Séadna, caib. 34

Caibideal a Ceathair is Tríochad

An focal úd aduairt Diarmuid Liath i dtaobh Mháire Ghearra, ’sé sin gur bheag aon deireadh oíche ná tagadh sí, do chuir an focal san Séadna ag machnamh.

“’Sea!” ar seisean in’ aigne, “tá an scéal go hait agam. Duart léi go raibh ceangal orm i láthair Dé gan pósadh choíche. Gan amhras do bhí ceangal orm gan í féin ná aon chailín eile mar í do tharrac isteach sa chúntúirt a bhí rómham, de réir mar a mheasas. Duairt an cladhaire úd go dtiocfadh sé am iarraidh chómh luath agus ’bheadh na trí bliana déag caite. Bhíos lándeimhnitheach go dtiocfadh sé. Tá an aimsir caite. Tá sí caite agus gan na trí seachtaine úd d’áireamh. Tá an sparán anso agam fós. Tá sé chómh teann agus ’bhí sé aon lá i gcaitheamh na haimsire. Is mór an iúnadh nár tháinig sé am iarraidh féin nú a d’iarraidh an sparáin. Is deocair a dhéanamh amach cad é an brí atá leis mar scéal. Is dócha, dá mbeadh sé le teacht, go dtiocfadh sé an lá a gheall sé. Ní fheadar cad a chuir de é. Tá aon ní amháin deimhnitheach go leór. Ní har mhaithe liomsa d’fhan sé gan teacht. Thiocfadh se mura mbeadh rud éigin á chosc. Cad a choisc é ar theacht? Cad a chimeád uaim é? Sin í an cheist. Cé ’choisc é ar theacht? Ba mhór an spórt é dá bhfanadh an sparán agam dá ainneóin! Níor úsáideas aon phioc den airgead, ach chun leathair a cheannach, ón lá úd a tógadh uaim an sparán ar an aonach. Níor leog scannradh dhom dul thar fhocal an mhargaidh. B’fhéidir ná raibh aon ghá leis an scannradh. Má bhí sé chómh seasmhach chun an mhargaidh cad ’na thaobh nár tháinig sé nuair a bhí na trí bliana déag istigh! Más rud é nár fhéad sé teacht agus a mhargadh do chur i bhfeidhm nuair a bhí an aimsir istigh, tá gach aon deallramh ná féadfaidh sé baint liom pé úsáid a dhéanfad den airgead. Ní fada go mbainfead triail as an scéal, le cúnamh Dé, pé’n Éirinn é! . . . Is trua chráite ná raibh ’fhios agam ná raibh sé le teacht! . . . Ba mhór an obair di teacht anso gach aon oíche! . . . Ach tá sé socair go daingean ’na haigne go bhfuil an ceangal orm, agus gur ceangal é nách féidir a scaoileadh . . . Tá an scéal go hait againn!”

Bhí sí féin agus a hathair ar an gcéad bheirt a tháinig dhá fhéachaint chómh luath agus d’airíodar aithne agus úrlabhra ’bheith tagaithe dho. Tháinig Máire Ghearra féin go minic ’na dhiaidh sin agus d’inis sí dho go cruínn, ó thosach go deireadh, cad é an saghas an bhreóiteacht a bhí air agus na cómharthaí a lean í. Ní har an mbreóiteacht ná ar na cómharthaíbh a bhíodh Séadna ag cuímhneamh, agus é ag éisteacht léi, ach ar a mhachnamh féin. Conas a neósfadh sé dhi cad é an saghas ceangail a bhí air gan pósadh? Conas a ghlacfadh sise an scéal nuair a neósfí dhi é? Nuair ’airigh sí an scéal ar dtúis i dtaobh an cheangail duairt sí gur cheangal uasal é, agus gur cheangal naofa é. Cad ’déarfadh sí anois dá n-ínstí dhi cad é an saghas é agus cad fé ndeár é? Dá n-ínseadh sé dhi i dtaobh an sparáin agus i dtaobh an Fhir Dhuibh agus i dtaobh an mhargaidh, b’fhéidir gurb amhlaidh a thiocfadh fuath aici dho féin agus ná tiocfadh sí dhá fhéachaint a thuilleadh. Agus conas ’fhéadfadh sé a mhíniú gus a léiriú dhi cad é an saghas an ceangal gan an scéal go léir d’ínsint di! Ar an dtaobh eile den scéal conas ’fhéadfadh sé a fhágáilt níos sia gan ínsint di go raibh dearúd ar a haigne sin i dtaobh an cheangail a bhí air sin. Nuair ’inis sé dhi an chéad lá an ceangal do bheith air do ghlac sí an scéal i gcéill a bhí bunoscionn leis an bhfírinne. D’fhág sé mar sin aici é an uair sin mar cheap sé go gcuirfeadh deireadh na dtrí mblian ndéag deireadh lena shaol, agus ansan gur chuma cad é an saghas an ceangal agus gur chuma cad fé ndeár é ná cad ba bhun leis. B’in é an scéal go léir ar a mhalairt de chuma anois, áfach. Ní raibh aon bhreith aige ar an ndearúd d’fhágáil ar a haigne níos sia. Ní raibh aon dul aige ó fhírinne an scéil a thabhairt di chómh luath agus dob fhéidir é. Ag machnamh agus ag breithniú ar an méid sin oibre a bhí le déanamh aige is ea ’bhíodh sé an fhaid a bhíodh sise dhá ínsint do cad iad na cómharthaí éagsamhlacha do lean an bhreóiteacht a bhí air, agus cad é an neart a bhíodh ann nuair a bhíodh a ndóthain mór ag ceathrar fear le déanamh dhá chimeád gan imeacht as an leabaidh.

An lá ’bhí sé thiar ag an dtigh aici, dhá ínsint di go raibh ceangal air i láthair Dé gan pósadh choíche, ní raibh uaidh ach a chur as a haigne sin amach go raibh aon bhreith go deó aige ar í féin a phósadh. Nuair aduairt sé an focal léi duairt sise focal leis. Ní raibh aon choinne aige leis an bhfocal aduairt sí, ach níor chuir sé puínn suime sa bhfocal an uair sin. Sid é an focal aduairt sí. “Más ceangal uasal duitse é,” ar sise, “ba chóir gur cheangal uasal dómhsa é.” Chrom sé ar fhiafraí dhe féin anois cad é an brí a bhí aici leis an bhfocal san, nú arbh fhéidir gurbh amhlaidh a bheadh ceangal curtha aici uirthi féin, i láthair Dé, gan pósadh choíche!

Bhí smaointe den tsórd san agus nithe den tsórd san agus machnamh den tsórd san ag rith trín’ aigne coitianta agus é ag teacht chuige féin. Ach, bíodh gur chuireadar mórán buartha air, agus mórán ceisnimh agus mórán cé-má-rá, níor chuireadar aon chosc leis an bhfeabhas a bhí ag dul air. Do lean sé ag cur na feóla suas agus ag dul i láidreacht agus i misniúlacht, go dtí go raibh daoine dhá rá go n-iompódh sé amach níos feárr agus níos stóinsithe agus níos curanta ’na shláinte ná mar a bhí sé riamh sula dtáinig an bhreóiteacht air.

Mí díreach tar éis na leapan d’fhágáilt do, do bhuail chuige suas ón sráid, ar muin capaill, fear cínn riain an rí agus fiche marcach in éineacht leis. Bhí a chlóca síoda ar gach fear díobh, agus a chaipín cogaidh, agus a chlaíomh fada síos le maoitheán a chapaill, agus a chlaíomh geárr ’na chrios aige, agus a shleá bhreá fhada fhuínseóige ’na seasamh in áirde aige agus ceann fada caol, de chruaidh gheal ghéar, ag taithneamh agus ag spréacharnaigh sa ghréin ar an sleá, agus na ribíní síoda ag rínce sa ghaoith, thuas idir adhmad agus iarann, ar an sleá. An té ’fhéachfadh ar na fearaibh sin agus do chífeadh na súile glana géara aibiúla, agus na gnúiseanna daingeana gan staon, agus na cúla casa, agus na guailne téagartha neartmhara córacha agus na huchta leathana, agus na mása ramhra troma, na troithe teanna agus na géaga lúfara, agus na dóirne crua, déarfadh sé gan amhras nárbh aon dóithín iad don namhaid a cheapfadh aon chur isteach a dhéanamh orthu!

“’Sea, a Shéadna,” arsan ceann, “tá an tréimhse úd caite. Is dócha go bhfuíl gach ní curtha i dtreó agat um an dtaca so. Is é is fada leis an rí go bhfeicfidh sé thíos in’ aice thu. Is ad iarraidh a thánamair.”

“Tá go maith, a dhuin’ uasail,” arsa Séadna. “Pé rud atá i dtreó ná ná fuil, an rud a gheallas-sa cómhlíonfad é.”

Agus d’imigh sé leó.

Gobnait. Ó, a thiarcais, a Pheig! Tá sé ’na lá gheal!

Cáit. Agus féach! Sid í anso Síle agus a ceann im ucht agus í ’na codladh go sámh!

Nóra. Ba mhithid dod mháthair bheith tagaithe, a Pheig. Dúradar go mbeadh an t-abhras sníte acu sula dtiocfadh an lá orthu.

Peig. Sid í chúinn isteach í.

Máire. ’Sea! a chailíní, an raibh uaigneas oraibh? An bhfuil an scéal críochnaithe? “Seafra,” –– nú –– “Stiabhna”, nú –– greadadh chuige, cad é an ainm seo agam air?

Peig. “Séadna,” a mháthair.

Máire. Ó, ’sea. “Séadna.” An bhfuil sé marbh?

Cáit. Níl, a Mháire. Tá sé imithe le muíntir an rí.

Máire. Chun bheith ag déanamh bróg don rí, is dócha. Féach, a Pheig, ná leog uait iad san go fóill. Ná leog dóibh imeacht mar ’imíodar an oíche eile úd. Thugas-sa rud éigin liom. Beidh scruid againn. Cá bhfuil Síle? ’Na codladh! An daighe is í a dhein an ceart!

CRÍOCH.

Personal names

Seafra: a male name mentioned here derived from the Anglo-Norman Geoffrey or Godfrey, pronounced /ʃafərə/.
Stiabhna: a male name mentioned here that is cognate with the name Stephen. Pronounced /ʃtʹianə/.

Foclóirín

abhras: “the wool or flax to be woven into a garment; bundle of flax”. Pronounced /aurəs/.
aibiúil: “lively”, of eyes.
brí: “meaning”. This word is masculine here, but feminine in the CO.
cas: “curly”.
ceisneamh: “grumbling, murmuring, complaining”. This word is translated in the authorised translation of Séadna as “anxiety and vexation” in chapter 34.
cráite: “pained, tortured”.
cruaidh: “steel”, or cruach in the CO. Pronounced /kruəgʹ/.
cúl: “back”, especially the back of the head, with cúla in the plural where the CO has cúil. Cúla casa, “curly heads”.
cuma: “appearance, condition, form”. Ar a mhalairt de chuma, “otherwise; in a different way; on a different footing”.
dóithín: “someone who can be trusted”. Ní haon dóithín é, “he is not someone to be trifled with”. Pronounced /doː’hiːnʹ/.
fuínseóg: “ash-tree”. Sleá fhuínseóige, “an ashen spear”.
láidreacht: “strength”, pronounced /lɑːdʹirʹəxt/. Dul i láidreacht, “to get stronger, gather strength”.
más: “thigh, buttock, ham”, with mása in the plural.
misniúlacht: “courage, strength”. Dul i misniúlacht, “to gain vigour in a recovery after an illness”.
scruid: “a little feast on the sly; a treat; a snack”. The CO has scroid, but the ui of the original text is retained here as showing the pronunciation.
staon: “wince, flinching”. Gan staon, “unflinching, unyielding”.
stóinsithe: “solidly built, sturdy, strong”.
triail: “trial, test”. Triail a bhaint as an scéal, “to put the matter to the test”.
trua: “pity”. Trua chráite, “a crying shame”, a phrase that is found both as truagh cráite and truagh chráite in the original, presumably by way of typographical errors.

Séadna, caib. 33

Caibideal a Trí is Tríochad

Nuair a dhúisigh sé as a chodladh is amhlaidh a fuair sé é féin agus é ag rá na bhfocal úd d’fhág sé gan chríochnú nuair a bhí sé ag cainnt leis an mnaoi chosnochtaithe ar an gcnuc.

“Bheirim a bhaochas leis an Athair Síoraí a chruthaigh thu! – agus le hÍosa Críost a cheannaigh thu! – agus leis an Sprid Naomh a bheannaigh thu!”

Dar leis féin is sínte ar an bplásóig a bhí sé, agus cheap sé go raibh sí ansúd in’ aice, ach gan radharc a bheith aige uirthi. Nuair a chorraigh sé a lámh agus fuair sé an t-éadach leapan air bhí iúnadh a chroí air. Bhí iúnadh ba mhó ná san air nuair ’fhéach sé ’na thímpall agus ’ chonaic sé fraitheacha an tí. Chrom sé ar mhachnamh agus ar smaoineamh agus ar chur agus ar chúiteamh in’ aigne, a d’iarraidh a dhéanamh amach conas a tháinig sé isteach ón gcnuc. Níorbh fhéidir leis an scéal a thuiscint. D’fhéach sé i dtreó na finneóige. Chonaic sé duine thall in aice na finneóige. Bean dob ea í. An bhean fhritheáilte chéanna a bhí ag tabhairt aire do Dhiarmuid Liath nuair a bhí an bhreóiteacht air, is í a bhí ann! Tháinig iúnadh agus alltacht ar fad ar Shéadna nuair a chonaic sé í sin. Ní fheidir sé ’en tsaol cad a thug ann í, ná cad a thug é féin san áit ’na raibh sé, agus gur amu’ ar an gcnuc, ar an bplásóig, do shín sé chun codlata i dtosach na hoíche roim ré, dar leis. Cad a thug isteach ón gcnuc é? Nú má tháinig sé féin isteach conas nár chuímhin leis teacht isteach? An amhlaidh a shiúlaigh sé isteach agus é ’na chodladh? Do mhothaigh sé a chnámha teinn. D’fhéach sé ar a dhá láimh. Ní raibh iontu ach na cnámha. Chuir sé lámh síos ar a chliabh. Bhí na heasnaíocha chómh lom aige le seanachiseán!

“Ní fheadar ó thalamh an domhain,” ar seisean, in’ aigne féin, “cad ’tá imithe orm!”

Ghlaeigh sé ar an mnaoi. Níor aithin sé a ghlór féin bhí an glór chómh lag san. Phreab sise chuige anall láithreach. “Ó, moladh go deó le Dia! a Shéadna,” ar sise, “tá do chiall agus do mheabhair agat fé dheireadh! Tá sé curtha dhíot agat. Níl baol ort anois, le cúnamh Dé.”

“Cad ’tá curtha dhíom agam?” ar seisean.

“Tá,” ar sise, “an t-éagruas cínn ba mheasa dár bhuail riamh umam. Ach tá sé imithe, baochas mór le Dia dá chionn! Ná labhair a thuilleadh anois, taíonn tú rólag chun puínn cainnte ’dhéanamh. Ní fada go mbeidh tú láidir do dhóthain chuige, le cúnamh Dé. Tá deoch anso agam duit. Ól uaim é. Déanfaidh sé maitheas duit. Sin é!”

“An fada ’táim anso, a Mháire?” ar seisean.

“Tá trí seachtaine ó thánagsa,” ar sise, “agus is dó’ liom go rabhais breóite trí lá sular cuireadh fios orm.”

Do luigh Séadna siar agus dhún sé a shúile, ach ní chun codlata é.

“Trí seachtmhaine!” ar seisean in’ aigne. “Cad ’tá imithe orm in aon chor? A Mháire!” ar seisean leis an mnaoi.

“Teacht! a Shéadna,” ar sise.

“An bhfuil aon tuairim agat den chuma ’na dtáinig an bhreóiteacht orm?” ar seisean.

“D’airíos iad á rá,” ar sise, “gur dhócha gurbh amhlaidh a chodlais amu’ agus gur buaileadh drochní éigin ar do cheann. Bhí an ceann go han-olc agat pé’n Éirinn é. Bhí sé go holc i gcaitheamh na haimsire go léir. Is ar éigin ’fhéadadh ceathrar thu ’chimeád sa leabaidh uaireanta. Ach pé mearathall a bhí air tá sé imithe. Is geárr go mbeidh tú chómh maith agus ’bhís riamh. Codail greas anois, a lao. Ná dein a thuilleadh cainnte go fóill. Ní raghadh puínn cainnte dhuit fós ach go holc. An codladh is é ’dhéanfaidh tairbhe dhuit. Luigh siar anois, a mhic ó, agus féach an bhféadfá greas maith codlata ’dhéanamh, go breá agus go socair agus go sámh.” Agus do shocraigh sí an peiliúr féna cheann. “Sin é!” ar sise. “Ná labhair a thuilleadh anois go fóill.”

Dhún sé a shúile dhá leogaint air gur ag titim ’na chodladh a bhí sé. In inead aon chodlata ’dhéanamh, áfach, is amhlaidh a dhírigh sé ar mhachnamh. Bhí cúis mhachnaimh aige. Trí seachtaine imithe, má b’fhíor cainnt na mná fritheáilte, agus go dtabharfadh sé féin an leabhar ná raibh thar trí huaire a’ chloig ó bhí sé amu’ ar an gcnuc, ar an bplásóig chúnlaigh, ag cainnt leis an mnaoi chosnochtaithe! Pé cor a thabharfadh sé dho féin ní fhéadfadh sé a thuilleadh aimsire ’dh’fháil ann. Agus ansan, ’na choinnibh sin thall, cad a bheir chómh lag é agus a bhí sé! Cad a bheir chómh lom é! Bhí sé chómh lag, chómh lom, chómh snoíte amach agus ’bheadh duine go mbeadh ráithe luíocháin curtha dhe aige! Conas ’fhéadfadh a leithéid d’athrú teacht ar a cholainn agus ar a bhallaibh beatha in aon trí huaire a’ chloig amháin! Má bhí teinneas agus breóiteacht agus trioblóid air chómh mór agus aduairt an bhean, nárbh uathásach an obair a rá nár fhan aon phioc dá chuímhne aige! Pé troime ná sáimhe codlata a bheadh ar dhuine, nuair a dhúiseódh sé as a chodladh bheadh tuairim éigin aige d’fhaid nú de ghiorracht na haimsire a bheadh caite sa chodladh aige, bíodh is ná cuímhneódh sé ar aon ní dár thit amach do i gcaitheamh na haimsire. Níor mhar sin do Shéadna. Ní hé amháin go raibh gach ar thit amach do imithe as a chuímhne glan, ach bhí an aimsir féin imithe uaidh glan. Thuig sé in’ aigne go raibh trí huaire a’ chloig, nú mar sin, ó bhí sé ar an gcnuc ag cainnt leis an mnaoi chosnochtaithe, agus thuig sé in’ aigne nárbh fhéidir a thuilleadh aimsire ’bheith ann. Cá bhfuaradh na trí seachtaine! B’in í an cheist.

Bhí an aimsir imithe glan as a chuímhne agus as a aigne. Thabharfadh sé an leabhar ná raibh thar trí huaire ’ chloig nú mar sin ó bhí sé sa phlásóig ar an gcnuc ag cainnt leis an mnaoi chosnochtaithe. Ní raibh aon bhlúire cuímhne aige ar ar thit amach do ón neómat a scar sí leis go dtí an neómat ’na dtáinig a mheabhair do ar a leabaidh. Bhí an aimsir sin, agus ar thit amach do i gcaitheamh na haimsire sin, agus an méid dá mheabhair agus dá chuímhne a bhí ag gabháil leis an aimsir sin, chómh glan as a aigne agus dá ngeárrthí amach as a cheann le sciain iad. Ní raibh blúire cuímhne aige ar an lá breá a bhí aige ar an gcnuc, ná ar an radharc álainn, ná ar na dúthaíbh breátha, ná ar shiúl na gcnuc do, ná ar phiocadh na mónadán do, ná ar an sólaist a thug Neans do, ná ar an gcuma ’nar fhíll sé abhaile, ná ar an sníomh a bhí ar a aigne agus é ag feitheamh leis an bhFear nDubh, ná ar theacht an Fhir Dhuibh, ná ar an abhcóidíocht a bhí eatarthu, ná ar an gcuma ’nar scaradar le chéile.

Ba chuímhin leis, áfach, na trí bliana déag do bheith istigh.

“Inniu atá sé le teacht,” ar seisean, in’ aigne féin. “Is olc an t-am é agus me chómh lag so. –– Ach cad é sin agam dá rá?” ar seisean arís. “Deir sí seo go bhfuil trí seachtaine ó buaileadh breóite me! Ní rabhas breóite inné. La ’rna mháireach an lae inné a bhí sé le teacht. Is éagsamhlach an scéal é má tá trí seachtaine idir inné agus inniu! Agus má táid na trí seachtaine ann tá an lá imithe agus an cladhaire úd gan teacht! B’fhéidir ná tiocfadh sé in aon chor! Is greannúr na trí seachtaine iad! Ca bhfuil an tslí dhóibh! Níl tar trí huaire ’ chloig ó bhíos ag cainnt léi, agus ag éisteacht léi, agus ag féachaint uirthi. Ó, is í an t-aingeal í! Is í an t-aingeal solais í!”

D’fhan sé ar feadh i bhfad ag cuímhneamh uirthi, ar a gnúis álainn, agus ar an solas a bhí as a súilibh agus ar a héadan agus ar a béal. Chuímhnigh sé ar an gcuma ’na ndeigh an solas óna súilibh sin isteach ’na shúilibh féin agus siar ’na cheann agus síos ’na chroí. Ba chuímhin leis an chainnt aduairt sé féin nuair a mhothaigh sé an t-áthas a tháinig air agus nuair a bhí sé ag gabháil a bhaochais leis an Athair Síoraí a chruthaigh í agus leis an Aon-Mhac a cheannaigh í agus leis an Sprid Naomh a bheannaigh í. Ba chuímhin leis gur labhair sise ach níor chuímhin leis anois cad ’duairt sí. Ba chuímhin leis gur airigh sé a glór agus guth a cainnte, ach níor chuímhin leis gur thuig sé an chainnt. Ní raibh aon bhlúire cuímhne aige ar bhrí na cainnte. Pé fada gairid do leanfadh sé ag machnamh níorbh fhéidir leis ’dh’fháil in’ aigne go raibh d’aimsir idir é agus an uair a scar sé léi ar an gcnuc ach an t-aon tamall amháin den oíche, trí huaire ’ chloig nú mar sin. An codladh a tháinig air nuair a bhí sí ag scarúint leis, b’in é an codladh as a raibh sé tar éis dúiseacht an neómat
san, dar leis.

Tháinig Diarmuid Liath dhá fhéachaint.

“Cad é an fhaid aimsire atá ó buaileadh breóite me, a Dhiarmuid?” ar seisean le Diarmuid. “Nílim róchruínn air.”

“Ní mar sin dómhsa san,” arsa Diarmuid, “táim cruínn go maith air agus ní hiúnadh dhom san. Is maith an ceart dom bheith cruínn air. Ní fada go mbeidh trí seachtaine ann. Ní baol go dtáinig an aimsir i ganfhios orm. Chómh luath agus d’airigh Micil go rabhais id luí do phreab sé aníos agus b’éigean dom féin an siopa ’sheasamh, agus gan me oiriúnach air ach go holc. Níl aon oíche ó buaileadh breóite thu nár tháinig sé aníos. Théadh sé síos arís ar eirí lae, ach má théadh ba bheag an mhaith thíos é. ’Na chodladh sa tsiopa is ea do gheibhtí é nuair a thagadh daoine isteach ag lorg leathair. D’fhanadh sé anso ag tabhairt cúnta don mhnaoi fhritheáilte go dtí go dtagadh Máire Ghearra. Is beag aon deireadh oíche ná tagadh Máire. Bhí sí anso ar maidin inniu sula ndeigh Micil síos, ach ní raibh aon léas ded mheabhair tagaithe dhuitse an uair sin. Ní aithneófá éinne. Ní fheaca féin riamh aon duine breóite chómh glan as a mheabhair agus ’bhís i gcaitheamh na haimsire go léir. Ní raibh húm ná hám ionat. Nuair a bhíos-sa breóite bhí spreabhraídí orm, ach má bhí féin ní rabhas as mo mheabhair ar fad. Bhí ciall agus cuímhne agam ar chuma éigin. D’aithnínn na daoine agus do thuiginn a gcainnt agus do labhrainn leó, bíodh is ná raibh puínn cruinnis lem chainnt uaireanta. Ach oiread agus aon fhocal amháin ní raibh le fáil uaitse amach as do bhéal. De réir mar adeirtear liom ní dó’ liom go dtáinig oiread agus aon smiog amháin cainnte amach as do bhéal ón lá a buaileadh breóite thu go dtí gur labhrais inniu le Máire ’níon Airt. Ní hé sin féin, ach ba dhó’ le duine ná raibh aon mhothú ionat. Ní raibh aon tsuím agat in aon rud. Ní raibh aon choinne ag éinne go dtiocfá as. Bhí an sagart anso go minic agus do theip air aon fhocal ’fháil asat. Is dócha nách fada go mbeidh sé anso anois, agus geallaim dhuit gurb air a bheidh an iúnadh agus an t-áthas. Beidh iúnadh agus áthas ar gach éinne. Ní raibh aon tsúil ag éinne go gcurfá dhíot é. Ach ambasa tá sé curtha dhíot agat, baochas mór le Dia dá chionn! An té ’fhéachfadh ort anois níor dhó’ leis in aon chor gur tu an fear céanna a bhí ansan inné. Níor fhéad éinne a dhéanamh amach cad a bhí ort. Duairt an bhean fhritheáilte gurbh éagruas cínn é, ach ní dó’ liom gur chreid éinne í. Chuir an sagart beirt nú triúr dochtúirí anso i gcaitheamh na haimsire féachaint an bhféadfaidís aon rud a dhéanamh dhuit. Níor dhein éinne acu ach féachaint ort agus imeacht. Ní fheacaís a leithéid de chéimaighrá riamh agus ’bhí orainn go léir.”

Bhailigh Séadna fírinne an scéil mar sin ó chómharsain agus ó chómharsain eile, agus fé dheireadh do chuaigh ’na luí air nárbh fholáir nú bhí an aimsir ann, pé cuma ’na bhfuaradh an tslí dhi. Ach conas a fuaradh an tslí, nú conas ’fhéadfadh breis agus trí seachtaine ’bheith caite agus gan in’ aigne, i gcoinnibh na dtrí seachtaine, ach trí huaire ’ chloig, do theip glan air a dhéanamh amach, agus b’éigean do éirí as.

Ach ba mhar a chéile é. Chómh luath agus a tháinig an chiall agus an mheabhair dò thosnaigh sé ar dhul i bhfeabhas go tiubh. Thosnaigh an fheóil ar theacht. Dá loime ’bhíodar na heasnaíocha aige níorbh fhada go rabhadar ag dul ó chómhaireamh. Ba gheárr go raibh na géaga ag dul i ngairbhe dá chaoile a bhíodar. Tháinig sé chuige féin níos tapúla ná mar a tháinig Diarmuid Liath féin. Má chuir an saghas luíocháin a bhí air amú daoine, chuir an t-éirí a bhí déanta aige amú níos mó iad. Nuair a chonaic daoine an saghas galair a bhí air agus an chuma ’na raibh sé gan mheabhair gan chiall gan aithne gan úrlabhra, duairt cuid acu ná raibh aon bhreith aige go deó ar éirí as an leabaidh ’na raibh sé. Duairt tuilleadh acu dá ráiníodh go gcuirfeadh sé an bhreóiteacht de gur bheag an mhaith dho san, mar ná beadh sé choíche ach in’ amadán, agus gurbh fhearra dho bás d’fháil ná bheith ’na shampla ar an gcuma san os cómhair na ndaoine. Duairt tuilleadh go mbeadh an scéal níosa mheasa aige ná san féin, mar go raibh a chainnt chómh míllte lena chiall agus dá maireadh sé cheithre fichid blian ná labharfadh sé aon fhocal i gcaitheamh a shaeil.

Nuair a fuaradar go léir go raibh sé ’na shuí agus ag teacht chuige féin go tiubh, agus a chainnt aige, go hálainn agus go bríomhar, agus gan lóipín ná lúb ar lár ar a chiall ná ar a mheabhair, ach é chómh gunta chómh géarchúiseach agus a bhí sé riamh, bhí áthas mór orthu gan amhras, ach bhí oiread iúnadh orthu agus a bhí d’áthas orthu, agus geallaim dhuit go raibh cathú a ndóthain orthu nár éisteadar go dtí go mbéadh ’ fhios acu cad a dhéanfadh sé. Is é rud adeiridís eatarthu féin ná, “Dá mb’éinne eile ’bheadh ann ach é féin d’fhéadfadh duine tuairim éigin a thabhairt fén rud a dhéanfadh sé, ach níor thug éinne riamh fós aon tuairim fé siúd ach tuairim a chuaigh amú.”

Nóta

Níorbh fhéidir leis dh’fháil in’ aigne: the original edition had d’fháil, but there is no infinitival particle in Irish, and the sense suits the insertion of a proleptic particle. It is possible that omission of lenition of the d was a typographical error in the original.

Foclóirín

céimaighrá: “bewilderment, confusion of ideas, puzzlement”. This word is given in FdS, but is not found in PSD or FGB and the etymology, derivation and correct spelling of it are unclear. Pronounced /kʹeːmʹəirɑː/ according to Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna, where chéimaighrádh in the original is transcribed as chémayrá.
coinne: “meeting”. ’Na choinnibh sin thall, “on the other hand”.
cómhaireamh: “count, calculation”. Dul ó chómhaireamh, “to be impossible to count”.
cor: “throw, cast; condition, situation”. Pé cor a thabharfadh sé dho féin, “however he looked at it; no matter what he did”, literally “whatever turn he gave himself”.
drochní: “something bad”, and by extension, “an illness or infection”. Drochní bhualadh ort, “to get or be attacked by an infection”.
éadach: “cloth”. Éadach leapan, “bedclothes”.
gairbhe: “roughness, coarseness” or “stoutness”. Dul i ngairbhe, “to become stouter”. Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna transcribes as gairivi, but I expected /gɑ’rʹiː/ for this word.
giorracht: “shortness”, of a period of time.
húm: found in the phrase ní raibh húm ná hám ionat, “you were incapable of uttering a peep, you were unable to say a single word”.
lár: “ground”. Ar lár, “missing”.
léas: “ray, glimmer”.
lóipín: “a stocking worn without the shoe or a stocking without the vamp; a defect; a screw loose mentally”.
lúb: “twist, bend”. Lúb ar lár, “a dropped stitch in knitting; a defect or weak point”.
ó:“from”. Ól uaim é!, “take it and drink it”, with uaim showing the passage of the drink from the speaker.
peiliúr: “pillow”, or piliúr in the CO. Pronounced /pʹe’lʹuːr/.
sampla: “example”. Sampla os cómhair na ndaoine, “an object of public pity”. This word probably should have an epenthetic vowel, /saumpələ/, but is transcribed without in Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna.
scaraim, scarúint: “to part, separate”, or scaraim, scaradh in the CO.
téim, dul: “to go”. With do: ní raghadh puínn cainnte dhuit, “too much talk will not suit you, will not do you good”.

Séadna caib. 32

Caibideal a Dó is Tríochad

Do stad Séadna ag féachaint air. Chimil sé a lámh dá shúilibh agus d’fhéach sé arís air. D’fhéach an bheirt in sna súilibh ar a chéile ar feadh tamaill.

“Is tu an diabhal!” arsa Séadna, fé dheireadh.

“Ní bhainfeadh an diabhal féin an bheárna dhíotsa!” arsan Fear Dubh. “Cheapas go gcuirfeadh an t-airgead amú thu. Is annamh duine a gheibheann é ná deineann aimhleas do féin agus b’fhéidir dá lán eile, mar gheall air. Tagann aimhleas dá bhárr don té a gheibheann é agus aimhleas don té ná faigheann é. An té ’ gheibheann é tagtar ar an mbóthar roimis san oíche agus maraítear é chun an airgid a bhaint de. Is é an té ná faigheann an t-airgead a mharaíonn an té a gheibheann é. Sin aimhleas don bheirt sin de bhárr an airgid. Deineann an t-airgead fiche aimhleas nách iad san. Is mó duine ’ chailleann a mheabhair le baois agus le huabhar agus le mór-is-fiú, a bheadh úmhal go maith dá mbéadh sé dealbh. Is mó duine a dheineann ciorrú ar a shaol le meisceóireacht nuair a bhíonn a phócaí lán, agus go mairfeadh sé céad dá mbeidís folamh.”

“Is dó’ liom go bhfuil iarracht de dhearúd ort sa méid sin,” arsa Séadna. “An fear úd a mharódh duine chun an airgid d’fháil, cad ba ghá dho an marú san do dhéanamh dá mbeadh a dhóthain airgid aige féin? Measaimse go gcuireann pócaí folmha daoine ar a n-aimhleas chómh minic agus ’ chuirid na pócaí lána ar a n-aimhleas iad. Is dócha gur eól duit an seanfhocal: ‘Teaspach dearg nú fíor-riachtanas an dá ní is feárr chun duine ’ chur ar a aimhleas.’”

“Sin é ball, díreach, ’nar mhillis-se mise glan,” arsan Fear Dubh. “Bhí an fíor-riachtanas ar dtúis ort agus níor dhein sé aimhleas duit. Dheinis an déirc nuair ná raibh agat ach na trí scillinge. Nuair a chonac san bhí ’ fhios agam ná déanfadh an riachtanas ba ghéire aon aimhleas duit. Bhíos lándeimhnitheach go ndéanfadh an saibhreas duit an rud a theip ar an riachtanas. Níor dhein. Nuair a chonac ná raibh aon bheann agat ar an saibhreas ach chómh beag leis an riachtanas cheapas teacht ort ar shlí eile. Chuireas an namhaid eile úd id threó. Is mór é m’eólas ar dhaoinibh agus is dlúth é mo thaithí orthu. Is minic a chonac duine ná déanfadh riachtanas aimhleas do, agus is minic a chonac duine ná déanfadh saidhbhreas aimhleas do. Ach is annamh riamh a chonac duine ná bainfeadh an namhaid eile úd dá bhonnaibh é. Níor bhain an namhaid eile sin thusa ded bhonnaibh agus bhain sin mise dem bonnaibh. Tá teipithe orm a dhéanamh amach cad é an saghas duine thu in aon chor.”

“Namhaid! namhaid! a thugann tú uirthi!” arsa Séadna. “Ní namhaid í, agus is rómhaith is eól duitse nách ea. Ní tusa ’ chuir im threó í. Is é Dia ’ chuir im threó í, moladh go deó leis! Dá mbeadh a leithéid agatsa le cur im threó ní baol ná go gcurfá a malairt siúd im threó. Dá mbeadh namhaid agat á toghadh dhom gan amhras do thoghfá namhaid i gceart. Cuir uait an camastaíol. Inis an fhírinne. Ní thaithneann an fhírinne leat, ní nách iúnadh, ach tá ort an fhírinne d’ínsint sa chathaoir sin dá mhéid fuath atá agat di. Inis an fhírinne dhom. Cad chuige dhuit namhaid a thabhairt uirthi siúd, agus cad chuige dhuit a rá gur tusa ’ chuir im threó í?”

“Dá mhéid í do chiall agus do thuiscint ní thuigeann tú mo ghnósa,” arsan Fear Dubh. “Is dó’ leatsa gur óna namhaid a thagann mí-ádh agus mífhoirtiún agus aimhleas ar dhuine. Tá dearúd mór ort. Caradas agus muíntearthas agus grá agus ionúine is iad a tharraigeann chun aimhleasa leath an tsaeil, ní hea, ach formhór an tsaeil. Beidh duine ar a chosaint féin in aghaidh a namhad ach ní bheidh sé ar a chosaint féin in aghaidh a charad. Má gheibheann duine cómhairle a aimhleasa óna namhaid ní ghlacfaidh sé an chómhairle. Déanfaidh duine rud ar a charaid ná déanfadh sé choíche uaidh féin. In aghaidh an aon duine amháin a dheineann a aimhleas as a chómhairle féin, tá fiche duine agus is cómhairle ó charaid a chuireann suas chuige iad. Dá leogtí dhóibh féin b’fhéidir gurb é a leas a dhéanfaidís. Dá mba ó namhaid a gheóbhaidís an chómhairle ní baol go nglacfaidís an chómhairle. Is minic a dhein duine a leas le diúltú do chómhairle a gheóbhadh sé ó namhaid. Ní hóna namhaid a bhíonn duine i gcúntúirt a aimhleasa choíche ach óna cháirdibh. Dá dhílse é an caradas is ea is mó an chúntúirt agus is measa an t-aimhleas, mar is ea is tugtha an géilleadh. Más grá do mhnaoi a bheidh ag seóladh an duine ar a aimhleas, sin deireadh le cómhairle leasa agus sin deireadh le cosaint ag an nduine sin air féin. Sin deireadh le ciall agus le meabhair agus le tuiscint agus le breithiúntas an duine sin. Dá fheabhas í an bhean is ea is críochnaithe an mhíchiall sa bhfear. Má thugann bean álainn, fhónta, chiallmhar, dhathúil, óg, grá a croí go hiomlán don fhear san, agus eisean di sin, déanfaidh an fear san éagóir ar a bhreithiúntas féin agus déanfaidh sé a aimhleas os cómhair a shúl níos túisce ná mar a dhéanfadh sé rud ba dhó’ leis ná taithnfeadh léise. Agus déanfaidh sise an cleas céanna díreach níos túisce ná mar a dhéanfadh sí an rud ba dhó’ léi ná taithnfeadh leis sin. Tá breall ar an seanfhocal san aon ní amháin sin, pé’n Éirinn é. Is maith an rud teaspach dearg chun duine ’ chur ar a aimhleas, agus is maith an rud fíor-riachtanas chun duine ’ chur ar a aimhleas, ach tá rud is feárr chuige ná aon taobh acu, ’sé sin grá, nú caradas, nú ionúine. Tá daoine thíos in ifreann anois agam, daoine a dhein aimhleas dóibh féin mar gheall ar ghrá nú ar charadas, agus ní baol go mbeidís ann dá mba ná beadh chun iad do chur ann ach teaspach nú riachtanas. Is mó fear agus bean gur theip orm glan aon dochar a dhéanamh dóibh le teaspach ná le riachtanas, agus nár sheasaimh i bhfad gan aimhleas a dhéanamh dóibh féin nuair a chuireas an namhaid eile úd ’na dtreó. Chuireas, mar aduart leat, an namhaid eile úd id threósa, ach ní raibh aon ní dá bhárr agam. Rud is annamh dom, do theip orm aon bhúntáiste ’ bhreith ort. Ní dó’ liom gur duine thu in aon chor, i gceart. Ní thaithneann leat me ’ thabhairt namhaid uirthi. Nách í an namhaid is namhadaí ag duine an namhaid is mó ’ dhéanfaidh d’aimhleas do?”

“Tugaim an t-éitheach duit amach as do bhéal féin,” arsa Séadna. “Níor dhein sí aon aimhleas dómhsa agus dá bhrí sin is bréag duit namhaid a thabhairt uirthi.”

“Níor dhein sí aimhleas duit, ach ní huirthi is ceart a bhaochas san do bheith, ná ormsa. Dhein sí a dícheall chuige agus dheineas-sa mo dhícheall chuige. Dhein sise a dícheall trí mhéid a grá dhuit. Dheineas-sa mo dhícheall agus geallaim dhuit nách trí ghrá dhuit é. Theip an cluiche orainn araon. D’imreas an cheárd is feárr a bhí agam ort, ach tá buaite agat orm.”

“Ní mholaim do cheárd,” arsa Séadna, “pé meas atá agat féin uirthi. Mheasas a rá ‘nár chúitíthear do shaothar leat!’ ach crosaim arís tu. Deirim ó chroí leat, go gcúitíthear do shaothar leat! Ba mhór an trua a leithéid de shaothar a dhul gan a chúiteamh. Chuiris namhaid, dar leat, im threósa. Measaim gur dheinis dearúd i mball éigin id chúntaisí. Ní mar a braitear a bítear go minic. Thugais airgead dómhsa le hionchas go ndéanfadh sé aimhleas dom. Theip ort i dtaobh an airgid. Chuiris an namhaid eile, mar adeirir, im threó. Do theip ort sa tarna cluiche fé mar a theip ort sa chéad chluiche. Inis dom go cruínn cad air go bhfuil a mhilleán agat an cluiche do dhul id choinnibh. Labhair cruínn, léir. Ní thaithneann fánaíocht cainnte liom. Gan amhras is tu ’ chuir im threó an t-airgead. Ní chreidim uait gur chuiris aon ní eile im threó. Táir ró-oilte ar an éitheach. Ní féidir do dhuine rud a chreidiúint uait mura bhfeicidh a dhá shúil féin é. Inis an fhírinne dhom.”

“Ínsim an fhírinne uaireanta,” arsan Fear Dubh, “agus neósfad anois í. Neósfad duit í i dtreó go bhfeicfidh do dhá shúil féin í. Is maith liom í ’ dh’ínsint duit mar tá ’ fhios agam ná taithnfidh sí go rómhaith leat. Cheapas go gcomáinfeadh an t-airgead amú thu mar a chomáineann sé gach éinne a gheibheann é, nách mór. Cheapas nárbh fhada go mbéithá agam gan puínn ded dhua ’ fháil. Nuair a fuaras ar an aonach tu ag ceannach an chapaill mheasas go rabhais agam láithreach. Cheapas go raibh do phort seinnte, nách mór sula raibh sé tosnaithe i gceart. Nuair a chonac ag imeacht tu agus gan an ceannach déanta bhí iúnadh orm cad a bhí ag cur ort. Thugas tarcaisne dhuit ós comhair na ndaoine féachaint an bhfíllfá agus an t-airgead do dhíol. Níor fhillis. Chromais do cheann agus do rithis leat féin mar a dhéanfadh spreallairín madra ––”

“Tuigim,” arsa Séadna. “Comáin leat.”

“Tá óigbhean ansan thiar,” arsan Fear Dubh, “agus ón lá a baisteadh í go dtí an lá atá inniu ann tá teipithe orm glan filleadh ná feacadh ’ bhaint as a toil ná as a haigne. Pé toirmeasc a chuirim ’na treó ní bhaineann sé aon bharrathuisle aisti. Bhí sí ag teacht ón sráid tráthnóna. Chuireas ríghneas uirthi. Thit a codladh uirthi i lúib den bhóthar. Nuair a dhúisigh sí as a codladh bhí sé in am mhairbh na hoíche. Ghluais sí fé dhéin an bhaile agus í ag crith le heagla. Nuair a bhí sí ag déanamh siar ar Bhóthar na Bró cé ’ bheadh ar lár an bhóthair ann roímpi ach an sprid. Shíleas go dtitfeadh an t-anam aisti. Chuireas me féin id chlósa. Bhuaileas tháirsi amach. D’aithin sí thusa ionam. Dheineas ceann ar aghaidh ar an sprid agus scian choise duíbhe im láimh agam, mar dhea. Ba gheárr go raibh deireadh leis an sprid. Ansan d’fhilleas ar an óigmhnaoi agus dheineas í ’ thionnlacan siar isteach go doras tí a hathar.”

“Dá mbeadh ’ fhios aici cé ’ bhí dhá tionnlacan!” arsa Séadna.

“Cheap sí gur tusa a bhí dhá tionnlacan,”
arsan Fear Dubh, “agus is dó’ liom go raibh iarracht de mhóráil uirthi a rá gur chuir aon duine é féin ’na leithéid de chúntúirt ar a son. As san amach tháinig árdurraim aici dhuitse. Ní fheacaís daonnaí riamh sa chás ’na raibh sí ón oíche sin amach. Bhí an scéal aici díreach mar a bhí ag an bhfile úd aduairt:–

‘Is bocht an toisc an toisc go bhfuilim i bpéin;
Mo thuiscint óm thoil, is mo thoil ag dridim óm chéill!
Ní thuigeann mo thoil an toil dom thuiscint is léir;
Nú má thuigeann ní toil léi ach toil a tuisceana féin!’

“Bhí ’ fhios ag an gcailín mbocht go raibh a toil ag imeacht bunoscionn lena ciall, a toil dhá tiomáint agus a ciall dhá tarrac siar; a toil ag tabhairt a croí agus a haigne suas duitse, agus a ciall dhá thispeáint di go soiléir go raibh óinseach aici dá dhéanamh di féin mar gheall ort. Bhí an chaismirt chómh dian san ’na haigne gur imigh a goile uaithi agus ná féadadh sí aon néal den oíche do chodladh. Nuair a chíodh sí thusa, agus dob ormsa a bhaochas gur mhinic sin, ba bheag ná go n-imíodh a raibh de mheabhair ’en tsaol aici amach as a ceann agus as a haigne. ’Na dhiaidh san, nuair a thuigeadh sí í féin, ba dhó’ leat go ndéanfadh dhá leath dá croí le náire agus le ceann-fé agus le cathú. Fé dheireadh chuir sí chút an bhainntreach, mar is eól duit.”

“Go gcúitíthear do shaothar leat!” arsa Séadna go dúthrachtach.

“Tá sé cúitithe liom cheana go hiomlán,” arsan Fear Dubh, “agus is ortsa atá a bhaochas agam. Is mise ’ chuir id threó í. Ná bíodh aon phioc dá mhearathall ort. Do chuireas id threó í agus do chimeádas id threó í. Do thuigis méid a maitheasa. Do thuigis feabhas agus uaisleacht a haigne. Do bhreithnís áilleacht a snua agus a cló agus a pearsan gan locht. Ní raibh bean eile ar t’aithne in aon ghaobhar do bheith chómh dathúil léi. Is doimhinn, dorcha, dúblálta an fear thu. Is beag é eólas éinne ar an rud a bhíonn istigh id chroí nuair a oireann duit é ’ chimeád agat féin, ach níor fhéadais a chimeád uaimse conas a bhí an scéal agat ’na taobh súd. Dá dhoimhne agus dá dhoirche é do chroí níor fhéadais an t-eólas a chimeád uaimse go raibh a grá súd chómh láidir chómh daingean ionat agus ’ bhí grá do mhnaoi i gcroí aon fhir dár mhair riamh. Níor mheasas go raibh an fear san beó ar an saol so d’fhéadfadh cur ’na choinnibh! Is beag má chuir aon rud riamh oiread iúnadh orm agus ’ chuir an freagra úd a thugais ar an mbainntrigh. Má dheineas dícheall riamh do dheineas an uair sin é, chun tusa ’ chur i dtreó ná féadfá tarrac siar. Do bhuais orm d’ainneóin mo dhíchill. An bhean is feárr in Éirinn chuiris ód chroí í agus a grá greamaithe ionat! Chuiris ód chroí í agus a croí dá réabadh le grá dhuit! Ní fheadar an duine daonna in aon chor thu! Ba chuma leat dá gcurthá san uaigh í! Cad é an díobháil dom ach an chúis. Do chroí féin agus a croí sin do stracadh óna chéile ––ar son an ––”

“Críochnaigh é!” arsa Séadna.

“Ar son an tÉ atá thuas!” arsan Fear Dubh. “‘Slánaitheoir’ a thugann sibh air. Sin é an gníomh a thug an lámh uachtair duit ormsa. Sin é an gníomh lenar bhrúis agus lenar mhillis me, agus ní hé do chuid déarca gan áird gan tairbhe.”

“Tá a lán cainnte déanta agat,” arsa Séadna, “ach sa chainnt go léir níl ínste agat ach taobh den scéal. Is fíor dhuit go gcuireann grá agus caradas agus muíntearthas agus ionúine a lán daoine ar a n-aimhleas. Ach nách mór an iúnadh ná feiceann tú go gcuirid na nithe céanna san a lán daoine ar a leas leis? Déanfaidh duine rud ar a charaid ná déanfadh sé choíche uaidh féin. Agus déanfaidh duine a leas go minic, ar chómhairle mhaith ó chara dhílis chiallmhar, an uair, b’fhéidir, gurb é a aimhleas a dhéanfadh sé dá mba ná béadh an cara san aige chun na cómhairle sin a thabhairt do san am chóir. ‘Más grá do mhnaoi,’ arsa tusa, ‘a bheidh ag seóladh an duine ar a aimhleas, sin deireadh le cosaint ag an nduine air féin.’ Tá go maith. Ach cuir i gcás gur bean fhónta chiallmhar an bhean, bean a bhreithneóidh ’na haigne go géar agus go cruínn na nithe a bheadh aimhleasta don fhear san, agus a dhéanfaidh a dícheall ar é ’ mhealladh uathu, bean a bheidh coitianta ag guí chun Dé ar son an fhir sin, dhá iarraidh ar Dhia é ’ chur bunoscionn le gach drochní agus a aigne do spriocadh chun an ruda a dhéanfaidh tairbhe anama agus chuirp do, bean a dhéanfaidh úsáid den ghrá atá ag an bhfear san di chun a chur ’ fhiachaibh air an drochní a thaithneann leis féin do sheachnadh agus an rud fónta a thaithneann léise do dhéanamh, nách dó’ leat gur maith an cúnamh, i dteannta grásta Dé, an bhean san chun an fhir sin do chur ar a leas agus chun é ’ chimeád ón’ aimhleas? Dar leatsa níl ach ciall chun duine ’ chur ar a leas, nú míchiall chun é ’ chur ar a aimhleas. Dheinis féin aimhleas botúnta dhuit féin aon uair amháin. Ba mhór í do chiall an uair sin. Ach measaim go raibh breall ar do chiall! Is maith an rud ciall gan amhras. Ach tá nithe is feárr go mór ná í. Is minic a dheineann grá agus muíntearthas agus caradas agus ionúine tairbhe do theipfeadh ar chiall an domhain. Tá rud nách iad san go léir is feárr ná iad agus ná pé ciall a bheadh ag dul leó. Ní fheadar an bhfuil aon eólas agatsa ar an rud san. Is é rud é ná umhlaíocht. Tá ’ fhios agam go maith ná taithneann an rud san leatsa. Nuair a bhís ag breithniú ar na nithibh is feárr chun duine ’ chur ar a aimhleas is mairg dhuit nár dhein machnamh beag ar an ní is feárr a choisceann aimhleas. An áit ’na mbíonn an umhlaíocht bíonn grásta Dé ann. Is treise go mór grásta Dé chun an duine ’ chur ar a leas ná na nithe úd go léir d’áirís-se chun an duine ’ chur ar a aimhleas. Ní hé an gníomh úd a dheineas-sa do mhíll thu. Níor chóir puínn de bhaochas an ghnímh sin a bheith ormsa. Dheineas an gníomh mar ní raibh leigheas agam air. Feabhas na mná fé ndeár é. Ní fhéadfainn a leithéid d’éagóir a dhéanamh ar a leithéid de mhnaoi. Dá olcas me nílim chómh holc leatsa fós. Dá gcurthá bean ná beadh chómh maith léi im threó cá bhfios ná go n-éireódh an cluiche leat níos feárr. Neósfadsa dhuit cad a mhíll thu. Do sháraigh an t-olc ar an olc agat. Do bhuaigh drochthaobh ded ghnó ar an ndrochthaobh eile dhe. ‘Rith mhadra an dá cháis’, is é a bhí ort. ‘Ní thagann an dá thráigh leis an ngobadán.’ Dá bpósainn an uair úd í conas ’ bheadh an scéal anois aici, agus ag á claínn, dá mbeidís ann!”

“Agus nách in é díreach a bhí uaim!” arsan Fear Dubh. “Bhís i ngrá léi chómh mór agus a bhí aon fhear riamh i ngrá le mnaoi. Ní fheaca riamh aon bheirt chómh dlúite ’na chéile, chómh mór cion ar a chéile, chómh mór urraim dá chéile. Cé ’ mheasfadh go bhféadfá í ’ chur ód chroí! Cé ’ mheasfadh go bhféadfadh sise bheith scartha leatsa agus bheith beó! Admhaím gur bhuaigh an méid sin orm.”

“Chuireas óm chroí í ar son an tSlánaitheóra,” arsa Séadna. “Ní fhéadfainn a leithéid d’éagóir a dhéanamh ar a leithéid de mhnaoi. Sin é an scéal go léir agat. Más tu ’ chuir im threó í is tu féin a mhíll thu féin. Dúraís gur theip ort filleadh ná feacadh ’ bhaint aisti riamh. Níor mhaith an chiall duit tabhairt fúithi sa ghnó so. Ba chóir go raibh seanaithne agat uirthi. Cheapais greim ’ fháil ar bheirt againn agus is amhlaidh atá greim daingean ort féin anois.”

“Tá an éagóir agat,” arsan Fear Dubh. “Ní hí fé ndeár an cluiche ’ ghabháil im choinnibh ach tusa. Phósfadh sí thu láithreach dá n-iarrthá uirthi thu ’ phósadh. Cad é sin agam dhá rá! Ní raibh ort é ’ iarraidh uirthi. Bhí sí féin chómh mór san as a meabhair le grá dhuit gur dhein sí rud nár mheasas ’ fhéadfadh sí a dhéanamh pé cor a bhéarfadh í. D’iarr sí ort í ’ phósadh –– agus d’eitís í! Greadadh chút, cad é mar shaghas fir tu! Do ghníomhsa is é ’ mhíll me. Uaisleacht an ghnímh sin is é ’ mhíll me. An bhean san do chur ód chroí, mar a dheinis, níos túisce ná ’ dhéanfá an éagóir. Ní fheadar an bhfuil fear eile beó d’fhéadfadh a leithéid do dhéanamh. Sin é ’ mhíll me. Sin é ’ chuir tusa ansan agus mise anso.”

“Do thárla maith go leór,” arsa Séadna, “tusa ansan agus mise anso. Níl aon locht agamsa ar an órdú san, pé duine fé ndeár é.”

“Ní mar sin dómhsa san,” arsan Fear Dubh.

“‘Moladh gach éinne an t-ádh mar a gheóbhaidh’”, arsa Séadna.

“Seo! seo! leog uait me!” arsan Fear Dubh. “Tá an mífhoirtiún ar an áit seo le nímhneacht. Ní bhfuaras a leithéid de bheiriú le fada. Sceímhle ort! leog uait me! Cad dob áil leat anso dhíom!”

“Go réidh! go réidh!” arsa Séadna. “B’fhéidir gur fada go mbeimís ar aghaidh a chéile mar seo arís agus tá rud beag eile ag déanamh mearathaill dom. Táim ag éisteacht led chainnt ansan le tamall maith. Is cruínn an tuairisc atá fálta agam uait ar a bhfuil de cheilg agus de chalaois agus de chleasaibh agus de chamastaíol imeartha agat orm féin le trí bliana déag. Ní raibh sa chleasaíocht san go léir, áfach, ach an rud ba cheart d’éinne a cheapadh ’ bheadh aige le fáil uaitse. Ach an bheart a dheinis ar an óigmhnaoi sin thiar, gan chúis gan abhar, gan ghá gan riachtanas, gan í dhá thuilleamh uait ar aon tsaghas cuma dár dhealbhaigh Dia (moladh go deó leis!) is dó’ liom gurb í sin beart is gráinniúla dá bhfeacaigh éinne riamh déanta ag duine ná ag diabhal! Ní féidir an bheart san do shárú i bhfeall ná i spriúnlaitheacht ná in olcas. Is í beart is caillte í, agus is mailísí, is dó’ liom, dár déineadh riamh. Faire fút! Ó, faire fút, a rud ghránna! Agus tu féin, ní hamháin ag admháil an ghnímh, ach ag maíomh as! Níor mheasas go
raibh do leithéid thíos in íochtar ifrinn féin. Gráin ort! Ó, gráin mo scart ort! Agus féach. Deirtear go rabhais-se lá ar an aingeal dob áille agus ba ghile agus dob uaisle agus dob aoirde cáil dá raibh in uachtar na bhFlaitheas thuas! ‘Moladh le Rí na naomh! is mór ’dir inné agus inniu’ agat. Dob fhada síos an titim agat é. Ní foláir nú is beag dá choinne a bhí agat tamall go mbéarfadh sé id bheathaidh ort tu ’bheith ceangailte sa chathaoir shúgáin sin agamsa!”

“Ní hé sin atá ag déanamh mearathaill duit,” arsan Fear Dubh.

“Táim ag teacht chuige,” arsa Séadna. “Is mór de dhua an oilc atá agat dá fháil. Is dó’ liom gur mó a gheibheann tú de dhua an oilc ná mar a fuair éinne riamh de dhua maitheasa. Agus gan agat de bhárr do shaothair ach an t-olc. Is mór é t’eólas. Is mór í do chiall. Is ciall cheannaigh agat í, nú an chuid is mó dhi. Tá íntleacht ghéar agat. Tá an aigne go haibidh agat. Níl d’úsáid agat dá dhéanamh de sna tréithibh maithe san ach bheith ag saothrú an oilc leó. Níl de thoradh
ar do shaothar ach an t-olc. Is bocht an scéal agat é. Ná beadh sé chómh saoráideach agat an saothar san go léir, agus an t-eólas, agus an íntleacht, agus an ghéarchúis, agus an chiall, más ciall cheannaigh féin í, do chur chun tairbhe éigin do shaothrú? B’fhéidir, luath nú mall, go mbeadh rud éigin in éaghmais an oilc de bhárr do shaothair agat.”

D’fhéach an Fear Dubh in sna súilibh ar Shéadna agus mheas Séadna ná feacaigh sé riamh féachaint chómh diablaí.

“Féach, a Shéadna,” ar seisean, “níor labhair éinne riamh fós ar an gcuma san liom. B’fhéidir dá labhradh ná beadh an scéal inniu agam mar atá. Ní cuid ba lú ná a fhonn a bheadh orm do chómhairle ’ghlacadh agus rud a dhéanamh ort feasta. B’fhéidir gurbh fheárr déanaí ná ródhéanaí. Ach cad dob áil leat anso dhíom anois? An airíonn tú leat me? Leog uait me agus bíodh trí bliaghna déag eile agat!”

“’Sea go díreach!” arsa Séadna. “Agus ansan má théim ar aonach nú ar margadh ag ceannach bó nú capaill tiocfairse id fhear méaracán agus tabharfair ‘gréasaí beag buí na mealbhóige’ orm os cómhair na ndaoine, agus beidh tú ag faire orm, i ganfhios dom, de ló agus d’oíche, féachaint cathain a dhéanfainn dearúd. Ní beag liom den tsórd san margaidh.”

“Cuirimís sa mhargadh gan me ’theacht id ghaire in aon chor i gcaitheamh na haimsire,” arsan Fear Dubh.

“Ná éinne uait,” arsa Séadna.

“Ná éinne uaim,” arsan Fear Dubh.

“Agus neart a bheith dhom ar aon úsáid is maith liom a dhéanamh den airgead,” arsa Séadna.

“Dein do rogha úsáid de,” arsan Fear Dubh. “Ceannaigh a bhfuil de bhuaibh agus de chapaillibh ar aontaíbh na hÉireann leis más maith leat é.”

“Agus mise do chur brí na mionn ortsa fé mar a chuiris-se ormsa,” arsa Séadna.

“Táim sásta,” arsan Fear Dubh.

“Abair ‘Bíodh ’na mhargadh!’” arsa Séadna.

“Bíodh ’na mhargadh!” arsan Fear Dubh.

“Fé bhrí na mionn!” arsa Séadna.

“Fé bhrí na mionn!” arsan Fear Dubh.

A dhaoine mh’árann agus mh’anama! Ní túisce ’bhí an focal san as a bhéal ag an bhFear nDubh ’ná bhí sé ’na shuí as an gcathaoir agus a dhá láimh sínte amach aige chun beirthe ar Shéadna!

“A phreabaire,” ar seisean, “duart ná tiocfainn ach ní duart go n-imeóinn!”

Ba mhaith an mhaise ag Séadna é, do tharraig sé an lámh dheas amach as a bhrollach agus an tseóid aige inti, agus d’árdaigh sé an lámh i gcoinnibh a namhad.

“Fíor na Croise Céasta idir me agus tu!” ar seisean agus dhein sé Fíor na Croise leis an láimh agus an tseóid inti.

Nuair a chonaic an Fear Dubh an lámh do tharraig sé siar beagán. Nuair aduairt Séadna na focail bheannaithe, le línn Fír na Croise ’ dhéanamh do, las an solas sa liathróid chómh láidir sin go raibh sé ag taithneamh tríd an láimh amach, i dtreó go raibh radharc ar na cnámhaibh agus ar na féitheachaibh. Le línn na bhfocal a chríochnú do Shéadna do dhein liathróid tine den Fhear Dhubh os cionn na cathaoireach. Ansan do tháinig mar ’bheadh soc caol thíos ar an liathróid tine agus do ghluais sí síos tríd an gcathaoir, ’na slabhra tine, agus síos tríd an dtalamh, san áit díreach ’na raibh an scilling.

An fhaid a bhí an slabhra tine ag sleamhnú síos tríd an dtalamh do mhothaigh Séadna mar a bheadh fionnachrith ’na chroiceann agus mar a bheadh luascadh fola ’na bhallaibh beatha agus ’na cholainn agus suas ’na cheann.

“Moladh le Rí na naomh!” ar seisean.

Bhí a cheann i reachtaibh scoltadh le teinneas. Do bhailigh sé leis, chómh maith agus d’fhéad sé é, go dtí an áit ’na raibh a leabaidh, agus shín sé inti. Bhí sé gan aithne gan úrlabhra láithreach.

Foclóirín

ádh: “luck”, a word that is sometimes confused with áth, “ford”. PUL stated that he had a nasal vowel in áth, “ford, place to cross a river”, although nasalisation is not a noted feature of modern-day Cork Irish, which therefore aligns both words in pronunciation as /ɑː/. For moladh gach éinne an t-ádh mar a gheóbhaidh, see under Proverbs. PUL insisted that this proverb had an t-ádh, and not an t-áth, and it is worth noting that FdS cites áth as a feminine noun (contrary to usage prescribed in the CO), which may be one reason why PUL preferred to have an t-ádh in that proverb. Seanachas Amhlaoibh í Luínse mentions someone called Dónal an Áth Leacaig—where Áth seems to be a truncation of the genitive átha—showing this noun is generally masculine (cf. p 2).
aimhleasta: “foolish, misguided”, pronounced /ailʹəstə/.
áird: “direction”, but also “value repute”. Gan áird gan tairbhe, “worthless, of no value at all”.
ball: “spot, point”. Note that this word does not mean “member” in good Irish. PUL wrote in his notes to Cath Ruis na Rí for Bóinn, “the use of the Irish word ball in the general sense of the English word member is a horrible mistake. The Irish word ball has no such general meaning. The fundamental meaning of ball is a place” (cf. pp 63-64).
beárna: “gap”. An bheárna bhaint de dhuine, “to get the better of someone, be more than a match for him”.
botúnta: “blundering, foolish”. FGB gives this word only as a variant of botúnach, which therefore seems the form recommended in the CO. Aimhleas botúnta, “a disastrous act that is also a ridiculous blunder”.
braithim, brath: “to expect, imagine”. Ní mar a braitear a bítear go minic, “things don’t always turn out the way you expect them to”.
breall: “fool”. Breall ar rud, “for something to be utterly wrong, all at sea”.
búntáiste: “advantage”. Búntáiste bhreith ar duine, “to get the upper hand over someone, to gain an advantage over someone”.
camastaíol: “crookedness”, or camastaíl in the CO. This word is masculine here (an camastaíol), as confirmed in FdS, although Liam
Mac Mathúna transcribes it as an chamastaíol. All such words have a broad l in PUL’s Irish, but a slender l in the CO, including bradaíol, feadaíol (and bogfheadaíol), fionáil, glamaíol, osnaíol and smutaíol (which is smutáil or smiotáil in FGB). CFBB has gearrán na feamaíola and an ghlafaíol, suggesting feamaíol and glafaíol are feminine. The genitive of these forms is also problematic, as CFBB has feamaíola—which is the genitive used in the CO too—but PUL’s Catilína has lucht fionaíle. All these words may therefore be of unstable gender, using either a broad or a slender l in the genitive, or else later speakers of WM Irish had forms that dovetail more closely than those used by PUL with the CO, as shown in CFBB.
cara: “friend”, with the genitive carad, the dative caraid and the plural cáirde. Cara is also found in the dative here. Note that this was not a common word in traditional Irish, but has become popularised in order to forge a one-to-one equivalence between Irish and English words. PUL stated in Notes on Irish Words and Usages that the word for “friends” is daoine muínteartha, whether relatives nor not: “cáirde is not a common expression in the mouths of speakers” (cf. p 81).
caradas: “friendship”, or cairdeas in the CO.
ceilg: “deceit, treachery”, pronounced /kʹelʹigʹ/.
ciall: “sense”. The dative is céill, but there are examples here of both ciall and céill in the dative. Ciall cheannaigh, “a lesson learned by experience”.
cló: “form, shape”. Cló cuirp, “an emaciated, a corpse-like appearance”. Chuireas me féin id chlósa, “I took on your form, adopted your appearance, I put myself in your form”.
coinne: “meeting”. Na choinnibh, “against him, towards him”. Cur na choinnibh, “opposition, objection”. Níor mheasas go raibh an fear san beó ar an saol so d’fhéadfadh cur ’na choinnibh!, “I didn’t think there was any man alive who could resist it!”
crosaim, crosadh: “to cross”. Crosaim arís tu, “I withdraw that imprecation (implying making the sign of a cross to take back or lessen the harm of an imprecation just uttered); I take that back”, an interesting turn of phrase considering it is directed to the Devil here.
daonnaí: “human being”.
dealbhaím, dealbhú: “to form, shape”, or deilbhím, deilbhiú in the CO. Ar aon tsaghas cuma dár dhealbhaigh Dia, “in any way at all”, literally, “in any sort of way that God ever shaped”. Pronounced /dʹalə’viːmʹ, dʹalə’vuː/.
diabhal: “devil”, pronounced /dʹiəl/.
diablaí: “diabolical”, or diabhlaí in the CO, pronounced /diəb’liː/ according to IWM, although Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna shows the expected epenthetic vowel, /diəbə’liː/.
dílis: “faithful, loyal”. Dá dhílse é an caradas is ea is mó an chúntúirt, “the closer the friendship, the greater the danger”. Brian Ó Cuív wrote in IWM that the comparative dílse (also the abstract noun used with ) was or could be pronounced /dʹiːlʹiʃi/ (see paragraph 415); Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna had ghílshi for dhílse: both pronunciations seem valid.
dlúite: “compressed, compact”. Dlúite ar a chéile, “clenched”, e.g. of teeth. Ní fheaca riamh aon bheirt chómh dlúite na chéile, “I had never seen any couple so wrapped up in each other”.
dlúth: “close, intense”. Taithí dlúth ar rud, “an intimate knowledge of something”.
doimhne: “depth”, an abstract noun used in preference to doimhneacht in the phrase dá dhoimhne é, “however deep it is”. Pronounced /deŋʹi/.
dúblálta: “doubled, complicated, having many twists and turns,
inscrutable (of a person). Pronounced /duːb’lɑːlhə/. Cf. dúbláil, “second distillation; double-dealing”, in FGB.
féith: “sinew”, with féitheacha in the plural.
fíor-riachtanas: “dire poverty”.
fíor: “sign.” Fíor na Croise idir sinn agus é, “may the sign of the Cross protect us from him”, a pious exclamation upon mention of the Devil. Fíor na Croise dhéanamh, “to make the Sign of the Cross”. Note that fíor is masculine here—as confirmed in FdS—with fír in the genitive (edited from fíoghair in the original); the CO form is feminine, with fíorach in the genitive.
gaobhar: “nearness, proximity”, pronounced /ge:r/.
gobadán: “sandpiper”. For ní thagann an dá thráigh leis an ngobadán, see under Proverbs.
gráinniúil: “hateful, abhorrent”, or gráiniúil in the CO.
íochtar: “the lower or more remote part”. In íochtar ifrinn, “in the depths of hell”.
mailíseach: “malicious”.
meisceóireacht: “drunkenness”.
milleán: “blame”. Cad air go bhfuil a mhilleán agat?, “what do you blame for it?”
millim, milleadh: “to destroy, spoil, ruin”, or, as here, “to puzzle”. Sin é ball, díreach, ’nar mhillis-se mise glan, “that is exactly where you confounded me”. Rud do mhíll thu, “what defeated you”.
mór-is-fiú: “self-esteem, self-regard, pride”. This is apparently not hyphenated in Standardised Irish, but seems to be a single word.
namhadach: “hostile, malevolent”.
nímhneacht: “painfulness, excruciating pain”, or nimhneachas in the CO. Pronounced /nʹiːnʹəxt/.
pearsa: “person”, but often by extension “appearance, features, bearing”. Pearsa is ultimately derived, as with cognates in all European languages, from the ancient Etruscan phersu, “face mask”.
port: “tune”. Tá do phort seinnte, “you are finished, it’s all over for you”.
réabaim, réabadh: “to tear”, pronounced /reːbimʹ, reːbə/.
riachtanas: “need, poverty, want”.
rogha: “choice”. Pronounced /rou/. Do rogha úsáid, “any use you please”. Note that rogha is followed by the nominative.
saothraím, saothrú: “to cultivate, develop”. An t-olc a shaothrú, “to work evil”. Pronounced /seːr’hiːmʹ, seːr’huː/.
snua: “complexion, appearance”. Pronounced /sno:/ according to Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna (cf. PUL’s Muire Mháthair i Lourde, where the spelling snó is found).
soc: “snout, pointed end”.
súil: “eye”, with súl in the genitive plural. As cómhair a shúl, “with his eyes wide open”.
tagaim, teacht: “to come”. Teacht roim dhuine, “to intercept or waylay someone”. Teacht ort, “to get at you”.
teaspach: “ardour, passion”, pronounced /tʹis’pɑx/.
toghaim, toghadh: “to choose”, pronounced /toumʹ, tou/.
toisc: “purpose”. This is more frequently found used adverbially to mean “because”, but is bocht an toisc an toisc go bhfuilim i bpéin is an example of substantival use: “a wretched cause is the cause I am in pain”, or as translated by PSD, “’tis a sad matter that makes me grieve”.
tuigim, tuiscint: “to understand”. Tu féin a thuiscint, “to recollect yourself, come to your senses”.
uachtar: “top”. In uachtar na bhFlaitheas thuas, “in the heights of Heaven above”.
uaigh: “grave”. Pronounced /uəgʹ/.
uair: “time”. An uair is used adverbially here for “when”. I am trying to work out if there is a regular distinction between an uair and nuair, and I think an uair has the nuance of “just at the time when”.
úmhal: “humble, obedient”. Pronounced /u:l/.

Proverbs

is mór ’dir inné agus inniu: “a lot has changed between then and now”.
moladh gach éinne an t-ádh mar a gheóbhaidh: “let everyone praise his luck as he finds it”, i.e. “judge things as you find them; let everyone appraise his own luck as it happens to him”. This is often given as moladh gach éinne an t-áth mar a gheóbhaidh, “let everyone praise the ford as he finds it”, which form was given in the first edition of Séadna, being amended in subsequent editions. FdS states that the version with ádh is the correct one, but FGB has mol an t-áth mar a gheobhair. PSD also has the versioin with ádh, but adds “some understand áth, a ford, here”.
ní mar a braitear a bítear go minic: “things don’t always turn out the way you expect them to”.
ní thagann an dá thráigh leis an ngobadán: “one cannot be everywhere at once”, literally, “the sandpaper cannot attend to two beaches at once”. Note that Dinneen gives this phrase as ní thig leis an ngobadán an dá thrághadh do fhreastal, but argues that trághadh, “ebb-tide”, should be understood as tráigh, “strand, beach”. These two words seem to have been aligned in the CO, but Dinneen’s version of the proverb raises questions over the correct pronunciation of the dative tráigh in this sentence.
rith mhadra an dá cháis: “a dog’s race for the two cheeses”, i.e, “biting off more than you can chew, running here and there to no purpose”.
teaspach dearg nú fíor-riachtanas an dá ní is feárr chun duine ’ chur ar a aimhleas: “burning lust or dire need are the two things most likely to drive a man to do foolish things”.

Séadna, caib. 31

Caibideal a hAon is Tríochad.

D’fhéach an bheirt ar a chéile. Níor róchneasta an fhéachaint í ag aon taobh acu. Mhothaigh Séadna an scannradh ag teacht air féin, díreach mar a tháinig sé air an chéad lá. Do rug sé greim daingean ar an seóid a bhí istigh ’na bhrollach aige. D’imigh an scannradh dhe. D’fhéach sé go cruínn ar a namhaid. Chonaic sé na hadharca agus an t-éadan drochaigeanta, agus na súile míllteacha, fíochmhara, agus an meigeall, agus an t-eireaball, agus an chrúb. Ach do chonaic sé rud ná feacaigh sé an chéad lá. Chonaic sé ar mhéireannaibh na lámh ingne móra fada cama, mar a bheadh ar chrobh fiolair. Agus bhí bior ar gach iongain díobh chómh caol chómh géar agus ’bhí ar an meanaith a bhí ’na láimh aige. Ba dhóbair arís cailliúint ar a mhisneach nuair a thuig sé in’ aigne cad é an cor a bheadh air dá dtéadh na hingne sin ’na chroiceann! D’fháisc sé a lámh arís ar an seóid a bhí ’na bhrollach aige agus d’imigh an scannradh san leis. Thug an Fear Dubh fé ndeara conas mar ’ imíodh an scannradh de Shéadna ach níor thuig sé é. Bhí iúnadh air cad a bhaineadh an t-anaithe de Shéadna, nú cad a thugadh an misneach do, nú cad é an chúis ná féadadh sé féin greim a bhreith láithreach air.

“Cad ’na thaobh ná fuilir ag gluaiseacht liom?” ar seisean, fé dheireadh. “Nách cuímhin leat an margadh?”

“Is cuímhin liom an margadh go dianmhaith,” arsa Séadna, “ach ní dó’ liom gur cuímhin leatsa é.” Agus is amhlaidh a cheap sé, fé mar a cheap sé ar an gcnuc agus é ag caint leis an mnaoi, nárbh é a ghlór féin a bhí ag teacht as a chliabh.

“Nárbh é an margadh,” arsan Fear Dubh, “mise do thabhairt oiread airgid duitse agus ’ cheannódh leathar duit ar feadh trí mblian ndéag, agus tusa do theacht liom nuair a bheadh an méid sin aimsire caite?”

“B’in é an margadh,” arsa Séadna.

“Cad ’na thaobh ná gluaiseann tú ort más ea?” ar seisean.

“Mar níl an aimsir caite,” arsa Séadna.

“Níl an aimsir caite, an ea!” arsan Fear Dubh. “Tá trí bliana déag anois díreach ó chuireas mo sparán id láimh isteach chút.”

“B’fhéidir go bhfuil,” arsa Séadna, “ach níl an sparán trí bliana déag im sheilbhse fós.”

“Conas san?” arsan Fear Dubh.

“Mar do tógadh uaim ar feadh tamaill é,” arsa Séadna.

“Do tógadh uait é!” arsan Fear Dubh. “Ní chreidfinn focal uait!”

“Ní chreidfá! Más ea cad ’na thaobh ná féadann tú baint liom?” arsa Séadna.

“Cé ’thóg uait é?” arsan Fear Dubh.

“Tu féin, is dócha,” arsa Séadna.

“Ní me!” arsan Fear Dubh.

“Is dócha,” arsa Séadna, ag cur smuta gáire as, “gur dó’ leat gur ceart go gcreidfinnse thusa.”

“Cathain a tógadh uait é?” arsan Fear Dubh.

“Is dócha gur agatsa is feárr atá ’fhios san,” arsa Séadna. “Is ort a bhí gan a leogaint d’éinne é ’thógaint uaim.”

“Agus cheapas nár leogas,” arsan Fear Dubh. “Is mór an iúnadh liom a rá gur fhéad éinne é ’bhreith uait i ganfhios dom. Cathain a bheidh an aimsir caite?”

“Nuair a bheid na trí bliana déag caite,” arsa Séadna, ag cur smuta eile gáire as.

“Is deisbhéalach atáir!” arsan Fear Dubh, ag baint fáscadh as na hingnibh. “Ach fan leat go fóill. Bainfar cuid den deisbhéalaí dhíot ar ball, geallaim dhuit é.”

Bhí lámh Shéadna go daingean ar an seóid a bhí istigh ’na bhrollach aige. Do stad an bheirt ag féachaint ar a chéile. Séadna ’na shuí ’na shuíochán oibre. An bhróg ’na láimh chlé aige, anuas ar a leathghlúin. An lámh dheas istigh ’na bhrollach aige. An Fear Dubh ’na sheasamh ar a aghaidh amach. Iúnadh agus fearg agus mioscais agus mailís agus drochaigne ag brú ar a chéile ’na bhéal agus ’na shúilibh agus thuas san éadan mharaitheach aige.

“Dá gcaithinn fanúint anso go maidin,” ar seisean, “ní scarfad anois leat!”

“Ach, ní gá an fhearg,” arsa Séadna. “Glac réidh an scéal. Is rómhaith atá ’fhios agat, nuair a thiocfaidh an t-am ná fuil aon dul uait agam. Dheinis do mhargadh daingean a dhóthain, ‘fé bhrí na mionn’! Thoilíos-sa chuige gan aon ochó do chur ann. Tá a thoradh san agam anois. Ba mhaith é an t-airgead an uair sin, dar liom. Is beag an mhaith anois é. Ba bhreá agus dob fhada an tréimhse aimsire trí bliana déag an uair sin, nuair a bhíodar rómham amach. Cad é an mhaith iad anois! Ach pé olc maith iad ní foláir iad do chríochnú go macánta dleathach. Ní raibh aon cheart agat teacht go dtí go mbeidís críochnaithe. Nílid siad críochnaithe fós agus ní mór dómhsa dícheall a dhéanamh ar an mbróig seo do chríochnú má fhéadaim é. Imigh uaim suas agus suigh sa chathaoir sin thuas agus leog dom mo ghnó ’ dhéanamh.”

“Is tu an fear is éagsamhlaí dár bhuail riamh fós umam!” arsan Fear Dubh. “Níl de scáth ná d’eagla agat rómham ach oiread agus ’bheadh agat roimhe choileán gadhair!”

“Go deimhin is greannúr san de,” arsa Séadna, ag cur sceartadh gáire as. “Is dó’ leat ó tá adharca agus ingne ort gur ceart dúinn dul i bpoll tráthair uait. Más é do mhargadh atá uait cómhlíon do thaobh féin de, a dhuine! Is liomsa an aimsir fós. Oireann dom an bhróg so do chríochnú. Taoise am chosc air. Tá an margadh agat dá bhriseadh anois féin. Do chaillis an méid aimsire a bhí an sparán as mo sheilbh. An uile neómat atá agat dá chaitheamh ansan, ag tabhairt gach re sea dhom, tá sé ag dul síos id choinnibh sa chómhaireamh. Bhrisis an margadh nuair a tháinís anso am éileamh agus gan aon cheart agat chúm go dtí go mbeadh an t-am ann. Dheinis dearúd sa méid sin. Níl aon dearúd anois ort. Tá ’ fhios agat go maith ná fuil an t-am ann fós agus go bhfuil an margadh agat dá bhriseadh. Imigh ansan suas agus suigh sa chathaoir sin thuas agus ná labhair liom arís go dtigidh an t-am ceart, nú beidh an margadh scortha agat féin agus mise réidh leat, agus geallaim dhuit nách ormsa ’bheidh puínn dá chathú. Féach! Sin é an sparán. Sin í an bhróg. Sin é an leathar. Is liomsa an aimsir fós. Cad dob áil leat id sheasamh ansan am chosc ar mo ghnó! Imigh suas agus suigh, nú tá an margadh scaoilte agus me scartha leat.”

Do thosnaigh bárr an eireabaill ar shnapchasadh, díreach mar ’dhéanfadh eireaball an chait nuair ba dhó’ leis go mbeadh an franncach chuige amach as an bpoll.

“An imeóir!” arsa Séadna, agus faor ar a ghlór, agus do bhog sé chun éirithe, mar dhea.

Níor dhein an Fear Dubh ach iompáil agus imeacht suas agus suí sa chathaoir, fé mar adúradh leis. Chrom Séadna ar obair. Bhí an Fear Dubh ’na shuí sa chathaoir agus a dhrom le Séadna. Bhí an t-eireaball siar tríd an gcathaoir agus anuas ar an dtalamh, agus bhí radharc ag Séadna ar an iongain. I gceann tamaill, stracfhéachaint dá dtug Séadna thairis, thug sé fé ndeara an ionga agus í ag síneadh agus ag crapadh agus ag preabarnaigh, mar ’bheadh eascú a bheadh ar lic the. Chomáin Séadna leis ag obair chómh maith agus dá mba ná beadh sa tigh ach é féin. Níorbh fhada gur airigh sé únthairt éigin ar siúl sa chathaoir. Thóg sé a cheann agus d’fhéach sé suas. Bhí an Fear Dubh thuas agus é dhá únthairt féin agus dhá chasadh féin, fé mar a bheadh sé a d’iarraidh éirithe agus ná féadfadh sé é. Phreab Séadna ’na shuí agus siúd suas é. Sheasaimh sé ar aghaidh an Fhir Dhuibh amach ag féachaint air. Bhí an Fear Dubh i gcruachás. Bhí a bhéal ar leathadh agus mar ’bheadh ronnaí leis. Bhí an corrán agus an meigeall ar crith agus ar luascadh. Bhí an dá adhairc ar bogadh agus iad ag titim anonn ’s anall ar a cheann. Bhí an dá láimh go daingean aige i nglúinibh na cathaoireach, agus na hingne ag dul isteach tríd an adhmad, agus é ag únthairt agus ag cneadaigh. Bhí an t-eireaball siar síos uaidh, sínte amach agus anuas ar an dtalamh, agus an ionga ag déanamh díoscáin ar an úrlár.

“’Sea, a phreabaire!” arsa Séadna. “Ní deirim ná go bhfuil greim agam ort!”

“Ó! a Shéadna, tá go daingean!” ar seisean. “Ó!” ar seisean, “bog díom go dtí go mbeidh an t-am ceart ann!”

“Foighne, foighne!” arsa Séadna. “Níl aon ní is feárr ná an fhoighne. ‘Buann an fhoighne ar an gcinniúint.’”

“Ó!” arsan Fear Dubh, agus é ag únthairt agus ag cneadaigh, “buann an chinniúint seo ar ar deineadh d’fhoighne riamh. Sáraíonn an chinniúint seo an seanfhocal. Leog uait me, a Shéadna, agus ní thiocfad go dtí go mbeidh an t-am ann.”

“’Sea, agus tiocfair ansan!” arsa Séadna. “Níl aon dithneas mar sin ormsa. Ní beag liom a luathacht d’imeóir. An aimsir a chaithfirse ansan sa chathaoir dheas shúgáin
sin, níl sí le dul sa chómhaireamh eadrainn. Pé easnamh atá ar na trí bliana déag ní raghaidh an t-easnamh i luíghead go dtí go bhfágfairse an áit sin. Dá mba mhaith liomsa thu ’ chimeád ansan choíche ní thiocfadh deireadh na haimsire choíche.”

“Is beag dá mhearathall ort,” arsan Fear Dubh, “dá dtoilíthá chuige sin go mbeadh an margadh briste agat láithreach agus an greim céanna agamsa ortsa atá agatsa ormsa anois.”

“Ní gá dhom toiliú chuige, agus mar sin féin ní gá dhom iomad dithnis a bheith orm ad leogaint chun siúil. Dá mba agatsa ’bheadh an lámh uachtair agus neart agat ar na hingnibh sin d’imirt orm bhogfá dhíom! Bhogfá go díreach!” arsa Séadna, agus do tharraig sé chuige cathaoir agus shuigh sé inti, ar aghaidh an Fhir Dhuibh amach.

“An fada a chimeádfair anso me?” arsan Fear Dubh, agus é, ba dhó’ leat, i ndeireadh an anama.

“Freagairse cúpla ceist dómhsa ar dtúis,” arsa Séadna, go breá réidh.

“Cuir chúm iad! Cuir chúm iad!” arsan Fear Dubh.

“Cad d’imigh ar fhear na méaracán?” arsa Séadna.

“Tá sé anso ceangailte agat go daingean.”

“Tusa!” arsa Séadna.

“Mise go díreach, thar a bhfeacaís riamh,” arsan Fear Dubh.

“Agus cad a bhí agat dá dhéanamh ar an aonach?” arsa Séadna.

“Bhí a lán agam á dhéanamh ann. Aon ní amháin, bhíos ag faire ortsa féachaint an gceannófá an capall úd. Dá gceannaíthá bhí an margadh briste agat agus greim agam ort.”

“Agus bhogfá dhíom!” arsa Séadna.

“Imbriathar ná bogfainn!” arsan Fear Dubh.

“Ní lú ná ’ bhogfadsa dhíotsa –– go ceann tamaill. I gcás go bhfuil sé chómh maith agat do shuaimhneas a cheapadh agus foighne ’bheith agat. Tá an lámh uachtair agam ort agus cuirfead mo thoil i bhfeidhm ort an fhaid atá an chaoi agam air. An rud a dhéanfása ormsa dá mbeadh an chaoi agat air. B’fhéidir go mbeadh trua agam duit dá mbeadh aon mhaith dhom ann, ach ní bheadh. Dá dtugainnse bogadh ar do phiansa anois dhíolfása an cómhar liom ar ball le géire do chur ar mo phiansa chómh fada agus d’fhéadfadh do dhícheall é. Tá sé chómh maith againn bheith macánta díreach ’nár ndéileáil lena chéile. Déanfadsa mo dhícheall d’olc ortsa anois agus deinse do dhícheall d’olc ormsa ar ball, nú chómh luath agus ’bheidh an chaoi agat air. Is aon ní amháin dom olc nú maith do dhéanamh ort anois, i dtaobh a mbeadh dá bhárr agam ar ball. Pé maith a déanfí dhuit ní bhfaighfí uait dá bhárr ach an t-olc. Dhein do chuid airgid maitheas mór dómhsa le trí bliana déag. Is dó’ liom gur thugas roinnt ded dhlí féin duit sa déileáil. Ní deirim ná gur dheineas mórán uilc ort le trí bliana déag, mar dhíolaíocht as tairbhe do chod’ airgid. Conas a thaithn leat ar dheineas de mhaitheas led chuid airgid? Thugas gaoth don sparán, nár thugas? Ar tháinig leatsa puínn den tairbhe do lot? Is eól duit Cé ar a shon gur thugas uaim do chuid airgid. Cad é do mheas ar an scéal?”

Do sceart an Fear Dubh ar gháirí, dá mhéid teinneas a bhí air.

“Airiú, greadadh chút, a amadáin,” ar seisean, “do thaithn do ghnó go hálainn liom. Mise dhá lot! Dar fia níor ghá dhom aon phioc dá dhua ’fháil. Ní fhéadfainn, agus mo mhíle ’dhícheall a dhéanamh, lot a dhéanamh ar do chuid maitheasa níos feárr ná an lot a dheinis féin air, a dhuine gan chiall! Do loitis féin é agus is tu ab fheárr chuige. ‘Tairbhe’, a thugann tú ar do shaothar! Airiú, a bhrealláin, ní tairbhe a bhí agat dá dhéanamh formhór na haimsire, ach togha díobhála. Is é mo ghnósa féin a bhí agat dá dhéanamh agus ba rómhaith chuige thu, agus, go deimhin agus go dearfa, is mise ’bhí go baoch díot! Is feárr go mór a dheinis mo ghnósa ná mar ’ fhéadfainnse féin é ’dhéanamh. Dheinis é níos deise agus níos slachtmhaire agus níos críochnaithe ná mar ’ fhéadfadh mo dhícheallsa é ’dhéanamh. Ní fhéadfainnse, agus mo dhícheall a dhéanamh, oiread tairbhe do lot agus ’tá loitithe agatsa, ná oiread díobhála ’dhéanamh agus ’tá déanta agat lem chuid airgid. Is minic a chuireas roinnt airgid go maith, agus is mó toirmeasc agus aimhleas agus achrann agus mioscais agus fuil a tháinig as, ach ní deirim ná go bhfuil an méid airgid a thugas duitse ar an airgead is feárr a chuireas riamh.”

Do stad Séadna, agus ní miste dhuit a rá go raibh iúnadh air.

“Conas san anois?” ar seisean, “nú an amhlaidh a mheasfá a chur ’na luí orm gur drochní déirc?”

“Ní drochní déirc,” arsan Fear Dubh, “ach níor dhéirc duitse airgead nár leat do thabhairt do dhaoinibh ná raibh puínn gá acu leis –– dhá gcur ad mholadh os chómhair na dútha –– ‘Ó, aililiú! Nách maith an fear Séadna! Nách seóigh a bhfuil de thairbhe aige dá dhéanamh!’” Agus chuir sé meill air féin chun magaidh, dá mhéid trioblóid agus teinneas a bhí air.

“Ní chuige sin a thugas uaim an t-airgead,” arsa Séadna.

“Cá bhfios dómhsa san?” arsan Fear Dubh. “Fuarais do mholadh go hárd pé in Éirinn é. Agus bhí lot eile sa scéal. Is mó go mór an díobháil ná an tairbhe ’ dhein an t-airgead do chuid acu, dá mba ’na ghátar go cruaidh féin dóibh é. Tá cuid acu laistíos anois agam go daingean agus ní hann a bheidís mura mbeadh tusa ’thabhairt mo chod’ airgid dóibh. Dá leogthá dhóibh bás d’fháil den ghorta is thuas a bheidís anois. Thugais déirc dóibh, dar leat, mar olc ormsa. Fan go dtéimíd síos agus go bhfeicir iad. Ansan is ea ’thuigfir tairbhe do shaothair agus cé air gur dheinis an t-olc. Ansan is ea ’chífir cad é an baochas atá acu ort. Mholadar thu nuair a thugais an t-airgead dóibh. Gheóbhair a mhalairt sin de mholadh uathu nuair a raghair síos ar ball in éineacht liomsa.”

“Measaim,” arsa Séadna, “gur mhaith é do chúnamhsa chun a chur ’fhiachaibh orthu a n-aimhleas do bhaint as an airgead. Ní dhéanfadh an t-airgead díobháil dóibh mura mbeadh tusa ’bheith ag séideadh fúthu.”

“Ba ghairid le dul mo dhícheall orthu mura mbeadh tusa do thabhairt an airgid dóibh,” arsan Fear Dubh.

Do stad Séadna tamall ag féachaint air.

“Fiafraím an méid seo dhíot,” ar seisean. “Cad é an bac a bhí ort féin an t-airgead do thabhairt dóibh? Cad ba ghá dhuit bheith ag feitheamh liomsa chun é ’ thabhairt dóibh? Nú an ar mhaithe leó nár thugais dóibh é? Chimeádais uathu é, is dócha, le heagla go ndéanfadh sé díobháil anama dhóibh! Ní hí sin tásc atá amu’ ort. B’fhéidir go bhfuil éagóir dá dhéanamh ort.”

“Cuir uait an magadh!” arsan Fear Dubh. “Ní har mhaithe leó nár thugas féin dóibh é. Níl aon tásc amu’ orm ach an fhírinne. Níor thugas féin dóibh é mar ní ghlacfaidís uaim é, dá mhéid dúil a bhí acu ann agus dá mhéid gá a bhí acu leis. Ní hé gach éinne ’dhéanfadh an margadh liom a dheinis-se liom.”

“Is dócha nách é gach éinne ’ thiocfadh as mar atá tagaithe as agamsa,” arsa Séadna.

“Seachain!” arsan Fear Dubh. “Níl tagaithe as agat fós.”

“Fágaimís sin mar atá sé go fóill,” arsa Séadna. “Glacaimís an gnó i ndiaidh ’chéile. Socraímís gach ní fé leith. Dar leatsa, is mó an díobháil ná an tairbhe a dheineas nuair a thugas uaim an t-airgead ’na dhéirc. Is dócha gur cuímhin leat an chéad dhéirc a thugas uaim as an sparán. Is cuímhin leat an bhainntreach gur thugas an cíos di i dtreó ná curfí a’ seilbh an tí bhig í. Ba mhaith liom go neósfá dhom cad é an díobháil áirithe a dheineas don bhainntrigh nuair a thugas an cíos san di.”

“Is dó’ leat,” arsan Fear Dubh, “gur dheinis ana-ghníomh an lá san. B’fhéidir go gcuirfead iúnadh ort nuair adéarfad leat gur choiscis gníomh an lá san dob fheárr go mór agus dob uaisle ná an gníomh a dheinis.”

“Cad é an gníomh uasal a choisceas an lá san? Cuir a ainm air. Ní dhéanfaidh cainnt fhánach den tsórd san an gnó. Dá leogainn leatsa cainnt fhánach a dhéanamh ar an gcuma san ní fios cá stadfaimís, agus churfá an dubh ’na gheal orm agus an geal ’na dhubh. Sin í do cheárd. Caith uait an cheárd san anois agus labhair cruínn. Cuir a ainm agus a shloinne ar an ngníomh uasal a choisceas an lá ’thugas an cíos don bhainntrigh
amach as do sparán.”

“Labharfad cruínn, ná bíodh eagal ort,” arsan Fear Dubh. “Dá gcurtí an bhainntreach amach an lá úd chuirfeadh sí a toil le toil Dé, mar a dheineann sí i gcónaí, an snamhaire! B’uaisle an gníomh é sin ná an gníomh a dheinis-se nuair a thugais an cíos di, rud nár laíodaigh thu féin blúire ar domhan. An dtuigeann tú an méid sin? Nú an gá dhom labhairt níos cruinne?”

“Tá go breá!” arsa Séadna. “Tá go hálainn,” ar seisean, “go hálainn ar fad! Is dócha,” ar seisean, “gurbh uaisle ná aon taobh acu an gníomh a bheadh déanta ag an mbáille dá gcuireadh sé amach í.”

“Conas san?” arsan Fear Dubh, agus chuir sé bior ar a dhá shúil.

“’ Dhe ’s dó’ féach anois nách dall ataoi!” arsa Séadna. “Chuirfeadh sí a toil le toil Dé. Ach nách é an báille a chuirfeadh ’fhiachaibh uirthi san do dhéanamh? Nuair a curtar bainntreach amach agus nuair a curtar í féin agus a páistí bochta le fuacht agus le fán, má chuireann sí a toil le toil Dé is gníomh uasal é. Ní huirthi féin, áfach, is ceart a bhaochas do bheith ach ar an mbáille do chuir amach í. Mura mbeadh an báille ní déanfí an gníomh uasal. Na tuigeann tú?”

“Ó, go deimhin is géarchúiseach an duine thu!” arsan Fear Dubh. “Dá mbeadh oiread agat dá fhulag agus atá agamsa dá fhulag anso b’fhéidir go mbainfeadh sé cuid den ghéarchúis díot!”

“Tá leigheas na bainntrí agat air,” arsa Séadna.

“Cad é an leigheas é sin?” arsan Fear Dubh.

“Do thoil do chur le toil Dé, moladh go deó leis!” arsa Séadna.

“Ní chuirfinn dá dtugtí réim na bhFlaitheas dom air!” arsan Fear Dubh.

“Ó, an ea!” arsa Séadna. “Ambasa bíodh do rogha agat féin. ‘Beatha dhuine a thoil, dá mba ag gabháil dá thóin sa loch’, nú mheasas a rá, ‘sa tine’. Ach inis an méid seo dhom. An amhlaidh a mheasfá a rá, suas lem béal, nár dheineas olc ort lenar thugas ded chuid airgid do bhochtaibh Dé?”

“Ní mór a dheinis,” arsan Fear Dubh, “agus ní fiú é trácht air seochas an t-olc a dheinis orm le gníomh uait féin nár bhain leis an airgead in aon chor.”

“Ní cuímhin liom aon ghníomh a dheineas dob fheárr ná ar dheineas de dhéirc leis an airgead,” arsa Séadna.

“Chuireas-sa namhaid id threó agus níor ghéillis di,” arsan Fear Dubh.

“Namhaid!” arsa Séadna. “Ní raibh aon namhaid riamh agam ach tu féin. Ní dócha go measfá go ngéillfínn duitse an fhaid ’ fhéadfainn an lámh uachtair ’fháil ort.”

“Ba shuarach le rá mise mar namhaid seochas í siúd,” arsan Fear Dubh.

“Seochas í siúd!” arsa Séadna. “Ní cuímhin liom a leithéid. Cérbh í féin? Cuir a hainm uirthi dhom. Cruinnigh do chainnt. Cuir uait an fhánaíocht.”

“An bhean a dhein cloch ded chroí agus ceó ded cheann agus tulach ceártan det aigne! An bhfuil san cruínn a dhóthain duit?” arsan Fear Dubh.

Nóta

Ar feadh trí mblian ndéag: “over a period of thirteen years”. PUL eclipses déag, the ‘teen’ suffix, in the genitive plural, a usage that Gearóid Ó Nualláin indicated in his New Era Grammar of Modern Irish was incorrect. He states on p 38 of his grammar (section 97) that déag is not eclipsed in seacht mboscaí déag and gave further examples (see p 118, section 191) of usages such as i gcionn na dtrí mblian déag without eclipsis of the suffix. He appears to be adopting a theoretical approach, saying “the reason is that in seacht mboscaí déag, etc., the 1st numeral is the limiting word, whereas in seacht déag, déag limits the meaning of seacht“. Logically, however, there is a difference between the use of déag without eclipsis after a numeral above seven in the nominative and a noun governed by it with eclipsis (na seacht mbliana déag) and the use of déag with eclipsis after a numeral above three in the genitive plural (na dtrí mblian ndéag, na seacht mblian ndéag). Whether eclipsis of déag is more likely in such circumstances after a homorganic consonant is an interesting question. The only examples of ndéag I have come across in PUL’s works are tímpall trí mblian ndéag ar fhichid in An Teagasg Críostaidhe, in aois mo chúig mblian ndéag/in aois a chúig mblian ndéag in Niamh, go ceann trí mblian ndéag and ar feadh trí mblian ndéag in Séadna, and ar feadh ocht mblian ndéag in PUL’s translation of St. Luke’s Gospel (Luke 13:16) as edited by Gearóid Ó Nualláin. Eclipsis of déag clearly depends on eclipsis of the preceding noun, as John 11:18 has tímpall chúig stad déag (“about 15 furlongs”). Would “around 18 inches” be tímpall ocht n-órla ndéag?

Foclóirín

ag: “at”. Am, ad, the combination of ag, the particle governing the verbal noun, with first- and second-person singular pronoun objects. This would be do mo and do do in the CO (extremely inauthentic forms). Liam Mac Mathúna transcribes these as om and od, as if from do mo and do do.
aimhleas: “disadvantage, mischief”, pronounced /ailʹəs/.
beag: “small”. Ní beag liom é, “it is quite sufficient for me”. This is transcribed in Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna as ní beog lium [é], but CFBB show beag has a reduced pronunciation in this idiom: /nʹiː bʹe lʹəm eː/ (cf. p 29).
bogaim, bogadh: “I move, loosen, dislodge”. Bog díom, “let me go!”
bogadh: “softening, loosening”. Ar bogadh, “loose”. Bogadh thabhairt ar rud, “to soften or mitigate something”.
cinniúint: “fate, destiny”, pronounced with a single medial n, /kʹi’nʹuːntʹ/. This could be edited as ciniúint.
coileán: “pup, whelp”. Coileán gadhair, “puppy dog”.
cómhar: “combined work, cooperation”. Cómhar a dhíol le duine, “to return a service or favour to someone”, also in the sense of getting your own back on someone.
crapaim, crapadh: “to contract, shrink, draw in”. Ag síneadh agus ag crapadh, “extending itself and being drawn back in”.
crobh: “claw”.
croiceann: “skin”, craiceann in the CO. Pronounced /krekʹən/ or /krokʹən/ in traditional WM Irish.
deisbhéalaí: “wit, repartee, readiness of speech”.
díoscán: “scraping, scratching, grating”, often of a sound.
eascú: “eel”, or eascann
in the CO. Mar bheadh eascú a bheadh ar lic the means roughly, “like a cat on a hot tin roof”.
fánach: “wandering, scattered”. Cainnt fhánach, “vague talk”.
fánaíocht: “act of wandering, roving”. Cuir uait an fhánaíocht, “stop being vague; stop talking in hints and riddles”.
gátar: “want, need”. Dá mba ’na ghátar go cruaidh féin dóibh é, “even if they were in desperate need of it”: PSD shows that gátar is sometimes used like , in a copula construction with do.
glúin: “knee”, or something like a knee. Glúine cathaoireach, “the front corners of a chair”.
laíodaím, laíodú: “to diminish, lesson”, or laghdaím, laghdú in the CO. Rud nár laíodaigh thu féin blúire ar domhan, “something that did not impoverish you yourself one bit”.
mailís: “malice”.
maraitheach: “deadly, lethal”, or marfach in the GC, pronounced /mɑrəhəx/. Found as marbhthach in the original here.
meill: “grimace, curl of the lips, an ugly expression on the mouth”, pronounced /mʹəilʹ/. Dinneen gives meidhill as a variant.
mioscais: “spite, hatred, ill-will”.
ní: “thing”. Aon ní amháin, “for one thing”: this noun phrase is used with adverbial force without any introductory preposition. Is aon ní amháin dom olc nú maith do dhéanamh ort anois, “it is all the same to me/it is all of a muchness to me whether I do good or evil to you now”.
ochó: “reservation”, or agó in the CO. Gan aon ochó do chur ann, “without making any reservation in connection with it”. Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna transcribes this as ochó too, but Brian Ó Cuív states in CFBB that the WM form is /ə’goː/, which corresponds well with the CO spelling. It is unclear what PUL’s own pronunciation of this word was, and so ochó must stand here.
pian: “pain”. The dative is generally péin, but note ar do phiansa in chapter 31 here where the dative is not given.
preabaire: “a lively, dashing person”. Sea, a phreabaire!, “well, my lad!/well, my fine fellow!” Note: preabaire was used in PUL’s An Cleasaidhe as the name of a dog.
preabarnach: “bounding, jumping, throbbing”. As a feminine verbal noun in -ach this becomes ag preabarnaigh in the dative, a distinction not observed in the CO.
réim: “sway, authority”.
ronna: “dribble, slobber”, with the plural ronnaí here meaning “strings of saliva”. Pronounced /runə, ro’niː/.
séidim, séideadh: “to blow”. Séideadh fé dhuine, “to incite someone, urge him on”.
seóigh: “wonderful”, pronounced /ʃoːgʹ/. Note: this word was originally the genitive of seó.
snapchasaim, snapchasadh: “to wag, to twist with a jerking motion”.
stracfhéachaint: “a cursory, sideways glance”, or sracfhéachaint in the CO. Stracfhéachaint dá dtug Séadna thairis: “as Séadna looked over his shoulder”. The use of stracfhéachaint without any governing preposition is worth noting. It could be argued that many uses of the Irish nominative case reflect accusative usage, although there is no accusative case in modern Irish. In other words, this could be parsed as “with a look that he gave over his shoulder”. Other examples that could be explained in terms of accusative use include ba ghéire cainnt, “the most quick-witted”, i.e. the most quick-witted with respect to speech, and ag féachaint síos an bóthar, “to look down the road”, i.e. to look down along the road. Gearóid Ó Nualláin explains the latter two of these uses as accusative in his Studies in Modern Irish Part 1 (cf. pp 213-215), although he doesn’t list this usage with féachaint or stracfhéachaint as an example.
togha: “the pick or choice”. Togha díobhála, “the very acme of mischief, the choicest form of mischief”. Pronounced /tou/.

Proverbs

beatha dhuine a thoil: “there is no accounting for taste; to each his own”. The full proverb given here is beatha dhuine a thoil, dá mba ag gabháil dá thóin sa loch, “a person’s life is what he makes of it, even if it is his choice to sit in the lake”.
buann an fhoighne ar an gcinniúint: “patience overcomes destiny”. I am not sure what this proverb means in natural English—by being patience you can see your destiny change for the better without the fuss of attempting to work for that end by being impatient?

PUL’s letters to Pádraig Breathnach

Extracts from Canon Peter O’Leary’s Letters.

Castlelyons, January, 1910.

Those songs which you have put into those little books constitute one of the most valuable things we now possess for the benefit of the language. They are full up of most beautiful idiomatic turns of expression which there is no possibility of finding anywhere else. When people are making effortss, as many people now are, at conversing in Irish they will find those little books of yours exceedingly helpful. I tried to put as many of those idiomatic turns as I could into my books, but I find in those songs a lot of them which I had completely forgotten or never heard at all. If all the songs were in one book that book would be most valuable in the sense I speak of. Perhaps you are only thinking of the value of the music. The value of the idioms is, I think, greater.

It is probable also that some people are making little of your work and discouraging you. They are shortsighted people, and there are a lot of them around us. They do not see the value of the Irish language to the race whose ancestors have been using it in the past. They do not see what the loss of the language would be to that race. Already, even though our people have not advanced very far in the recovery of the language, the nation’s backbone has grown strong to a degree which is a surprise to a person taking the trouble to watch the process.

I saw a remark somewhere lately to this effect:—

“The language of the nation was an effectual barrier against infidelity when that language was in vigorous existence. But that barrier does not exist now because the language is not spoken at all.”

That is a terrible mistake. They very efforts which a considerable section of the nation is now making to recover the use of the language are forming themselves into a barrier against infidelity, even stronger than the barrier which the language formed when it was spoken all over the country. And why? Because neither the people nor the language were respected then, either at home or abroad. No one had a particle of respect then for ourselves nor for our language, and we ourselves had no respect for ourselves or for our language. The present movement has changed all that. A large portion of use have now a very high degree of respect both for ourselves and for the language. I remember a long time ago hearing a remark from a student in Maynooth which I was a student there. The remark came at the end of a discussion about national self-respect:—

“Every nation in existence,” said he, “has nothing to point to and to be proud of. We have not a single thing to be proud of.”

If he lives still he can now point to the Irish language and to the movement for its preservation, and he can say, “Yes, we have something now to be proud of, something which no other nation possesses now, our own Irish speech, and it is more beautiful than the speech of any other nation”. There is nothing in the world so wholesome for a nation a national self-respect. Everything which gives strength to the movement adds to that rousing. That rousing of national self-respect is the strongest of all barriers against not only foreign infidelity, but against all sorts of foreign literary dirt and filth. Those songs which you have been collecting are one of the strongest forces in the rousing.

February 20th, 1910.

I have read the book (No. 2) over carefully. The songs are splendid, and they are exactly the people’s own speech, the very thing we want.

September 12th, 1910.

There is a vast difference between the “poems” composed by our present-day Irish writers and the poems composed by the dead poets of the last century or two. There is more poetry in Cíll Chais than in the very best of the works of your living poets, or than in all of them together. Take the two first verses of An rabhais ag an gCarraig. There is a touch in those two verses which beats Horaces to rags! The dolefulness is exquisite satire. I have never seen a nice laugh at a love-sick spoony than there is in the words: Agus níl sí dhá chloí mar atáir. It is inimitable. The more doleful it is the more exquisite. The old folk songs whose authorship is utterly unknown are the best.

Ar bruach na Laoi is a very fine song. It is possible that the words le díth mo mhearathaill may not be easily understood. This díth means the inconvenience of the “want” of being able to take care of himself which has mearathall caused to him. It does not mean the want of mearathall, but the want caused by it.

In Cíll Chais we have the words an t-aifreann doimhinn. Doimhinn is the word, not bínn. It means “sublime”. It is a splendid expression as applied to the Most Holy Sacrifice.

The reason why I have gone so carefully over this little book is because the real old songs in it are gems of the first water. I say the old songs. The old songs are poetry of the highest type. They flowed, by a natural force from the very heart of the poet. Then they are full of natural touches, apparently simple, but producing an effect which no degree of educational skill could produce. In fact they are exactly the touches which educated skill is calculated to prevent rather than to produce.

Jimmymo mhíle stór is full of such touches. And mind they are not that apotheosis of trifles which English poetry is full of. They are simple, natural touches; but, taken as a whole, they are the expression of a terrible force.

Then take an t-úll. The line cúrsaí spóirt agus cómhrá dí. Could anything be more true! Could anything be at all more natural! Then the beautiful apple turned out to be a Práitín síl! And then go raibh sé ’na sheó acu ar sráid Neidín.

Perhaps one of the best examples of this combination of simplicity and power is Cíll Chais. If I begin to read that song and give my mind its head, do you know what happens? Before I have got through the piece the tears are gushing from my eyes! It is the most powerful thing I have ever read. Where is the living one of our would-be Irish poets who could bring a tear from my eye? Well you see that it is no wonder that I am most anxious that these songs should go into the hands of our children perfectly free from blemishes. You are doing a splendid work! Try and do it as splendid work out to be done.

October 29th, 1912.

I have just gone over the songs in MS. I have a marked a few little things, especially a point about sequence of tenses. The Ciarraíoch mallaithe is good (No. 5). The Irish is of a superior description. The fun is a pleasaing departure from the usual spéirbhean. It is well worth printing.

November, 1912.

I have never heard such a vocative case as a chumainn. A chumann is what I have always heard. It is very likely that the phrase has always been addressed to a woman, and that there was no possibility of saying, a chumainn. There is no such vocative as a stóir. It has ever and always been a stór whether addressed to a man or to a woman.

I have said, A phobal in my sermons as a vocative. I heard a preacher once say a phobail. I was quite sure he meant a vocative plural! I was about ten years old and there was a visitation and there were a number of congregations present. I thought that was the reason why he said a phobail. I understood afterwards that the reason he said it was because he had learned most of his Irish out of books.

The phrase a phobail used as a vocative singular has for me, or for any native speaker I have ever known, the significance that the word pobal in that phrase is the name of some individual person or thing.

November 13th, 1912.

I have to say again that your book of songs will be a treasure, not only as far as the music goes, but also as far as genuine Irish speech goes. These little books of yours are most valuable as repositories of idiomatic turns of expressions in the Irish language. We are face to face now with a most mischievous business. People are writing “Irish” books and they are only inventing the Irish which they write! They are endeavouring to force their books upon the schools. Your little book will be of infinitely more value than any of those would-be “classical” productions.

December, 1912.

The song beginning Ar maidin inné is really grand. It is one of the best of its kind that I have seen. In fact it has a Horatian look. Then Duan na Saoirse—it is a splendid song. The difference between those old songs and the very best of our new songs is that those old songs breathe the very spirit and mind of the people of their time, whereas the new songs breather the more or less anglicised spirit of the present day. There is another difference. Very few of the writers of th new songs have a single ray of the true spirit of poetry in them, whereas those old fellows were born poets. Those old songs were composed by born poets for a public which was a complete master of every phrase of the speech used. The members of that public were keen and expert critics of the propriety of every turn of expression used, and of the
beauty of every picture presented by the fancy or imagination of the poet. Hence when a new song came all admired it, but each admirer knew well, simple as the thing was, that he himself could not have produced it. What a sinking of the heart those old critics would experience if they heard some of the songs which are produced now!!

Stick to the old songs. Perhaps by degrees the taste of the old honey may come to be experienced again by the force of repeating the words.

February, 1913.

In reading those songs through many things have come into my mind. In the first place the hard things that have been said about our poor Spéirbhean are all wrong. If all the songs about the Spéirbhean were collected in one book we would have one of the most beautiful books in any language. You would have in it the same idea expressed in hundreds of different ways, and all most beautiful and most interesting and essentially Irish. Take this idea—a craobhfholt mar ór buí ’na thóirsibh, i.e., “in torches”. What an uncommon simile, and how beautiful! I don’t think I ever heard a head of hair compared to “flaming gold”. Here it is. I tell you the Spéirbhean poetry has been very much wronged! This book of yours will be a storehours of beautiful turns of expression. Séadna represents only one person. This book will give us a peep into the Irish minds of all the best men during a good many years, and in that peep we will see Irish uncontaminated by English.

February 17th, 1913.

I am looking over the little books which you sent me some days ago. I am examining them closely. As I told you, the book which they will make when put together will be one of the most valuable in the movement. They are full up of the idioms which were in the mouths of Irish speakers during the last two centuries in this country and which would be utterly lost but for your having collected those songs. The real value of the book will be seen when, in the near future under Home Rule, the rising generation of the people will be looking in earnest for genuine Irish forms of speech. Then the Irish which is being at present written by sticklers for “classical” Irish will be flung aside with contempt, and those songs will be scrutinised in order to get at the true stuff.

March 27th, 1913.

You have no idea of the value of those songs as fountains of idiomatic turns of expression. They will begin to be drawn upon as soon as people being to converse in Irish, and some are beginning to do that already. Whenever I am in doubt about an idiom it is back to some one of those old songs I go for the correct form. In fact correctness is not to be found elsewhere. It is in those old songs that the only true Irish is to be found. The Irish in all those songs is grand. It is splendid even where the passing of the songs through many mouths has cut up the sense. It has cut up the sense, but it has left the fragments sound. They are perfect as fragments. You may break up a piece of gold, but it is gold still. This book of yours will be real gold.

April 5th, 1913.

I have been speaking to several priests recently, and all admit that those songs of yours are storehouses of true Irish idioms. If the songs were all in one little volume it would be a regular reference book regarding idiomatic constructions.

April 15th, 1913.

There is one thing which I had in my mind when I was writing to you. I am not sure whether I put it down in black and white. It is this. The songs have a double value. They give us the genuine Irish speech in a purer form than any form in which it is given elsewhere. The idioms are crystallised in these songs. No person can change or corrupt them. The old music is also crystallised. The music clings to the forms of speech and the forms of speech cling to the music. Take the phrase: A dhuine bí ciúin go fóill… Just see how the words of that phrase and their sense get entwined around each other, and how they flow through the heart and soul of the singer and of the listener, producing an effect which can be felt but which there is no possibility of describing.

We have in those songs not only “music wedded to immortal verse”, but “immortal music wedded to immortal verse”.

May 15th, 1913.

I have already told you about the usefulness of these songs as a repository of genuine Irish words which are almost gone out of use, and which must be brought into use again soon. One word is the word íoghartha. The word has been a great puzzle in the phrase íoghar na spéire. The puzzle is cleared away here as it is plain that íoghartha is “of a bright red colour”. So that íoghar na spéire means “the bright red colour of the sky”.

The other words is táinte phóg, “crowds of kisses”.

I have often been anxiously looking out for a good Irish word for “a crowd”, and have failed to find one to my satisfaction. I knew the word táin, but was not quite sure it would do for a “crowd” in general. I see now that it is just the word. As táinte phóg is good Irish, táinteanything is good. And there could be no better authority for an Irish usage than Eóghan Rua. (These words are found in song Do Rinneadh Aisling Aerach, Cuid a 7.)

Peadar Ua Laoghaire.

Caisleán Ua Liatháin,

Co. Chorcaí.


Foclóirín

Ciarraíoch: “Kerryman”.
cómhrá dí: “the fellowship of drink; a convivial conversation over a drink”.
craobhfholt: “flowing hair”.
cumann: “association, society”, or “love, companionship; sweetheart”. A chumann!, “my darling!”
doimhinn: “deep”, domhain in the CO. Pronounced /dəiŋʹ/.
íoghar na spéire: this word is normally found in PUL’s works as fiaradh na spéire, and in the CO as fíor na spéire, meaning “horizon”, where fíor is derived from an early spelling fíoghar. I am unclear if PUL’s
argument that this means, or is derived from a meaning of, “bright red colour of the sky” is correct. Several words appear cofused as fíoghar appears in PUL’s Irish in the meaning of “figure” as figiúir.
íoghartha: a word meaning “figurative, shapely”, spelt fíoghartha in PSD and fíortha in FGB. PUl has figiúrtha in this meaning. I am unclear as to the value of PUL’s opinion that íoghartha essentially means “of a bright red colour”.
mearathall: “confusion”, or mearbhall. Pronounced /mʹarəhəl/ in WM Irish.
Neidín (an Neidín): Kenmare, Co. Kerry. Kenmare derives from Ceann Mara, on the northern side of the base. Neidín means “little nest”.
práitín síl: “little seed potato”.
seó: “show, spectable”. Na sheó acu ar sráid Neidín, “the laughing stock of Kenmare”.
spéirbhean: “fair lady”.
stór: “store, treasure”. A stór!, “my darling!”
táin: “cattle raid”, and by extension, “cattle, flock, drove; wealth”. Táinte, “droves of, millions of, myriads of, large numbers of”. PUL quotes táinte phóg here, but PSD has táinte póg, without lenition in his dictionary.
tóirse: “torch”. PUL quotes a dative plural na thóirsibh, with a short ending; tóirsíbh would be possible too from the plural tóirsí.

Séadna caib. 30

Caibideal a Tríochad

Nuair a tháinig sé as an gcodladh san bhí an ghrian ag taithneamh anoir air agus í éirithe suas go maith árd agus í go breá sobháilceach, gan iomad brothaill inti. Bhí an spéir gan scamall agus an talamh gan cheó, agus ba dhó’ leat gur chruiceóg bheach a bhí i mball éigin in aice na háite agus saithe ag éirí aisti, bhí foghar na mbeach chómh borb, chómh haibidh sin, sa bhfraoch mórthímpall. Bhí radharc ag Séadna ar an ndúthaigh ar feadh fiche míle, soir agus ó dheas agus siar. B’iúd iad thoir Cnuc Ráithín, agus Muisire Beag, agus Muisire Mór, agus Meall na hEórnan, agus an Muine Fliuch, agus an Doire Liath, agus an Chabrach. B’iúd í thoir theas Carraig an Ghiolla, agus thoir theas arís an Sléibhín, in aice Magh Chromtha, agus fiche míle soir uaidh sin, an ceó os cionn cathrach Chorcaí. B’iúd iad, ar a aghaidh ó dheas díreach, Dún dá Radhairc agus Cíll Mhuire agus Mágh Seanaglais, agus críocha Rosa Cairbre, agus éacht de thalamh álainn ar bruach na farraige. B’iúd iad thiar theas Seithe agus Neóin agus an chuid eile acu, mar aduairt an file:–

“Uíbh Ráthach gránna na ndragún liath;
Gleann Chártha ná fásann ann arbhar ná bia;
Na hárdchnuic ghránna san Dheasmhúmhain thiar;
Áiteanna d’fhág Pádraig gan beannú riamh!”

Nú mar aduairt an file eile dhá fhreagradh súd:–

“Uíbh Ráthach álainn na bhfear úr bhfial;
Gleann Chártha ’na bhfásann arbhar is bia;
Na hárdchnuic bhreátha san Dheasmhúmhain thiar;
Áiteanna d’fhág Pádraig le beannú ag Dia!”

Bhí sé ag féachaint ’na thímpall orthu ar feadh tamaill, dhá n-aithint agus dhá n-áireamh, agus dhá chuímhneamh gur bheag má bhí radharc eile fé luí na gréine chómh breá leis an radharc san a bhí leata amach os cómhair a shúl féin an mhaidean shamhraidh sin. Ansan is ea do phreab suas in’ aigne cúrsaí na hoíche agus cainnt na mná cosnochtaithe. Cheap sé ar dtúis nárbh fholáir nú gur thaibhreamh a deineadh do. Sháigh sé a lámh ’na phóca. Ambasa bhí an scilling aige ’na phóca, sa phóca ’nar chuir sé í nuair a thug an bhean do í san oíche. Bhí rud éigin nár thaibhreamh sa scéal. Do rith an gnó go léir chun a aigne de phreib; cainnt na mná, agus an scilling, agus an namhaid, agus an chómhairle a bhí fálta aige i dtaobh na cathaoireach. Phreab sé ’na shuí. B’iúd é thall a thigh. Thug sé a dhrom leis agus d’imigh sé an cnuc siar. Chuaigh sé suas go barra Chnuic na nUlán agus siar mullach Charraige na Madraí agus Béal an Mháma anonn agus siar barra Chúm an Ghadhair.

Bhí an lá ag dul i mbrothallaí agus bhí tart ag teacht air. Chuaigh sé isteach i dtigh agus d’iarr sé deoch. D’aithin bean an tí é. Ba mhaith an ceart di sin. Ba mhinic roimhe sin a thug sé síntiús maith airgid di agus gá aici leis. Mura mbeadh é ba bheag dá tuairisc a bheadh san áit. Thug sí chuige árthach lán de bhainne gabhar agus cannta aráin agus briolla ime. Chaith sé an bia agus bhíodar ag cainnt. Thuig sise, mar a thuig an dúthaigh, go raibh buairt éigin air a bhain leis féin. Thug sí fé ndeara an uair sin é níos soiléire ná riamh. Níor leog sí uirthi, áfach, gur thug sí aon rud fé ndeara. D’éirigh sé agus bhuail sé amach agus cá dtabharfadh sé aghaidh ach ar Mhullach an Ois suas. D’fhéach sise ’na dhiaidh agus geallaim dhuit go raibh iúnadh uirthi nuair a chonaic sí ag tabhairt fén gcnuc é. Ní fhéidir sí cad ba mhaith di a dhéanamh. Is é rud a dhéin sí ná iompáil isteach abhaile agus tamall den lá a thabhairt ag gol. Do buaileadh isteach ’na haigne go raibh drochní éigin ag teacht air. Chaith sí í féin ar a glúinibh agus chrom sí ar ghuí chun Dé ar a shon, dhá iarraidh ar Dhia é ’thabhairt saor ó gach olc.

Chuir seisean an cnuc suas de go dtí go raibh sé ar an láithreán breá leathan atá thuas ar an bhfíormhullach. Má ba mhór an radharc a bhí aige ar maidin ón bplásóig ba mhó ná san an radharc a bhí anois aige, ach níor bhreátha an radharc anois mar ba ghlaine an spéir ar maidin. Bhí radharc siar aige ar Chlaedigh, agus ar an Dá Chí, agus ar an Mangartain, agus ar Loch Léin, agus siar ar Chorrán Tuathail agus ar an gcuid eile de na Cruachaibh Dúbha. Nuair a bhí sé cortha de bheith ag féachaint orthu do ghluais sé anonn ’s anall ar an mullach ag piocadh na mónadán agus dhá n-ithe. Nuair a bhí tamall caite aige orthu san do ghluais sé fabhra an chnuic soir go dtí go raibh sé ar bharra Chnuic Lice Scáth, mar a raibh radharc aige ó thuaidh ar Chlárach agus soir ó thuaidh ar fad ar na Gaibhlte Móra. Nuair a bhí an ghrian ag titim siar d’iompaigh seisean siar arís go bara Mhullach an Ois. Phioc sé roinnt eile de na mónadáin agus ansan thug sé aghaidh síos ar an dtigh ’na bhfuair sé béile na maidine ann. Is ar an mnaoi a bhí an iúnadh agus an t-áthas nuair a chonaic sí chúithi isteach é. Ní fheidir sí cár chaith sé an lá, ach ba chuma léi ó chonaic sí ag teacht slán arís é. Níor dhein sí, ámh, ach beannú dho agus fáilte ’ chur roimis go grianach agus go neamhiúntach agus gan aon ní do leogaint uirthi. Agus geallaim dhuit gur ghoibh sí a bhaochas go dúthrachtach le Dia ’na haigne féin.

“Suigh ansan go fóill, a Shéadna,” ar sise, “agus cuirfidh mé geall leat go ndéanfadsa sólaist duit go mb’fhéidir nár deineadh a leithéid duit le fada.”

Do shuigh sé.

D’imigh sise amach sa n-iothlainn, go dtí an stáca arbhair dob fheárr a bhí ann, agus do staith sí dhá phunann mhaithe amach as lár an stáca. Thug sí léi isteach an dá phunann. Do scuab sí leac an tínteáin, agus do nigh agus do thriomaigh. Ansan do las sí geaitire giúise agus do dhóigh sí an phunann ar an lic. Níor dódh ach an tuí agus an lóchán, áfach. Níor dódh an gráinne, ach do cruadh é go hálainn, níos feárr go mór ná mar a chruafadh leac an mhuillinn é. Ansan do bhailigh sí suas an coirce cruaidh agus d’árdaigh sí léi amach é agus do leog sí an ghaoth tríd, i dtreó gur glanadh as go baileach a raibh de luaithreach an tuí agus an lócháin ann. Nuair a bhí sé go breá glan aici thug sí léi isteach é agus chuir sí sa bhróin é agus mheil sí é. Ansan chuir sí trí chriathar gharbh é agus ansan trí chriathar mhín, i dtreó nár fhan aon bhlúire cátha ann. Ansan do chuir sí in árthach adhmaid an mhin agus do mheasc sí braon maith nua-uachtair ar an min, agus chuir sí spiún san árthach agus thug do Shéadna é. D’ith sé é, agus is é rud a cheap sé in’ aigne ná nár chaith sé riamh, agus nár bhlais sé, bia dob fheárr ná an bia sin, bhí sé chómh folláin agus chómh dei-bhlasta san, chómh buacach agus chómh bríomhar san.

Nuair a bhí an bia ite aige do shín sé chúithi an t-árthach. “Imbriathar mhóide, a Neans Ní Chathasa,” ar seisean, “go bhfuil an ceart agat! Is é bia is deise dár bhlaiseas riamh é. Tá an chraobh agat. Thugais sólaist dom, ní miste dhuit a rá, sólaist nár tugadh a leithéid riamh dom go dtí inniu. Agus féach; níl ach fíorbheagán aimsire ó bhí sé amu’ sa stáca agus sin é ite agam é!”

“Cruann a chuid tuí agus lócháin féin é,” ar sise, “níos feárr go mór ná mar a chruann leac an mhuilinn é.”

Bhí an ghrian ag dul fé agus Séadna ag fágáilt an tí sin. Um an dtaca ’na raibh sé ag an bplásóig bhí titim na hoíche ann. Um an dtaca ’na raibh sé sa bhaile bhí smut de thosach na hoíche caite.

Do las sé ceann de sna coínnlibh árneáin. Do rug sé ar an gcathaoir shúgáin agus chuir sé ’na seasamh í, díreach san áit ’na raibh sí an lá do ceangladh ann í. Chuir sé an scilling fúithi istigh i lár bhaíll, fé mar adúradh leis. Chaith sé luaithreán beag anuas ar an scilling i dtreó ná feicfí í. Ansan do shuigh sé ’na shuíochán oibre agus chrom sé ar obair. Nuair a bhí sé ag obair ar feadh tamaill cheap sé ná féadfadh uair an mheán oíche ’bheith i bhfad uaidh. Mheas sé nár rug aon scéal dian riamh air ach bheith ansúd ag feitheamh agus ag faire, féachaint cathain a thiocfadh an drochbhuachaill. Mura mbeadh an obair a bheith idir lámhaibh aige ní fhéadfadh sé go deó an feitheamh do sheasamh. B’é a dhícheall é ’sheasamh agus é ag obair chómh dian agus ’bhí sé ’na chuisleannaibh an snáth do tharrac. Nuair a mheasadh sé gur cheart uair a’ chloig a bheith caite d’fhéachadh sé ar a mbíodh déanta aige agus ní bhíodh ann ach obair leathuaire a’ chloig. Chomáineadh sé leis ag cur na ngreamanna chómh tiugh agus d’fhéadadh sé an meanaith do shá. Cheapadh sé ar ball gur cheart dhá uair a’ chloig go maith a bheith imithe. D’fhéachadh sé ar an obair a bhíodh déanta aige agus ní bhíodh ann ach oiread agus ’ dhéanfadh fear laistigh de cheathrú uaire, agus an obair a dhéanamh ar a shocracht. Fé dheireadh do chuir an mearathall agus an fáscadh agus an sníomh a bhí ar a aigne faire na haimsire as a cheann ar chuma éigin, i dtreó gur ghluais an aimsir i ganfhios do. Ní raibh blúire coinne aige go raibh an aimsir caite nuair a mhothaigh sé go hobann mar ’bheadh duine éigin láithreach. Thóg sé a cheann. Bhí an Fear Dubh ’na sheasamh ar a aghaidh amach!

Personal names

Neans Ní Chathasa: the woman who makes a delicacy for Séadna while he is waiting for the arrival of the Fear Dubh. Neans is a form of the name Nancy. The surname Ó Cathasaigh (Ní Chathasaigh), anglicised as O’Casey, is given as Ní Chathasa in the original, in line with the general pronunciation of such surnames in -aigh in WM Irish, and consequently the original spelling is retained here too.
Pádraig: St. Patrick.

Placenames

Béal an Mháma: I haven’t been able to identify this placename, but it means “the mouth of the mountan pass”.
Cabrach (an Chabrach): Cabragh, Co. Cork. Pronounced /ən xɑbərəx/. Joyce’s Irish Names of Places says this word is understood to mean “bad, rough, unprofitable land” (cf. Volume III, p155).
Carraig an Ghiolla: Carrigagulla (“stone of the gillie or groom”), Co. Cork.
Cíll Mhuire: Kilmurry (“Mary’s church”), Co. Cork.
Claedeach: possibly Clydagh in Co. Kerry (an Chlaoideach in the official placenames database of Ireland), or another place of that name in Co. Cork; PUL does not have the definite article in this placename. The authorised translation of Séadna has Claedach, which would be a feminine placename becoming Claedigh in the genitive once the slender d of the original text is incorporated. Joyce’s Irish Names of Places explains the word frequently found in placenames and variously spelt claodach, claoideach, etc, as meaning “a river with a sluggish course and muddy, miry banks” or “mountain torrents having their beds strewn with stones” (cf. Volume II, pp394-395).
Clárach: there is a Cnuc Cláraí (Claragh Hill) in Co. Cork, but as a feminine placename it is unclear if it could be the place mentioned here in the dative as Clárach.
Cnuc Lice Scáth: this is given in the authorised translation of Séadna as Knock Lickascaw (“hill of the stone of shadow”), but I haven’t been able to identify this placename.
Cnuc na nUlán: Knockullane, Co. Cork. The authorised translation of Séadna states that this placename is a corruption of Cnuc na nGallán, “the hill of the pillar-stones”.
The name as it stands would mean “the hill of the stone boulders marking Druid tombs or ancient stone altars” (cf. the nearby placename Ullanes, which is correctly derived from na hUláin).
Cnuc Ráithín: Knockraheen, Co. Cork, where ráithín means “small ring-fort”.
Corrán Tuathail: Carrauntoohil (“Tuathal’s sickle”), the highest mountain in Ireland, Co. Kerry, where Tuathal referring to the legendary king who some believe led the original Goidelic invasion of Ireland. Corrán, “sickle”, also means “jaw”, and is pronounced /krɑːn/.
Cruacha Dúbha (na Cruacha Dúbha): the Black Reeks or McGillycuddy’s Reeks, the mountain range includes Corrán Tuathail. The Irish name means “the black stacks”, pronounced /nə kruəxə duː/.
Cúm an Ghadhair: Coomnagire (“the hounds’ pass”), Co. Cork. Cúm, spelt com in the CO, means “mountain recess, coomb”.
Dá Chí (an Dá Chí): the Paps, a mountain with twin peaks in Co. Kerry. This placename is derived from cíoch, “breast”, of which cích is the dative/dual form. The accepted spelling is an Dá Chích, but PUL drops the final lenited consonant, pointing to a pronunciation /ən dɑː xʹiː/. Referring to one of the “Paps”, PUL wrote b’ é saghas puill díreach é ná an poll a bhéadh ann dá mb’ amhlaidh a bainfí ceann de Chíochaibh Danann ainíos a’ lár na Mangartan agus an Chí sin do chaitheamh thall i n-aice na Cíche eile (cf. Mo Sgéal Féin, p87), and so it seems he had in the nominative singular here too, when referring to this mountain.
Deasmhúmhain: Desmond or South Munster, an area later divided into Cork and Kerry. Pronounced /dʹas-vuːnʹ/. I am unsure how to edit san Dheasmhúmhain in the original, as the LS version of Séadna delenites the d, and generally speaking there should not be lenited d here.
Doire Liath (an Doire Liath): the Derryleigh (“the grey oak”), Co. Cork.
Dún Dá Radhairc: Dundareirke (“fort with two prospects”), Co. Cork. The form of the placename
given here is interesting, because it fails to give the genitive dual (Dún Dá Radharc, which form is given in a footnote in the authorised translation of Séadna). I am wondering if the form given in the original text here can be accepted with dá radhairc effectively in apposition to dún, “Two Views” fort. The official placenames database of Ireland gives this placename as Dún Dea-radhairc, which changes the meaning somewhat. Joyce’s Irish Names of Places has dún dá radharc (cf. Volume I, p255).
Gaibhlte Móra (na Gaibhlte Móra): the Galty mountains on the Limerick/Tipperary border. Pronounced /nə galtʹi muərə/ according to the transcription given in Shán Ó Cuív’s LS version of Séadna. Joyce’s Irish Names of Places states this name is a corruption of Sliabh na gCoíllte [cf. Volume III, p357].
Gleann Chártha: Glencar, Co. Kerry. This is generally spelt Gleann Chárthaigh, but PUL spells surnames ending in -aigh in line with the WM pronunciation, which is retained here. This region of Munster was historically ruled by the Mac Cárthaigh family.
Loch Léin: Lough Leane, one of the three Lakes of Killarney, in Co. Kerry. The placename appears to derive from loch léinn, “lake of learning”, in reference to the monastery that stood on Inisfallen island in the lake. The pronunciation is with a single n, /lox lʹe:nʹ/.
Magh Seaneaglais: Mashanaglass (“the plain of the old church”), Co. Cork. This placename is given as Maigh Seanghlaise in the official placenames database of Ireland, but a footnote in the authorised translation of Séadna shows the name to derive from seaneaglais, and this is meaning attributed to it in Joyce’s Irish Names of Places (cf. Volume III, p499). Seaneaglais appears to be in apposition to magh here, and is not declined in the genitive.
Mangarta (an Mhangarta): Mangerton, a mountain in Co. Kerry, becoming Mangartain in the dative. Pronounced /mɑŋgərtə, mɑŋgərtinʹ/.
Meall na hEórnan:Maulnahorna (“the knoll of the barley”), Co. Cork.
Muine Fliuch (an Muine Fliuch): Moneyflugh (“the wet thicket”), Co. Cork. Note that muine is feminine in the CO, but masculine in this placename.
Muisire Beag: Musherabeg, Co. Cork.
Muisire Mór: Musheramore, Co. Cork. Muisire is the highest mountain in the Boggeragh mountain range. The name Muisire may contain the same root as Múscraí.
Mullach an Ois: Mullaghanish (“deer ridge”), Co. Cork.
Neóin: I haven’t been able to identify this placename.
Ros Cairbre: Rosscarbery (“Carbery’s wood”), Co. Cork. This placename is normally Ros Ó gCairbre, or just Cairbre. Pronounced /ros karʹibrʹi/.
Seithe: possibly Shehy Beg and Shehy More (“little hide/skin; big hide/skin”), Co. Cork. These placenames are officially Seithe Bheag and Seithe Mhór although the word seithe is masculine in WM Irish.
Sléibhín (an Sléibhín): Sleaveen (“little mountain”), Co. Cork.
Uíbh Ráthach: Iveragh, Co. Kerry. Historically speaking, the dynasties that ruled ancient kingdoms generally have the word in their names in the nominative (and Ó in the genitive and Uíbh in the dative), with the territories they ruled being referred to in the same way. However, the dative form Uíbh later became calcified and used in the nominative and genitive usage of placenames. Pronounced /iːvʹ rɑːhə/ according to Seanachas Amhlaoibh Í Luínse (cf. pp 256-257). However, the LS version of Séadna gives a pronunciation /iːvʹ rɑːhəx/ and I have been told the placename should be pronounced /iːvʹ rɑːx/.

Foclóirín

áirneán: “sitting up late at night”. Coinneal áirneáin, “a candle to work by”. Pronounced /ɑ:r’nʹɑ:n/.
anonn: “over to the other side”, pronounced /ə’nuːn/.
arbhar: “corn”, pronounced /ɑ’ruːr/.
borb: “sharp, fierce”, used here of the noise made by the humming of bees. Pronounced /borəb/.
briolla: “lump”. Briolla ime, “a roll of butter”. Note this word is no in FGB.
brothallaí: “warmth, sultriness”. Bhí an lá ag dul i mbrothallaí, “it was getting warm/stuffy”. This word is not given in FGB or PSD.
cannta: “chunk”. Cannta aráin, “a hunk of bread”. This would be canta in the CO, but the original spelling is retained here as showing the diphthong, /kauntə/.
cáth: “chaff”. FdS states this is the inner chaff that protects the grain and is only removed on sieving after the corn has been ground. This is cáith, a feminine noun, in the CO (and in PSD), but this word is stated as being masculine in FdS with cáth in the nominative and cátha in the genitive.
ceart: “right”. Ba mhaith an ceart di sin, “she had a good right to do so”, i.e., “well she might; no wonder, she did so; quite right too”.
ceathrú uaire: “a quarter of an hour”, pronounced /kʹar’huː uərʹi/.
criathar: “sieve”.
cruaim, cruachan: “to harden”, or “to dry”, of corn/oats. I don’t have attestion of the verbal noun in PUL’s works; PSD has cruadhadh and this may be used in WM Irish.
cruiceóg: “hive”, or coirceog in the CO. Cruiceóg bheach, “beehive”.
cuisle: “arm, forearm”, with cuisleanna in the plural. Pronounced /kuʃlʹi, kuʃlʹənə/.
dei-bhlasta: “good to taste, savoury, palatable”, pronounced /dʹəi-vlɑstə/.
deó: “end”. Go deó, “ever, forever”, but also used in negative constructions as “never”.
dian: “hard, tough”. Mheas sé nár rug aon scéal dian riamh air ach bheith ansúd ag feitheamh agus ag faire, “he thought nothing had ever been as hard for him/had ever been as hard a trial for him as waiting there and watching”.
dóim, dó: “to burn”. The LS version of Séadna gives the pronunciation of dhóigh sí as ghóig shí, i.e. /ɣoːgʹ ʃiː/, in line with the general tendency of monosyllabic verbs to keep the gbefore the third-person pronoun in the preterite, but Osborn Bergin’s monograph “Analogy in the verbal system of Modern Irish” in Ériu Volume 1 1904 p139ff claims that there are a number of monosyllabic verbs where the g is deleted, including do nigh sé, do luigh sé, do bháigh sé, do bhrúigh sé, do chuaigh sé, do léigh, do dhóigh sé, do scrígh sé, do scéigh sé, do shnáigh sé, and sometimes in do ghuigh sé, and do ghlaeigh sé. I would have had a slender g in all of these except for do chuaigh sé and do scrígh sé, which I would prefer as /də xuə ʃeː/ and /də ʃkrʹiːvʹ ʃeː/, the one being a diphthong and the other being derived from an original bh. He also indicates the g is pronounced in the form do thairrig sé (edited here as do tharraig sé), whereas I have noticed a distinct tendency to keep the g in LS transcriptions where the preterite in -g derives from an original -ng (do tharraig sé, d’fhuilig sé, do thúirlig sé). More research required here.
dragún: “dragoon”, glossed in FdS as someone who is wealthy but churlish, surly and cruel. Cf. PSD where this word is shown to mean “cruel man, tyrant” as well as “dragoon”.
drochbhuachaill: “bad lad, scoundrel”, referring here to the Devil.
feitheamh: “waiting”, pronounced /fʹihəv/. As well as being used as a verbal noun, this can also be used as a regular noun: an feitheamh do sheasamh, “to bear/endure the wait”.
fíormhullach: “summit; the very peak”.
foghar: “sound”.
giúis: “pine, bog pine”. Geaitire giúise, “a splinter of bog pine”.
gráinne: “grain, meal”, pronounced /grɑːŋʹi/.
iothla: “granary, barn”, with iothlainn in the dative. Pronounced /ihələ, ihəliŋʹ/, although IWM indicates that AÓL had /i’heːlə/.
iúd: a form of the demonstrative pronoun siúd used after the copula (b’iúd, nách iúd, etc). Often incorrectly written shiúd (the s of siúd derives from the present-tense copula, and so it should not be written in the past/conditional tenses where there is s in the copula).
lóchán: “chaff”. FdS states this is the outer loose chaff that is blown away by winnowing.
luaithreach: “ash, ashes”. This word, which is masculine, is often found with a dative luaithrigh, especially in na luaithrigh, “in ashes”, but the dative is found here as luaithreach in a raibh de luaithreach, “all the ash”.
luaithreán: “ashes, heap of ashes”, or luaithreamhán in the CO. This is explained in CFBB as meaning the dying embers of charcoal or something similar. Pronounced /luərʹ’hɑːn/.
meascaim, meascadh: “to mix”, used with ar (dhá rud do mheascadh ar a chéile).
meilim, meilt: “to grind”.
mónadán: “bogberry”, a small type of cranberry that grows in mountainous regions, or mónóg in the CO.
neamhiúntach: “unsurprising; unconcerned”, or neamhiontach in the CO. Go neamhiúntach, “showing no surprised”.
nua-uachtar: “fresh cream, the first rise of cream”. Pronounced /noː-uəxtər/.
punann: “sheaf”. This word is given in the dual as dhá phunann, without slenderising the ending.
saithe: “swarm”, e.g. of bees.
sobháilceach: “virtuous, pleasant, satifying”. The transcription in Shán Ó Cuív’s LS version of Séadna indicates a pronunciation of suáilceach, which is the CO form, but the LS edition of Catilína compiled by Osborn Bergin shows a v in the transcription of sobhailce.
socracht: “ease, rest”. Ar a shocracht, “at his ease, in a leasurely way”. Pronounced /sokərəxt/.
sólaist: “dainty, delicacy”, of food. This word is usually used in the plural, sólaistí, but PUL seems to have backformed sólaist as the singular (compare sómhlas, the singular given in PSD).
spiún: “spoon”, or spúnóg in the CO.
stáca: “stack, stack of corn”.
súd: a form of the demonstrative adjective siúd. Súd is used in preference to úd in possessive contexts: dhá fhreagradh súd, “in reply to him” where súd qualifies the possessive a which is contained in dhá (from ag+a).
tríochad: “thirty”. This numeral is normally deich is fiche, in line with the vigentesimal system of traditional Irish, but the higher decades used in Old Irish have been reintroduced, and PUL used tríochad in chapter numbers and in dates. The CO has tríocha. Some parts of Munster have triocha, /trʹuxə/.
triomaím, triomú: “to dry”. A conjugated form of this verb is found in the original, but IWM indicates that triomaím/triomú is complemented by a variant form, tíormaím/tíormú in WM Irish. Brian Ó Cuív uses tíormú in his editing of CFBB, with tiormú in parentheses, implying that he regarded tíormú as the more dialectal form of this word. He gives two pronunciations, /tʹiːr’muː, trʹi’muː/ (cf. pp 252, 253).
tuí: “straw”.
úr: “fresh”, but also “free, liberal, hospitable”.

Séadna caib. 29

Caibideal a Naoi is Fiche.

Tar éis chleamhnais Shadhbh agus Chormaic níorbh fhada gur deineadh dhá chleamhnas eile. Deineadh cleamhnas do Bháb an Leasa le driotháir do Nóra an Tóchair, agus deineadh cleamhnas do Nóra féin le fear de mhuíntir an rí. Bhuail sé uímpi ar pháirc an aonaigh an lá do roinneadh na capaill. Bhí tigh sa chathair aige, in aice an tí ’na raibh Cormac agus Sadhbh le dul chun cónaithe ann. Chómh luath agus ’chuaigh sé abhaile d’iarr sé cead a chos ar feadh mí agus do fuair. Tháinig sé agus phós sé Nóra agus rug sé leis í. An driotháir léi a bhí gan pósadh d’imigh sé in éineacht leó, ag brath air go bhfaigheadh sé inead in arm an rí. D’fhág san an Tóchar agus a raibh ann ag an mBáb agus ag á fear.

Nuair a bhí an méid sin déanta chuaigh gach aon rud chun suaimhnis. Aon lá, as san amach, dá mbeithá ag gabháil thar an dtigh úd Shéadna, d’aireófá, mar ba ghnáth, mionbhuillí na gcasúr mbeag, bogfheadaíol na bhfear, tarrac agus fáscadh an tsnátha chéaraigh. Dá dtéithá isteach do chífá an chathaoir shúgáin agus an mhealbhóg, agus d’aireófá an anál fhada throm ó Shéadna féin, agus é ag obair go dian. Ach níorbh fhios cathain ’airigh éinne “greadadh” ná “duais” ar an “gCailligh Ruainnigh” aige.

Ní fheicfá Micil ann. Bhí sé thíos i dtigh Dhiarmuda Léith ag cimeád an tsiopa agus ag díol an leathair agus ag glacadh an airgid, agus is é a bhí, dar leis féin, in’ fhear bhunúsach, chreidiúnach. Ba dhó’ leat air ná cuirfeadh sé aon bhlúire iúnadh air dá n-iarrtí air urrús a dhéanamh ar leath na paróiste.

Fé mar a bhí an aimsir ag imeacht bhíodh daoine dhá thabhairt fé ndeara go raibh athrú ag dul ar mheón agus ar aigne agus ar bhéasaibh Shéadna. Thuig an uile dhuine gur duine fé leith riamh é, agus meón fé leith aige agus aigne fé leith. Bhí sé ’na luí orthu go léir, pé muíntearthas a bheadh agat leis, ná beadh aon bhreith agat choíche ar aon eólas ’dh’fháil ar an dtaobh istigh dá aigne. Ach mhothaigh daoine, nú mheasadar gur mhothaíodar, nárbh é an Séadna céanna é, le déanaí. Níor ghnáth leis puínn cainnte ’dhéanamh riamh, ach le déanaí is ar éigin a labhradh sé in aon chor le héinne. Nuair a labharthí leis is beag an chainnt a baintí as, ach an méid a baintí, ba chainnt chiúin réidh í.

Uaireanta chomáineadh sé leis ag obair chómh dian san go mbíodh na sruthanna allais leis. Uaireanta eile d’fhanadh sé faid gach n-fhaid agus a uille chlé ar a leathghlúin aige, a lámh chlé féna ghiall aige, agus é ag féachaint an doras amach agus anonn ar an gcnuc, agus gan cor aige dá chur de ach mar a bheadh sé gan anam gan anál. Is minic, nuair a bhíodh sé sa mhachnamh san go bhfeictí an lámh dheas istigh ’na bhrollach aige, fé mar a bheadh greim daingean aige ar rud éigin a bhíodh ann i bhfolach aige. Nuair a thagadh sé a’ machnamh den tsórd san do ghluaisíodh anál as a chliabh agus osna óna chroí nárbh fheárrde thu ’bheith ag éisteacht leis. Bhíodh iúnadh a gcroí ar na fearaibh, ach ní leogaidís aon ní orthu. Is amhlaidh a bhíodh eagla acu roimis. Ní fheadradar ó thalamh an domhain cad a bhíodh air. Ní bhíodh acu le rá ach an rud úd aduairt Micil lena mháthair an chéad lá a thug sé fé ndeara é, nárbh fholáir nú bhí buairt mhíchuíosach éigin air. Ach cad í an bhuairt í, nú cad fé ndeár í, ní raibh aon phioc dá chúntas acu.

Thug Seán Ceatach fé ndeara an t-athrú. Thug sé fé ndeara an sníomh a bhí ar chroí agus ar aigne an duine, ach bhí sé níos daille ná riamh ar cad fé ndear é. B’in í Sadhbh pósta agus gan focal ó éinne i dtaobh aon gheallúna phósta idir í féin agus Séadna. Ón lá a bhí Séadna féin thiar ag an dtigh ag cainnt le Máire Ghearra níor labhair sise amach as a béal oiread agus aon fhocal amháin i dtaobh an chleamhnais ná i dtaobh na cainnte a bhí eatarthu. Tháinig scéalta eile ar chleamhnaisíbh chúthu ach ní leogadh sí dá hathair aon tsuím a chur iontu. Ní thugadh sí de chúis do ach ná taithnidís léi.

Bhí sé leata ar fuaid na dútha an mearathall aigne ’bheith ar Shéadna, ach nuair a chonaic daoine na mná úd go léir a bheith pósta agus gan blúire suime curtha aige sin sa scéal, is amhlaidh mar a bhí an scéal ag lucht cainnte bhíodar i gcruachás. Ba mhaith leó a rá gurb amhlaidh a bhí sé ag cailliúint a mheabhrach i ndiaidh dhuine éigin de na mnáibh úd, ach ní fhéadfaidís é sin do rá. Bhí sé ar an dá chóisire eile, chómh maith le cóisire Shadhbh, agus ba rófhuiriste a aithint ná raibh aon bheann aige ar éinne den bheirt bhan eile ach chómh beag agus ’ bhí aige ar Shadhbh. Ní fhéadfí a rá go raibh sé ag cailliúint a mheabhrach mar gheall ar Mháire Ghearra mar ní raibh éinne dhá breith uaidh. Ba mhaith le lucht na cainnte a rá gurb amhlaidh a bhí ag dul dá chiall, gurb amhlaidh a bhí straidhn éigin air a bhain lena chuid fola nú lena dhúchas. Ach ní fhéadfaidís sin do rá mar ní raibh fear sa pharóiste ba chruinne breithiúntas ná é, ná ba ghasta cómhairle ná é, ná ba ghéarchúisí ar mholadh beirte ná é. B’é crích an scéil é go mb’éigean do lucht na cainnte éirí as mar scéal. Theip orthu teacht thíos ná thuas air.

Bhí ’ fhios ag Séadna féin, áfach, go dianmhaith, cad a bhí air. Bhí an bhliain déanach de sna trí bliana déag ag imeacht ar cos’ in áirde. Fé mar a bhí sé ag dridim le deireadh na haimsire bhíodh an fear bocht ag cuímhneamh níos géire agus níos coitianta ar cad a bhí roimis, go dtí gurbh ar éigin a scaradh an smaoineamh choíche leis. Bhíodh a leithéid sin de shníomh agus d’fháscadh ar a chroí agus ar a aigne ón síormhachnamh ar an aon smaoineamh amháin sin go samhlaíodh sé uair a’ chloig níos sia ná lá, an fhaid a bhíodh an uair a’ chloig ag imeacht; agus ansan, nuair a bhíodh an uair a’ chloig imithe gur dhó’ leis ná raibh dhá neómat inti. Shamhlaíodh sé an lá, an fhaid a bhíodh an lá dá chaitheamh, níos sia ná seachtain, agus nuair a bhíodh an lá caite do mheasadh sé ná bíodh fiú aon uair a’ chloig amháin ann. Shamhlaíodh sé gur shia an oíche ná bliain, agus nuair ’thagadh an mhaidean shamhlaíodh sé ná bíodh aon oíche in aon chor ann. Ach, idir uair a’ chloig agus neómat agus oíche agus lá, shamhlaíodh sé gurbh amhlaidh a bhídís ag baint an bhóthair dá chéile, bhí a leithéid sin de choisíocht fúthu ag imeacht–agus gan idir é agus deireadh na haimsire ach an méid a bhí gan imeacht díobh!

Is minic, tar éis dul a chodladh dho, nuair a bhíodh sé sínte ar a leabaidh agus gan aon néal codlata ag teacht air, ach a chroí ag cur de agus a dhá shúil ar dianleathadh, go n-éiríodh sé agus go n-imíodh sé amach agus suas an cnuc, go dtí go mbíodh sé ar an bplásóig chúnlaigh mar ar thug an bhean chosnochtaithe an tseóid uasal do. Bhíodh sé ag brath air go mb’fhéidir go bhfeicfeadh sé ann arís í. Ní fheiceadh, ach ní bhíodh a chuaird in aistear aige. Thuigeadh sé in’ aigne go mbíodh sí ansúd in aice leis agus go n-airíodh sí a chainnt agus go dtuigeadh sí an bhuairt a bhíodh air. Bhíodh sé ag aighneas léi agus ag iomaidh léi nuair ná tispeánadh sí í féin do. Bhíodh sé ag rá na bhfocal a duairt sise leis an lá ’chonaic sé í, agus dhá gcur i gcuímhne dhi, agus dhá fhiafraí dhi ar chuímhin léi an gheallúint a thug sí dho, agus dhá iarraidh uirthi, as ucht an tSlánaitheóra, gan cailliúint air nuair a thiocfadh an t-anaithe. Ní thagadh guth ná focal uaithi, ach más ea ní bhíodh sé gan freagra ar a chainnt. Do buailtí isteach in’ aigne uaithi, chomh maith agus dá labhradh sí, “nár ghá dho aon eagla ’bheith air ach a mhuinín a bheith as Dia aige.” Nuair a bhíodh tamall den oíche caite mar sin aige ’na teannta ar an gcnuc thagadh suaimhneas air. Do bhogadh an sníomh agus an fáscadh dá chroí i dtreó go mbíodh iúnadh air cad a bhaineadh an buaireamh de. Nuair a chíodh sé amhscarnach an lae ag teacht thugadh sé aghaidh ar an mbaile agus théadh sé agus shíneadh sé ar an leabaidh, mar dhea go mbíodh an oíche caite aige inti.

Fé dheireadh ambasa bhí an lá deirineach buailte leis.

“Trí bliana déag is lá amáireach,” ar seisean in’ aigne féin, “is ea ’fhágas an baile chun roinnt leathair do cheannach. Bhí trí scillinge im póca agam. Níorbh fhada le dul iad ach ní raibh agam ach iad. Do hiarradh orm iad, ar son an tSlánaitheóra. Thugas uaim iad. Ní raibh leigheas agam air sin. Conas ’fhéadfainn iad do chimeád! Ní raibh agam ach iad. Bíodh ná raibh níor liom féin iad. Is le Dia gach ní. Ní bheinn ach ag cimeád a choda féin uaidh, moladh go deó leis! Níor chimeádas iad ar aon chuma, pé rud a thiocfaidh as dom anois. –– Do cuireadh brí na mionn orm, go daingean. –– Ghlacas orm é, go daingean –– lem thoil mhacánta.”

Bheireadh sé ar bhróig agus chromadh sé ar obair. Ba gheárr go gcaitheadh sé uaidh arís í. Bhuaileadh sé amach agus d’fhéachadh sé ’na thímpall, fé mar a bheadh súil aige le duine éigin a theacht. Cheap na fir gur ag súil le duine éigin a bhí sé agus gur dhócha
gur gheárr go dtiocfadh an duine ’na raibh an tsúil leis. Dá mbeadh ’ fhios acu cé leis go raibh an tsúil is dócha gur gheárr an mhoíll a dhéanfaidís san áit! Ní raibh aon bhlúire dá fhios acu, agus chomáineadar leó ag obair ar a ndícheall. Nuair a bhí sé in’ am staid d’éiríodar chun imithe abhaile.

“Stadaidh, a fheara,” arsa Séadna. “B’fhéidir go ráineódh go mbeinn as baile amáireach agus ná beinn anso in am chun páigh na seachtaine ’thabhairt díbh. Ta sé chómh maith agaibh an t-airgead do ghlacadh anois. Ní mheasaim go bhfuil aon bhaol ná go ndéanfaidh sibh an obair go macánta.” Agus shín sé chúthu an t-airgead.

Chómh luath agus ’bhíodar imithe chun siúil chuir sé an cnuc amach de. Bhí faill árd ar an dtaobh thuaidh den chnuc. Faill na bhFiach a tugtí mar ainm uirthi. Chuaigh sé agus shuigh sé ar mhullach na faille sin. Bhí sé ag féachaint uaidh síos ar na carraigreacha briste a bhí thíos ag bun na faille agus bhí sé dhá chuímhneamh in’ aigne cad é an briseadh a gheóbhadh cnámha duine dá gcaití le fánaidh é. D’fhág sé an áit sin agus d’imigh sé an cnuc siar go dtí go raibh sé ar bharra cnuic eile a bhí ar an dtaobh thiar den ghleann. Carraig na Madraí dob ainm don chnuc eile sin. Chuaigh sé isteach i bpluais sa chnuc san. Leaba Dhiarmuda ainm na pluaise. Bhí pluais eile ar aghaidh na pluaise sin anonn gurbh ainm di Leaba Ghráinne. D’fhan sé sa phluais ar feadh tamaill mhaith, ag cuímhneamh ar ar airigh sé riamh de scéalta breátha Fiannaíochta, ar Dhiarmuid agus ar Ghráinne agus ar Fhionn agus ar an bhFéinn agus ar a ngnóthaibh go léir. Nuair a bhí titim na hoíche ann d’fhíll sé chun na plásóige agus do luigh sé inti. Bhí an aimsir tirim agus an spéir glan. Bhí an cúnlach go breá tirim te mar bhí an ghrian ag taithneamh ar an bplásóig i gcaitheamh an lae. Bhí aghaidh na plásóige ó dheas, i dtreó go raibh fothain inti ó pé lóithne beag gaoithe a bhí ann, mar is aduaidh a bhí an ghaoth. Bhí sé sínte sa phlásóig ag éisteact le cogarnach agus le hanál na gaoithe laige tríd an bhfraoch ’na thímpall agus gan aon phioc den ghaoith ag teacht air féin. Ón suathadh a thug sé dho féin ag siúl an chnuic, agus ó bhrothall an chúnlaigh, agus ón seothó úd na gaoithe tríd an bhfraoch, ba gheárr go raibh an fear bocht ’na chodladh go sámh.

Tráth éigin san oíche do mhothaigh sé mar a bheadh lámh duine ar a cheann, agus d’imigh a chodladh dhe. D’imigh a chodladh dhe chómh glan san gur mheas sé ná raibh meáchaint ribe in aon bhall dá bhallaibh beatha. D’fhéach sé thairis. Bhí sí ansúd ar a glúinibh ag á ghualainn chlé agus lámh léi ar a cheann aici agus í ag féachaint isteach in sna súilibh air. An bhean chosnochtaithe is í a bhí ann. D’fhan sé ag féachaint uirthi agus í ag féachaint isteach ’na shúilibh. Bhí an oíche ’na sméarabhán le doircheacht. Bhí radharc aige ar an spéir os a cionn suas. Ní raibh gealach ná réiltín ar an spéir, ach í ’na bróin chiardhubh, go hárd agus go leathan agus go folamh. Bhí sé ag féachaint ar ghnúis na mná, ar a súilibh agus ar a héadan agus ar a haghaidh. Ní raibh de sholas aige chuige ach an solas a bhí ag teacht as an aghaidh féin. Do lean sé ag féachaint uirthi. Ní raibh leigheas aige air. Ní fheacaigh sé riamh ’na shúilibh cínn, dar leis, aon aghaidh duine chómh hálainn le haghaidh na mná san. Dá bhfaigheadh sé Éire air ní fhéadfadh sé a shúile ’ bhogadh dhi. Fé mar a lean sé ag féachaint uirthi do mhéadaigh ar an áilleacht, agus ar an aoibhneas agus ar an suairceas a bhí ’na héadan agus ’na súilibh agus ’na béal, agus í díreach mar a bheadh sí ag bogadh a béil chun labhartha, agus eisean ag feitheamh go dtiocfadh an focal. Do ghluais an t-aoibhneas san agus an suairceas san isteach trína shúilibh agus siar san inchinn aige agus síos ’na chroí agus ’na chliabh, i dtreó gur tháinig a leithéid sin d’áthas air, agus de shásamh aigne, agus de shólás croí, gur mhaith leis ná fágfadh sé féin ná ise an áit sin go deó. Dá fhaid agus dá ghéire ’fhéach sé is amhlaidh a bhí a héadan ag dul i solasmhaire, agus a súile ag dul in uaisleacht agus i ngrámhaire, agus a béal ag dul i mísleacht agus i séimhe agus i miochaire, agus a haghaidh ag taithneamh le breis solais agus le breis aoibhnis agus le breis suaircis, agus í díreach mar ’bheadh sí ag bogadh a béil chun labhartha leis, go dtí gur cheap sé go raibh a chroí ag imeacht as a chliabh amach chúithi, le neart áthais agus aoibhnis, agus grá di.

Fé dheireadh do labhair sí.

“Táthar chút, a Shéadna!” ar sise. “Tá an namhaid nách mór buailte leat,” ar sise. Agus má ba mhór an t-áthas agus an t-aoibhneas bheith ag féachaint ar a haghaidh álainn uasal, ba mhó ná san féin an t-áthas agus an t-aoibhneas bheith ag éisteacht le guth a cainnte. Ba chuma le Séadna ’en domhan cé ’bhí chuige, ná cá raibh an namhaid, an fhaid a bhí sé ag féachaint suas uirthi agus ag éisteacht léi, agus a lámh ar a cheann aici, agus mar bharra ar gach áthas gur thuig sé in’ aigne gur le báidh agus le hionúine agus le grá do féin a tháinig sí ag triall air, agus a thispeáin sí í féin do.

“A Shéadna,” ar sise, “táthar chút go fíochmhar agus go mallaithe. Tá do namhaid ag teacht chun díoltais a dhéanamh ort anois mar gheall ar ar dheinis d’olc air le trí bliana déag. Istoíche amáireach a thiocfaidh sé. Tá roinnt de dhearúd air. Is dó’ leis gur ar uair an mheán oíche istoíche amáireach a bheidh an aimsir caite. Ní bheidh an aimsir caite go ceann cheithre huaire ’ chloig ’na dhiaidh san. B’é an margadh, fé bhrí na mionn, an sparán a bheith agatsa, agus é ’fhanúint agat, trí bliana déag slán. An lá úd a chuais ar an aonach ag ceannach capaill agus bó bainne do tógadh uait an sparán agus bhí sé as do sheilbhse ar feadh cheithre huaire ’ chloig. Mise a thóg uait é. Thógas uait é i ganfhios do san. Dá gceannaíthá an bhó nú an capall an uair sin, agus airgead do dhíol as an gceannach, bhí an margadh briste agat agus neart do a thoil d’imirt ort. Nuair a chonacsa an fuadar a bhí fút do thógas uait an sparán i dtreó dá gceannaíthá nár bhaol go ndíolfá. Is chun leathair a cheannach a fuarais an t-airgead. Tá sé ag faire ort riamh ó shin féachaint an gceannófá aon rud ach leathar air. Níor cheannaís. Ba mhaith an bhail ort féin nár cheannaís. Do roinnis a lán den airgead ar shlítibh eile ach níor ghoíll san ar an margadh. Ní fhéadfadh aon mhargadh déirc a chosc. Pé airgead a thugais uait ar son an tSlánaitheóra déirc dob ea é. An t-airgead a chaithis ar aon chuma eile, lasmu’ de cheannach an leathair, is as an obair a tháinig sé. Leat féin dob ea é.”

“Bheirim a bhaochas leis an Athair Síoraí a chruthaigh thu!” arsa Séadna, agus é ag féachaint suas uirthi. Ní mar fhreagra ar a cainnt aduairt sé an méid sin ach le neart an áthais a bhí istigh ’na chroí toisc í ’bheith ansúd in’ aice agus é ag féachaint suas uirthi agus ag éisteacht le ceólghuth aoibhinn a cainnte.

“Níl ’ fhios aige,” ar sise, “gur chaith an sparán na cheithre huaire a’ chloig sin as do sheilbhse. Bhí ’fhiachaibh air gan a leogaint d’éinne an sparán a bhreith uait. Is dó’ leis féin nár leog. Tá sé ag feitheamh le huair an mheán oíche istoíche amáireach chun a thoile d’imirt ort agus díoltas a dhéanamh ort mar gheall ar a bhfuil d’olc déanta agat air le trí bliana déag, ag tabhairt déarca ar son an tSlánaitheóra amach as an sparán a thug sé féin duit, agus nách chun na déarca ’dhéanamh a thug sé dhuit é ach le hionchas go ndéanfadh sé díobháil agus tubaist agus aimhleas duit féin agus do gach Críostaí a gheóbhadh aon leathphinge isteach ’na láimh de.”

“Bheirim a bhaochas leis an Athair Síoraí a chruthaigh thu, –– agus le Críost a cheannaigh thu, –– agus leis an Sprid Naomh a bheannaigh thu!” arsa Séadna. Nuair a bhí an chainnt sin ráite aige bhí iúnadh air mar do shamhlaigh sé nárbh é a ghlór féin a bhí ag teacht as a chliabh ná as a bhéal.

“Tispeán,” ar sise, “an rud úd a thugas duit an lá úd a scarais leis an óigmhnaoi fhónta ar son an tSlánaitheóra.”

Tharraig sé an tseóid amach as a bhrollach agus shín sé chúithi í.

“Níl sí chómh solasmhar agus ’ bhí sí an lá úd,” ar sise, “ach ní gearánta dhi,” ar sise, ag glacadh na liathróide bige isteach ’na láimh. Lena línn sin do las an liathróid suas arís, ar chroí a deárnan, díreach mar a las sí an chéad lá, i dtreó gurbh ar éigin ’fhéadadh Séadna féachaint uirthi, agus nuair ’fhéachadh go mbíodh smóla beaga gorma os cómhair a shúl, fé mar a bhéadh ag duine d’fhéachfadh ródhíreach ar an ngréin.

“Seo,” arsan bhean, “cuir chút arís í. Beidh gnó agat di istoíche amáireach.” Agus shín sí chuige an tseóid. Chuir seisean chuige arís ’na bhrollach í, mar a raibh sí
cheana aige.

D’oscail sise a lámh chlé. Bhí an scilling ansúd ar chroí a deárnan, an scilling chéanna a thug sé dhi an chéad lá úd nuair a bhí sé ag dul ag ceannach an leathair.

“Seo,” ar sise. “Cuir chút í seo leis.” Thóg sé an scilling agus chuir sé chuige í.

“Éist go cruínn anois, a Shéadna,” arsan bhean, “leis an méid atá agam le rá leat. Istoíche amáireach, nuair a bheidh sé ag déanamh ar uair an mheán oíche, tóg an chathaoir shúgáin agus cuir í díreach san inead ’na raibh sí an lá úd a ceangladh í, agus cuir an scilling sin ar an dtalamh, istigh fé lár na cathaoireach, agus clúdaigh í i dtreó ná beidh sí le feiscint. Imigh féin ansan agus suigh id shuíochán oibre agus bí ag obair ar do dhícheall. Nuair a thiocfaidh an namhaid ná leog aon ní ort, ach lean den obair. Nuair adéarfaidh sé leat gluaiseacht abair leis fanúint go mbeidh an t-am ann. Má thagann leat é ’chur ’na shuí sa chathaoir beidh an lámh uachtair agat air. Ach an airíonn tú leat me?” ar sise. “Aon rud adéarfaidh sé leat a dhéanamh, ar do bhás ná dein é. Ná dein aon ní adéarfaidh sé leat a dhéanamh.”

Bheirim –– a bhaochas –– leis an Athair –– Síoraí ––” An fhaid a bhí Séadna ag rá na bhfocal san, agus é ag teip air iad do thabhairt leis, bhí sise ag dridim uaidh, ag dridim uaidh, ag dridim uaidh; agus bhí an solas ar a haghaidh ag dul i luíghead, ag dul i luíghead, ag dul i luíghead. Bhí fabhraí a shúl san ag dúnadh ar a chéile, ag dúnadh ar a chéile, ag dúnadh ar a chéile. Níor tháinig leis an chainnt do chríochnú sula raibh sí imithe agus é ’na shámhchodladh.

Personal names

Diarmuid: Diarmuid Ua Duibhné, a warrior among the Fianna in the Fenian cycle of myths, who elopes with Gráinne, the intended bride of Fionn mac Cúmhaill. The earliest surviving version of this story is Tóruigheacht Dhiarmuda agus Ghráinne, written in 1651 by Dáibhí Ó Duibhgeannáin.
Fionn: Fionn mac Cúmhaill (also anglicised as “Finn McCool”), leader of the Fianna band of warriors in Irish mythology. In his old age, Fionn is promised Gráinne as his bride, but eventually pardons the young warrior Diarmuid for eloping with her. Later on, Fionn did not use his healing powers to save Diarmuid after the latter was gored by a wild boar.
Gráinne: the daughter of Cormac mac Airt, a legendary high king of Ireland.

Placenames

Carraig na Madraí: Carrignamadry (“the rock of the dogs”), a minor placename in Co. Cork.
Faill na bhFiach: a minor placename meaning Ravens’ Cliff.
Leaba Dhiarmuda: Labbadermody (“Diarmuid’s bed or grave”), a minor placename in Co. Cork. This is found as Leaba Diarmuda in the original, and the LS version of Séadna also fails to give lenition on the word Diarmuda, but as a personal name it should properly be lenited, and Seanachas Amhlaoibh Í Luínse shows that this placename is generally Leabaidh Dhiarmuda in WM Irish (cf. p22). The word leaba is generally found as leabaidh, where the historic dative has replaced the nominative, and this was the case in the form of the placename given by Amhlaoibh Ó Loingsigh. However, leaba may be considered to be a calcified use of the traditional nominative in the form given by PUL in Séadna. The derivation of the placename from the Fenian story of Diarmuid and Gráinne is referred to in chapter 29.
Leaba Ghráinne: a minor placename in Co. Cork meaning “Grania’s bed or grave”, found as Leabaidh Ghráinne in Seanachas Amhlaoibh Í Luínse (cf. p22). The derivation of the placename from the Fenian story of Diarmuid and Gráinne is referred to in chapter 29.

Foclóirín

am: “time”, pronounced /aum/. In’ am staid, “time to stop”, a phrase that is theoretically a truncation of ina am staid, although the possessive is not often expressed.
báidh: /bɑ:gʹ/, “sympathy, liking”. This word is in the CO, but the final -idh in the historic spelling is audible in the nominative/dative singular in WM Irish.
bóthar: “road”. Ag baint an bhóthair dá chéile, “running a race, competing against each other”. Cf. ag baint an dorais dá cheile, “taking the door from each other, i.e. pushing to get out the door first” in PUL’s Sliabh na mBan bhFionn.
bró: “handmill” or “solid mass”. An spéir na bróin chiardhubh, “the sky was a solid jetblack mass”.
carraig: “rock”, with the plural here carraigreacha where carraigeacha would stand in the CO.
ceólghuth: “the music/musical quality of someone’s voice”, a word not found in FGB.
cotianta: “regular, habitual”. Níos coitianta, “more constantly”. Pronounced /ko’tʹiəntə/.
cruthaím, cruthú: “to create”. PUL said in Notes on Irish Words and Usages that he had both seen and heard cruthaitheóir and cruthnaitheóir, but had only seen cruthú in print, but had never heard anything other than cruithniú; yet, chruthaigh is found here, and transcribed in the LS edition of Séadna as chruhuig. Cruithním, and cruithniú would be more natural to the WM dialect.
cuirim, cur: “to put”. A chroí ag cur de, translated in the authorised translation of Séadna as “his heart palpitating”, but I can’t find this use of cur de in dictionaries; I had expected a chroí ag cur air. Cuir chút í, “put it away on your person; put it in your breast; put it in your pocket”.
faill: “cliff”, pronounced /failʹ/.
fána: “downward slope”, with the dative fánaidh, pronounced /fɑ:nigʹ/, used here. Caitheamh le fánaidh, “to throw down/be thrown down”.
fáscadh: “pressure”. Fáscadh ar a chroí, “pressure/oppression/strain on his heart”.
fiach: “raven”.
Fiann (an Fhiann): the roving band of warriors celebrated in the Fenian cycle of myths, with Féinn in the dative.
gluaisim/gluaisím, gluaiseacht: “to proceed, move”. The second-conjugation forms derived from gluaisím seems more common in the past habitual and conditional in PUL’s works (cf. do ghluaisíodh in chapter 29).
goillim, goilliúint: “to adversely affect” or goillim/goilleadh in the CO. Níor ghoíll san ar an margadh, “that did not affect the bargain”.
grámhaire: “lovingness, tenderness”, or grámhaireacht in the CO.
idir: “between”. Idir … agus…, “both … and…”, but three or four nouns can be so connected in Irish, as in idir uair a’ chloig agus neómat agus oíche agus lá here: “all of these things, from an hour to a minute to a night to a day”.
inchinn: “brain”. Pronounced /inʹihiŋʹ/.
iomaidh: “rivalry, competition”. As a verbal noun, ag iomaidh le duine, “to trouble someone, dispute with someone, vie with someone”. Pronounced /umigʹ/.
ionúine: “affection”, possibly pronounced /u’nuːnʹi/, although the Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna has ionuine.
istóiche: “at night”.
leath: “side”, with leith in the dative. Fé leith, “separate, special, remarkable”. Duine fé leith, “a peculiar man”.
liathróíd: “ball”, Pronounced /lʹiar’ho:dʹ/.
lóithne: “light breeze”. This would be leoithne in the CO—and the spelling was leóithne in the original here—but the LS edition shows a broad l and points to a pronunciation /loːnʹhi/, and PSD also has lóithne. This word is masculine here, but feminine in the CO. More research required.
meáchaint: “weight”, or meáchan in the CO.
miochaire: “tenderness, kindess”, pronounced /mʹuxirʹi/.
mísleacht: “sweetness”, or milseacht in the CO.
moladh beirte: “arbitration (by two people)”.
namhaid: “enemy”, pronounced /naudʹ/. Traditionally námha, the dative has now replaced the nominative.
neart: “strength”. Neart do, “he would be able to”.
seothó: “hush”, or as a noun, “lullaby”.
slí: “way”. The dative plural shlíghtibh is found here, but Shán Ó Cuív’s LS edition has hlitiv, and the spelling used in other works by PUL imply the plural is slite/slithe, and not slíte.
sméarabhán: “soot, lampblack”.
smól: “spot, smudge”, with smóla in the plural. The CO has smál, with smáil in the plural, and CFBB also has smál.
sníomh: “wringing, wrenching”. Sníomh ar chroí, “strain on someone’s heart”.
spéir: “sky”. In áirde sa spéir, “up into the sky”. Grian/réiltíní ar (an) spéir, “a sun/stars in the sky”.
sruth: “stream”, with sruthanna in the plural.
straidhn: “touch of derangement, incipient madness”.
suairceas: “pleasantness”.
suathadh: “shaking, agitation”, or suaitheadh in the CO. An suathadh a thug sé dho féin ag siúl an chnuic, “the exhaustion he had given himself walking the mountain”.
teipim, teip: “to fail”. This verb is usually used impersonally: do theip orthu, “they failed”. Also note do theip sé orthu in chapter 13: “they didn’t manage to do it—it failed on them”.
thíos: “down”. Theip orthu teacht thíos ná thuas air, “they failed to get at the truth from any angle/no matter how they approached it” (cf. the authorised translation of Séadna, “they failed to reach the truth from any point”).
toil: “will”, with toile in the genitive, where the CO has tola.
uachtar: “top, surface”. An lámh uachtair, “the upper hand”.

Cearbhall Buí na nAmhrán

I.

File ab ea Cearbhall Buí na nAmhrán. Bhí sé lá ag dul go Baile Choitín, agus bhuail fear ar an mbóthar uime gurbh ainm do Tadhg Rua.

C. Dia’s Muire dhuit, a Thaidhg.

T. Dia’s Muire dhuit is Pádraig, a Chearbhaill. An fada atá do thriall, a Chearbhaill?

C. Níl ach go Cáiteach, a Thaidhg. An fada atá do thriall féin?

T. Mhuise, níl ach soir anso go Crois an Teampaill. Beimíd ag baint choirce Dé Luain seo chúinn, le cúnamh Dé, agus táim ag dul soir féachaint an bhféadfainn meitheal do chruinniú.

C. Ní deirim ná gur maith an t-am é. Tá an t-arbhar nách mór bainte ins gach aon bhall, agus táid na fir tar éis teacht abhaile.

T. Is fíor dhuit. Bhíos ag cainnt aréir le Tadhg Ó hÉalaithe. Bhí sé tar éis teacht abhaile ón mBlárnain. Duairt sé go bhfeaca sé thusa ann agus go raibh beirt nú triúr ann nár aithin tu, agus gur fhiafraigh duine acu de dhuine eile cérbh é an fear beag buí. Do thugais-se fé ndeara an cheist, agus bhí tosach freagra agat mar seo:

Mise Cearbhall Buí na nAmhrán;

Dhéanfainn streanncán ar théadaibh,

Dhéanfainn cíor mhín as roithleán,

Chuirfinn meathán i dtóin chréithre;

Imrim báire agus fáiscim iall im bróig,

Ach Dia lem láimh! ní dheárna ach criathar fós.

C. Ha ha! B’fhíor do Thadhg an méid sin. Bíonn árdchaitheamh aimsire i gcónaí againn sa Bhlárnain.

II.

T. Féach, a Chearbhaill. Bíonn iúnadh mór orm féin conas a dheineann sibh an fhilíocht so. Dá gcaithinn mo chiall leis, ní thiocfadh liom aon dán amháin do chur le chéile.

C. Ní mar sin atá, a Thaidhg, ach bíonn filíocht agat dá dhéanamh gach lá ded shaol agus gach tráth den lá, dá bhféadfá é ’ thabhairt fé ndeara agus é ’ chur le chéile.

T. Is fear magaidh thu, a Chearbhaill. Níor dheineas aon bhlúire filíochta riamh, agus ní lú ná ’ tháinig aon fhocal riamh as mo bhéal go bhféadfadh éinne eile filíocht do bhaint as.

C. An fada as so go Baile Choitín?

T. Mar ’ déarfá leathmhíle.

C. Cuirfead cárt leanna leat go mbeidh dán déanta agat sula mbeimíd i mBaile Choitín.

T. Airiú, fiannaíocht! Fágaim le huacht, a Chearbhaill, gur chuireas, tá fiche bliain ó shin, chun amhráin do dhéanamh ag moladh an tSeanagharraí. “Seanagharraí an cheóil,” arsa mise, agus dá bhfaighinn Éire, ní fhéadfainn dul níos sia air.

C. An gcuirfir an geall?

T. Cuirfead agus fáilte, agus ní miste dhom. Beidh ortsa díol.

C. Fan leat go fóill. Ach feicimís cad ’tá ag Éamonn Óg dá dhéanamh ansan thall?

T. Tá fál aige dá dhéanamh ar a gháirdín agus is beag an tairbhe dho san, mar nuair ’ fheóchfaid na saileacha san, féadfaid na gabhair gabháil tríothu. Dia ’s Muire dhuit, a Éamoinn!

É. Dia’s Muire ’s Pádraig dhuit, a Thaidhg! Agus duitse leis, a Chearbhaill! An bhfuil aon scéal nua agaibh? Cad uime go bhfuilir ag crothadh do chínn, a Thaidhg?

T. Táim ag crothadh mo chínn, a Éamoinn, mar is olc an fál an tsaileach úr san.

É. Níl leigheas air. Níl a mhalairt agam.

T. Ó! stad, a dhuine! Ná cuir an cuaille críon sa bhfál! Tá an rud úr olc a dhóthain, ach déanfaidh sé an gnó go ceann tamaill.

C. Téanam, a Thaidhg, go bhfaighead mo chárt leanna uait!

III.

É. Cad ar a shon, a Chearbhaill, go bhfuil cárt leanna le fáil agat ó Thadhg?

T. Geall, más é do thoil é, do chuir sé liom go mbeadh dán filíochta déanta agam sula mbeimís araon i mBaile Choitín—mise, nár dhein aon dán filíochta riamh, ní nách iúnadh!

É. Tá eagal orm, a Chearbhaill, go mbeidh ort díol an turas so.

C. Téanam ort, más ea, agus bíodh do chuid den deoch agat.

É. B’fhéidir nárbh fhearra dhom riamh é.

T. Is fíor dhuit. Níl puínn maitheasa idir lámhaibh agat.

É. Níl meas mór ag Tadhg ar an ngnó.

T. Dá mbeadh fál le déanamh agam, ba dhó’ liom go gcuirfinn draíghean nú sceach gheal ann. B’fheárr liom scothán aitinn féin ná an tsaileach san. Ach cad é seo ag Liam Ó Buachalla dá dhéanamh lena sheisrigh? Cad ’tá ort anois, a Liam? An bhfuil do chéachta briste?

L. Níl, a Thaidhg, ach tá mo chuíng briste, agus táim ag casadh le gad do chur uirthi.

T. Stad, stad, a Liam! Táir dhá chur suas ar an dtuathal. Cas an gad de chúl na cuinge, agus beidh an greim is feárr aige. Sin é! Cuir snaídhm anois air.

C. Féach, a Thaidhg, nách breá ’ fhéachann an fharraige inniu? Ní fheadar cén áit as a dtáinig an long mhór úd soir.

T. Ní raibh sí ann inné. Féach airiú, a Chearbhaill, nách fada ó stiúir na luinge an bád beag?

C. Is fada, a Thaidhg, agus is maith an mhaise agat é. Tá an dán críochnaithe agatsa, agus mo chárt leanna beirthe agamsa.

T. An ar buile ataoi, a Chearbhaill? Cad é an dán?

C. Éist liom. Níl i bhfad ó dúraís le hÉamonn Óg, “Is olc an fál an tsaileach úr.”

T. Duart, agus níl puínn filíochta sa tsailigh.

C. Ansan do liúis air, “Ná cuir an cuaille críon sa bhfál”.

T. Agus cá bhfuil an fhilíocht sa méid sin?

C.
Bíodh foighne agat. Dúraís ansan le Liam Ó Buachalla, “Cas an gad de chúl na cuinge”. Agus anois beag dúraís liomsa, “Nách fada ó stiúir na luinge an bad”. Níor dheineas féin riamh dán is deise ná é. Féach:—

Is olc an fál an tsaileach úr;

Ná cuir an cuaille críon sa bhfál;

Cas an gad de chúl na cuinge;

Nách fad’ ó stiúir na luinge an bád!”

T. Dar fia, a Chearbhaill, níl teóra leat. Agus as mo bhéal féin an uile focal de! Tá an geall buaite agat glan. Féach, a Chearbhaill, ba dhó’ liom go raibh an léim úd rómhór ó “cúl na cuinge” go “stiúir na luinge”.

C. Tusa ’ thug an léim sin. B’éigean dómhsa thu ’ leanúint.

T. Ambasa, tá agat arís! Níl aon mhaith bheith leat!

Foclóírín

aiteann: “furze”.
ambasa: “indeed”, or ambaiste in the CO. While this appears to mean “by my hands”, the form ambaiste indicates the derivation is rather from the asseveration “by my baptism”, perhaps by way of a circumlocution to avoid uttering an irreligious phrase.. Pronounced /əm’bɑsə/.
amhrán: “song”, with amhrán in the genitive plural, as here. Pronounced /ɑvə’rɑːn/ although the LS edition has âurán.
anois beag: “just now”.
arbhar: “corn”, pronounced /ɑ’ruːr/.
árdchaitheamh aimsire: “great sport, a great time”.
Baile Choitín: Ballycotton, a fishing village in Co. Cork.
báire: “game, match”.
Blárna (an Bhlárna): Blarney, Co. Cork, meaning “little field”, with Blárnain in the dative.
cad: “what?” Cad uime?, “why? on account of what?”
cárt: “quart”.
casaim, casadh: “to twist, turn”. Casadh le rud, “to endeavour, attempt to do something”.
céachta: “plough”.
Cearbhall: an Irish name anglicised as Carroll, or even as Charles, pronounced /kʹa’ruːl/.
cén áit: “where?”. This was cia an áit in the original, more often found in WM Irish as cad é an áit, which form is used in the LS transcription of Ár nDóithin Araon.
ciall: “sense”. Do chiall a chaitheamh le rud, “to rack your brains to do something”.
cíor: “comb”.
coirce: “oats”.
criathar: “sieve”, with créithre in the genitive, where the CO has criathair.
críon: “dry, withered, brittle”.
croithim, crothadh: “to shake”, or croithim, croitheadh in the CO.
cuaille: “stake, pole”. This is given as feminine in the glossary accompanying the original edition of Ár nDóithin Araon, but this seems to be mistaken, as indicated by usage here.
cuíng: “yoke”, pronounced /kiːŋʹ/. Normally one would expect /ŋgʹ/ as the end of a monosyllable ending in -ng, but this pronunciation was given in CFBB.
cuirim, cur: “to put”. Rud a chur ar dhuine, “to wager something, to bet someone something”. Cur chun rud a dhéanamh, “to set about doing something”.
dar fia!: “by Jove!” Fia means “Lord, God”, but the word was frequently confused with the word fia, meaning “deer”—the former was fiadha and the latter fiadh in the old script—producing the Hiberno-Irish form, “by the deer!” Pronounced /dɑr fʹiə/.
deinim, déanamh: “to do, make”, or déanaim, déanamh in the CO. Ní dheárna here is the traditional dependent form of the preterite, where níor dheineas would be more common in WM Irish.
deirim, rá: “to say”. Mar déarfá, “about”.
do: “to”. Note that the classical spelling of the preposition pronoun is adopted in the CO, but this form is pronounced /do/ in the dialect and so edited as do here. Forms of this word are often elited in pronunciation, as in is fíor dhuit, “you’re right”, pronounced /əs fʹi:r otʹ/. Note that the emphatic form dómhsa has a long vowel, /do:sə/.
dó’: “hope, expectation; source of expectation”, or dóigh in the CO. Ba dhó’ liom, “I would have thought”.
draíghean: “blackthorn”. Also draighean dubh. The LS edition of Ár nDóithin Araon has dryn, implying a pronunciation /driːn/.
eagal: “fear”, a variant of eagla.
fáiscim, fáscadh: “to squeeze”, but also “to tighten, bind”.
fál: “hedge”.
fé ndeár, fé ndeara:thug sé fé ndeara, “he noticed”. This would be thug sé faoi deara in the CO. Pronounced /fʹe: nʹa:r~fʹe: nʹarə/. Fé ndeár also has a additional meaning, “cause, reason”. Gearóid Ó Nualláin points out in his A Key to the Exercises in Studies in Modern Irish Part I, pp3-4 that in Munster Irish it is usual to say tabhairt fé ndeara for “to notice”, but fé ndeár for “cause”.
feóchaim, feóchadh: “to wither”, or feoim, feo in the CO.
fiannaíocht: “nonsense, idle talk”.
foighne: “patience”, pronounced /fəiŋʹi/.
gad: “withe, a supple willow twig used to bind things together”.
iall: “strap”. Iall bróige, “shoelace”.
imrim, imirt: “to play”; imrím, imirt in the CO. Pronounced /imʹirʹimʹ, imʹirtʹ/.
inné: “yesterday”, pronounced /i’nʹe:/.
inniu: “today”, pronounced /i’nʹuv/.
iúnadh: “wonder, surprise”, or ionadh in the CO. Pronounced /u:nə/. This word is generally feminine in PUL’s works, although apparently masculine here (iúnadh mór). IWM also shows this word can be masculine.
Liam: an indeclinable name, derived from the English William.
lionn: “ale”, with leanna in the genitive.
long: “ship”, with luinge in the genitive. Pronounced /luːŋg, liŋʹi/.
maise: “goodness; goodness”.Is maith an mhaise agat é, “you did well by doing so, good for you, you have done well”.
meathán: “splinter, splint”. Pronounced /mʹi’hɑ:n/.
meitheal: “gang of workers”, pronounced /mʹihəl/ according to the transcription here in LS.
miste: “all the worse”. This is a “second comparative” form, similar to feárrde, usaide, miste, meaning “all the more X for it”. Ní miste dhom, “I may as well”.
nách: the negative relative particle, or nach in the CO, pronounced /nɑːx/.
roithleán: “coarse sieve, riddle”, or rilleán in the CO. Pronounced /rilʹ’hɑːn/. PSD shows that this word, spelt roilleán in the original and transcribed in the LS edition of Ár nDóithin Araon as roilhán has been correctly identified. The CO has rilleán in this meaning and roithleán in the meaning of “wheel, roller, pulley”.
saileach: “willow-tree”, with saileacha in the plural. Pronounced /si’lʹax, si’lʹaxə/.
sceach: “whitethorn”; also sceach gheal.
scothán: “bush”.
Seanagharraí (an Seanagharraí): Shanagarry, a village in East Cork near Ballycotton.
seisreach: “plough-team of horses”, especially of six horses. Pronounced /ʃeʃirʹəx/.
snaídhm: “knot”. Pronounced /sniːmʹ/.
son: “sake, account”. Cad ar a shon?, “what for?”
stiúir: “rudder”.
streanncán: “lilt, tune”, pronounced /ʃtrʹauŋ’kɑ:n/.
tagaim, teacht: “to come”. With le, “to be able to”: although this is generally known as an Ulster idiom.
táim, bheith: “to be”. The second-person singular present-tense relative form ataoi is found here. Bheith le duine, “to compete with someone”. Tá agat arís, “you’ve won again”.
téanam: “come along”, part of a defective verb usually found only in the imperative. Téanam appears to be derived from a first-person plural imperative, but is used as a second-person imperative in the form téanam (ort), possibly analogous to the first-person singular imperative in English “let’s be having you”.
teóra: “boundary”, or teorainn in the CO. Níl aon teóra leat, “you’re amazing; there’s nothing like you”.
tosach: “beginning, front”, pronounced /tə’sɑx/. Tosach freagra agat, “you got in quick with your answer”.
tuathal: “blunder”. Ar an dtuathal, “in the wrong way”.
turas: “journey, round, occasion”. Pronounced /trus/.
uacht: “will, testament”. Fágaim le huacht, “I vouch, I swear”, as an asseveration.
úr: “fresh”, but “green” of a sapling. An tsaileach úr, “the green willow”.

An Choróinn Mhuire, na Chúig Bua.

NA CHÚIG BUA.

(Gach Céadaoin agus Satharn i gcaitheamh na bliana agus gach Domhnach ón gCáisc go dtí an t-Advent.)

An Chéad Bhua.

Aiséirí ár Slánaitheóra.

Machnaímís anso ar conas mar a rug ár Slánaitheóir bua ar an mbás nuair ’ aiséirigh sé lena chómachtaibh féin as an uaigh agus greim an bháis briste aige, greim nár briseadh riamh go dtí san, agus nárbh fhéidir a bhriseadh ach le cómhachtaibh Dé. A Mhuire Máthair, iarr ar an Aon Mhac san leat a bhuaigh ar an mbás, a ghrásta ’ thabhairt dúinne, i dtreó go mbuafaimís ar ár ndroch-chleachtaibh ar an saol so, agus go mbeimíd ar an ndream do rug bua in sna flaithis.

Ár nAthair atá ar neamh, &c.

Go mbeannaíthear duit, a Mhuire, &c. (Deich n-uaire).

Glóire don Athair, &c.

Mar a bhí ar dtúis, &c. Amen.

An Tarna Bua.

Deasgabháil ár Slánaitheóra.

Machaímís anso ar conas mar a chaith ár Slánaitheóir daichead lá ar an saol so, tar éis na haiséirí, ag teagasc na nAspal agus na deisceabal, agus conas mar a chuaigh sé suas ansan, Dardaoin Deasgabhála, os a gcómhair go leir, go ríocht na bhflaitheas, mar a bhfuil sé anois ’na shuí ar deasláimh an Athar Síoraí. A Mhuire Mháthair, iarr ar Dhia a ghrásta ’ thabhairt dúinn, i dtreó go leanfaimíd teagasc na nAspal agus gur ar dheis ár Slánaitheóra do gheófar sinn lá an bhreithiúntais.

Ár nAthair atá ar neamh, &c.

Go mbeannaíthear duit, a Mhuire, &c. (Deich n-uaire).

Glóire don Athair, &c.

Mar a bhí ar dtúis, &c. Amen.

An Tríú Bua.

Teacht an Sprid Naoimh ar na hAspalaibh.

Bhí an Slánaitheóir imithe suas ar neamh agus bhí na hAspail agus na deisceabail cruinnithe, i bhfolach, istigh i seómra, i gcathair Ierúsalem, agus ná leogfadh scannradh dhóibh iad féin do thispeáint. Bhí Muire Mháthair sa tseómra ’na dteannta. Tháinig an Domhnach, Domhnach Cíncíse. D’éirigh go hobann mar ’ bheadh stoirm gaoithe agus chonacadar ag teacht chúthu anuas trí bhuaic an tseómra, lasracha tine i bhfuirm teangthacha. Do luigh ceann de sna lasrachaibh ar cheann gach duine acu. Mothaíodar láithreach misneach ag teacht dóibh agus an scannradh ag imeacht díobh. D’oscladar an seómra agus d’imíodar amach, gan scáth gan eagla, agus chromadar ar an gcreideamh do chraobhscaoileadh ar fuaid na cathrach, in ilteangthachaibh, ’sé sin le rá, d’airigh gach duine iasachta a chainnt féin uathu. A Mhuire Mháthair, iarr ar an Sprid Naomh a ghrásta ’ thabhairt dúinn i dtreó go ndéanfaimís toil Dé i gcónaí, gan scáth gan eagla.

Ár nAthair atá ar neamh, &c.

Go mbeannaíthear duit, a Mhuire, &c. (Deich n-uaire).

Glóire don Athair, &c.

Mar a bhí ar dtúis, &c. Amen.

An Ceathrú Bua.

Tógáilt na Maighdine Muire suas ar Neamh.

Dhá bhliain déag tar éis deasgabhála ár Slánaitheóra do fuair an Mhaighdean Mhuire bás. Láithreach tar éis bháis di do thóg a hAon Mhac, Aon Mhac Dé, ár Slánaitheóir Íosa Críost, leis suas go haoibhneas na bhflaitheas í. A Mhuire Mháthair, iarr ar an Aon Mhac san a ghrásta ’ thabhairt go líonmhar dúinn i dtreó go ndéanfaimíd a thoil le díogras ar an saol so, agus ansan, nuair a thiocfaidh an bás orainn, go mbéarfar suas sinn agus go dtabharfar radharc dúinn, air féin agus ortsa, i ríocht na bhflaitheas.

Ár nAthair atá ar neamh, &c.

Go mbeannaíthear duit, a Mhuire, &c. (Deich n-uaire).

Glóire don Athair, &c.

Mar a bhí ar dtúis, &c. Amen.

An Cúigiú Bua.

Coróinniú na Maighdine Muire.

Nuair a thóg ár Slánaitheóir leis suas an Mhaighdean Mhuire go ríocht na bhflaitheas chuir sé an choróinn ríoga ar a ceann, i láthair na naomh agus na n-aingeal, mar dob í Bannrín na bhflaitheas í; Máthair an Aon Mhic; Máthair Dé. A Mhuire Mháthair, iarr anois ar an Aon Mhac san a ghrásta ’ thabhairt dúinn go líonmhar agus go flúirseach, i dtreó go mbeidh ár slí chun Dé go maith ar an saol so, agus go bhfaighimíd radharc ar an gcoróinn sin atá ar do cheannsa nuair a thiocfaidh an bás orainn.

Ár nAthair atá ar neamh, &c.

Go mbeannaíthear duit, a Mhuire, &c. (Deich n-uaire).

Glóire don Athair, &c.

Mar a bhí ar dtúis, &c. Amen.

Molaimís Íosa Críost.

Moladh dho de shíor agus de ghnáth. Amen.

An Salvé Regína.

A Athair Shíoraí, &c.

Na Paidreacha Miona.

In Ainm an Athar, agus an Mhic, agus an Sprid Naoimh. Amen.

Ár nAthair atá ar Neamh, go naomhaíthear t’ainm; go dtagaidh do ríocht; go ndéantar do thoil ar an dtalamh mar a déantar ar neamh. Ár n-arán laethúil tabhair dúinn inniu; maith dhúinn ár gcionta mar ’ mhaithimídne do chách a chionntaíonn ’nár n-aghaidh; agus ná léig sinn i gcathaíbh, ach saor sinn ó olc. Amen.

Go mbeannaíthear duit, a Mhuire, lán de ghrástaibh. Tá an Tiarna it fhochair. Is beannaithe thu idir mhnáibh, agus is beannaithe toradh do bhroinne, Íosa.

A Naomh Mhuire, a Mháthair Dé, guigh orainne na peacaigh, anois agus ar uair ár mbáis! Amen.

Glóire don Athair, agus don Mhac, agus don Sprid Naomh!

Mar a bhí ar dtúis, mar atá fós, agus mar a bheidh le saol na saol. Amen.

An Chré.

Creidim i nDia, an tAthair Uilechómhachtach, Cruthaitheóir neimhe agus talún, agus in
Íosa Críost, a aon-Mhac san, ár dTiarna, a gabhadh ón Sprid Naomh, a rugadh ó Mhuire Ógh, d’fhuilig páis fé Phontius Pílát, do céasadh ar chruis, do fuair bás agus do hadhlacadh, a chuaigh síos go hifreann, d’aiséirigh an treas lá ó mharaibh, a chuaigh suas ar neamh, atá ’na shuí ar deasláimh Dé, an tAthair Uilechómhachtach. As san tiocfaidh ag tabhairt breithiúntais ar bheóibh agus ar mharaíbh. Creidim sa Sprid Naomh, sa Naomh Eaglais Chaitlicí, i gcomaoine na naomh, i maithiúnachas na bpeacaí, in aiséirí na colla, agus sa bheatha shíoraí. Amen.

An Fhaoistin Choiteann.

Admhaím do Dhia ’n uilechómhacht, do Mhuire naofa atá riamh ’na hógh, do Mhícheál Naofa árdaingeal, do Naomh Eóin Baiste, do na hAspalaibh naofa, Peadair agus Pól, agus do na naoimh uile, gur pheacaíos go mór agus go rómhór, le smaoineamh, le briathar agus le gníomh, tríom choir féin, tríom choir féin, tríom choir féin go rómhór. Ar an abhar san achainím ar Mhuire Naofa atá riamh ’na hógh, ar Mhícheál Naofa árdaingeal, ar Naomh Eóin Baiste, ar na hAspalaibh naofa Peadair agus Pól, agus ar na naoimh uile, guí chun an Tiarna Dia ar mo shon.

Go dtugaidh Dia ’n uilechómhacht grásta agus trócaire agus maithiúnachas im pheacaí dhom ar an saol so, agus an bheatha shíoraí sa tsaol atá le teacht. Amen.

A Thríonóid Naofa, a Aon Dia Amháin.

A Thríonóid Naofa, a Aon Dia amháin,

Ar son Chroí Íosa do briseadh sa Pháis,

Maith na peacaí dhom, beannaigh mo bhás,

Agus mo ghrá do Thoil.

A Thríonóid Naofa, a Aon Dia amháin,

Ar son Chroí Mhuire do goineadh sa Pháis

Maith na peacaí dhom, beannaigh mo bhás

Agus mo ghrá do Thoil.

A Thríonóid Naofa, a Aon Dia amháin,

Ar son an Chéile sin Mhuire na ngrást,

Maith na peacaí dhom, beannaigh mo bhás,

Agus mo ghrá do Thoil.

Amen.

Foclóirín

abhar:ábhar in the CO. WM Irish distinguishes between abhar (originally spelt adhbhar, now pronounced /aur/), “material, cause”, and ábhar (sometimes written ádhbhar, pronounced /ɑ:vər/), “amount”. Ar an abhar san, “for that reason”.
achainím, achainí: “to entreat, petition, beseech”.
ar fuaid: “throughout”, pronounced /erʹ fuədʹ/, ar fud in the CO. PUL wrote in his Notes on Irish Words and Usages (p54) that ar fuaid should be used for broad areas (ar fuaid na paróiste) and ar fuid for small areas (ar fuid an tí).
aspal: “apostle”.
beirim, breith: “to bear, take, carry; to give birth”, and numerous other meanings. Note that the r of rug is pronounced slender in some circumstances, e.g. do rug, /də rʹug/, as is shown in
the LS version of An Choróinn Mhuire here.
breithiúntas: “judgment”, or breithiúnas in the CO. Lá an bhreithiúntais, “Judgement Day”.
bua: “victory”. Na chúig bhua, “the five glorious mysteries (in the rosary)”. Bua bhreith ar rud (ar dhuine), “to be victorious over something (someone)”.
buac: “top”. PUL seems to have forms from both the masculine buac an the feminine buaic, and buaic prevails in the dative in his works. The CO consistently has the feminine buaic.
cainnt: “speech”, or caint in the CO. The traditional double n is preserved here to show the diphthong, /kaintʹ/.
Caitlicí: “Catholic”, or Caitliceach in the CO. Pronounced /katʹilʹikʹi:/. Both a noun and an adjective.
cath: “temptation”, often found in the plural, cathaí. Note that in the CO a cognate word cathú is used.
cathair: “city”, with cathrach in the genitive. Pronounced /kɑhirʹ, kɑhərəx/.
Cíncís: “Pentecost”. Domhnach Cíncíse, “Whit Sunday”.
cionntaím, cionntú: “to sin, transgress”, or ciontaím, ciontú in the CO. The double n is given to show the long vowel: pronounced /kʹu:n’ti:mʹ, kʹu:n’tu:/. IWM indicates the first vowel is long in this word, short in the related word cionta, and either long or short in ciontach/cionntach, “guilty”.
cionta: “sin, crime, guilt”, pronounced /kʹuntə/.
comaoine: “communion”, or comaoin in the CO.
cómhacht: “power, authority”, cumhacht in the GC, but pronounced with a long o in WM Irish: /ko:xt/. The plural is cómhachta, as opposed to the cumhachtaí of the Standard.
coróinniú: “crowning, coronation”, or corónú in the CO. Pronounced /kroː’ŋʹuː/.
craobhscaoilim, craobhscaoileadh: “to propagate, broadcast; preach”.
Cré: “creed”.
cruthaitheóir: “creator”. This word is found in the Creed here, and transcribed cruhahóir in the LS edition (compare Shán Ó Cuív’s LS edition of PUL’s An Teagasg Críostaidhe where the same word is transcribed crunahóir). PUL stated in PUL1926 that he had both seen and heard cruthaitheóir and cruthnaitheóir, but had only seen cruthú in print, but had never heard anything other than cruithniú. It is likely that the forms with a medial -n- are preferable in Cork Irish. Pronounced /kruhə’ho:rʹ~krunə’ho:rʹ/.
deasgabháil: “ascension”, especially of Jesus into heaven. Deascabháil in the CO.This word is given as deasgabháil here and in PUL’s An Teagasg Críostaidhe and in Gníomhartha na nAspal, but as deasghabháil in Na Cheithre Soisgéil. The LS transcription of An Teagasg Críostaidhe indicates the pronunciation is /dʹas-gvɑ:lʹ/; the LS transcription here shows /dʹas-gə’vɑ:lʹ/.
deisceabal: “disciple”, pronounced /dʹeʃkʹəbəl/.
díogras: “passion, zeal”, or díograis in the CO.
dream: “crowd, group”. This is pronounced with a broad d, /draum/, according to IWM, although the LS version of An Choróinn Mhuire shows it as slender.
eagla: “fear”, pronounced /ɑgələ/.
faoistin: “confession”. Fhaoistin is transcribed here in LS as ísdin where Shán Ó Cuív’s transcription in the LS edition of PUL’s An Teagasg Críostaidhe was íshdin. IWM shows that a medial s can be pronounced /ʃ/ or /s/ before a slender t (cf. paragraph 381), but the general transcription used in CFBB is to have the s slender. Pronounced /fiːʃtʹinʹ~fiːstʹinʹ/.
fuirm: “form”, or foirm in the CO. Pronounced /firʹimʹ/.
gabhaim, gabháil: “to be conceived”, among other meanings.
goinim, goint: “to wound”.
iol-/il-: a prefix meaning “many”. In ilteangthachaibh, “in many languages”. See also under teanga.
lasair: “flame”, with lasracha in the plural. Pronounced /lɑsirʹ, lɑsərəxə/.
maithiúnachas: “forgiveness, remission of sins”, or maithiúnas in the CO.
marbh: “dead person”. Both maraibh and maraíbh are found in the Creed here. The LS edition indicates a pronunciation maraíbh, reflecting later end-stress of dative plural endings; however, given instability of dative plural forms, maraibh is not incorrect.
Mícheál Naofa: St. Michael the Archangel.
neamh: “heaven”. Note that the genitive is neimhe here, and yet the LS edition of An Choróinn Mhuire transcribes the genitive as neav. Given that Dinneen shows neamh is sometimes masculine, it may be that neamh was or could be masculine in Cork Irish.
obann: “sudden”, or tobann in the CO.
ógh: “virgin”, especially Muire Ógh, “the Virgin Mary”. Pronounced /o:/.
Peadar: St. Peter, pronounced /pʹadirʹ/, with a slender r in Cork Irish, even in the nominative.
Pól: St. Paul.
Satharn: “Saturday”, pronounced /sɑhərən/.
scannradh: “terror”, scanradh in the CO, pronounced /skaurə/ in WM.
seómra: “room”. An epenthetic vowel is shown in the LS of An Choróinn Mhuire, whereas other LS editions (e.g. of Séadna) do not show an additional vowel. Pronounced /ʃoːmrə~ʃoːmərə/.
stoirm: “storm”, pronounced /stirʹimʹ/.
teanga: “tongue”, with teangthacha in the plural. Pronounced /tʹaŋə, tʹauŋhəxə/. The traditional th in the middle of this word is required to show the diphthong. The CO has teangacha. In ilteangthachaibh, “in many languages”.
tispeánaim, tispeáint: “to show”, or taispeáinim, taispeáint in the CO.
tógaim, tógáilt: “to take, lift”, or tógaim, tógáil in the CO. Tógáilt na Maighdine Muire suas ar Neamh, “the Assumption of the Blessed Virgin Mary into Heaven”.
uile: “all, every”, pronounced /elʹi/ according to the LS transcription here, but also pronounced /ilʹi/.
uilechómhachtach: “almighty”, or uilechumhachtach in the CO. The pronunciation indicated here in LS is/elʹi-xo:xtəx/, although Shán Ó Cuív’s transcription in the LS edition of PUL’s An Teagasg Críostaidhe shows /ilʹi-xo:xtəx/; see under uile. Similarly, Dia an Uilechómhacht, “Almighty God”.

Micheál na Buile

I.

Cáit. A Mhichíl, airiú, cár ghabhais chúinn, nú cár chaithis an aimsir le corraíocht agus fiche bliain?

M. Bhíos i nGleann na nGealt, a Cháit.

C. Agus cad a chuir abhaile thu?

M. An t-uaigneas, mhuise.

C. An bhfuil an áit sin i bhfad ó bhaile?

M. Bhíos ag siúlóid ar feadh seachtaine sular shroiseas é, agus tá seachtain agus breis ó dh’fhágas é.

C. Cad é an saghas baíll é, a Mhichíl?

M. Tá, ball greannúr. Gleann fada uaigneach fiain, cnuic mhóra árda ar gach taobh dhe, sruthán fíoruisce ag rith trína lár, biolar ag fás ar bhruach an tsrutháin sin, agus liacht daoine buile bailithe ar gach taobh den tsruthán ag ithe an bhiolair agus ag ól an uisce.

C. Muise, Dia linn, a Mhichíl, nách suarach an bia é!

M. Ní chuirfeadh sé masmas ar dhuine, geallaim duit é.

C. Conas a chaithis an aimsir ann, a Mhichíl?

M. Nuair ’ shroiseas an áit, bhí tuirse agus ocras orm, agus an chéad duine a bhuail umam, do iarras air rud éigin le n-ithe ’ thabhairt dom. Níor dhein sé ach féachaint orm agus a cheann do chromadh arís. An méid díobh a bhí im chóngar, thógadar a gcínn agus d’fhéachadar orm, agus ansan chromadar arís, agus níor chuireadar a thuilleadh suime ionam. Nuair ná fuaras freagra níor labhras a thuilleadh, ach imeacht ag ithe an bhiolair leó.

II.

Cúpla lá ’na dhiaidh san bhíomair ag ithe agus ag ól, agus gan focal a’ béal éinne, agus cad do seólfí fán ngleann isteach ach bó agus í ag dul amú. Nuair ’ fhéach sí ’na tímpall agus chonaic sí an fiantas go léir, do chuir sé an bhúirtheach aisti ba thruamhéilí dár airigh mo dhá chluais riamh. Phreabamair suas agus d’fhéachamair uirthi. Nuair a bhí an bhúirtheach críochnaithe aici, agus an macalla d’éis í ’ fhreagairt seacht n-uaire ón sliabh, d’iompaigh sí ar a sálaibh agus chuir sí an talamh di chómh géar is ’ bhí sé ’na cosaibh. Chrom gach éinne arís agus níor bhíog glór duine ná beithígh ann go ceann seacht mblian ón lá san. Ansan do thóg seanduine beag, a bhí ann le fada, a cheann.

Airím géim bó,” ar seisean. D’fhéach gach éinne air, agus níor labhair duine.

D’imigh seacht mbliana eile sula bhfuair sé sin freagra. Fé dheireadh d’oscail garsún a bhéal agus duairt, “Cár airís í?” D’fhéach gach éinne ar an ngarsún agus níor bhog éinne a bhéal féin.

I gceann seacht mblian eile do thóg fear mór liath suas a cheann, agus d’fhéach sé go feargach ar an gcéad duine a bhris ar an gciúnas. Ansan d’fhéach sé go feargach ar an ngarsún, agus, i bhfad anonn do is é rud aduairt sé ná, “Tá an gleann bodhar agaibh!”

C. Agus cad a dheinis ansan, a Mhichíl?

M. Tháinig uaigneas orm. Thugas seacht mbliana ag feitheamh le cainnt an fhir bhig léith. Bhíos ar feadh seacht mblian ag brath ar cheist an gharsúin ó dhuine éigin. Ansan nuair ’ cheapas go ndéarfadh an fear mór rud éigin fónta, is é rud a dhein sé ná stop do chur leis an gcainnt ar fad.

C. An daighe, níorbh iúnadh dho san. Is agaibh a bhí an gleó. Chuireabhair teinneas cínn ar an bhfear mbocht.

M. Tháinig uaigneas ormsa ansan, agus thánag abhaile.

Foclóirín

airiú!:arú!, “why! really! indeed!” Pronounced /i’rʹu:~e’rʹu:/.
bíogaim, bíogadh: “to start, rouse”.
biolar: “watercress”. Compare Cnucán na biolraí, “Watergrass Hill”, mentioned in a letter by PUL to The Irishman in 1878, his first published writing. It seems PUL did have the standard form biolar and the feminine form biolrach had become calcified in that placename.
búirtheach: “an act of bellowing, roaring”, or búireach in the CO. The th is preserved, as the pronunciation is /bu:rʹhəx/ in traditional WM Irish.
chun: “towards”. The combined forms of this preposition are distinctive: chúm, chút, chuige, chúithi, chúinn, chúibh, chúthu. The Standard has chugam, chugat, chuige, chuici, chugainn, chugaibh, chucu.
ciúnas: “silence, quietness”.
cnuc: “hill”, or cnoc in the CO. Pronounced /knuk/.
corraíocht: “excess, addition”.
cúpla: “a couple”, taking the nominative singular. Pronounced /kuːpələ/.
daighe: found in an daighe, “the Dagda, a powerful god in Irish mythology; by extension, really, indeed!” Pronounced /ən dəi/. An daighe is given as don daighe in Foclóir Gaeilge-Béarla, but the etymology is unclear and the first syllable may just be the definite article.
éis: “track”. This word seems to be rarely used in its original meaning. Tar éis and d’éis are both found here, meaning “after”.
fad: “length”. I bhfad anonn, “after a long pause”.
fé: “under; against; over, about”, or faoi in the CO. This preposition was originally fa, but came to be confused with (“about”), producing , which form is occasionally found in PUL’s works and is retained in the editing here. The forms and faoi reflect the general trend for prepositional pronouns to replace the original prepositions. Fán ngleann isteach, “into the glen” (cf. faoi, II. 1b, “within the compass of” in FGB).
feargach: “angry”, pronounced /fʹarəgəx/.
fiain: “wild”. As the pronunciation is /fʹianʹ/, there seems no reason for the CO spelling, fiáin.
fiantas:“wilderness”, or fiántas in the CO. This word was traditionally written fiadhantas; the síneadh fada in the CO seems unjustifiable.
fíoruisce: “spring water, pure water”.
géim: “shout, roar”. Géim bó, “the lowing of a cow”.
Gleann na nGealt: Madman’s Glen, a placename mentioned here. Gealt means “crazy person, lunatic”. Gealt is pronounced /gʹahl/ according to CFBB.
gleó: “noise”.
greannúr: “funny”, or greannmhar in the CO, pronounced /grʹa’nu:r/. PUL clarifies in his Notes on Irish Words and Usages that this word means “queer, comical, peculiar”, but not “witty”.
iúnadh: “wonder, surprise”, ionadh. Pronounced /u:nə/.
liacht: “a great number, a multitude”.
macalla: “echo”. The original spelling was mac-alla, and accompanying glossary explains this word as meaning in its etymology, “son of the rock”.
masmas: “nausea”. The translation that accompanied the LS edition of Ár nDóithin Araon translates ní chuirfeadh sé masmas ar duine as “it wouldn’t give a person a surfeit”, probably because a surfeit of food can produce nausea.
Micheál: this is shown in IWM as pronounced /mʹi:’hɑ:l/, but occurs so frequently with a short i in PUL’s texts that it seems there was a variant /mʹi’hɑ:l/. The LS version of Ár nDóithin Araon has Míhál for the nominative and a Vihíl in the vocative, thus confusing the two variants with either a long or short vowel in the first syllable.
muise/mhuise: “well, indeed”, usually lenited in WM Irish. Listed as muise in FGB.
nú: “or”, or nó in the CO.
ocras: “hunger”, pronounced /okərəs/.
sál: “heel”, or sáil in the CO, where the dative has replaced the historical nominative.
seólaim, seóladh: “to send, steer, direct”. Cad do seólfí fán ngleann isteach ach bó, “what should come into the valley, but a cow”.
siúlóid: “walking; a walk”, usually a noun, but used as a verbal noun here.
sroisim, sroisiúint: “to reach”, or sroichim, sroicheadh in the CO. This was spelt with -ch in the original, but IWM and CFBB confirm the WM pronunciation is /sroʃimʹ, sro’ʃu:ntʹ/.
teinneas: “soreness”, or tinneas in the CO. Pronounced /tʹeŋʹəs/.
trí: “through”, found as tré in the original.
truamhéileach: “piteous, plaintive”, or truamhéalach in the CO.
tu, thu: disjunctive form of the second person pronoun, pronounced /tu, hu/. Always in the CO.
uaigneach: “lonely, desolate”, pronounced /uəgʹinʹəx/.
uaigneas: “loneliness”, pronounced /uəgʹinʹəs/.