Aithris ar Chríost II:XII

CAIBIDEAL A DÓDHÉAG.

BÓTHAR RÍOGA NA CROISE NAOFA.

1. Focal cruaidh, dar lena lán, is ea an focal so: Tréig thu féin; tóg chút do chros, agus lean Íosa.

Ach beidh sé níos deocra go mór éisteacht leis an bhfocal deirineach úd: Imídh uaim, a dhrong mhallaithe, isteach sa tine shíoraí.

Na daoine a dh’éisteann anois leis an bhfocal i dtaobh na croise, ní gá dhóibh aon eagal a bheith orthu roimis an bhfocal i dtaobh na tine síoraí.

Beidh an cómhartha so na croise in sna flaithis nuair a thiocfaidh an Tiarna ag tabhairt na breithe.

Seirbhísigh na croise, an mhuíntir a chaith a mbeatha de réir Chríost ar an gCrois Chéasta, beid siad go léir an uair sin lán de mhuinín ag teacht i láthair an Chríost chéanna agus É ag tabhairt na breithe.

2. Cad é an t-eagal atá ort mar sin an chros do thógaint chút, agus gurb í a bhéarfaidh isteach sa ríocht thu?

Sa chrois atá leas anama. Is inti atá beatha shíoraí. Is inti atá cosaint ar namhaid. Is í a thugann sólás ó neamh dúinn, agus neart aigne, agus áthas anama. Is inti atá bárr gach súáilce. Is inti atá críochnú gach naofachta.

Níl sábháil anama, ná súil le beatha shíoraí ach i gCrois an tSlánaitheóra.

Tóg chút do chros, dá bhrí sin, agus lean Íosa, agus sroisfir an bheatha shíoraí.

Tá Íosa imithe rómhat, ag iompar a chroise, agus d’fhuilig Sé bás duit ar an gcrois, i dtreó go ndéanfása do chros a dh’iompar agus gurbh ionúin leat bás ar an gcrois.

Óir, má gheibheann tú bás in éineacht le hÍosa, beidh tú beó in éineacht le hÍosa. Agus má bhíonn tú páirteach ’na pheannaid, beidh tú páirteach ’na ghlóire.

3. Féach; is í an chros an ní go léir. Agus is é an bás an gnó go léir. Agus níl bóthar eile chun na beatha, ná chun suaimhnis aigne, ach bóthar na croise naofa agus na peannaide chun aithrí in aghaidh an lae.

Éirigh id rogha áit, cuardaigh do rogha rud, ní bhfaighir bóthar níos aoirde thuas ná bóthar níos sábhálta thíos, ná an bóthar san na croise naofa.

Riaraigh gach uile ní de réir do thoile agus do thuisceana, agus chífir ná beidh aon dul agat ó rud éigin a bheith le fulag agat i gcónaí, peocu is toil leat é nú nách toil. ’Sé sin le rá, beidh an chros agat i gcónaí, peocu is maith leat é nú nách maith.

Beidh teinneas ort id bhallaibh beatha, nú beidh buairt agat le fulag it aigne.

4. Uaireanta beidh Dia imithe uait. Uaireanta eile beidh do chómharsa ag cur trioblóide ort. Agus in éaghmais an méid sin, beidh tú féin go minic ’od chrá féin.

Agus mar bharra air go léir, ní bheidh aon leigheas agat le fáil, ná aon fhuascailt. Ní foláir duit fulag pé faid is toil le Dia é.

Óir is é toil Dé nách foláir duit a dh’fhoghlaim conas buaireamh gan sólás a dh’fhulag, agus conas tu féin a dh’fhágáilt ar fad i láimh Dé, i dtreó go gcuirfeadh an fulag breis úmhlaíochta ort.

Níl éinne a thuigeann Páis an tSlánaitheóra chómh maith leis an té a chaitheann rud éigin den tsórd a dh’fhulag.

Tá an chros, dá bhrí sin, le fáil i gcónaí, agus tá sí id chómhair ins gach aon bhall.

Níl aon dul uaithi agat pé áit ’na rithfir, mar pé áit ’na ngeóbhair béarfair thu féin leat ann, agus beidh tú féin agat i gcónaí.

Féach suas nú féach síos, féach amach nú féach isteach; gheóbhair an chros ins gach aon bhall; agus ní foláir duit an fhoighne ’ dhéanamh ins gach aon bhall, más maith leat suaimhneas aigne ’ bheith agat, agus an choróinn shíoraí do thuilleamh.

5. Má iomprann tú an chros go toiltheanach iompróidh sí thu, agus béarfaidh sí léi thu chun na críche atá uait, chun na háite ’na mbeidh deireadh le fulag, ní ná beidh anso choíche.

Má iomprann tú í i gcoinnibh do thoile, is amhlaidh a bheidh tú ag déanamh tuilleadh ualaigh duit féin, agus ag méadú do thrioblóide; agus pé rud a dhéanfair caithfir í ’ dh’iompar.

Má chaitheann tú dhíot cros, ná bíodh aon phioc dá mhearathall ort ná go gcurfar ort ceann eile, ceann a beidh níos truime, b’fhéidir.

6. An amhlaidh is dó’ leat go bhféadfairse dul ó ní nár fhéad aon duine riamh fós dul uaidh? Cá bhfuil an naomh a ghoibh tríd an saol so gan cros agus buaireamh?

Dá mb’é ár Slánaitheóir Íosa Críost féin é, ní raibh Sé uair a’ chloig dá bheatha gan dólás: Mar sin, adeir Sé, níorbh fholáir do Chríost fulag, agus éirí ó sna mairbh, agus ar an gcuma san teacht isteach ’na ghlóire.

Agus cad ab áil leatsa bheith ag lorg bóthair eile, in éaghmais an bhóthair ríoga so, bóthar na croise naofa?

7. Cros agus mairtireacht ab ea beatha Chríost ar fad, agus tusa a d’iarraidh suaimhnis agus áthais duit féin!

Tá dearúd ort, dearúd mór, má loirgeann tú aon rud ach peannaid ar an saol so. Níl i mbeatha an duine ar an saol so ach peannaid ar fad, agus an chros ins gach aon bhall ann.

Agus an té is doimhne a théann sa bheatha sprideálta is minic gurb é a gheibheann na crosa is truime, mar, trí mhéid a ghrá do Dhia, is air is crua bheith deighilte ó Dhia.

8. Ach san am gcéanna, i lár na peannaide go léir, níl an duine sin gan gaoth sóláis ag teacht chuige. Ag fulag na croise dho tuigeann sé in’ aigne go bhfuil an sochar sprideálta ag dul i méid do.

Fuiligeann sé an t-ualach le lánchroí, agus ansan is muinín as Dia agus súil le sólás a bhíonn aige in inead an ualaigh.

Agus dá mhéid a cráitear an cholann leis an bpionós is ea is mó a neartaítear an aigne laistigh le grásta Dé.

Agus uaireanta, mar gheall ar an ngrá a bhíonn ag an nduine don tsólás a gheibhtear ó chrois Chríost, bíonn an neartú aigne a dheineann an fulag agus an pionós chómh láidir sin nách maith leis an nduine bheith ’na n-éaghmais. Tuigeann sé in’ aigne dá mhéid a dh’fhuiligeóidh sé ar son Dé gurb ea is taithneamhaí a bheidh sé i láthair Dé.

Ní har an nduine is cóir a bhaochas san a bheith, ach ar ghrásta Chríost féin. Tá grásta Dé chómh cómhachtach san go gcuireann sé ’ fhéachaint ar nádúr lag an duine, an pionós agus an trioblóid is fuath leis, do lorg agus do ghlacadh agus d’fhulag, le díogras.

9. Níl sé de réir nádúra an duine an chros d’iompar, an chros do ghráú, an cholann do smachtú agus do chur fé chois, diúltú d’onóir, cur suas le tarcaisne, é féin d’ísliú, agus dúil a bheith aige go n-ísleódh daoine eile é; gach bárthan agus gach díobháil a dh’fhulag le foighne, agus gan aon lorg a bheith aige ar tairbhíbh an tsaeil seo.

Féach isteach ionat féin agus chífir ná fuil ar do chumas in aon chor nithe den tsórd san a dhéanamh.

Ach má bhíonn do mhuinín as Dia agat tabharfar duit ó neamh an cumas. Curfar an saol agus an cholann fé smacht do thoile.

’Na theannta san, má bhíonn arm an chreidimh agat, agus séala croise Chríost ort, ní heagal duit an namhaid, an diabhal.

10. Cuir rómhat, dá bhrí sin, mar a dhéanfadh seirbhíseach maith dílis le Críost, cros do Thiarna d’iompar go fearúil, ós ar an gcrois a céasadh É ar do shonsa.

Cuir rómhat mórán bárthain agus mórán míchothroim a dh’fhulag an fhaid a bheidh tú sa bheatha mhífhoirtiúnach so. Óir sin mar a bheidh agat, pé áit ’na mbeir. Agus sin mar ’ gheóbhair an bheatha so, pé áit ’na raighir i bhfolach.

Ní foláir an scéal a bheith amhlaidh. Níl aon leigheas ar na trioblóidíbh, ná aon dul uathu, ach iad d’fhulag.

Más maith leat caradas an Tiarna ’ bheith agat, agus tu ’ bheith páirteach leis, ól a chailís le grá dho.

Fág fé Dhia na sóláis. Tugadh Sé dhuit iad nú cimeádadh Sé uait iad, de réir a thoile naofa.

Ach tusa, cuirse rómhat na trioblóidí ’ dh’fhulag, agus abair leat féin gur sóláis ana-mhóra iad. Óir ní haon chomórtas trioblóidí na haimsire atá againn anso, in aice leis an nglóire shíoraí a thuíllfid siad duit, bíodh go gcurfí iad go léir ort féin agus go bhféadfá féin iad go léir a dh’fhulag.

11. Nuair a bheidh tú i dtreó go mbeidh na trioblóidí milis duit, agus go mbeidh dúil agat iontu ar son Chríost, ní miste dhuit a mheas an uair sin go bhfuil an scéal go maith agat, mar beidh flaitheas Dé ar an dtalamh so agat.

An fhaid a bheidh doicheall roimis an bpionós agat agus tú ag teitheadh uaidh, beidh an scéal go holc agat. Is pionós bheith ag teitheadh ó phionós, agus cimeádfaidh an pionós san suas leat i gcónaí.

12. Má shocraíonn tú t’aigne, mar is ceart duit í ’ shocrú, ar an bpionós a dh’fhulag, agus ar an mbás a dh’fhulag, beidh an scéal go maith agat gan a thuilleadh ríghnis, agus beidh suaimhneas ort.

Dá dtógtí suas tu, mar a tógadh Pól, go dtí an tríú flaitheas, ní chuirfeadh san tu ó nithe ’ bheith le fulag agat: Taispeánfadsa dho san, aduairt Íosa, cad iad na nithe móra atá le fulag aige ar son m’ainme.

Tá ort pionós a dh’fhulag, dá bhrí sin, más maith leat grá ’ bheith agat d’Íosa agus a thoil do dhéanamh i gcónaí.

13. Ó, dá mb’fhiú thu go dtabharfí ní dhuit le fulag ar son ainme Íosa! Cad í an ghlóire le méid a bheadh dá bhárr agat! Cad é an t-áthas a churfá ar aingealaibh Dé! Cad é an dea-shampla ’ thabharfá don chómharsain!

Mar, molann gach éinne an fulag, bíodh gur fánach duine gur maith leis fulag a dhéanamh.

Agus go deimhin ba chóir duitse roinnt bheag a dh’fhulag ar son Chríost, nuair a chíonn tú na slóite ag fulag pionóisí móra ar son an tsaeil seo.

14. Tuig an méid seo go cruínn. Beatha báis is ea is ceart duitse ’ chaitheamh. Dá mhéid a bhásaíonn duine a bheatha féin is ea is mó a thosnaíonn sé ar bheith beó chun Dé.

Níl éinne oiriúnach chun nithe sprideálta do bhreithniú ach an té a dh’íslíonn é féin chun trioblóidí ’ dh’fhulag ar son Chríost.

Níl aon rud is taithneamhaí i láthair Dé, ná is tairbhí do dhuine féin, ná nithe ’ dh’fhulag go foighneach ar son Chríost.

Dá mbeadh do rogha le fáil agat, b’fhearra dhuit fulag ar son Chríost do thoghadh ná mórán sóláis do thoghadh, mar do dhéanfadh an fulag thu cosmhail le Críost féin, agus leis na naoimh.

Mar ní hiad an sólás sprideálta agus an mhísleacht a thuíllfidh luacht saothair dúinn ná a dhéanfaidh leas anama dhúinn, ach fulag pian agus fulag trioblóidí le foighne is ea ’ dhéanfaidh é.

15. Dá mbeadh aon ní eile ní b’fheárr agus níba thairbhí chun na cine daonna ’ dh’fhuascailt ná pianta ’ dh’fhulag ar a shon, do thaispeánfadh ár Slánaitheóir dúinn an ní sin, le briathar agus le gníomh.

Is é rud a thaispeáin Sé go soiléir dá dheisceabalaibh a bhí dhá leanúint, agus do gach duine gur mian leis É ’ leanúint, ná gurbh é a leas an chros a dh’iompar: Más mian le héinne teacht im dhiaidhse, ar Seisean, tógadh sé chuige a chros agus leanadh sé Me.

Tar éis gach ní do lé’ agus do bhreithniú, dá bhrígh sin, ní féidir a rá sa deireadh ach, gur trí mhórán trioblóidí a chaithfimíd dul isteach i ríocht Dé.

Foclóirín

ainm: “name”, with ainme in the genitive. This word is feminine here, but masculine in GCh. Pronounced /anʹimʹ/.

arm: “army” or “weapon”. Pronounced /ɑrəm/.

bárthan: “injury, harm”, or bárthainn in GCh. The genitive is given here as bárthain, showing this noun to be masculine in PUL’s Irish. Bárthan is an abstract noun with no plural; hence, mórán bárthain has the genitive singular.

cad: “what”, used as cad é in exclamations meaning “how”, as in cad é a bhfuil de dhaoine, “how many people” in I:III here. Cad é an suaimhneas!, “how great would be the peace/ease!” Cad í an ghlóire le méid!, “how great would be the glory!” Also note similar usage without é, as in cad a bhfuil de dhaoine in I:XXIII here. The use of cad é before a bhfuil seems abnormal, as a bhfuil de dhaoine is not a noun phrase, and this is the only example of this structure I can find, whereas as cad a bhfuil is frequently used in PUL’s works.

caradas: “friendship”, or cairdeas in GCh.

cine: “race, nation”. Note this word is feminine here, but masculine in GCh.

comórtas: “comparison”.

coróinn: “crown”, or coróin in GCh, pronounced /kro:ŋʹ/.

cosmhail: “like”, or cosúil in GCh. IWM indicates that smh is pronounced /sv/ in Cork Irish, i.e. /kosvilʹ/ here, although /ko’su:lʹ/ is also found.

críochnú: “accomplishment; perfection”.

dea-shampla: “good example”.

deisceabal: “disciple”.

doicheall: “churlishness; reluctance”, pronounced /dohəl/.

éaghmais: “absence, lack”, or éagmais in GCh, pronounced /iamiʃ/. In éaghmais, “besides, other than, as well as”.

féachaint: cur ’ fhéachaint, “to force or compel someone”. This would be iallach or iachall a chur in GCh. PUL uses this phrase without an intervening de, but the phrase generally occurs as cur d’fhéachaint ar dhuine rud a dhéanamh.

gráím, gráú: “to love”. Second-conjugation forms are occasionally found here and elsewhere in PUL’s works.

iompraim, iompar: “to carry, bear”, or iompraím, iompar in GCh. As a syncopating verb, the future is iompróidh. Pronounced /u:mpərimʹ, u:mpər/.

isteach: “inside” (with motion), pronounced /iʃ’tʹax/.

mairtireacht: “martyrdom”, or mairtíreacht in GCh.

marbh: “dead; dead person”, pronounced /mɑrəv/. Éirí ó sna mairbh, “to rise from the dead”.

míchothrom: “unevenness; unfairness”, pronounced /mʹi:’xorhəm/.

mísleacht: “sweetness”, or milseacht in GCh. Pronounced /mʹi:ʃlʹəxt/.

páirteach: “partaking, sharing” in something (with i).

riaraím, riarú: “to arrange, manage, dispose”, or riaraim, riar in GCh. PUL also uses forms derived from riaraim, riar/riaradh in his works. Of the second-conjugation forms, only the imperative riaraigh (found here) and the participle riaraithe are attested in PUL’s works.

rithim, rith: “to run”. The original spelling often shows the quality of the r, with ruith in the imperative and ruithfir in the future (pé áit ’na ruithfir), edited here as rith and rithfir.

rogha: “choice”, pronounced /rou/. The broad or slender quality of the r (with the slender r used in leniting circumstances) is shown in the LS edition of Aithris: id rogha áit, “wherever you wish”, is transcribed as ad’ reou áit, i.e. /əd rʹou ɑ:tʹ/.

sábhálta: “safe”, or sábháilte in GCh.

séala: “sign; seal”.

slua: “host, crowd, legion”. PUL forms the plural of this word, sluaite in GCh, with an –ó-. While IWM (§92) shows the local pronunciation as /sluətʹi/, /slo:tʹi/ is also found in verse. The medial –ó- is therefore retained.

taispeánaim, taispeáint: “to show”. PUL consistently wrote this word with a broad t, as it stands in GCh, but IWM (see the note to §368) shows the pronunciation is /tʹis’pʹɑ:nimʹ, tʹis’pʹa:ntʹ/ (or /tʹi’ʃa:nimʹ, tʹi’ʃa:ntʹ/) in WM Irish. A slender t is shown in the LS version of Aithris ar Chríost. Note that the imperative and third-person singular preterite regularly have a slender n in PUL’s works: taispeáin, do thaispeáin sé.

teinneas: “soreness”, or tinneas in GCh. Pronounced /tʹeŋʹəs/.

Aithris ar Chríost II: XI

CAIBIDEAL A hAONDÉAG.

A LUÍGHEAD DAOINE A THUGANN GRÁ DO CHROIS ÍOSA.

1. Tá ag Íosa anois a lán daoine go bhfuil grá acu do ríocht Íosa ar neamh, ach fíorbheagán daoine gur fonn leó Cros Íosa d’iompar; a lán atá ag lorg sóláis, fíorbheagán atá tugtha do thrioblóidíbh a ’ dh’fhulag; a lán gur maith leó suí chun búird i bhfochair Íosa, fíorbheagán gur maith leó troscadh ’ dhéanamh i bhfochair Íosa.

Is maith le gach éinne bheith séanmhar i bhfochair Íosa. Níl ach beagán gur maith leó pianta ’ dh’fhulag ar a shon.

Is maith lena lán Íosa do leanúint chómh fada le briseadh an aráin; ach níl puínn gur maith leó dul chómh fada le cailís na Páise ’ dh’ól.

Molann a lán a mhíorúiltí. Ní thaithneann tarcaisne na croise le puínn.

Tá a lán agus bíonn grá acu d’Íosa an fhaid ná gabhann aon rud ’na gcoinnibh. Bíd siad á mholadh agus ag breith bhaochais leis an fhaid a bíd siad ag fáil sóláis uaidh.

Ach má cheileann Sé É féin orthu beagán, agus má fhágann Sé iad ar feadh tamaill, siúd ag gearán iad agus ag cásamh, nú ag titim in éadóchas ar fad.

2. An mhuíntir, áfach, nách ar son an tsóláis a tugtar dóibh a bhíonn grá acu d’Íosa, ach ar son Íosa féin, is ag breith bhaochais leis a bhíd siad, peocu dólás nú sólás a tugtar dóibh.

Agus dá mb’é a thoil naofa gan aon bhlúire sóláis a thabhairt choíche dhóibh, ní thabharfaidís choíche dho ach moladh agus baochas.

3. Ó, cad ná féadann grá d’Íosa ’ dhéanamh, nuair a bhíonn sé glan ó ghrá do dhuine féin nú ó bheith ar mhaithe le duine féin.

An mhuíntir a bhíonn coitianta ag lorg sóláis, cad ’tá iontu ach lucht tuarastail do lorg?

Nách grá dhóibh féin, níos mó ná do Chríost, atá ag an muíntir a bhíonn ag féachaint i gcónaí chun a dtairbhe féin nú chun a sochair féin?

Cá bhfuil an duine le fáil atá ollamh ar sheirbhís Dé ’ dhéanamh in aisce?

4. Is fánach le fáil duine chómh sprideálta san go bhfuil sé lom ó gach ní.

Cá bhfuil an duine le fáil atá gan beann ar shaibhreas, agus lom, in’ aigne, ó gach ní cruthaithe? Is fada anonn a luach, chómh fada le himeallaibh an domhain.

Tugadh duine uaidh a chuid ’en tsaol; is neamhní fós é.

Deineadh duine aithrí mhór; níl ann fós ach suarachas.

Foghlamaíodh duine iomláine gach eólais; ní puínn atá déanta aige fós.

Bíodh fíoraontacht mhór aige, agus díogras, agus déabhóideacht ar lasadh; tá mórán in easnamh air fós. Tá in easnamh fós air an ní is mó ’na bhfuil gá aige leis.

Cad é an ní é sin? Tar éis gach uile ní a thréigean do, go dtréigfeadh sé é féin. Go scarfadh sé ar fad leis féin. Go bhfágfadh sé é féin agus ná beadh aon ghrá feasta aige dho féin.

Nuair a bheidh gach ní déanta aige, de réir mar is dó’ leis is ceart do, tuigeadh sé in’ aigne ná fuil aon rud déanta aige.

5. Nuair a bheidh gnó mór maith déanta aige, ná measadh sé an gnó ’ bheith mór ná maith; ach tuigeadh sé ná fuil ann féin ach seirbhíseach gan mhaith, fé mar adeir Béal na Fírinne: Nuair a bheidh gach ní déanta agaibh atá órdaithe dhíbh, abraidh, Níl ionainn ach seirbhísigh gan mhaith.

Ansan is ea is féidir do bheith go dealbh agus go lom i gceart, sa sprid, agus a rá, mar aon leis an bhFáidh: Aonarán bocht is ea mise.

Agus fós, níl éinne is saibhre, ná is mó cómhacht, ná is scortha ó cheanglaibh, ná an duine sin gurb eól do scarúint le gach aon rud, agus é féin do chur san áit is ísle.

Nóta

Béal na Fírinne: the English version of Imitatio Christi has “as the Truth Himself saith”. However, fírinne is an abstract noun, and so PUL expands this to Béal na Fírinne in reference to the utterances of Christ.

Foclóirín

anonn: “over there, to that side”, pronounced /ə’nu:n/. Fada anonn, “a long way off”.

aonarán: “a solitary person”.

bórd: “table”, with búird in the genitive. Suí chun búird, “to sit at table”.

cailís: “chalice”.

ceangal: “bond, tie, fetter”. PUL has ceanglacha in the nominative plural (which form is attested in other works by PUL), but, as in II:XI here, ceanglaibh in the dative plural. Pronounced /kʹaŋəl, kʹaŋələxə, kʹaŋəlivʹ/.

fánach: “scattered”. Fánach le fáil, “rarely to be found”.

troscadh: “fast, abstinence”.