiach, agus ón dtaobh thuaidh den Iúróip ó dheas go dtí an Afric agus go dtí an Éigipt, fé smacht Chonstantín. Fear ab ea Constantín go raibh éirim aigne aige, agus neart aigne, agus géarchúis aigne, agus cruinneas breithiúntais, agus eólas ar dhaoine, agus oilteacht ar conas iad do láimhseáil agus do bhainistí agus do stiúrú ar a leas, thar gach fear eile dá raibh suas lena línn san Iúróip. Níor mhór do na tréithe sin go léir a bheith ann. Bhí gá go cruaidh aige leó nuair a tháinig cúram na hímpireachta air. Bhí an Iúróip go léir lán de threabhchasaíbh daoine a bhí bunoscionn lena chéile ó dhúchas, bunoscionn lena chéile i mbéasaibh, bunoscionn lena chéile ins gach ní de sna nithibh ba mhian leó agus de sna nithibh nár mhian leó. Dá bhrí sin ba ródheocair na dlithe agus na rialta dob fhéarr a réiteódh leó do dhéanamh dóibh agus do chur i bhfeidhm orthu sa tslí ab fheárr a chuirfeadh síocháin agus rath na síochána in áirithe dhóibh go léir sa tímpall. Sin é an rud a bhí ag Constantín le déanamh an uair sin, agus do dhein sé é. Do dhein sé é ar chuma nárbh fhéidir a lochtú an uair sin agus rud is feárr ná san, ar chuma nár féadadh a lochtú ’na dhiaidh san nuair a féachtí siar air. Is seanfhocal é gur “Tar a éis a tuigtear gach beart.” Nuair a féachtar siar ar gach beart a bhíonn déanta is ea is feárr a tuigtear ceoca a bhíonn an bheart san déanta sa cheart nú ná bíonn. Ag féachaint siar do dhaoinibh riamh, ó shin, ar an gcuma ’nar dhein Constantín ímpireacht na Rómha do ghabháil ar láimh an uair sin, agus do shrianadh,agus do stiúrú, agus do smachtú, go daingean agus go fadaraíonach, admhaíd siad gur thuig sé an obair roim ré chómh maith díreach agus do féadadh “an bheart do thuiscint tar a éis,” agus thugadar mar ainm air “Constantín Mór.”

Bhí báidh aige i gcaitheamh a shaeil riamh, agus ag á athair roimis, leis an gcreideamh. Ní dócha gurbh iúnadh rómhór é sin. Tá a mháthair i measc na naomh. Chómh fada agus ’ chuaigh a chumas sa taobh thiar den Iúróip agus in oileán Bhreatain, do chosain sé na Críostaithe ar na drochdhlithibh a deintí ’na gcoinnibh. Bíodh go raibh sé féin gan an creideamh a ghlacadh an uair sin thuig sé in’ aigne gurbh é ceart gach duine leogaint do pé saghas creidimh a thaithnfeadh leis do ghlacadh agus do chimeád; go raibh sé chómh ceart don Chríostaí creideamh Críost a bheith aige agus ’ bhí sé ag an bpágánach creideamh Iúpiteir a bheith aige; ná raibh aon rud ab fheárr ná leogaint do gach éinne a chreideamh féin do thogadh dho féin. D’fhág san na Críostaithe go léir baoch de agus bíodh nár thaithn san leis na págánachaibh níorbh fhéidir dóibh a rá go raibh éagóir aige á dhéanamh orthu féin. Bhí an cead cínn céanna aige á thabhairt dóibh a bhí aige á thabhairt do sna Críostaithibh.

Nuair a chonaic sé féin agus a mhórshlua an chros sholais sa spéir, áfach, roimis an gcath, tháinig athrú ar a aigne. Ansan, nuair a tháinig an aisling chuige an oíche sin agus nuair a thaispeáin an Slánaitheóir beannaithe é féin do agus nuair aduairt sé leis an bratach a dhéanamh,’na mhacasamhail den chruis sholais, agus nuair a tugadh do an bua a gealladh do sa bhfocal úd a bhí ar an gcruis sholais, thuig sé in’aigne go raibh fírinne i gcreideamh na gCríostaithe ná raibh in aon chreideamh eile. Do ghlaeigh sé chuige na heaspaig agus na fir léannta naofa eile a bhí ’na shlua agus cheistigh sé iad i dtaobh fírinní bunúsacha an chreidimh agus d’iarr sé orthu na fírinní sin do mhúineadh dho. Dheineadar an ní sin. Thaispeánadar do na targaireachtaí atá sa Bhíobla i dtaobh teacht an tSlánaitheóra, agus conas mar a cómhlíonadh na targaireachtaí sin go léir i bpearsain Críost nuair a tháinig sé. Ansan do dhein Constantín eaglais fé leith, agus altóir, istigh ’na phálás féin, agus dhein sé cábán, agus altóir istigh ann, agus do beirtí an cábán san roimis an slua amach, nuair a bhídís ag dul i gcath díreach mar a beirtí airc na Connartha roim chlaínn Israéil amach, na céadta fada blian roimis sin, nuair a bhíodar ag taisteal tríd an bhfiantas gainimhe, ag dul ón Éigipt go dtí an tír bheannaithe.

XLII.

CONSTANTÍN

(Ar leanúint.)

B’í cathair na Rómha príomhchathair na hímpireachta i gcaitheamh na haimsire go léir ó cuireadh an ímpireacht ar bun go dtí gur dhein an cath úd ag an ndrochad Milbhiach ímpire de Chonstantín. I gcaitheamh na haimsire ó bhás Iúlius Chaesair anuas bhíodh súil ag gach ímpire dá dtagadh ar an gcúinne úd thoir idir fharraige Marmora agus an fharraige Dhubh. Ansúd thoir dar leó, ba cheart príomhchathair na hímpireachta do bheith. Bhí cathair na Rómha, dar leó, maith go leór mar chathair lárslí an fhaid nár shrois an chómhacht ach ón bhfarraige Adriátaigh siar go dtí an taobh thiar den Spáinn, agus ó shléibhtibh na nAlp ó dheas, treasna na mara Torríann, go dtí ciúmhais na hAfrica. Ach nuair a bhí cómhacht na Rómhánach tar éis briseadh ó thuaidh de dhruím na nAlp, agus an Ghailliado thabhairt féna smacht, chómh fada ó thuaidh leis an muir Ghearmánach, do thosnaigh cuid de sna hímpiríbh, an chuid acu ba ghéire tuiscint, ar a mheas go raibh cathair na Rómha ró-imeallach mar phríomhchathair, agus go mbeadh an phríomhchathair suite in inead a bheadh níba chothromúla dá mbeadh sí suite sa chúinne úd thoir idir an mBosphorus agus muir Mharmora, áit ’na raibh, i bhfad roimis sin, seanachathair ar a dtugtí Byzantium. Isé tuairim a lán go raibh Iúlius Caesar féin ag machnamh ar an gcuma san sarar cuireadh chun báisé. Bhí aníntleacht róghéar aige agus an éirim aigne róláidir aige, agus chonaic sé go soiléir nárbh fhéidir do sna Rómhánaigh leanúint puínn níba shia fén rialtas a bhí acu go dtí san. Rialtas poiblí is ea a bhí acu go dtí san, ar feadh na gcéadta blian, ó díbreadhna rithe as an gcathair. Do dhein an gléas rialtais sin an gnó maith go leór an fhaid a bhí lucht stiúrtha an rialtais dílis a ndóthain, macánta a ndóthain, tuisceanach a ndóthain, chun tairbhe na poiblíochta do chur os cionn a dtairbhe féin. Ach do chonaic Iúlius Caesar go raibhan mhacántacht san imithe, go raibh athrú tagaithe ar aigne na ndaoine, gurbh é a thairbhe féin a bhí ag déanamh buartha do gach éinne agus go raibh an uile dhuine ag cur a thairbhe féin roime gach tairbhe eile idir phoiblí aguspríobháideach.Nuair a bhí cómhacht na Rómhánach curtha i bhfeidhm aige ar fuaid na hIúróipe do thuig sé in’aigne ná raibh éinne beó a dh’fhéadfadh an chómhacht san do chimeád i bhfeidhm ach amháin an té a dh’fhéad í’chur i bhfeidhm. Bhí ceapaithe aige, dá bhrí sin, an tsrian do chiméad’na láimh féin. Do thuig cuid d’uaislibh na Rómha go raibh san ceapaithe aige. Níor thaithn san leó. Bhí’fhios acu go raibh sé ródhoimhinn dóibh, agus go gcuirfeadh sé an dubh’na gheal ar an bpobal i dtreó go ndéanfadh an pobal rud air, pé cómhairle’thabharfadh sé dhóibh. Bhí’fhios acu, leis, go raibh sé róláidir dóibh, go ndéanfadh an armáil rud air, mar go raibh iontaoibh thar bárr acu as tar éis a raibh de chathannaibh buaite acu féna láimh. Ní raibh ag uaislibh na Rómha le déanamh ach an t-aon rud amháin agus dheineadar é. Dheineadar ceilg’na choinnibh agus chuireadar chun báis é. Má bhí sé ag cuímhneamh ar phríomhchathair a dhéanamh thoir ag an mBosphorus agus rí’dhéanamh de féin níor fágadh ar a chumas san do dhéanamh.

Na huaisle a dhein an feall, áfach, ní raibh puínn dá bhárr acu. Chuireadar Iúlius as an slí ach tháinig Augustus’na dhiaidh. Níor dhein Augustus rí dhe féin. Thug sé an méid sin dá slí féin do sna huaislibh, ó bhí an fuath go léir acu don fhocal “rí,” ach chimeád sé an chómhacht’na láimh féin agus thug sé “Imperátor” air féin. Ba chuma leis cad é an ainm a tabharfí ar an gcómhacht ó bhí an greim aige ar an gcómhacht.

Ta deimhne againn air go raibh in’aigne aige, i dtaobh na príomhchathrach a féadfí a dhéanamh lastoir, an machnamh céanna úd a bhí in’aigne ag Iúlius. Bheadh an chathair suite ar áilleacht an domhain. Bheadh titim saibhris isteach chúithi ón Iúróip go léir, siar chómh fada leis an Atlantach, agus an titim céanna isteach chúithi anoir ar fad ó bhruachaibh Tígris agus Eúphratés, ó Phaleistín, agus aneas ón Éigipt.

Níorbh iúnadh go raibh Iúlius ag cuímhneamh ar an gcathair sin, agus níorbh iúnadh Augustus a bheith ag cuímhneamh uirthi’na dhiaidh. Ach bhí daoine eile sa Róimh a bhí ag cuímhneamh uirthi, leis. Bhí an file, Horátius ag cuímhneamh uirthi. Do thuig an file, agus do thuig daoine nárbh é, dá ndeintí an chathair sin lastoir ansúd san áit a bhí chómh meánach, idir na dúthaí breátha móra leathana saibhre úd go n-éireódh sí thar na beartaibh chun réime agus chun rachmais, agus go gcuirfeadh sí meathlú ar an seanachathair, ar chathair na Rómha.

Níor thaithn leis an bhfile go ndéanfí beart a dhéanfadh a leithéid de dhíobháil don tseanachathair. Ba rómhaith leis rud éigin a dhéanamh do chuirfeadh athrú aigne ar an Ímpire. Níorbh fhuiriste dho san. Bhí sé féin tar éis dul sa chogadh i gcoinnibh Augustuis agus tar éis bheith sa troid ’na choinnibh i gcath Philipí. Ní fhéadfadh sé aon tsúil a bheith aige, dá bhrí sin, go nglacfí cómhairle uaidh go róchneasta. B’fhéidir go ndéarfí leis gur mhaith an rud do cath Philipí a mhaitheamh do agus gan a thuilleadh cur isteach a dhéanamh.

Is é rud a dhein sé ná dán álainn uasal a dhéanamh ar an scéal agus an dán do dhéanamh i riocht nárbh fhéidir d’éinne a chur ’na leith go raibh sé ag cuímhneamh in aon chor ar Augustus, agus san am gcéanna, an dán do dhéanamh ar chuma do chuirfeadh ’ fhéachaint ar an Ímpire dhá thaobh an scéil do bhreithniú go hiomlán.

Do dhein sé an dán agus tá an dán le fáil sa leabhar filíochta atá againn uaidh. Seo mar a thosnaíonn an dán:—

“Iustum et tenacem proposití virum, &c.” –— Lib. iii. Od. iii.

Molann an file sa dán san an fear ná staonfadh ón gceart pé rud a bheadh le himeacht air, agus tugann sé mar sholaoidí ar an gcuma ’na ndeinid na déithe luacht saothair a thabhairt don saghas san fir, an chuma ’nar tógadh suas i measc na ndéithe Herculés agus Castór agus Polux. Agus ní staonann sé óna rá go raibh Augustus féin i measc na ndéithe, toisc na tréithe sin a bheith ann, bíodh ná raibh sé tar éis imeacht as an saol fós. Ínseann sé ansan conas mar a labhair an bhanndé, Iúnó, i gcómhthionól na ndéithe, agus conas mar a chuir sí eascaine ar aon duine do chuirfeadh suas arís cathair na Trae, agus mar a gheall sí, dá gcurtí suas an chathair mhallaithe sin do leagfadh sí féin arís í, agus go loiscfeadh sí í, mar a dhein sí cheana. Níor thrácht an file in aon chor ar Bhyzantium, ná níor leog sé air go raibh sé ag cuímhneamh ar Bhyzantium. Dheallródh an scéal gur thuig Augustus brí na filíochta. Pé’r domhan é, do chuir sé Byzantium as a cheann.

Tímpall trí céad blian ’na dhiaidh san, nuair a fuair Constantín é féin i gceannas na hímpireachta, do chuímhnigh sé ar Bhyzantium. Do chruinnigh sé a chuid saibhris agus chuaigh sé soir go dtí an Bosphorus agus chuir sé suas ann cathair álainn uasal agus thug sé mar ainm ar an gcathair sin Constantínopolis, .i. Cathair Chonstantín. Dhein sé cónaí sa chathair sin. Sa chathair sin a bhí a chúirt aige agus is ann a dheineadh sé gnó na hímpireachta do láimhseáil agus do riaradh. Thug san aghaidh ríogra na hIúróipe ar Chathair Chonstantín, ach má thug féin níor baineadh ó chreidiúint na Rómha oiread agus do measadh a bainfí, agus níorbh fhada gur éirigh nithe eile, nithe ná raibh coinne leó, nithe a dhein níos mó díobhála don dá chathair ná mar ’ fhéadfaidís féin a dhéanamh dá chéile.

Nuair a bhí Constantín socair i gceannas na hímpireachta dhein sé dlithe a thug cead a cínn don Eaglais. Thug sé an cead cínn sin don Eaglais sa dá chathair. Chómh luath agus ’ tháinig an cead cínn sin dhein dhá aicme daoine úsáid de. Dhein daoine naofa úsáid de chun gnóthaí an chreidimh do chur chun cínn. Dhein drochdhaoine úsáid de chun creidimh éithigh do chur ar bun. Ba gheárr go raibh an Iúróip ’na círéip idir an dá aicme. Lastoir is ea ba mhó a bhí an creideamh éithigh ag déanamh a dhrochoibre. An Ghréigis is í ba mhó do labhartí lastoir. Cainnt uasal, chómhachtach, ghunta ab ea an Ghréigis. Dheineadh an mhuíntir thoir, an chuid acu a ghabhadh leis an éitheach, dheinidís úsáid de chómhacht agus d’uaisleacht agus de ghuntacht na cainnte chun an chreidimh fhallsa do chur i bhfeidhm. Ní leogfí leó é gan aighneas. Do buaití ar an éitheach. Ach nuair a buaití ar aon éitheach amháin d’éiríodh éitheach eile. Do lean an chaismirt ar feadh na gcéadta blian. Fé dheireadh d’éirigh Mohammed agus a shlóite agus do chuireadar féna smacht an dúthaigh lastoir den Bhosphorus. Ansan tháinig scannradh ar na Gréagaigh i gcathair Chonstantín. Siúd siar iad chun síochána ’ dhéanamh leis an bPápa le hionchas go dtiocfadh muíntir na Rómha chúthu chun iad do chosaint ar mhuíntir Mhohammed. Bhí sé ródhéanach. Do bhrúigh an tÍmpire Turcach, an tarna Mohammed, isteach orthu, agus na mílte dí-áirithe sló aige. Thóg sé sin an chathair sa bhlian d’aois an Tiarna míle cheithre chéad chúig dheich a trí (1453). Tá an chathair sin ag na Turcachaibh riamh ó shin.

Constantín ab ainm don ímpire do chur an chathair suas, agus Constantín ab ainm don ímpire a bhí ar an gcathair nuair a thóg na Turcacha í. Constantín Mór a tugtar ar an gcéad Chonstantín sin, agus ní miste Constantín Mór a thabhairt ar an gConstantín deirineach chómh maith. Do chosain sé an chathair ar na Turcachaibh le géire íntleachta agus le crógacht gnímh ná fuil a sárú le fáil sa chosaint a deineadh ar aon chathair eile, riamh roimis sin ná riamh ó shin. Constantín Palaéólogus ainm an fhir sin.

Tá an chathair sin ag na Turcachaibh fós. Táid cómhacht na hIúróipe ag faire, riamh ó shin, ar an gcúinne sin ag an gceann theas den Bhosphorus. D’fhéadfaidís, aon lá ba mhaith leó é, an Turcach do chomaint thar Bosphorus soir; ach b’fhéarr le gach cómhacht díobh an cúinne sin a bheith ag an dTurcach ná é ’ bheith ag éinne eile acu féin. Éad!

Nóta

Míle cheithre chéad chúig dheich a trí: in his Irish Numerals and how to use them, PUL argued for the adoption of the decimal system in Irish. He explained, “I have made up my mind to use the decimal system of numeration as it is now used in all countries as a basis for numeration”, and cited a poem he had heard a child which used trí dheich for “thirty”.

Foclóirín

abha: “river”. The dative abhainn has replaced the nominative in the CO. Pronounced /au/ and /auŋʹ/.
Afric (an Afric): “Africa”, pronounced /afʹirʹikʹ/. The original spelling is retained, in line with PUL’s practise of not gaelicising non-Irish words.
Africa (an Africa): “Africa”, a clearly Anglophone version of the word found in the CO as an Afraic. Similarly, PUL used Asia, America and Iúróip in his Irish, indicating that the forms adopted in the CO were not in vogue among Irish speakers in the nineteenth century.
ag: “at”. The combination ag á, corresponding to ag a in the CO, is pronounced /i’gʹɑ:/.
airc: “ark”, or áirc in the CO. PUL uses airc here and in his Sgéalaídheachta as an mBíobla Naomhtha, but his translation of the Gospels uses arc, possibly reflecting the influence of the editor of his gospels, Gearóid Ó Nualláin. Airc is given in Dinneen’s dictionary, and seems the preferable form. Airc na Connartha, “the ark of the covenant”.
aisling: “vision”.
Alpa (na hAlpa): the Alps.
ar fuaid: “throughout”, or ar fud in the CO.
Atlantach (an tAtlantach): “the Atlantic Ocean”.
Augustus: the Roman Emperor Augustus, who reigned from 27 BC to 14 AD.
báidh: /bɑ:gʹ/, “sympathy, liking”. This word is in the CO, but the final -idh in the historic spelling is audible in the nominative/dative singular in WM Irish.
bainistí: listed in Ó Dónaill’s dictionary as “thrift”, but glossed in Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne as “management”; it seems “thrift” is only one specific form that such management can take. Daoine bhainistí, “to manage people”.
banndé: “goddess”, or bandia in the CO. The CO form is masculine, but PUL uses banndé as a feminine noun here.
baoch: “grateful”, or buíoch in the CO. Buidheach stood in the original here, but the WM pronunciation is /be:x/.
beart: “move, action, proceeding, transaction”. Feminine here, but masculine in the CO.
Bosphorus (an Bosphorus): the Bosphorus, the straits in Turkey that form the dividing line between Europe and Asia.
bratach: “flag, standard”. Note this word is masculine here, but feminine in the CO.
Breatain: Great Britain, a large part of which was once included in the Roman province of Britannia.
breithiúntas: “judgment”, or breithiúnas in the CO.
breithním, breithniú: “to consider,” or breathnaím, breathnú in the CO. Breathnaím must have been used in WM too, as IWM has an example of it. However, PUL consistently uses breithním. The CO has a distinction between breathnaím, meaning “to observe, examine, consider”, and breithním, meaning “to judge, adjudicate”, but there is no trace of such a distinction in PUL’s works.
buaim, buachtaint: “to win, gain a victory, be victorious over”, or buaim, buachan in the CO.
bunoscionn: “upside down, awry”. Pronounced /binʹiʃ kʹu:n/ according to IWM. It is possible that /bun ɑs kʹu:n/ was also found.
Byzantium: Byzantium, the ancient Greek city that later became Constantinople and is now Istanbul in Turkey.
caismirt: “conflict, contention”, pronounced /kɑʃimʹirtʹ/.
Castór: Castor, the mortal son of Leda in Greek and Roman mythology and twin brother of Pollux (born of the same mother, but son of Jupiter).
Cathair Chonstantín: Constantinople, the new name that Constantine gave to Byzantium as the capital of the empire.
cead: “permission”. Cead cínn, glossed in dictionaries as “one’s own way”, but more along the lines of “freedom of thought” here. The glossary in the 1924 edition of Lúcián gives “liberty, freedom, tolerance” as the translation.
ceilg: “conspiracy”, pronounced /kʹelʹigʹ/.
ceoca: “which? which of them? whether?” From cé acu or cé’cu. Pronounced /kʹukə/. Often followed by a relative clause.
cimeádaim, cimeád: “to keep”, or coimeádaim, coimeád in the CO. This word and all cognates (chimeádaidís, etc) have a broad c in the classical spelling and in the CO, but a slender c or ch (as applicable) in WM Irish: /kʹi’mʹa:d/, /xʹi’mʹa:didʹi:ʃ/, etc. Note that the the CO distinction between coimeád, “keep”, and coimhéad, “watch over”, does not obtain in WM Irish: coimhéad is an Ulster word.
círéip: “riot, uproar”, or círéib in the CO. ’Na círéip idir an dá aicme, possibly “torn between the two groups”.
ciúmhais: “edge, margin”.
comáinim, comáint: “to drive, force, impel”, or tiomáinim, tiomáint in the CO. Both forms are found in PUL’s works.
cómhacht: “power, authority”, cumhacht in the CO, but pronounced with a long o in WM Irish: /ko:xt/.
cómhthionól: “assembly, gathering”. This word is often cómhthalán in WM Irish, but I am unsure if that is only the case in the meaning of “pattern, a gathering at a holy well particularly on a patron saint’s day”. More research required here.
connradh: “agreement, covenant”, with connartha in the genitive. This word is feminine in WM Irish, but masculine in the CO. Airc na Connartha, “the ark of the covenant”. Apparently pronounced /ku:re(v), kunərhə/, but some research required here.
Constantín Mór: Constantine I or Constantine the Great, Roman emperor 306-337 AD. Constantine served as a Roman general in the province of Britannia 305 AD, campaigning against the Picts in Scotland, before being declared emperor in 306 AD. His Edict of Milan in 313 AD decreed tolerance for religions throughout the empire. He converted to Christianity and was baptised in the River Jordan in 337 AD.
Constantín Palaéólogus: Constantine XI Palaeologus, the last Byzantine emperor, who reigned 1449-1453, and died in battle in 1453 during the fall of Constantinople to the Turks.
Constantínopolis: Constantinople. See under Cathair Chonstantín.
cothromúil: “advantageous, convenient, fit for purpose”. Pronounced /korhə’mu:lʹ/.
creidiúint: “credit”, but also “reputation, honour”.
cros: “cross”, with cruise in the genitive and cruis in the dative.
cruaidh: crua in the CO, “hard, severe”. Pronounced /kruəgʹ/ in WM Irish.
cúirt: “royal court”.
de: “of, from”. It is important to bear in mind that this simple preposition is pronounced in the same way as do in WM Irish, /də/, but it has been thought better to edit these with the historically correct prepositions, as they would stand in the CO. PUL had macasamhail don chruis: this has been edited as macasamhail den chruis. The alignment of do and de in pronunciation only applies to the simple preposition; the prepositional pronoun de (sometimes written ) is pronounced /dʹə~dʹi/. See also do.
deallraím, deallramh: “to appear”, or dealraím, dealramh in the CO. Pronounced /dʹau’ri:mʹ, dʹaurəv/.
deirineach: “last”, or deireanach in the CO. Pronounced /dʹerʹinʹəx/.
deocair: “difficult”, deacair in the CO. Pronounced /dʹokirʹ/.
dí-áirithe: “innumerable”.
dlí: “law”. The plural used here is dlithe; this would be dlíthe in the CO, but the WM pronunciation is /dlʹihi/.
do: “to”. Note that the classical spelling of the preposition pronoun is adopted in the CO, but this form is pronounced /do/ in the dialect and so edited as do here.
doimhinn: “deep”, domhain in the CO, pronounced /dəiŋʹ/. Possibly also with an additional nuance of “devious, hard to keep ahead of”.
druím: “back”, or droim in the CO. PUL uses drom for the actual back of a person or an animal, but druím for more derived usages. De dhruím, “over”, or de dhroim in the CO.
Éigipt (an Éigipt): Egypt.
Eúphratés: the River Euphrates in Mesopotamia (modern-day Iraq).
fadaraíonach: “long-suffering, patient”.
faid: “length”, or fad in the CO.
fallsa: “false”, or falsa in the CO. The double l shows the diphthong: /faulsə/.
Farraige Adriátaigh (an Fharraige Adriátaigh): the Adriatic Sea.
Farraige Chaspiach (an Fharraige Chaspiach): the Caspian Sea.
Farraige Dhubh (an Fharraige Dhubh): the Black Sea.
Farraige Marmora: the Sea of Marmora, an inland stretch of water between the Black Sea and the Aegean Sea, to the south of the Bosphorus.
féachaint: cur ’ fhéachaint, “to force or compel someone”. This would be iallach or iachall a chur in the CO. PUL uses this phrase without an intervening de, but the phrase generally occurs as cur d’fhéachaint ar dhuine rud a dhéanamh.
fiantas: “wilderness”. This word is spelt fiántas in the CO, reflecting the earlier spelling of fiadhantas, but the pronunciation is /fʹiantəs/, and so the síneadh fada performs no function here.
fiolar: “eagle”.
fuiriste: “easy”, furasta in the CO. Uiriste is also found in PUL’s works, and the forms without f seems more fundamental to the dialect.
Gaillia (an Ghaillia): Gaul (modern-day France).
gainimh: “sand”, or gaineamh in the CO. The genitive here is gainimhe. Pronounced /gɑnʹivʹ, gɑ’nʹi:/.
gléas: “instrument, means”. Gléas rialtais, “system of government”. Gearóid Ó Nualláin claimed in his Studies in Modern Irish that the Irish language had no word corresponding to “system” in English—córas is the word usually adopted—but gléas here clearly has the meaning of “system”.
Gréigis: “the Greek language”.
gunta: “succinct, terse; subtle”, or gonta in the CO. The glossary to the original edition shows that the reference here is to the subtlety of Greek as a language. The original spelling is retained here to show the pronunciation.
guntacht: “subtleness, terseness”. Guntacht cainnte, the quality of being able to make find distinctions or say much in a few words; gontacht in the CO.
Herculés: the Roman demigod, Hercules, son of the god Jupiter.
Horátius: Quintus Horatius Flaccus, or Horace, a Roman poet in the first century BC who served as a general in the Roman republic army, opposing the forces of the Second Triumvirate, in the battle of Philippi, 42 BC. He accepted the amnesty declared by Octavian (later the Roman emperor Augustus).
imperátor:imperator, a Latin word originally meaning “commander, ruler”, but later acquiring the connotation of “emperor”, which is etymologically derived from it.
ímpire: “emperor”.
ímpireacht: “empire”.
inead: “place”, or ionad in the CO. Pronounced /inʹəd/. In inead, “instead of”.
ínsim, ínsint: “to tell”, or insim, insint in the CO.
íntleacht: “intellect”, pronounced /i:ntʹilʹəxt/.
ionchas: “expection”. Pronounced /unəxəs/. Le hionchas go, “in the expectation or likelihood that”.
iúnadh: “wonder, surprise”, ionadh. Pronounced /u:nə/.
Iúnó: Juno, the Roman goddess who is sister and wife of Jupiter.
Iúlius Caesar: Julius Caesar, the Roman statesman and general who was murdered in 44 BC.
Iúpiter: Jupiter, the king of the Roman gods.
Iúróip: “Europe”, or Eoraip in the CO. PUL told Osborn Bergin the pronunciation was /u:’ro:pʹ/.
iustum et tenacem proposití virum: the poem by Horace that begins “iustum et tenacem propositi virum” reads in English, “the man who is just and resolute will not be moved from his settled purpose”. This is found in Horace’s third book of Odes, published in 23 BC.
lárslí: “centrally located”, a word not given in dictionaries.
leogaim, leogaint:“to let, allow”, ligim, ligeanin the CO.
luacht saothair: “reward”, or luach saothair in the CO. Both forms are found in PUL’s works.
macasamhail: “copy”. The entry in PUL’s Notes on Irish Words and Usages (p74) shows he also accepted the form macshamhail. Pronounced /mɑ’kaulʹ, mɑkə’saulʹ/.
Macsentius: Maxentius, a rival co-emperor with Constantine 306-312 AD until his defeat by Constantine in the Battle of the Milvian Bridge.
meánach: “middle”. Here referring to a city’s being central in terms of location.
mearathall: “confusion”, or mearbhall. Pronounced /mʹarəhəl/ in WM Irish. Mearathall aigne, “bewilderment”.
meathlú: “decline”, pronounced /mʹahə’lu:/.
Milbhiach: the Milvian Bridge (Ponte Milvio, Rome), the site of a battle between Constantine and Maxentius in 312 AD, which led to Maxentius’ defeat and drowning.
míorúilteach: “miraculous”.
Mohammed: the Muslim “prophet” Mohammed, who died in Arabia in 632 AD.
Mohammed II: Mehmet II, the Ottoman sultan who conquered Constantinople and died 1481.
Muir Ghearmánach (an Mhuir Ghearmánach): possibly the North Sea.
Muir Mharmora: the Sea of Marmora, an inland stretch of water between the Black Sea and the Aegean Sea, to the south of the Bosphorus.
Muir Thorríann (an Mhuir Thorríann): the Tyrrhenian Sea, between Italy and Africa. The name Tyrrhenian derives from the Greek for “Etruscan”. Muir Thoirian in the CO.
nú: “or”, or in the CO.
oilteacht: “proficiency, expertness”.
os cionn: “above”. Pronounced /ɑs kʹu:n/.
Paleistín (an Phaleistín): Palestine. PUL eschews artificial gaelicisation of foreign placenames. The CO has Palaistín.
Pápa: “the Pope”.
Philipí: Philippi, a city in Macedonia, near Filippoi in modern-day Greece. Two battles were fought here in 42 BC with the Second Triumvirate (including Mark Antony and Octavian, who would become the emperor Augustus) seeking to avenge the murder of Julius Caesar.
Polux: Pollux, the divine son of Leda in Greek and Roman mythology, following the rape of Leda by Jupiter. Pollux was the twin brother of the mortal Castor.
príobháideach: “private”. This form is also found in the CO. In PUL’s Mo Sgéal Féin the form príobhóideach is found.
rachmas: “wealth”.
réitím, réiteach: normally “to solve”, but also réiteach le duine, “to suit someone, agree or concord with him”.
riail: “rule, regulation”, with the plural here rialta, or rialacha in the CO.
rialtas poiblí: “republic”. It is unclear if PUL had the word poblacht or not.
riaraim, riaradh: “to manage, administer”, or riaraim, riar in the CO. Both riaradh and riar are found as the verbal noun in PUL’s works.
ríogra:ríora in the CO, a collective word for “royalty, kings”.
roim: “before”, or roimh in the CO, pronounced /rimʹ/. Roime is also found here. With the third-person possessive, this becomes roimena, “before his/her”, /rimʹinə/.
Róimh (an Róimh): Rome; na Rómha in the genitive. Pronounced /ro:vʹ/, and /ro:/ in the genitive.
saol: “life, world”. The original spelling was saoghal, and the spelling change has introduced inconsistencies: the genitive is spelt saoil in the Standard, which would give the wrong WM pronunciation. The genitive is edited as saeil here.
sáraím, sárú: “to outdo”.
Sasana: England.
scannradh: “terror”, scanradh in the CO, pronounced /skaurə/ in WM.
seilbh: “occupancy, possession”, with sealbha in the genitive.
slua, slóite: “army”. PUL normally forms the plural of this word, sluaite in the Standard, with an –ó-. The genitive plural here is sló. While IWM shows the local pronunciation as /sluətʹi/, /slo:tʹi/ is also found in verse. The medial –ó- is therefore retained wherever it was given in the original. Slua is feminine in PUL’s works.
solaoid: “illustration, example”.
Spáinn (an Spáinn): “Spain”.
srian: “reins of a horse”. Note that this word is feminine here, but masculine in the CO.
srianaim, srianadh: “to bridle, curb, restrain”.
sroisim, sroisiúint: “to reach”, sroichim, sroicheadh. Pronounced /sroʃimʹ, sro’ʃu:ntʹ/.
stiúraím, stiúrú: “to guide, direct”, or stiúraim, stiúradh in the CO. The verbal adjective appears as stiúrtha here, where stiúraithe is found elsewhere in PUL’s works, either suggesting that he accepted stiúraim in the first conjugation, as in the CO, or that stiúrtha should be edited as stiúraithe.
taistealaim, taisteal: “to travel”. The CO has taistealaím in the second-conjugation, but I have yet to find attestation of the finite form of this verb in PUL’s works.
taithneann, taithneamh: “to please”, taitníonn, taitneamh in the CO. Generally in the first declension in PUL’s works, pronounced /taŋʹhən/. The past is do thaithn, /də haŋʹ/; the conditional is do thaithnfeadh, /də haŋʹhəx/; and the verbal noun taithneamh, /taŋʹhəv/.
tar a éis a tuigtear gach beart: “it is afterwards that everything is found out; events are understood better in hindsight”.
targaireacht: “prophecy”, or tairngreacht in the CO. Pronounced /tɑrəgirʹəxt/.
tarna: “second”, or dara in the CO.
teithim, teitheadh: “to flee”. The verbal adjective “fled” is teithe here, but teite in the CO. In the classical spelling, the verb was teichim, with the participle teichthe. Other writers of WM Irish preferred teite as the verbal adjective, thus clarifying the distinction between the verbal noun teitheadh and its genitive, the verbal adjective teite.
Tiberis: the River Tiber in Rome.
Tígris: the River Tigris in Mesopotamia (modern-day Iraq).
tímpall: “around”, or timpeall in the CO. The broad p in WM Irish is preserved here: /tʹi:mʹpəl/.
titim, titim: “to fall”. Bheadh titim saibhris isteach chúithi appears to relate to the entry in Ó Dónaill’s dictionary, titim chun, “to accrue to”. One could possibly translate, “wealth would flow in to it”.
toghaim, toghadh: “to choose”.
Trae: Troy, the city in what is now Turkey that was destroyed in the Trojan war of around the 12th century BC.
treabhchas: “tribe”, with treabhchasaí in the plural, where the CO has treabhchais. Treabhchaisí was the plural used by Amhlaoibh Ó Loingsigh.
treasna: “across” or trasna in the CO. Pronounced /trʹasnə/.
Turcach: “Turk”. Note the plural, Turcacha, where the CO has Turcaigh.