Drochobair Lastuas

Caibideal a haondéag

Drochobair Lastuas

Bhí an cleasaí ag féacaint ’na thímpall ar na daoine agus iad go léir ag féachaint air sin agus ar an mála agus iúnadh acu á dhéanamh den mhála. Bhíodar ag cogarnaigh; dhá fhiafraí dhá chéile conas ’ fhéad an mála ’ bheith ag féachaint chómh folamh, chómh titithe ar a chéile agus na rudaí beó úd go léir istigh ann.

“Nách ana-shocair, a chleasaí,” arsa Tadhg Ó Ceallaigh, “atá an gadhar agus an coinín, agus an cat agus an luichín agat anois istigh sa mhála san.”

“Táid siad ana-shocair, a rí,” arsan cleasaí.

“Ba dhó’ le duine,” arsan rí, “go bhfuil an mála folamh. Níor dhó’ le duine ’ dh’fhéachfadh air go bhfuil aon rud istigh ann. Mura mbeadh go bhfeacaigh mo dhá shúil iad ag teacht amach as agus ag dul isteach arís ann ní chreidfinn go bhfuilid siad istigh ann in aon chor.”

“Táid siad istigh ann, a rí,” arsan cleasaí, “agus tá mórán rudaí nách iad istigh ann, agus dá dtugadh do shoílse dhómhsa chúig marga eile do thaispeánfainn díbh tuilleadh dá bhfuil istigh ann.”

“Tabharfad go deimhin,” arsan rí, “agus fáilte. Ní bhfuaras riamh oiread suilt a chúig marga agus ’ thugais dúinn as na chúig marga deirineacha san a thugas duit. Seo dhuit chúig marga eile agus scaoil chúinn tuilleadh dá bhfuil sa mhála agat. Mheasas ar dtúis gur mhála bacaigh é agus bhíos dhá cháineadh toisc gan é ’ bheith níos téagartha agus níos truime agat. Is beag dá chuímhneamh a bhí agam cad é an saghas rudaí a bhí istigh ann agat. Seo dhuit na chúig marga agus scaoil chúinn tuilleadh de sna hiúnaíbh.”

Do ghlac an cleasaí an t-airgead agus chuir sé chuige é. Ansan chuir sé a lámh isteach sa mhála agus thug sé leis amach ceirthlín snátha. Do rug sé ’na láimh chlé ar cheann an tsnátha agus bhí an ceirthlín ’na láimh dheis aige. D’fhéach sé suas sa spéir. D’fhéach an rí suas. D’fhéach gach éinne suas. Chonacadar, i bhfad suas uathu, mar ’ bheadh scamall dubh. Do chas an cleasaí a lámh dheas agus chaith sé an ceirthlín, i ruchar, uaidh suas, i dtreó an scamaill. Do ghluais an ceirthlín suas. Chimeád an cleasaí ceann an tsnátha ’na láimh chlé. Bhí an ceirthlín ag imeacht suas, agus an snáth ag teacht de, go dtí go ndeigh sé isteach sa scamall a radharc na ndaoine. Bhí an ceirthlín thuas istigh sa scamall ansan agus an snáth sínte ón scamall anuas agus greim ag an gcleasaí ’na láimh chlé ar an snáth. Ansan do chuir an cleasaí a lámh dheas isteach sa mhála agus ní luch ná cat ná gadhar ná coinín a thug sé leis amach as ach giorrae.

“Imigh leat suas!” ar seisean leis an ngiorrae. Siúd suas fan an tsnátha an giorrae, agus é, ba dhó’ le duine, i riocht titim anuas de, in aghaidh gach truslóige reatha dá dtugadh sé.

“Múinfeadsa rith níos feárr ná san duit, a bhioránaigh!” arsan cleasaí agus chuir sé a lámh isteach sa mhála agus thug sé leis amach cú agus greim ar chúl aige uirthi. Do scaoil sé an chú suas i ndiaidh an ghiorrae ar an snáth. D’fháisc an giorrae chun reatha dháiríribh nuair a chonaic sé an chú ar a thóir. Siúd suas fan an tsnátha iad go tréan, agus gach aon sceamh buile ag an gcoin, go dtí gur ritheadar araon isteach sa scamall. Tar éis iad do dhul isteach sa scamall do hairíodh an sceamhaíol ar siúl go géar agus go nímhneach agus do chonacthas an snáth á chrothadh go dian fé mar a bheadh ana-phlé ar siúl thuas. Is amhlaidh a mheasadh an rí agus na daoine go n-airídís an giorrae ag rith anonn ’s anall thuas, tríd an scamall, agus an chú ag baint chasadh anois is arís as, díreach mar a bhainfeadh cú casadh a giorrae dá mbeadh sí dhá fhiach ar an dtalamh. Bhí an rí agus na daoine ag féachaint suas go géar féachaint an bhféadfaidís aon radharc in aon chor a dh’fháil ar an bhfiach. Níor fhéadadar. Bhí an scamall ródhorcha, ródhlúite ’na chéile.

Bhí an rí agus na daoine go léir ag féachaint suas ar an scamall agus iad á dh’iniúchadh go géar, iad ag éisteacht le hamhastrach na con agus iad a d’iarraidh radhairc éigin ’ fháil ar an gcluiche a bhí ag an ngiorrae dá fháil. Chonacadar an snáth i láimh an chleasaí agus greim daingean aige air, agus chonacadar, le déine an ghleó a bhí ar siúl thuas, an snáth ag crith agus é dá shuaitheadh anonn ’s anall, agus lámh an chleasaí dá shuaitheadh anonn ’s anall le tarrac agus le suaitheadh an tsnátha. Bhí gach éinne dhá rá nárbh fhada go mbrisfeadh an snáth; nárbh fhéidir do a leithéid de tharrac agus de shuaitheadh do sheasamh i bhfad.

Do labhair an cleasaí leis an mála. “An bhfuileann tú ansan, a Ruathaire?” ar seisean.

“Táim,” arsa guth as an mála.

“Tair chúm amach anso,” arsan cleasaí. Do léim tollaire garsúin amach as an mála. Do leath a súile ar an rí agus ar na daoine nuair a chonacadar an garsún!

“Imigh ansúd suas,” arsan cleasaí, “agus ná leog don choin an giorrae do mharú nuair a bhéarfaidh sí air.”

Do léim an garsún in áirde ar an snáth agus siúd suas é agus é a’ lámhacán ar a dhá dheárnainn agus ar a dhá ghlúin. Chonaic an rí agus na daoine é ag sleamhnú suas ar an snáth go dtí gur imigh sé as a radharc isteach sa scamall. Ansan do hairíodh a ghlór agus é ag cosc na con agus do mhéadaigh ar an amhastrach agus ar shuaitheadh an tsnátha agus ar an ngluaiseacht anonn ’s anall thuas, i dtreó gur mheas gach éinne gur ag géarú na con a bhí an garsún in inead bheith dhá cosc. B’éigean don chleasaí a dhá láimh do chur ar an snáth bhí an feidhm chómh láidir sin air. Bhí an chú ag amhastraigh ar buile agus an garsún ag liúirigh ar buile agus an snáth dá tharrac agus dá shuaitheadh ar buile agus an greim dúid ag an gcleasaí ar an snáth, agus na daoine go léir chómh ciúin sin gur dhó’ le duine ná feicfeadh iad ná rabhadar in aon chor ann. Fé dheireadh do stad an amhastrach agus do stad an suaitheadh agus an tarrac ar an snáth. Ansan do hairíodh an garsún ag cur an anama amach ag gáirí agus é ag liúirigh agus ag screadaigh, i dtreó gur dhó’ le duine ’ bheadh ag éisteacht leis nách aon gharsún amháin a bhí ann ach fiche garsún.

“Tá rud éigin bunoscionn ar siúl ansúd thuas is eagal liom,” arsan cleasaí.

“Ní deirim ná go bhfuil,” arsan rí.

Do chrom an cleasaí ar an snáth do tharrac anuas. Bhí sé ag tarrac an tsnátha chuige ar feadh tamaill mhaith sara dtáinig cú ná giorrae ná garsún amach as an scamall. Fé dheireadh do chonacthas iad ag teacht amach agus is amhlaidh a bhíodar agus an chú agus an giorrae in achrann ’na chéile agus an garsún os a gcionn agus é ag cur an anama amach ag gáirí. Do tairrigeadh anuas tamall eile iad agus ansan is ea ’ chonaic an rí agus na daoine an radharc ba greannmhaire agus dob éagsamhlaí dá bhfeacadar riamh. Bhí greim ar scórnaigh ag an ngiorrae ar an gcoin agus é ag tachtadh na con! Bhí an garsún ag dul in sna céadéagaibh le neart gáirí. Bhí na daoine go léir, agus an rí chómh maith le cách, ag cur an anama amach ag gáirí an túisce ’na bhfeacadar an radharc san. Bhí an giorrae ag fáscadh go dian agus go dlúth ar scórnaigh na con agus an chú ag únthairt agus ag casadh agus ag croitheadh a cos a d’iarraidh í féin do réiteach ón ngreim maraitheach a bhí ag an ngiorrae ar scórnaigh uirthi. Do chimeád an giorrae a ghreim go dtí gur stad an únthairt agus gur shín an chú a cosa agus í marbh! Bhíodar ar an dtalamh ag an gcleasaí um an dtaca san.

Nuair a fuair an giorrae go raibh an chú marbh aige agus ná raibh aon sciotharnach den anam inti do bhog sé a ghreim di agus do dhruid sé uaithi amach. Ansan, fé mar a thabharfadh sé fé ndeara gur chuir an chú cor éigin di agus go mb’fhéidir ná raibh sí marbh i gceart, thug sé léim chúithi agus do rug sé ar an scórnaigh [ag tabhairt] fáscadh eile dhi. Nuair a bhí a aigne sásta go raibh sí marbh d’imigh sé anonn agus do luigh sé in aice an gharsúin, díreach mar a dhéanfadh gadhar, agus bhí gach aon tsúilfhéachaint aige ar an gcoin, le heagla go gcuirfeadh sí aon chor eile dhi.

Níor chuir. Bhí an cleasaí ag féachaint ar an gcoin agus dob fhuiriste a dh’aithint do raibh fearg air. Bhí sé ag féachaint ón gcoin go dtí an giorrae agus ón ngiorrae go dtí an garsún, agus ón ngarsún go dtí an chú arís. Fé dheireadh do labhair sé.

“Greadadh chút, a thollaire,” ar seisean, “cad ’na thaobh nár dheinis an rud aduart leat!”

“Do dheineas an rud adúraís liom,” arsan garsún.

“Thugais d’éitheach!” arsan cleasaí, “níor dheinis. Duart leat gan leogaint dóibh a chéile do ghortú agus do leogais don ghiorrae an chú bhreá san do mharú orm.”

“Ní dúraís aon ní dhá shórd san,” arsan garsún. “Dúraís liom gan leogaint don choin an giorrae do mharú agus níor leogas.”

“Duart leat gan leogaint dóibh a chéile ’ mharú ná do ghortú,” arsan cleasaí.

“Ní dúraís a leithéid,” arsan garsún. “Fágaim fén rí é! Bhí an rí ag éisteacht leat,” arsan garsún.

“Tá an ceart ag an ngarsún, a chleasaí,” arsan rí. “Dúraís leis gan leogaint don choin an giorrae do mharú.”

“Is fíor san!” arsa fear na leathchluaise, “d’airigh mo dhá chluais tu dhá rá leis an ngarsún imeacht suas agus gan leogaint don choin an giorrae do mharú!”

“Is fíor! Is fíor! Is fíor!” arsa gach éinne. Níor dhein an cleasaí aon bhlúire amháin ach a chlaíomh do tharrac as a leath-thruaill agus déanamh anonn ar an ngarsún agus an ceann do chaitheamh de le scuab-bhuille den chlaíomh! Bhí an bhuille chómh láidir sin gur léim an ceann in áirde sa spéir agus gur thit sé chun tailimh tamall maith ón áit ’nar thit an corp.

D’éirigh an rí ar buile. Thairrig sé a chlaíomh. “Is olc an gníomh é sin atá déánta agat!” ar seisean. “Níor cheadaíos-sa riamh gníomh den tsórd im láthair!” agus bhí sé ag druidim i dtreó an chleasaí.

“Ó, a rí,” arsan cleasaí, “ós olc leatsa an gníomh leighisfeadsa é!” D’imigh sé anonn chun na háite ’nar thit an ceann. Do rug sé ar ghruaig an chínn agus chaith sé an ceann i ruchar, i dtreó an chuirp. Chuaigh an ceann chun a áite féin, ar mhuineál an chuirp, agus cheangail sé ann agus d’éirigh an garsún ’na sheasamh! Do stad Tadhg Ó Ceallaigh agus é ag féachaint ar an ngarsún, agus a chlaíomh nochtaithe ’na láimh aige agus a bhéal agus a dhá shúil ar dianleathadh! Bhí an garsún ’na sheasamh, ach má bhí is amhlaidh a bhí a aghaidh i leith a dhroma agus a chúl i leith a uchta! Chrom sé ar siúl ach is amhlaidh a bhí sé ag gabháil tímpall mar ’ bheadh bó ’na mbeadh an galar cam uirthi!

“Ach! a chleasaí,” arsa Tadhg, “tá an donas ar fad déanta anois agat air! B’fhearra dho bheith marbh ná bheith beó agus é ar an gcuma san!”

“Tá go maith, a rí,” arsan cleasaí, “leighisfar an méid sin, leis.” D’imigh sé anonn agus do rug sé ar dhá chluais ar an gceann agus bhain sé croitheadh as agus casadh agus chuir sé an cúl i leith an droma agus an aghaidh i leith an uchta.

Chonaic na daoine go léir an snáth dá tharrac anuas. Conacadar an giorrae ag tachtadh na con agus an garsún ag cur an anama amach ag gáirí úmpu. Ba mhór an iúnadh an radharc san agus ba mhór an sult agus an spórt é, agus bhíodar féin ag dul in sna trithíbh dúbha ag gáirí nuair a chonacadar an radharc, an giorrae ag tachtadh na con, in inead é ’ bheith dá thachtadh ag an gcoin, mar ba cheart de réir nádúra an ghiorrae agus na con. Ba mhór go léir an spórt bheith ag féachaint ar an radharc san agus a bheith ar chumas duine bheith dhá mhaíomh i gcaitheamh a shaeil ’na dhiaidh san go bhfeacaigh sé an radharc san, radharc ná feacaigh éinne beó a leithéid riamh roimis sin agus ná feicfeadh go deó. Ach nuair a chonacadar an ceann bainte den gharsún tháinig fearg orthu, díreach mar a tháinig ar an rí. Chonacadar an rí, agus a chlaíomh ar tarrac aige, ag druidim i dtreó an chleasaí. Bhíodar féin ag druidim ’na threó chun díoltais a dhéanamh air. Do stracfaidís as a chéile é mar gheall ar an ngníomh a bhí déanta aige. Sara raibh sé dh’uain acu teacht chun na háite ’na raibh sé chonacadar conas mar a chaith sé an ceann i dtreó an chuirp agus gur éirigh an garsún ’na sheasamh! Chonacadar an cor a bhí air agus a aghaidh i leith a dhroma agus é ag gabháil tímpall mar ’ bheadh beithíoch ’na mbeadh an galar cam air. Ansan do chonacadar an cleasaí ag cur an chínn ’na cheart, agus ansan an garsún ag siúl díreach, chómh díreach agus d’fhéadfadh aon duine acu féin siúl. Nuair a chonacadar an méid sin do thosnaigh scannradh ar theacht orthu. Bhí cuid acu ag sleamhnú as an áit agus ag imeacht leó féin.

“Cuir an chú san agus an giorrae sin isteach sa mhála agus éirigh féin isteach ’na dhiaidh,” arsan cleasaí leis an ngarsún.

Dhein an garsún mar adúradh leis. D’oscail sé an mála agus chaith sé isteach an chú mharbh. Do léim an giorrae isteach uaidh féin agus do lean an garsún isteach é. Nuair a bhíodar istigh do thit an mála ar a chéile arís fé mar ’ bheadh sé folamh.

Bhí na daoine ag bailiú leó go tiubh. Bhí an scannradh ag méadú orthu. Do dhruid an cleasaí anonn chun an rí.

“Is tusa an rí is féile dár theangmhaigh liomsa fós, a Thaidhg Uí Cheallaigh!” arsan cleasaí. “Ar mhiste leat, a rí,” ar seisean, “beann do bhrait do leathadh amach dom go gcómhairead air an t-airgead atá fálta agam uait?”

Do leath Tadhg amach ar an dtalamh íochtar an bhrait agus do chrom an cleasaí ar an airgead do tharrac as a phóca agus do chómhaireamh anuas ar an mbrat. Nuair a bhí an t-airgead go léir curtha ar an mbrat aige d’fhéach sé suas i dtreó an scamaill.

“Féach airiú!” ar seisean. “Tá an scamall úd ansúd fós!”

D’fhéach gach éinne ’n áirde, idir rí agus daoine. Bhíodar ag iniúchadh an scamaill. An fhaid a bhíodar ag féachaint in áirde duairt an cleasaí an chainnt seo:—

“Do-bheir beagán, do-bheir mórán,
Is do-bheir an fichid marg
Do-bheir beó fear gan anmain.
Mian gach rí ar talúin Tadhg.”

Nuair a bhí an méid sin ráite aige do stad sé. Nuair a stad sé d’iompaigh Tadhg agus na daoine a súile anuas ón scamall agus d’fhéachadar i dtreó an chleasaí. Ní raibh an cleasaí ná a mhála ann! Bhíodar imithe mar ’ shloigfeadh an talamh iad!

Bhí iúnadh ar gach éinne. Dúradar go léir nár dhuine saolta in aon chor é, gur dhuine éigin ón slua sí é. Duairt cuid acu gurbh é Aonghus an Bhrogha é. Duairt tuilleadh acu nárbh é ach gurbh é an Daghdha Dearg é. B’é crích an aighnis acu é gur shocraíodar ’na n-aigne gurbh é Manannán mac Lir é. D’fhan an t-airgead ar bhrat Thaidhg. Bhí a chuid agus a chlú ag Tadhg.

(Críoch.)

Nóta

[Ag tabhairt] fáscadh eile dhi: the words ag baint are inserted in a handwritten note in my edition, but it would be ag baint fáscadh aisti, but ag tabhairt fáscadh dhi, so I assume the missing words are ag tabhairt. I need to compare this passage with other editions or impressions of An Cleasaidhe.

Foclóirín

airiú!: arú!, “why! really! indeed!” Pronounced /i’rʹu:~e’rʹu:/.
amhastraím, amhastrach: “to bark”. Pronounced /austə’ri:mʹ, austərəx/. As a feminine verbal noun, amhastrach becomes ag amhastraigh in the dative, although this usage appears more common when used with ag as a verbal noun. We have le hamhastrach here, used as an ordinary noun, without the historic dative.
anam: “soul”. The dative is generally anam, but occasionally found as anmain, which was the traditional form.
aondéag: “eleven”. Pronounced /e:ŋʹiag/ in WM Irish. The pronunciation could justify a spelling of éinnéag, although this would diverge greatly from the established orthography.
Aonghus an Bhroga: an Irish god and the son of the Dagda in Irish mythology. His name comes from the megalithic fort, Brú na Bóinne, in County Meath, which he is said to have dispossessed the Dagda of when he came of age. Brú (“residence”) is a variant of the rare word brugh, which is generally pronounced /brog/ in WM Irish. The name was spelt Aonghus an Bhrogha in the original here, but the genitive has been edited as bhroga in line with the presumed pronunciation. I am unclea as to the pronuncation of Aonghus (/e:nəs/ or /e:ŋəs/?).
beann: “peak”, but also “edge/skirt of a garment”.
brat: “cloak, robe”.
bunoscionn: “wrong, awry, not right”. Pronounced /binʹiʃ kʹu:n/.
céadéaga: “eleven hundreds” (derived from céad+déag), and by extension, a “a high figure, or extreme of something; often used for death-throes”. Ag dul in sna céadéagaibh le neart gáirí, “to be dying with laughter”. Dinneen notes this word is only used in the dative plural.
ceirthlín: “a ball of thread; a round ball”, or ceirtlín in the CO. Pronounced /kʹar’hlʹi:nʹ/.
cluiche: “game”, but also “worrying/chasing/pursuit of an animal”.
cogarnach: “whispering”, a feminine verbal noun that becomes ag cogarnaigh in the dative; this distinction is not observed in the CO.
crích: “end”, or críoch in the CO. Críoch was also the spelling used in the original, but it has been edited here as crích in line with WM usage, where the historic dative has replaced the nominative. Most of PUL’s books have crích. The closing word críoch is, however, retained as given in the original, reflecting use of the classical spelling as a scribal device in noting the end of a book.
cú: “dog”, with con in the genitive singular and plural, coin in the dative singular, and coin in the nominative plural (where the CO has cúnna). is feminine in WM Irish, but masculine in the CO.
Daghdha Dearg (An Daghdha Dearg): the Dagda, a powerful god in Irish mythology. Daghdha is probably pronounced /dəi/.
dáiríribh: “indeed, actually, really”, or dáiríre in the CO. The form dháiríribh is found here after a vowel.
dúid: “stump”. Greim dúid, “an iron grip, a vicelike grip”, or greim dúide in the CO. Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne shows that some speakers of WM Irish did use the genitive here, as in the CO (greim dúide), but as Dinneen’s dictionary shows both dúd and dúid as nominative forms, dúid may be a genitive here. CFBB shows that some speakers had dúid and some had diúid, although Brian Ó Cuív gave the transcription as /du:dʹ/. The original text here has diúid, with diúd in the notes, but PUL’s Séadna has greim dúid, which accords well with CFBB.
éagsamhlach: “extraordinary, uncommon”, or éagsúlach in the CO. Pronounced /iag’sauləx/.
éitheach: “falsehood”. Thugais d’éitheach, “that was a lie; you are lying”, where the slender s of thugais appears to de aspirate the follow t’éitheach, producing d’éitheach.
fáiscim, fáscadh: “to squeeze, tighten”. Fáscadh chun reatha, “to set off on a run”.
feidhm: “force, strain”.
gheibhim: “to get, find”. This is the absolute form of the verb faighim; the distinction is not observed in the Standard, which has faighim alone. The past participle used here is fálta, /fɑ:lhə/ corresponding to faighte in the Standard. Fachta is sometimes found in WM Irish with the same meaning.
giorrae: “hare”, or giorria in the CO. Pronounced /gʹi’re:/.
lámhacán: “creeping, crawling, on your hands and knees”.
Manannán mac Lir: the sea-god in Irish mythology, where lear means “sea”, referring to his father, an older sea-god, Lir or Ler, whose role Manannán later took over in Irish mythology.
mian: “desire”. Mian gach rí ar talúin, “the envy of all kings on earth; the ideal king; the greatest king on earth”.
nách: “isn’t it?”, nach in the CO, pronounced /nɑ:x/.
nádúr: “nature”, with nádúra in the genitive here, where the CO has nádúir.
Ruathaire: the name of a boy here, and a noun meaning “rover, gadabout, something that runs fast”.
sceamh: “yelp”. This is listed in the foclóirín of the early edition of An Cleasaidhe as masculine (see sceamh buile), but feminine in Ó Dónaill’s dictionary, and also in Dinneen’s. Dinneen does not list genitives and plurals, and the plural in Ó Dónaill’s dictionary (sceamhanna) seems to be generically formed, implying this word is rarely found in the plural.
sceamhaíol: “yelping, barking”, or sceamhaíl in the CO. As with all such verbal nouns, the WM form has a broad l. Pronounced /ʃkʹa’vi:l/.
sciotharnach: “gasping; the last faint gasp that precedes death”. This word is glossed in the foclóirín to the early edition of An Cleasaidhe, but is not found in dictionaries.
talamh: “land”. The dative is generally talamh, but talúin is found in the poem here (derived from the old genitive, talún).
teangmhaím, teangmháil: teagmhaím, teagmháil in the CO. With le, “to come into contact with something/someone”. Pronounced /tʹaŋə’vi:mʹ, tʹaŋə’vɑ:lʹ/.
tollaire: “a big, strong person”, or stollaire in the CO. Tollaire garsúin, “a strapping lad”.
truslóg: “hop, leap”.
tugaim, tabhairt: “to give”. The form do bheir is interesting, as this is used as a preterite of beirim in place of do rug in some of PUL’s works. However, there is a close relationship between the verbs beirim and tugaim, as the seldom-used absolute form of the verb tugaim is bheirim (originally do-bheirim). Dinneen’s dictionary shows that the third person singular of the present tense of do-bheirim is do-bheir, which generally occurs nowadays as tugann. The translation of do-bheir mórán, do-bheir beagán in Silva Gadelica is “he gives little or he gives much”, showing that this is a present-tense form here, a conjugated form of do-bheirim/tugaim and not of beirim. As the do here is not the perfective particle, the prefix should be followed by a hyphen.
únthairt: “rolling, tossing about”, or únfairt in the CO. Pronounced /u:nhirtʹ/.

A Raibh sa Mhála

Caibideal a Deich

A Raibh sa Mhála

“Féach, a chleasaí,” arsa Tadhg Ó Ceallaigh, “dúraís gur mhála cleasaíochta an mála san agat. Ní fheacamair aon chleas uait as an mála fós. B’fheárr linn rud éigin a dh’fheiscint as an mála san, má tá aon ní fónta ann agat, ná bheith ag féachaint ort ag baint na gcluas de dhaoinibh agus dhá gcur orthu arís.”

“Dá dtugthá chúig marga eile dhúinn, a rí,” arsan cleasaí, “do thaispeánfaimís cuid dá bhfuil sa mhála dhíbh.”

“Seo dhuit iad,” arsa Tadhg, agus shín sé na chúig marga chuige.

Do scaoil an cleasaí an córda a bhí ar bhéal an mhála agus d’oscail sé an mála.

“Tair amach, a luichín,” ar seisean, “go bhfeicfidh an rí thu!”

Do léim luch amach as an mála agus do rith sí anonn ’s anall os cómhair an rí.

“An bhfuilir ansan, a Phangair?” arsan cleasaí, agus é ag féachaint isteach sa mhála.

“Táim,” arsan guth istigh sa mhála.

“Tair amach, a Phangair, go bhfeicfidh an rí thu,” arsan cleasaí.

Do léim cat mór bán amach as an mála agus siúd i ndiaidh na luiche bige é. Bhí sé a d’iarraidh beirthe ar an luich ach níor fhéad sé breith uirthi. Bhíodar ag rith anonn ’s anall go dian i dtreó gur dhó’ le duine gach aon neómat go raibh beirthe ar an luich, ach d’imíodh an luch ó gach iarracht dá dtugadh an cat fé bhreith uirthi go dtí go raibh an rí agus na daoine go léir ag titim ar a gcosaibh ag gáirí. Bhí fear na cluaise ag féachaint orthu agus é ag dul in sna trithíbh chómh maith le cách, agus i lár na dtrithí dho chuireadh sé a lámh in áirde chun a leathchínn féachaint an raibh an leathchluas ann, agus bhíodh gach aon tsúilfhéachaint aige, anois is arís, ar a mhéireannaibh, agus ar an lámh a polladh.

Nuair ’ airigh na daoine a bhí i bhfad amach an sult go léir agus na gáirí go léir chromadar ar bheith ag brú isteach, i dtreó go mb’éigean don rí glaoch ar fhearaibh a theaghlaigh agus a rá leó seasamh mórthímpall agus na daoine ’ chimeád amach.

Nuair a bhí tamall maith caite ag Pangar ag fiach na luiche bige agus an luch ag dul uaidh i gcónaí do chuir an cleasaí a bhéal chun béil an mhála arís agus ghlaeigh sé:

“An bhfuilir ansan, a Ghadaí an Gheamhair?” ar seisean.

“Táim,” arsan guth istigh sa mhála.

“Tair amach anso go bhfeicfidh an rí thu agus go bhfeicfir féin an spórt,” arsan cleasaí.

Do léim coinín amach as an mála. Siúd anonn é go raibh sé ar dheis an rí. Do sheasaimh sé suas ar a chorragiob. Chuir sé a dhá laipín thosaigh len’ ucht. Dhírigh sé in áirde a dhá chluais agus d’oscail sé a dhá chnapshúil ag féachaint ar an spórt. Ba dhó’ le duine go dtitfeadh an t-anam tur te as a raibh láithreach, agus as an rí féin chómh maith le cách, nuair ’ chonacadar an “gadaí” agus é ’na sheasamh suas mar sin, chómh stuama, agus a dhá chnapshúil ar dianleathadh, agus é ag faire ar an spórt mar a bheadh breitheamh! Thabharfadh cuid de sna daoine an leabhar go ndeineadh sé gáire anois is arís, nuair a luíodh an luichín go hobann ar an dtalamh agus ’ théadh an cat dá druím amach le fuinneamh a reatha.

“Tabharfadsa dhuit gnó le déanamh duit féin, a ghadaí!” arsan cleasaí.

“An bhfuilir ansan, a Phreabaire?” ar seisean.

“Táim,” arsan guth istigh sa mhála.

“Tair amach anso go bhfeicfidh an rí thu,” arsan cleasaí.

Do léim gadhar amach as an mála agus siúd i ndiaidh an choinín é. Bhí an dá fhiach ar siúl in éineacht ansan.

Uair dár luigh an luichín anuas ar an dtalamh agus go ndeigh an cat amach dá druím le fuinneamh a reatha, do rith an luch amach ’na dhiaidh agus chuaigh sí de léim in áirde ar a dhrom. Do rith an cat mórthímpall agus é ag screadaigh, fé mar a bheadh sceón uathásach ann. Do stad an gadhar ag féachaint ar an gcat agus an luch ag marcaíocht air. Lena línn sin do léim an coinín in áirde ar dhrom an ghadhair. Do chuir an gadhar glam as, agus do rith sé mórthímpall i ndiaidh an chait. Ansan is ea ’ bhí an spórt ann. An cat agus an gadhar mar ’ bheadh dhá chapall, agus an luch agus an coinín in áirde orthu mar ’ bheadh dhá mharcach, agus iad ag gluaiseacht mórthímpall fé mar a bheadh rás acu dá rith, agus na daoine go léir ag liúirigh agus ag gáirí. Bhí an cleasaí ’na sheasamh ag féachaint orthu agus a dhá láimh féna dhá oscaill aige agus gan liú ná gáire aige á dhéanamh. Ar ball do sheasaimh an coinín suas ar a chorraigiob ar dhrom an mhadra agus dhírigh sé suas a dhá chluais agus d’fhéach sé ’na thímpall ar na daoine, agus ba dhó’ le duine gur tháinig oiread eile ins gach aon chnapshúil leis. Nuair a chonaic na daoine an méid sin chuireadar liú gháirí astu. Ní túisce a bhí an liú curtha astu acu, áfach, ná mar a tháinig scáth agus eagla ar chuid acu. Do buaileadh isteach ’na n-aigne gurbh é rud a bhí ar siúl ná diablaíocht. In inead bheith ag brú isteach is amhlaidh a bhí cuid acu ag druidim amach. Thug an cleasaí fé ndeara an t-eagla ag teacht ar chuid de sna daoine. Shín sé lámh leis i dtreó an chait. Lena línn sin do baineadh barrathuisle as an gcat i dtreó gur caitheadh tón tar ceann é féin agus an luch. Do rug sé ar an luichín. Chrom sé ar bheith ag spórt léi mar is gnáth le cat ’ bheith ag spórt agus ag súgradh le luich sara n-itheann sé í.

“Tabhair chúm anso í, a Phanghair,” arsan cleasaí.

Tháinig an cat chuige anall agus an luch ’na bhéal aige. D’oscail an cleasaí an mála agus do léim an cat isteach sa mhála agus an luch ’na bhéal aige.

Do shín an cleasaí a lámh i dtreó an mhadra agus an choinín. Do léim an madra san aer. Má dhein níor chuir sé an coinín dá dhrom. Do léim sé arís agus arís eile. Má dhein níor chuir sé dhe an marcach. Chuir sé siar a bhéal chun beirthe ar an marcach. Má dhein do theip air. Nuair a dh’iompaíodh sé a bhéal siar chun a ghualann chlé bhíodh an coinín ar an ngualainn ndeis, agus nuair a dh’iompaíodh sé a bhéal a d’iarraidh teacht ar an ngualainn ndeis bíodh an coinín ar an ngualainn chlé.

“Tagaidh chúm anso!” arsan cleasaí fé dheireadh, “tá an rí tuirseach díbh!”

Do rug an gadhar ar an gcoinín agus thug sé leis anall ’na bhéal é agus chuaigh sé isteach sa mhála a bhí ar oscailt ag an gcleasaí dho.

D’éirigh argóint láithreach idir na daoine i dtaobh na gcleas agus i dtaobh na n-ainmhithe a bhí sa mhála ag an gcleasaí. Cuid de sna daoine dhá rá gur le diablaíocht a dhein sé na cleasa san agus tuilleadh acu dhá rá nárbh ea ach gurbh amhlaidh a mhúin sé na hainmhithe chun na gcleas do dhéanamh.

“Conas ’ fhéadfadh sé cainnt a mhúineadh dhóibh!” adéarfadh duine.

“Níor mhúin sé cainnt dóibh in aon chor,” adéarfadh duine eile.

“Nár airíomair é ag glaoch orthu, agus iad dhá fhreagairt as an mála?” adéarfadh an chéad duine.

“É féin a chuir a ghuth isteach sa mhála, dhá leogaint air gurbh iad san do labhair,” adéarfadh an tarna duine; agus ansan do neósfadh sé conas mar ab aithin do féin duine a dh’fhéadfadh a ghuth do chur ag labhairt amach a mála ar an gcuma san, nú anuas a simné nú anuas a crann, agus gur dhó’ le héinne ’ bheadh ag éisteacht leis an nguth gur dhuine ’ bheadh sa mhála, nú thuas sa tsimné, nú in áirde sa chrann.

“Tá an luch agus an cat agus an coinín agus an gadhar istigh sa mhála anois,” arsa duine as a mhachnamh, “agus nách macánta atáid siad go léir! Níor dhó’ le duine go bhfuil aon rud beó istigh ann.”

Do bhuaigh an méid sin orthu go léir. Ba dhó’ le duine ar an mála go raibh sé folamh.

Foclóirín

barrathuisle: “stumble”. Barrathuisle a bhaint as duine, “to cause someone to stumble”.
cnapshúil: “bulging eye, goggle-eye”.
corragiob: found in the phrase ar a chorragiob, “on his haunches”. Corraghiob in the CO.
diablaíocht: “devilry, wizardry”, or diabhlaíocht in the CO.
eagla: “fear”; masculine here, but feminine in the CO.
Gadaí an Gheamhair: the name of a rabbit here, literally “the thief of the green corn/corn in the blade”.
leogaim, leogaint: “to let, allow”, ligim, ligean in the CO. Ag leogaint air, “making out, letting on (that), pretending”.
neómat: “minute, moment”, or nóiméad in the CO. The various words for “minute” in Irish are all corruptions of the original móimeint.
oiread: “amount”. Oiread eile, “as much again”: tháinig oiread eile ins gach aon chnapshúil leis, “each of his bulging eyes became twice as large”.
oscall: “armpit”, or ascaill in the CO, a slenderised form that reflects historic dative use. Féna dhá oscaill aige, “under his two armpits; under his arms”. More research required on whether the WM nominative is oscall or oscaill, as the word is rarely found in the nominative. The foclóirín to the early edition of An Cleasaidhe lists osgail as the nominative.
Pangar: the cat here is named after the cat in a ninth-century Irish poem, Mise agus Pangur bán.
Preabaire: the name of a dog here, meaning literally “jumper; a bounding, dashing person”.
sara: “before; lest”, or sula in the CO.
screadaim, screadach: “to scream, shriek”. Note that as a feminine verbal noun ending in -ach, screadach becomes ag screadaigh in the dative, /ə ʃkrʹadigʹ/.
stuama: “level headed; sensible”, traditionally spelt stuamdha. The traditional WM pronunciation would be with a devoiced m, /stuəmhə/.
tagaim: “to come”. Note that the original used the classical spelling tar in the imperative, a spelling that is adopted in the CO, but this has been edited here as tair, to give the WM pronunciation, /tɑrʹ/.
tarna: “second”, or dara in the CO.

An Mála Cleasaíochta

Caibideal a naoi.

An Mála Cleasaíochta.

Díreach nuair a bhí muíntir Uí Chonchúir Sligigh ag rith anso agus ansúd trí sheómraibh an dúna, agus trí phóirsíbh agus trí pháirceannaibh lasmu’ den dún, ag lorg an Ghiolla Dé, bhí Tadhg Ó Ceallaigh agus muíntir a thíre cruinnithe ar an bpáirc ar aghaidh a dhúna féin amach aige, in aonach lánoireachtais. Bhí Tadhg ag féachaint ar an aonach agus é ag cainnt le beirt nú triúr uaisle. Chonacadar ag déanamh orthu tríd an aonach stracaire fir agus mála ar a leathghualainn aige, díreach mar a bheadh bacach a bheadh a d’iarraidh déarca. Níor stad sé go dtáinig sé i láthair Thaidhg.

“Go mbeannaídh Dia dhíbh, a Thaidhg Uí Cheallaigh!” ar seisean.

D’fhéachadar go léir air. Ansan do fhreagair an rí é. “Go mbeannaídh Dia ’s Muire dhuit, a fhir mhaith,” ar seisean, agus d’fhéach sé ar an stracaire ó mhullach talamh. Níor róchneasta an fhéachaint í agus níor ródheas an radharc a chonaic sé. Níor mhiste stracaire ’ thabhairt ar an bhfear. Bhí an uile bhalcais dá chuid éadaigh go stollta agus go stracaithe. Ach má bhí mála air ní gan arm a bhí sé. Bhí claíomh ceangailte fan chuím air, ach bhí leath na truaille imithe agus bhí leath an chlaímh nochtaithe laistiar de.

“Cár ghabhais-se chúinn, a fhir mhaith?” arsa Tadhg Ó Ceallaigh.

“Ó thig Uí Chonchúir Sligigh do thánag anso anois,” arsan stracaire, “agus ó thig Mhic Eochaidh, i Logán Laighean, a thánag go tigh Uí Chonchúir. Ó thig Sheáin mhic an Iarla a chuas go tigh Mhic Eochaidh, ó thigh Uí Dhónaill i mBéal Átha Seannaigh a chuas go tigh Sheáin mhic an Iarla, agus ó bhaile Rí Alban a thánag go tigh Uí Dhónaill. In Aileach na rí do rugadh me. Bím lá in Íle agus lá i gCeann Tíre, lá i Manainn agus lá i Reachlainn, agus lá ar Fionncharn na Faraire i Sliabh Fuaid.”

“Is iúntach an fánaí thu!” arsa Tadhg.

“Is fíor san, a rí,” arsan stracaire, “ní féidir liom fanúint i bhfad in aon áit amháin choíche. Táim ró-aerach. Do shiúlaíos na háiteanna úd go léir, mar aduart, agus is agatsa anso atáim anois, a Thaidhg Uí Cheallaigh,” ar seisean.

“De réir mar a labhrann tú tá aon mhaith amháin ionat pé’r domhan é,” arsa Tadhg.

“Cad é an t-aon mhaith amháin é sin led thoil, a rí?” arsan stracaire.

“Ná beidh tú agam i bhfad,” arsa Tadhg.

Do gháir a raibh láithreach agus do gháir an stracaire leó go bínn. “Ní fear doichill aduairt riamh é, a rí,” ar seisean.

“Cad is ealaí dhuit? Ní dó’ liom gur bacachas is gairm beatha dhuit. Más ea níl eólas ceart ar do cheird agat,” arsa Tadhg.

“Cá bhfios duit led thoil, a rí, ná fuil eólas ar bhacachas agam?”

“Már níl do mhála chómh teann agus ba dhó’ liom a bheadh sé dá mbeadh an t-eólas agat. Cad ’tá agat sa mhála?” arsa Tadhg.

“Cleasaí maith is ea me, a rí,” arsan stracaire, “agus sid é mo mhála cleasaíochta.”

“An bhfuil a lán cleas agat?” arsa Tadhg.

“Tá, a rí,” arsan stracaire, “ar mhaith leat go ndéanfainn cleas acu dhíbh?”

“Dein,” arsa Tadhg.

Bhí na daoine a bhí ’na gcóngar ag druidim chúthu ag faire orthu agus ag éisteacht leó. Do staith an cleasaí trí brobhnacha beaga féir as an dtalamh agus chuir sé ar a bhais chuige iad, brobh acu i lár baíll agus an dá bhrobh eile mar adéarfá órlach amach uaidh ar gach taobh.

“Féach, a rí,” ar seisean, “an dó’ leat an bhféadfadh duine an brobh láir sin do chur as san le séid dá anáil agus an dá bhrobh eile d’fhágaint ann?”

“Measaim,” arsan rí, “go mbéarfadh an anál na trí cínn léi dá ainneóin.

“Déanfadsa an cleas san duitse, a rí,” arsan cleasaí, “má thugann tú chúig marga dhom.”

“Tabharfad,” arsa Tadhg.

Do chuir an cleasaí dhá mhéar leis ar an dá bhrobh imeallacha agus ansan do chuir sé puth dá anáil fén mbrobh láir agus shéid sé dá bhais é. Do sceart a raibh ag féachaint air ar gháirí.

“Ná bac iad féin, a chleasaí,” arsa Tadhg.

“Cleas maith is ea é. Is fiú é díol as. Seo,” ar seisean, agus shín sé chuige an t-airgead. “Ní bheidh orm díol arís as an gcleas san,” ar seisean.

Bhí fear de mhuíntir Thaidhg ag féachaint ar an gcleas agus tháinig fearg air.

“Preit! a dhuine,” ar seisean, “ar nóin ní cleas é sin! Más é sin saghas cleas atá sa mhála agat ní cleasaí in aon chor tu. Le feall a fuarais an t-airgead san ón rí. Ní ceart duit é ’ chimeád. Cheapamair go léir go ndéanfá an cleas gan aon mhéar do chur ar an dá bhrobh imeallacha. Bhuailis do dhá mhéar ar an dá bhrobh. Conas ’ fhéadfadh t’anál iad a bhreith chun siúil nuair a bhí an dá mhéar agat anuas orthu go daingean. Ní cleas a dheinis, ach is amhlaidh a bhuailis bob orainn. Is breá bog a thuilleann tú do bheatha má gheibheann tú chúig marga as gach aon bhrobh a shéideann tú ded bhais ar an gcuma san! B’fheárr liom go dtabharfadh an rí chúig marga dhómhsa gach aon uair a dhéanfainn é.”

“Tabharfadsa leath an airgid seo dhuit má dheineann tú é, ach é ’ dhéanamh díreach mar a dheineas féin é,” arsan cleasaí.

“Tabharfair amás!” arsan fear.

“Cuirfead anso ar láimh an rí é,” arsan cleasaí, “agus tugadh an rí dhuitse é má dheineann tú an cleas, ach go ndéanfair é díreach mar a dheineas féin é. An bhfuilir sásta leis sin?”

“An daighe ach táim,” arsan fear.

Chuir an cleasaí leath an airgid ar láimh an rí, os cómhair a raibh láithreach, chun go dtabharfadh an rí don fhear é dá ndeineadh sé an cleas.

“An ndéanfair an cleas?” arsan cleasaí.

“Amaí ach déanfad!” arsan fear, “ní fheicim, áfach, go bhfuil aon chleas in aon chor ann.”

“Ach féach,” arsan cleasaí, “mura ndéanfair é díreach mar a dheineas-sa é níl an t-airgead le fáil agat.”

“Ná bí am bodhradh, a dhuine! ar nóin níl aon chuma eile chun a dhéanta ach an chuma ’nar dheinis-se é. Cad a dheinis ach do dhá mhéar a chur ar an dá bhrobh imeallacha agus ansan an brobh láir do shéideadh le t’anál! Ná déanfadh aon amadán an méid sin!” arsan fear.

“Comáin leat más ea agus dein é,” arsan cleasaí.

Do chrom an fear agus do staith sé trí brobhnacha féir as an bhfód a bhí féna chois. Chuir sé na trí brobhnacha ar a bhais chuige. Ansan do bhuail sé a dá mhéar go daingean ar an dá bhrobh a bhí imeallach. Ansan do chrom sé a cheann agus shéid sé puth dá anáil féin mbrobh a bhí i lár baíll. Chómh luath agus do luigh an anál ar an láimh siúd síos an dá mhéar tríd an láimh agus amach trína drom! Do scread an fear bocht agus do bhéic sé.

“Ó foth foth, a dhuine,” arsan cleasaí, “ní mar sin a dheineas-sa an cleas! Cad ba ghá dhuit do mhéireanna do shá síos tríod láimh. Dúraís go ndéanfá an cleas díreach mar a dheineas-sa é. Níor dheinis; tá an t-airgead caillte agat.” Agus lena línn sin tháinig sé anall in aice an fhir agus thairrig sé luibh as a phóca agus do rug sé ar na lámha a bhí ceangailte dhá chéile agus chimil sé an luibh díobh. Thánadar ó chéile go breá. Do chrom an fear ar iad d’iniúchadh. Ní raibh poll ná rian poíll sa láimh ’na ndeigh na méireanna tríthi. D’fhéach sé ar na méireannaibh. Ní raibh aon rian fola orthu. Ní fheidir sé ó thalamh an domhain conas a chuaigh na méireanna tríd an láimh ná conas nár fhágadar aon pholl ’na ndiaidh inti, ná conas ná raibh fuil le feiscint orthu féin ná ar an láimh.

Ansan is ea ’ thuig Tadhg Ó Ceallaigh agus na daoine a bhí láithreach ná raibh an cleas chómh mór gan brí agus a mheasadar ar dtúis. Do ghlaeigh Tadhg chuige an fear agus d’iniúch sé an lámh go maith. Bhí a raibh ann ag iniúchadh na lámha agus ag iniúchadh na méar. Bhí iúnadh agus alltacht orthu. Thabharfadh gach éinne acu an leabhar go bhfeacaigh a dhá shúil na méireanna síos tríd an láimh agus amach trína drom agus b’in í ansúd anois í, os cómhair a súl, agus í chómh slán, chómh glan, chómh beag rian aon ní i bhfuirm poíll, le láimh aon fhir eile dá raibh san áit!

Bhíodar go léir ar feadh tamaill ag déanamh iúnaidh den chuma ’nar chuir an fear a dhá mhéar síos trína dheárnainn, agus ansan den chuma ’nar chneasaigh an cleasaí an lámh i dtreó nár fhan poll ná rian poíll inti; cuid acu dhá rá ná deigh na méireanna síos in aon chor tríd an láimh agus tuilleadh acu, agus an fear féin, dhá dheimhniú go ndeaghadar, agus go bhfeacthas barra gach méire dhíobh amach trí dhrom na lámha. Bhí asal ceangailte de charra beag trucaileach tamall anonn ón áit ’na raibh Tadhg ’na sheasamh. Bhíodh na cuileanna ag teacht ar chluasaibh an asail agus ar a cheann, agus chroitheadh sé a cheann anois agus arís. Uaireanta, nuair a thagaidís ar chluais leis, gan teacht ar an gcluais eile, do chroitheadh sé an chluas san gan aon chor a chur den chluais eile.

“Féach, a rí,” arsan cleasaí, “mar a chorraíonn an t-asal san cluas leis gan an chluas eile do chorraí.”

“Chím é,” arsa Tadhg Ó Ceallaigh, “cad ’tá iúntach ansan?”

“Nách iúntach an rud, a rí,” arsan cleasaí, “go bhféadann an t-asal san rud a dhéanamh ná féadfadh rí a dhéanamh.”

“Ní fhéadfadh aon duine eile é a dhéanamh ach chómh beag le rí,” arsa Tadhg.

“Dá dtugthása chúig marga eile dhómhsa, a rí,” arsan cleasaí, “do dhéanfainn an cleas san.”

“Cad é an cleas?” arsa Tadhg, agus chuir gach éinne cluas air féin.

“Cluas liom do chorraí ar mo cheann gan an ceann ná an chluas eile do chorraí,” arsan cleasaí.

“Dá ndeintá é sin déarfainn gur cleas dáiríribh é murabh ionann is an cleas a dheinis leis an mbrobh!” arsan fear céanna úd.

“Déanfad é má gheibhim na chúig marga ón rí,” arsan cleasaí.

“Gheóbhair na chúig marga,” arsan rí, “má chorraíonn tú cluas leat gan do cheann ná an chluas eile do chorraí.”

Tháinig an cleasaí agus sheasaimh sé ar aghaidh an fhir eile amach.

“Fair ar mo chluasaibh go géar anois,” ar seisean.

“Táim ag faire orthu,” arsan fear eile.

“Ceoca cluas ba mhaith leat do chorróinn?” arsan cleasaí.

“Corraigh an chluas chlé,” arsan fear eile.

Níor dhein an cleasaí ach a lámh chlé do chur suas agus breith ar an gcluais agus í ’ chorraí leis an láimh.

“Greadadh chút, a chladhaire,” arsan fear, “ar nóin do chuiris do lámh chúithi! Is led láimh a chorraís í!”

“Lem láimh gan amhras. Ar nóin ní lem chois a mheasais do chorróinn í!” arsan cleasaí.

“Tá go breá! Dúraís go gcorrófá í fé mar a chorraíonn an t-asal a chluas, gan a cheann ná an chluas eile do chorraí in aon chor. Mheasamair go gcorrófá í gan aon lámh a chur ’na gaire,” arsan fear.

“Cad é sin dómhsa cad a mheasais ná cad nár measais!” arsan cleasaí. “Duairt go gcorróinn cluas liom gan mo cheann ná an chluas eile do chorraí. Níor thráchtas in aon chor ar an asal nuair aduart an méid sin. Do dheineas an rud aduart a dhéanfainn. Fágaim fén rí féin é, ceoca ’ dheineas é nú nár dheineas.”

“Is fíor,” arsa Tadhg, “gur dheinis an rud adúraís a dhéanfá. Seo dhuit an t-airgead.”

“Ó faire, a rí,” arsan fear, “ná tabhair an t-airgead do. Ní cleasaí ceart in aon chor é. Mheasas, agus mheasais-se, a rí, agus mheas gach éinne atá láithreach, go gcorródh sé an chluas fé mar a chorraíonn an t-asal a chluas, gan aon lámh a chur chúithi. Níor dhein. Níor thuíll sé an t-airgead, a rí. Ní ceart an t-airgead a thabhairt do.”

“Nách greannmhar an duine thu!” arsan cleasaí. “Conas ’ fhéadfadh asal lámh do chur chun a chluaise agus gan an lámh aige!” Do gháir a raibh láithreach.

“Cad chuige dhuit trácht ar an asal in aon chor, más ea?” arsan fear. “Chuiris ag cuímhneamh ar an asal sinn,” ar seisean. “Is ar an asal a bhíos-sa ag cuímhneamh nuair a bhíos ag faire ar do chluais.”

“Is mairg dhuit ná raibh ag cuímhneamh ar rud éigin in inead an asail,” arsan cleasaí.

“Is fíor,” arsan fear. “Bhí sé ceart agam ’ fhios a bheith agam nár bhaol go ndéanfása an cleas adúraís a dhéanfá.”

“Dheineas an cleas aduart a dhéanfainn,” arsan cleasaí, “cleas ná déanfása dá mhéid cainnt agat.”

“An amhlaidh a mheasfá a rá go bhfuil aon fhear anso ná déanfadh an rud a dheinis-se! A chluas do chorraí lena láimh!”

“Cuirfead aon gheall is maith leat, leat féin nú le haon fear anso, ná déanfairse do chluas féin do chorraí led láimh.”

“Éist do bhéal, a dhuine!” arsan fear.

“Féach!” ar seisean, agus chuir sé suas a lámh agus chrom sé ar a chluais chlé do shuaitheadh lena láimh. Ní raibh ach cúpla suaitheadh bainte aige aisti nuair a tháinig sí leis ’na láimh óna cheann ar fad, agus do ghluais an fhuil ’na sruthán anuas fan na gualann air! Do leath a súile ar a raibh láithreach. “Ó,” ar siad, “tá an duine marbh!”

“Ó foth, foth, a dhuine,” arsan cleasaí, “cad ba ghá dhuit an chluas do stathadh dhíot féin ar an gcuma san! Ná féadfá í ’ bhogadh go breá réidh mar ’ bhogas-sa mo chluas!”

Bhí an fear ag féachaint ar an gcluais agus í ’na láimh aige, agus é, ba dhó’ le duine, as a mheabhair le huathás agus ná feidir sé ’en domhan cad a bhí imithe air.

“Leighis an chluas, a chleasaí, fé mar a leighisis an lámh,” arsan rí.

Do dhruid an cleasaí anonn in’ aice agus bhuail sé clabhtóg mhaith throm fan a leathchínn air san áit ’nar cheart an chluas a bheith agus do leag sé é. D’éirigh sé chómh luath agus d’fhéad sé é. D’fhéach sé arís ar an gcluais a bhí ’na láimh aige, dar leis. Ní raibh ’na láimh aige ach blúire de sheanacheairt! Chuir sé a lámh in áirde chun a leathchínn. Bhí an chluas slán folláin ar a leathchínn san áit ’nar cheart í ’ bheith.

“Ó seachain!” arsan cleasaí, “ná staith anuas arís í!”

D’fhéach an fear air go diomách. Níor thug sé aon fhreagra air áfach. Níor dhein sé ach imeacht leis féin i measc na ndaoine. Ní bhfuair sé aon tsuaimhneas go ceann i bhfad ach na daoine go léir ag brú isteach ’na thímpall ag iniúchadh na fola agus ag féachaint ar an seanacheairt.

“Ó, féach,” arsa cuid acu, “níor scaradh an chluas san riamh le ceann an duine! Níor briseadh an croiceann san riamh! Agus féach! Ní fuil a tháinig in aon chor ón gceann!”

“Thabharfainn an leabhar,” adeireadh duine, “go bhfeaca an chluas ag teacht ón gceann amach! Is uathásach an scéal é!”

“Thabharfainn féin an leabhar,” arsan fear, “gur airíos préamhacha mo chluaise dá mbriseadh nuair a bhí sí ag teacht liom amach óm cheann, agus ansan thabharfainn an leabhar go raibh sí im láimh agam agus gur mhothaíos a croiceann agus a féithleóg, go dtí gur bhuail sé buille dhá bhais sa leathcheann orm. Do leagadh me. Ansan nuair ’ éiríos, ní raibh im láimh agam ach an tseanacheairt sin. Chuireas suas mo lámh chun mo leathchínn agus fuaras an chluas ’na háit féin.”

Lena línn sin chuir sé a lámh suas arís chun na cluaise, fé mar ba mhaith leis deimhin a dhéanamh de go raibh sí ann. Bhíodh an lámh in áirde go minic aige ar an gcuma san agus níorbh fhada gur thug na daoine fé ndeara é agus go mbíodh ana-shult acu á bhaint as. Ar ball ní bhíodh d’ainm acu ar an bhfear san ach, “fear na leathchluaise.”

Nuair a chonaic na daoine an dá chleas san ón gcleasaí, cleas na mbrobh agus cleas na cluaise, dhá chleas a ceapadh ar dtúis a bhí leanbaí go leór agus go bhfeacthas ’na dhiaidh san go raibh cómhacht iontu nárbh fhéidir a thuiscint, bhí iarracht d’eagla ag teacht acu roimis an gcleasaí. Ní raibh aon fhonn as san amach ar éinne aon chur isteach a dhéanamh air.

Nótaí

Dhá mhéar: “two fingers”. Note the lack of the dative dual here, dhá mhéir.
Am bodhradh: “bothering me”. Note the delenition of the verbal noun across the labial boundary.
Le t’anál: “with your breath”. Not the lack of the native, anáil, here.

Foclóirín

ag: “at”. Am: the combination of ag, the particle governing the verbal noun, with a first-person singular pronoun object. This would be do mo in the CO (an extremely inauthentic form).
amás: an interjection of incredulity; “surely, indeed”. Ó Dónaill’s dictionary shows this is a variant of ambaiste (ambasa in WM Irish).
amaí: “indeed”.
an daighe: “the Dagda, a powerful god in Irish mythology; by extension, really, indeed!” Pronounced /ən dəi/. An daighe is given as don daighe in Foclóir Gaeilge-Béarla, but the etymology is unclear and the first syllable may just be the definite article. Spelt andaigh in the original here.
ar nóin: “of course, no doubht”, dar ndóigh in the CO. Ar nóin is derived from dóin, given in PSD1927 as a corruption of dóigh (transcribed where found here as dó’).
bacachas: “begging”.
brobh: “blade (e.g., of grass)”, with the plural here brobhnacha, where the CO has broibh. Possibly pronounced /brov, brounəxə/.
ceairt: “rag”, or ceirt in the CO.
deárna: “palm of the hand”, with the dative here deárnainn, where deárnain is also found.
deirim, rá: “to say”. Mar adéarfá, “roughly, approximately”.
diomách: “disappointed, dejected”, or díomách in the CO.
ealaí: “art, skill”, or ealaín in the CO, where the dative has replaced the nominative. Cad is ealaí dhuit?, “what is your profession/trade in life?”
fágaim: “to leave”, with the verbal noun fágaint/fágáilt, i.e. fágáil in the CO.
féithleóg: “sinew, muscle (especially small ones); gristle”, or féitheog in the CO.
iarracht: “attempt”, but also “a bit, a certain amount of something”. Iarracht d’eagla, “a certain amount of fear”.
iniúchaim, iniúchadh: “to scrutinise”.
lámh: “hand”. Note that the nominative singular (and genitive plural) is pronounced /lɑ:v/ with the genitive singular (lámha) and the nominative plural (lámha) both pronounced /lɑ:/. PUL explained in his Notes on Irish Words and Usages that the genitive of this word should be lámha and not láimhe, and he generally adheres to this usage. The original here has láimhe for the genitive, but this is edited as lámha, in line with PUL’s pronunciation. The dative singular (láimh) and the dative plural (lámhaibh) are both pronounced /lɑ:vʹ/. PUL was insistent that this word had a nasal vowel, and thus was audibly distinct from , “day”, but such nasalisation is not a feature of modern day WM Irish.
leanbaí: “childlike”, spelt leanbhaí in the original, but edited here in line with the pronunciation, /lʹanə’bi:/.
leathcheann: “side of the head”.
leighisim, leigheas: “to remedy, cure”, leigheasaim, leigheas in the CO.
Logán Laighean: “the Valley of Leinster”. The identification of this placename is unclear.
marg: “mark; a silver coin worth 13 shillings and 4 pence”, with the plural here marga, where the CO has mairg. Pronounced /mɑrəg/.
préamh: “root”, or fréamh in the CO.
séid: “puff, gust, blowing”. This word is not given in dictionaries, which have séideadh.
sid é: “this is, here is”, corresponding to siod é in the CO.
staithim, stathadh: “to pick, pluck”, stoithim, stoitheadh in the CO.
Tadhg Ó Ceallaigh: the notes to the early edition of An Cleasaidhe indicate that either Tadhg, son of M’leachlainn, lord of Hy Many, who died in 1513, or Tadhg Rua, lord of Caladh, who died in 1519, may be being referred to here. Note that the Ó Ceallaigh surname is pronounced /o: kʹalə/, in line with dialectal rules on the pronunciation of  igh in surnames.
téim, dul: “to go”. It is worth noting that the dependent form is not often used in WM Irish in the past tense. PUL’s usage is mixed; he normally writes gur chuaigh, although go ndeigh /nʹəigʹ/ is also found in this work. In the CO the absolute/dependent contrast is observed, as go ndeachaigh.
truaill: “sheath, scabbard”.

An Leathchuma

Caibideal a hocht.

An Leathchuma

Nuair a bhí na Muímhnigh tar éis iompáil ó dheas abhaile ní raibh ag Giolla Dé le déanamh ach aire ’ thabhairt do sna creachaibh agus iad a chimeád le chéile agus iad a chomáint. Chimeád sé le chéile iad agus chomáin sé iad go breá, réidh, cneasta, agus Ó Conchúir agus a shlóite, an méid nár mhairbh na Muímhnigh díobh, ag teacht ’na dhiaidh ar a suaimhneas agus ar a socracht go dtí gur thánadar go bruach na Sionainne ar an dtaobh thiar, san áit ’na raibh dún Uí Chonchúir ar a n-aghaidh soir ar an dtaobh eile den abhainn. Bhí an chailleach Chonnachtach rómpu as san ag feitheamh leó. Do tugadh di na trí ba breaca agus an tarbh maol agus bhí sí sásta.

Do rugadh na creacha treasna na habhann go dún Uí Chonchúir. Tháinig Ó Conchúir isteach ’na dhún. Bhí sé traochta le tuirse agus dá loscadh le tart. Do tugadh árthach fíona ’na láimh do. Chuir sé an t-árthach chun a bhéil. Bhí sé ag ól an fhíona agus bhí an t-árthach ag éirí agus ceann Uí Chonchúir ag dul siar go dtí go raibh tón an árthaigh in áirde agus an braon deirineach den fhíon imithe siar i scórnaigh Uí Chonchúir. Do leog sé anuas an t-árthach agus thairrig sé anál mhaith; agus cé ’ chífeadh sé ’na sheasamh ar a aghaidh amach ach Giolla Dé.

“Tá leathchuma déanta agat orm, a Uí Chonchúir!” arsa Giolla Dé. “D’ólais do dheoch agus níor thugais aon deoch dómhsa. Gheallais ná déanfá leathchuma orm agus tá do gheallúint briste agat. Chuas leat chómh fada siar ó dheas le Trá Lí. Do choisceas an tóir agus chomáineas na creacha dhuit. Gheallais ná déanfí leathchuma orm. Sin ar iarras de thuarastal ort. Do thuilleas an tuarastal san go maith agus níor tugadh dom é. D’ólais-se féin do dheoch anois gan aon deoch a thabhairt dómhsa. Táim ag imeacht uait anois mar gheall air sin, a Uí Choncúir.”

“Ó, a Ghiolla Dé, ná himigh! Dearúd ab ea é! Ná himigh!” arsa Ó Conchúir. “Ná himigh uaim! Is tu an fear is feárr a bhí riamh agam! Ná himigh uaim anois!” Lena línn sin d’fhéach sé ’na thímpall féachaint an bhfeicfeadh sé duine éigin a thabharfadh deoch chun an Ghiolla Dé. Nuair ’ fhéach sé thar n-ais ar an áit ’na raibh an Giolla Dé ’na sheasamh ní raibh sé ann—bhí sé imithe mar a shloigfeadh an talamh é! Chomáin Ó Conchúir daoine anso agus ansúd ar fuid na háite ar a lorg. Ní raibh a thuairisc le fáil in aon bhall.

Do roinneadh na creacha. Do rug gach taoiseach a chion féin díobh abhaile leis agus do chimeád Ó Conchúir a chion féin díobh. Ansan do chuaigh Ó Conchúir agus muíntir a theaghlaigh a chodladh, mar bhí tuirse orthu. Chodladar an oíche agus cuid mhaith den mhaidean i ndiaidh na hoíche. Nuair ’ éiríodar ar maidin bhí scéal nua ar fuid na háite. Ní raibh aon tuairisc ar na creachaibh! Ní raibh bó caíora ná capall san áit ach an méid a bhí ann i gcónaí. Do cuardaíodh an dúthaigh mórthímpall. Ní raibh aon mhaith ann. Ní raibh oiread agus beithíoch cheithre gcos le fáil in aon bhall ach na beithígh a bhí i gcónaí ann.

Nuair a fuair an chailleach na trí ba agus an tarbh bhí sí lán d’áthas. Chuaigh sí a chodladh agus chodail sí go sámh. Nuair ’ éirigh sí ar maidin cad a chífeadh sí thall sa chúinne ach an cléibhín. “’Sea!” ar sise, “is maith a dhein Ó Conchúir é! Thug sé an croiceann ’s a lua chúm. Táid na ba agus an cléibhín agam anois!” D’imigh sí amach go bhfeicfeadh sí na ba arís. Ní raibh bó bhreac ná tarbh maol ann!

Níorbh fhada gur bhuail chúthu ó thuaidh, ’na dtriúraibh agus ’na ndeichniúraibh, na fir a measadh a fágadh marbh sa Mhúmhain! Bhíodar ag teacht go dtí go raibh gach aon fhear riamh acu sa bhaile slán.

Nuair a dh’iompaigh na Muímhnigh ón dtóir bhí brón agus tromchroí orthu. A lán dá ndaoine marbh agus iad ag teacht abhaile gan aon ní dá gcuid a thabhairt leó. Conas ’ fhéadfaidís aghaidh a thabhairt ar a mnáibh agus ar a gclaínn! Shroiseadar an baile. Is orthu ’ bhí an iúnadh agus an alltacht nuair a fuaradar na creacha go léir sa bhaile rómpu, agus na fir a maraíodh dar leó, an uile dhuine acu sa bhaile ’na shaol agus ’na shláinte!

Nuair a rugadh uaithi na trí ba agus an tarbh bhí an chailleach Mhuímhneach, thiar in aice Thrá Lí, go dúbhach agus go dobrónach. Do ghoil sí a dóthain. Nuair ’ bhí a dóthain guil déanta aici chuaigh sí a chodladh. Níor éirigh sí in aon chor ar feadh roinnt laethanta. Fé dheireadh d’éirigh sí agus bhuail sí amach. Cad a chífeadh sí amu’ sa chlós ach na trí ba breaca agus an tarbh maol! Bhí iúnadh uirthi. Fé dheireadh do thuig sí an scéal, dar léi.

“Mo ghraidhin croí sibh, a fheara Múmhan!” ar sise. “Is oraibh ba gheárr an mhoíll na creacha do theasargan agus do thabhairt libh abhaile! Is oraibh nách miste bheith ag brath! ’Sea! Bíodh an méid sin ag Ó Conchúir agus ag á shlua! Féachfaid siad rómpu sara dtiocfaid siad aduaidh arís. Is dócha gur maraíodh a bhformhór, agus is maith an scéal é!”

D’imigh sí agus do chrúigh sí na trí ba. Bhí bainne maith acu. Bhí sí sásta ’na haigne.

“’Sea!” ar sise, “tá an cléibhín agus na ba agam anois gan baochas!”

D’imigh sí chun na háite ’nar fhág sí an cléibhín go bhféachfadh sí arís air. Ní raibh sé ann! Bí iúnadh uirthi. Ní fheidir sí ’en domhan cad a bhí imithe air nú cad a bhéarfadh chun siúil é. Do chuardaigh sí gach aon áit sa tigh agus tímpall an tí do, le heagla go mb’fhéidir gurbh amhlaidh a dh’aistreódh sí é i ganfhios di féin nuair a bhí an bhuairt uirthi. Ní raibh aon mhaith sa chuardach. I bhfad ’na dhiaidh san do hínseadh di go raibh an cléibhín thuaidh sa bhaile ag an gcailligh thuaidh ach dob fhada gur chreid sí é; agus go dtí lá a báis do theip uirthi a dhéanamh amach conas a rugadh ó thuaidh é.

An mhuíntir a chas ón dtóir is orthu ’ bhí an iúnadh agus an alltacht nuair a fuaradar rómpu sa bhaile na creacha go léir agus na fir a mheasadar a maraíodh.

“Ó,” aduairt na mná agus na seandaoine, “do dheineabhair an gnó go hálainn! Níor leogabhair oiread agus uan caoireach leó ó thuaidh! Tá ana-ghníomh déanta agaibh!” Ní raibh i mbéal éinne ach cainnt den tsórd san. Do labhair duine den mhuíntir a chas ón dtóir le duine den mhuíntir a maraíodh, dar leis.

“Ná feacaigh mo dhá shúil ar lár tu,” ar seisean, “agus saighead tríod chliabh, isteach trí chléithín t’uchta agus amach tríod dhrom!”

“Chonac féin an saighead ag teacht,” arsan fear, “agus mheasas gur ghoibh sé tríom chliabh agus thiteas, ach nuair a bhíobhair go léir imithe thorm do dhúisíos fé mar a dhúiseóinn as mo chodladh. D’éiríos im sheasamh. Níor mhothaíos teinneas ná lagachar a bheith orm agus níor dheineas ach iompáil aduaidh abhaile. Agus féach,” ar seisean, “níl poll im chliabh ná im dhrom!”

“Is uathásach an scéal é!” arsan fear a chuir an cheist.

D’fhan an scéal ar an gcuma san. Ní áiteódh an saol ar an muíntir a bhí sa bhaile ná gurbh iad na Muímhnigh a bhí ar an dtóir do sháraigh agus do thug abhaile na creacha agus ní áiteódh an saol orthu san ná gur rugadh na creacha ó thuaidh ar fad go dún Uí Chonchúir dá n-ainneóin! Ach ba chuma é ó bhí na creacha sa bhaile agus gan éinne de sna fearaibh in easnamh orthu.

Má bhí iúnadh ar na Muímhneachaibh gan éinne de sna fearaibh a bheith in easnamh orthu bhí iúnadh chómh mór leis ar na Connachtaibh agus ar Ó Conchúir féin. Chonaic a dhá shúil fir Connacht ag titim ’na sraitheannaibh nuair a scread sé ar Ghiolla Dé dul siar agus an tóir do chosc nú ná raghadh Connachtach abhaile beó, agus b’in iad na fir go léir sa bhaile slán folláin anois aige, gan oiread agus aon fhear amháin in easnamh orthu! B’uathásach an scéal é!

Nóta

Den mhaidean: note the lack of the dative, maidin, here.

Foclóirín

abha: “river”. The genitive is abhann and the dative abhainn, but the dative has replaced the nominative in the CO. Pronounced /au/, /aun/ and /auŋʹ/.
ag: “at”. The combination ag á, corresponding to ag a in the CO, is pronounced /i’gʹɑ:/.
anál: “breath”, or anáil in the CO, where the historic dative has replaced the nominative.
baochas: “thanks”, pronounced /be:xəs/; buíochas in the CO. Buidheachas stood in the original. Gan baochas (do dhuine), “in spite (of him)”.
cléithín: normally “surgical splint”, but cléithín uchta is “breastbone” here (cnámh an uchta in the CO).
croiceann: “skin”, craiceann in the CO. Pronounced /krekʹən/ or /krokʹən/ in traditional WM Irish.
in: a form of the demonstrative pronoun sin used after the copula (b’in, nách in, etc). Often incorrectly written shin.
iúnadh: “wonder, surprise”, or ionadh in the CO. Pronounced /u:nə/. It is worth pointing out that this word is feminine in PUL’s works (an iúnadh), but masculine in the CO.
leathchuma: “an injustice; unfair advantage (over someone)”.
lua: “value”, or luach in the CO. This is normally luach or luacht in WM Irish, but was spelt luagh in the original here. An croiceann is a lua(ch) a bheith agat, “to have it both ways”.
maraím, marú: “to kill, slay”. Note the preterite is do mhairbh sé, /vɑrʹivʹ/, where mharaigh sé would be found in the CO.
sroisim, sroisiúint: “to reach”, or sroichim, sroicheadh in the CO.
tar/thar: “through, across, past”. Thorm, “past me”, spelt tharam in the CO; pronounced /horəm/.
tón: “bottom”, or tóin in the CO, where the historic dative has replaced the nominative.
treasna: “across” or trasna in the CO. Pronounced /trʹasnə/.
tromchroí: “melancholy, heaviness of heart”, pronounced /tromə-xri:/.
ucht: “breast”. Cléithín uchta, “breastbone”. The genitive is spelt ochta in the original here; further research on the WM pronunciation in the genitive required.

Cléibhín Tiubaisteach

Caibideal a Seacht

Cléibhín Tiubaisteach

Chómh luath agus d’airigh an chailleach an focal deirinneach ón rí d’imigh sí. “’Sea!” ar sise ’na haigne féin, “tá an méid sin déanta. Beidh cathú uirthi siúd nár fhág sí ’na diaidh mo chléibhín. Agus an mhuíntir a tháinig chómh fonnmhar agus chómh gasta chun an chléibhín a bhreith chúithi ó dheas beidh cathú orthu nár fhanadar sa bhaile. Tuigfid siad ar ball cad é an brí atá leis an seanfhocal úd adeir gur feárr bheith díomhaoin ná drochghnóthach. Bhíodar ag gáirí nuair a bhíodar ag imeacht agus mo chléibhín acu. De réir an fhuadair atá fé Ó Conchúir anois measaim nách fada go mbeidh gol an gháire sin acu.”

Nuair a bhí sí imithe do ghlaeigh Ó Conchúir chuige a lucht cómhairle agus d’innis sé dhóibh tríd síos scéal an chléibhín. Bhí cuid acu aduairt nár cheart aon tsuím a chur sa scéal. Gurbh amhlaidh a bheadh an dúthaigh ag magadh fúthu féin dá gcuiridís aon tsuím sa chléibhín ná sa bheirt chailleach. Bhí cuid acu, áfach, aduairt a mhalairt sin ar fad. “Táid,” ar siad, “na Muímhnigh dhá mhaíomh, cheana féin, gur mar olc agus mar ghríosadh agus mar imdheargadh ar Chonnachtaibh do rugadh an cléibhín chun siúil in aon chor, agus dá chómhartha san féin go raibh an Mhúmhain ollamh chun sásaimh a thabhairt sa chléibhín dá mba rud é go dtiocfí a d’iarraidh sásaimh orthu, ach nár mhóide go dtiocfí.”

Chómh luath agus do hairíodh an chainnt sin do socraíodh ar shlóitibh Connacht do chruinniú agus do ghléasadh chun aghaidh agus ar iad do dhul ó dheas sa Mhúmhain chun cléibhín na caillí thuaidh do dhíogailt ar na Muímhneachaibh.

Do comáineadh amach na teachtairí agus do cruinníodh na slóite. Tháinig na slóite i gceann a chéile ag rítheaghlach Uí Chonchúir. Bhí gach ní ollamh agus an neart go léir ag bogadh chun gluaiste.

An uair sin díreach is ea ’ bhí an cheist úd, “Cá bhfuil Cathal Ó Céin? Cá bhfuil Cathal Ó Céin?” ag dul ó bhéal go béal thoir ag teaghlach Mhic Eochaidh i gCúige Laighean agus Cathal Ó Céin ag imeacht ’na lán-rith de dhruím an chnucáin fé mar a bheadh gadhair an bhaile ’na dhiadh. Féachaint dá dtug Ó Conchúir Sligigh thar a ghualainn chonaic sé an scriosaire fir ag déanamh air isteach tríd an slua. Fear cumasach córach árd leabhairghéagach ab ea é agus é ag siúl go rábach, agus go ndéarfadh éinne a chífeadh é go raibh rith agus léim agus lúth agus gníomh ann nárbh fhuiriste ’ shárú. Bhí aon rud amháin, áfach, ag teacht ’na choinnibh. Ní raibh rí ná rath ar an saghas balcaisí éadaigh a bhí air. Ní raibh iontu ach uail ghiobal. Bhíodar stracaithe deisithe, lán de phreabánaibh agus de chórdaíbh agus de bhuaircíníbh, agus nárbh fhios cathain a tugadh ní ná glanadh orthu. Chuirfeadh sé náire agus seirithean ar dhuine iad d’fheiscint in aon chor. D’fhéach Ó Conchúir air nuair a tháinig sé i ngaireacht do. Dá ghiorracht a tháinig sé do is ea ba ghráinne ’ dh’fhéach sé.

“Cár ghabhais-se chúinn, a fhir mhaith?” arsa an rí.

“I dtigh Mhic Eochaidh i gcúige Laighean thoir a chodlas aréir, a Uí Chonchúir,” ar seisean, “agus bhíos roimis sin dhá mhíle dhéag amach ó Luimneach i dtigh Sheáin mhic an Iarla in aice le Cnuc Áine. Bhíos an oíche roimis sin i dtigh Uí Dhónaill i mBéal Átha Seannaigh, agus i nDún Monaidh i mBaile rí Alban an oíche roimis sin arís. In Aileach na rí do rugadh me. Bím lá in Íle agus lá i gCeann Tíre, lá i Manainn agus lá i Reachlainn agus lá eile ar Fionncharn na faraire ar Sliabh Fuaid. Buachaill suarach, siúlach, saobhnósach me agus ní maith liom choíche bheith puínn aimsire in aon áit amháin. Táim ró-aerach.”

“Agus cad is ainm duit, a fhir mhaith?” arsan rí.

“Giolla Dé is ainm dom,” ar seisean.

“Agus cad a thug anso thu, a Ghiolla Dé?” arsa Ó Conchúir.

“D’airíos, a rí,” arsa Giolla Dé, “Ó Conchúir Sligigh ’ bheith ag dul ar slóghadh ó dheas sa Mhúmhain agus cheapas dá nglacfí me ar thuarastal go raghainn leat ar an slóghadh san.”

“Dar mo bhriatharsa,” arsa fear de mhuíntir Chonchúir a bhí ag éisteacht leis an gcainnt, “ní ghlacfaimís tu ar thuarastal ná gan tuarastal! Is deas ’ fhéachfaimís ag dul isteach i ndúthaigh iasachta & do leithéidse de ghioblachán lenár gcois!”

“Má théim ar an slóghadh ní libhse ’ bheidh me ag dul ach le hÓ Conchúir. B’fhéidir go bhfeicfeadh Ó Conchúir ar ball gur maith an bhail air féin, agus oraibhse, leis, mise ’ bheith in éineacht libh ar an slóghadh so, dá mhéid drochmheas atá anois agatsa ar na gioblaibh seo.”

“Cad é an tuarastal a bheadh uait, a Ghiolla Dé?” arsa Ó Conchúir.

“Ní iarrfad de thuarastal,” arsa Giolla Dé, “ach gan leathchuma do dhéanamh orm.”

“Tá go maith,” arsa Ó Conchúir, “is deocair locht ’ fháil ar an dtuarastal san. Peoca ’ thiocfair linn nú ná tiocfair is é do cheart gan leathchuma a dhéanamh ort. Tair linn.”

Do ghluais an tslua agus Giolla Dé in éineacht leó. Chuadar thar Sionainn siar. d’éirigh slóite na dtíortha thiar agus thánadar ’na dteannta. Do ghluais an mórshlua ó dheas. Do leathadar iad féin go hobann ar fuaid na Múmhan. Chromadar ar na creachaibh do chruinniú. Chomáineadar rómpu ba agus capaill agus caoire agus muca agus gach aon rud a bhí ionaistir. Níor cuireadh aon chosc leó mar ní raibh a neart cruinnithe ag na Muímhneachaibh. Tháinig an scéal ró-obann orthu. Ag cruinniú a neart a bhí na Muímhnigh an fhaid a bhí na Connachtaigh ag cruinniú na gcreach. Chuaigh Ó Conchúir agus na Connachtaigh chómh fada siar ó dheas le Trá Lí. Ansan is ea ’ bhí an chailleach Mhuímhneach ’na cónaí. Bhí trí ba breaca aici agus tarbh maol. Thug Ó Conchúir leis na trí ba & an tarbh chun iad a thabhairt don chailligh thuaidh mar dhíolaíocht as a cléibhín.

Bhí Ó Conchúir agus na Connachtaigh ag comáint na gcreach rómpu. Creacha móra ab ea iad agus níorbh fhuiriste iad do chomáint rómhear. Níorbh fhada go bhfeacadar an tóir ’na ndiaidh; slóite líonmhara cruinnithe ó dhá chúige Múmhan agus iad ag teacht ar saothar ag teasargan a dtána. Bhíodar ag teacht suas leis na Connachtaibh mar bhí na creacha ag gluaiseacht róríghin. Lena línn sin tháinig Giolla Dé chun cainnte le hÓ Conchúir.

“Ceoca is feárr leat, a Uí Chonchúir,” ar seisean, “mise do dhul siar agus an tóir do chosc nú me ’ dhul amach agus na creacha do chomáint?”

“Coisc an tóir má fhéadann tú é, a Ghiolla Dé,” arsa Ó Conchúir.

D’iompaigh Giolla Dé ar na Muímhneachaibh. Bhí bogha agus cheithre saighde fichid aige. Chrom sé ar na saighdibh do chaitheamh leis na Muímhneachaibh. Do chaith sé chómh tiubh agus chuaigh gach ruchar i bhfeidhm chómh maith, ní raibh ruchar acu nár thit naonúr de sna Muímhneachaibh leis. Thairrig na Muímhneacha siar nuair a chonacadar an t-éirleach á dhéanamh orthu. Níor fhan aon duine acu i ngiorracht ghona ruchair saighde do Ghiolla Dé.

Ach i dtaobh na gcreach, do rith ba agus capaill agus caoire anonn ’s anall ar buile i dtreó gur theip glan ar shlóitibh Connacht, ní hamháin iad do chomáint, ach iad do chimeád i dteannta ’ chéile in aon chor. Bhí an tóir dá cosc go hálainn ach bhí gach aon chúntúirt gur gheárr ná beadh creach ann le comáint ná le teasargan.

Bhí Ó Conchúir ar buile nuair a chonaic sé fir Connacht ag rith i ndiaidh na mbeithíoch agus na beithígh ag imeacht uathu. Do thárla in’ aice an fear úd do labhair an mhaidean a bhíodar ag fágáilt an bhaile agus aduairt ná caithfeadh Giolla Dé teacht leó. “Féach siar anois air,” arsa Ó Conchúir. “Sin í an tóir aige á cosc in’ aonar agus gan sibhse go léir ábalta ar na creachaibh do chomáint. Imigh féin siar anois agus iarr air teacht agus an rud a dhéanamh atá teipithe oraibhse, na creacha so do chruinniú agus scaoil an focal tímpall dhá rá le slóitibh Connacht a n-aghaidh a thabhairt siar ar an Muímhneachaibh agus an tóir do chosc.”

“Ná hiarrfá, a rí,” arsan fear, “ar dhuine éigin eile dul siar agus labhairt leis an nGiolla Dé sin?”

“Ní iarrfad,” arsa Ó Conchúir, “ní baol duit na Muímhnigh anois, féach, táid siad an-fhada siar uaidh siúd. Is iúntach an fear é pé hé féin!”

“Ní haon eagla atá agamsa roimis na Muímhneachaibh, a rí,” arsan fear, “ach ní maith liom dul chun cainnte leis siúd tar éis an tarcaisne úd a thugas do.”

“Imigh láithreach,” arsa Ó Conchúir, “agus labhair leis mar adeirim leat! Má thugais tarcaisne dho an mhaidean úd tabhair onóir anois do. Tá onóir tuíllte aige. Imigh!”

B’éigean do imeacht bíodh gur i gcoinnibh a chos a dh’imigh sé. Do tugadh an teachtaireacht do Ghiolla Dé. Tháinig sé láithreach agus do ghluais sé i ndiaidh na gcreach. Níorbh fhada go rabhadar cruinnithe aige go breá agus é dhá gcomáint roimis amach soir ó thuaidh chun Brú Rí.

Chómh luath agus ’ chonaic na Muímhnigh go raibh fear na saighead imithe siúd ar aghaidh arís iad san tóir. Thug fir Connacht aghaidh orthu. Má thugadar níorbh fhada go raibh na Connachtaigh ag dul i ndiaidh a gcúil agus na Muímhnigh ag brú orthu agus dhá leagadh go tiubh.

Bhí Giolla Dé ag comáint na gcreach go hálainn ach má bhí féin bhí an tóir ag teacht agus é ag teip ar fhearaibh Connacht í ’ chosc. Bhí an Giolla Dé agus na creacha ag déanamh ó thuaidh ar Luimneach agus na Muímhnigh ag déanamh gach díchill ar na creachaibh do shárú sara raghaidís thar Sionainn siar ag Luimneach. Do chuir Giolla Dé thar Sionainn siar iad sarar fhéad na Muímhnigh teacht suas leó. Ansan do scread Ó Conchúir féin air agus d’iarr sé air teacht agus an tóir do chosc nú ná raghadh aon Chonnachtach abhaile beó. D’fhág sé na creacha laistiar den abhainn agus d’fhíll sé ar na Muímhneachaibh agus a bhogha aige. Thugadar ruthag féna dhéin chun é ’ mharú ach do scaoil sé na saighde chúthu chómh tiubh gur thit gach fear a tháinig in aon ghaobhar do. Do thairrigeadar siar a raon na ruchar. Bhí an Giolla Dé ag dul i ndiaidh a chúil chun cimeád suas le muíntir Uí Conchúir agus fé mar a bhí seisean ag dul i ndiaidh a chúil bhíodar san dhá leanúint, ach ní baol go dtagaidís i ngiorracht ruchair saighde do. Lena línn sin bhí Ó Conchúir agus fir Connacht ag gabháil ó thuaidh trí Chúntae an Chláir agus iad ag bailiú tuillidh creach nuair a tháinig mearathall éigin ar na beithígh agus do ghluaiseadar arís ar buile, mar ’ bheadh ba a bheadh ag guidheall lá brothallach samhraidh. Bhí na creacha a tugadh aneas ag imeacht níba thiúbha ná mar a bhí creacha Chúntae an Chláir dá gcruinniú agus é ag teip ar shlóitibh Uí Chonchúir iad do chimeád. B’éigean glaoch arís ar an nGiolla Dé. Do chruinnigh na creacha agus do chomáin sé iad agus chuaigh fir Connacht ag cosc na Muímhneach agus dob olc chuige iad. Bhí gach re dturas mar sin ag Giolla Dé ag cosc na Muímhneach agus ag comáint na gcreach, go dtí gur iompaigh na Muímhnigh abhaile.

Nóta

Féachaint dá dtug Ó Conchúir Sligigh thar a ghualainn chonaic sé an scriosaire fir ag déanamh air: “as O’Conor Sligo looked over his shoulder, he saw a hunk of a man making his way towards him”. The use of féachaint without any government preposition is worth noting. It could be argued that many uses of the Irish nominative case reflect accusative usage, although there is no accusative case in modern Irish. In other words, this could be parsed as “by means of a look that he gave over his shoulder”. Other examples that could be explained in terms of accusative use include ba ghéire cainnt, “the most quick-witted”, i.e. the most quick-witted with respect to speech, and ag féachaint síos an bóthar, “to look down the road”, i.e. to look down along the road. These usages would be accusative in many case languages. The notes to the early edition of An Cleasaidhe also highlight the uses of the definite article in an scriosaire fir, to introduce a new character.

Foclóirín

aerach: “gay, flighty”, but probably “carefree” in context here.
aghaidh: “face”. Slóite a ghléasadh chun aghaidh, probably “to get an army ready to move out”. Note that the genitive is aghaidh and not the aghaidhe of the CO.
Brú Rí: Bruree, Co. Limerick (“the king’s residence”, referring to an ancient royal fortress). Brugh is generally pronounced /brog/ in WM Irish, but in this particular placename the -gh- is not pronounced, and so the generally accepted spelling is used in the editing here.
cnucán: “hillock”, or cnocán in the CO. Edited here with -u- in line with my policy of editing cnoc as cnuc, in line with the WM pronunciation (both spelling can be found in PUL’s works).
creach: “spoil”. Usually plural, creacha, in the meaning of “the spoils of war”.
cúige: “province”. Dhá chúige Múmhan here refers to Thomond and Desmond, North and South Munster.
cúntae: “county”, or contae in the CO. Often found as cúndae. Cúndae an Chláir, Co. Clare (a county whose name derives from clár, “board”, referring to a location, now Clarecastle, where a board was placed across the River Fergus).
deocair: “difficult”, or deacair in the CO. Pronounced /dʹoxirʹ/.
fuiriste: “easy”, furasta in the CO. Uiriste is also found in PUL’s works, and seems the more authentic form as the spelling fuiriste is generally found in PUL’s works only in lenited contexts (e.g. nárbh fhuiriste, which could just as easily be spelt nárbh uiriste).
gach re: “every other”. With eclipsis: gach re dturas, “alternately”. IWM shows a pronunciation of /gʹaxirʹi/, but the Leitiriú Shímplí transcription for PUL’s Séadna indicates /gɑxərə/, and so the original spelling is maintained here.
gioblachán: “a ragged, unkempt person”, pronounced /gʹubələxɑ:n/.
gléasaim, gléasadh: “to equip, make ready”. Note this is pronounced with /e:/, rather than the /ia/ that is more common for words spelt in éa. Slóite a ghléasadh chun aghaidh, probably “to get an army ready to move out”.
gol: “crying”. Measaim nách fada go mbeidh gol an gháire sin acu, “I think they’ll soon be laughing on the other side of their faces”: according to the notes in the early edition of An Cleasaidhe “the idea seems to be that every laugh must beget its cry at some time”.
gránna: “ugly”. It is worth pointing out the CO comparative is indeclinable, i.e. gránna, where PUL has gráinne.
gríosadh: “incitement, provocation”, or gríosú in the CO.
guidheall: a verbal noun meaning “gambolling, gadding, a motion of restless excitment of cows”; aoibheall in the CO. Possibly pronounced /gi:l/. The g here derives from the ag of ag aoibheall.
ionaistir: “able to move; fit to travel; roadworthy”, or inaistir in the CO.
leabhairghéagach: “with long, slender limbs”.
leathchuma: “an unfair advantage”.
Luimneach: Limerick.
mearathall: “confusion”, or mearbhall. Pronounced /mʹarəhəl/ in WM Irish.
móide: a second comparative meaning “all the more”. Ní móide go, “it is unlikely, improbable”.
mórshlua: “great host, multitude”. Note that this word is masculine here, as it is in the CO, but feminine in PUL’s Niamh. Logically, as PUL normally (but not exclusively) uses slua as a feminine noun, mórshlua should be feminine too.
Muímhneach: “Munsterman”. Note that Muímhnigh and Muímhneacha are both found in the plural here, where the CO has only Muimhnigh.
obann: “sudden”, or tobann in the CO.
olc: “evil, harm”. Mar olc le duine, “to spite someone”.
ollamh: “ready, prepared”, or ullamh in the CO.
peoca: “whether”, from pé acu, or pé’cu. Pronounced /pʹukə/. Often followed by a relative clause.
rábach: “bold, dashing”. Go rábach, “vigorously (of someone walking”.
rí: found in the phrase rí ná rath, “neither luck nor grace”, given in Dinneen’s dictionary, but not in Ó Dónaill’s. Ní raibh rí ná rath ar an saghas balcaisí éadaigh a bhí air, “there was no luck or grace to the sort of clothing he was wearing”.
ruchar: “shot”, or urchar in the CO. The original spelling was urchar, but has been edited here as ruchar in line with the WM pronunciation.
sáraím, sárú: “to contradict; to violate”, but here na creacha do shárú means “to overtake the spoils of war and rescue them/turn them back”.
scriosaire: “strong, active person”.
seirithean: “indignation”, or seirfean. Pronounced /ʃerʹihən/.
Sionainn (an tSionainn): the River Shannon; the historic dative has replaced the former nominative, variously found as Sionna and Sionann.
slóghadh: “military expedition; mobilisation of troops”, or slógadh in the CO. Probably pronounced /slo:/.
táin: “cattle, drove, herd; by extension, wealth”, with tána in the genitive.
teasargaim, teasargan: “to rescue, save”.
tiubaisteach: “calamitous, disastrous, ill-fated”, or tubaisteach in the CO. This word, and the cognate noun tiubaist (tubaiste in the CO) are found spelt with both broad and slender t in PUL’s works. The variant spellings appear to indicate that PUL had a slender t, while occasionally lapsing into the accepted spelling with a broad t. Note however that Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne has tubaist, with a broad t.
Trá Lí: Tralee, Co. Kerry. Spelt Tráigh Lí in the original, but the final -igh is not pronounced in this placename, and so the generally accepted spelling of Trá Lí is used in the editing here.
uail: “bundle, heap”, or cual in the CO. Note the distinction between uail, “bundle”, and uaill, “howl” (originally the dative of uall); these are pronounced the same in WM Irish.

Cad a Cham Srón Firín?

Caibideal a Sé.

Cad a Cham Srón Firín?*

Bhí cailleach i gConnachtaibh an uair sin agus bhí cléibhín, nú saghas éigin ciseáinín aici, agus pé tairbhe a bhí sa chléibhín ní thabharfadh sí ar shaibhreas an domhain é. Bhí cailleach eile sa Mhúmhain agus théadh sí ó thuaidh go minic ag féachaint na caillí thuaidh, agus thagadh an chailleach Chonnachtach aduaidh ag féachaint na caillí Muímhní. Bhí an bheirt chailleach go hana-mhuínteartha lena chéile go dtí gur chuir an chailleach Mhuímhneach dúil sa chléibhín. D’iarr sí an cléibhín, le ceannach, ar an gcailligh thuaidh. Ní bhfaigheadh sí é. D’iarr sí ar iasacht é ar feadh tamaill. Ní bhfaigheadh sí é. Bhí sí ag tathant agus ag plámás agus ag cimilt bhaise a d’iarraidh go bhfaigheadh sí an cléibhín. Ní raibh aon mhaith dhi ann. Do labhair sí le cuid de cháirdibh na caillí thuaidh dhá iarraidh orthu dul chun cainnte leis an gcailligh agus an cléibhín do mhealladh uaithi dá mb’fhéidir é. Dheineadar san. Má dheineadar ní raibh aon mhaith dhóibh ann. Ní thabharfadh sí uaithi an cléibhín. Ní scarfadh sí leis an gcléibhín dá gcaillidís a gcórtaisí léi.

Nuair a fuair an chailleach Mhuímhneach nárbh aon mhaith bheith léi, do leog sí uirthi go raibh sí sásta; ná hiarrfadh sí an cléibhín in aon chor dá mbeadh ’ fhios aici oiread suime ’ bheith ag an gcailligh thuaidh ann. Do scaradar go breá cneasta, muínteartha, agus tháinig an chailleach Mhuímhneach abhaile. Chómh luath agus ’ bhí sí sa bhaile do chruinnigh sí cuallacht mhaith láidir fear. D’imíodar ó thuaidh san oíche, cuid acu an bóthar so agus cuid acu an bóthar úd, i dtreó ná tabharfí fé ndeara iad. Bhíodar trí oíche agus trí lá ag dul ó thuaidh. Dheinidís a siúl san oíche agus chodlaidís sa lá. Níor thug éinne fé ndeara aon drochfhuadar a bheith fúthu mar bhíodar scaipithe. Dheineadar coinne in áit áirithe ná raibh i bhfad ó thig na caillí thuaidh. Tar éis na hoíche ’ thitim is ea ’ thánadar chun áit na coinne. Chómh luath agus ’ bhíodar go léir ann siúd isteach iad i dtigh na caillí. Do rug duine acu air.

“Fág ansan mo chléibhín!” arsan chailleach, “nú cad é an mac mallachtan atá ag éirí dhuit!”

Thógadar leó é. D’aithníodar go maith é. Bhí a chómharthaí acu go cruínn. Chomáineadar leó ó dheas. Níor scaipeadar ó chéile ag teacht abhaile dhóibh, agus ba ghiorra go mór an mhoíll orthu teacht aduaidh ná dul ó thuaidh. Thánadar go tigh na caillí theas agus thugadar di an cléibhín agus is í a bhí go mórálach.

Ní raibh ’ fhios ag an gcailligh thuaidh ar dtúis cérbh iad na foghlaithe do tháinig san oíche agus do rug a cléibhín uaithi, ná cad é an treó baíll as a dtánadar. Ní fheacaidh éinne ag teacht iad toisc iad a bheith scaipithe. Ní fheidir éinne dá bhrí sin, arbh Ultaigh iad nú ar Laighnigh nú ar Mhuímhnigh iad. Ach nuair a fuaradh gur ó dheas a thugadar a n-aghaidh nuair a bhíodar ag imeacht do tuigeadh gurbh as an Múmhain a thánadar.

Ansan do thuig an chailleach thuaidh an scéal go léir. Thuig sí gurbh í a cara ionúin féin—an chailleach Mhuímhneach—do chuir ó thuaidh na fir sin chun an chléibhín do thabhairt leó chúithi ar éigin nuair a bhí teipithe uirthi féin é ’ dh’fháil ar ais.

Siúd soir í ag triall ar Ó Conchúir Sligigh. Tháinig Ó Conchúr chun cainnte léi. Dhein sí a gearán leis.

“Aililiú!” ar seisean. “Cad é mar obair mar gheall ar chléibhín! Ní dócha go bhfuil aon chiall ag an gcailligh úd theas. Tá níos mó de dhua an chléibhín sin fálta aici ná mar a gheóbhadh sí le fiche céad cléibhín nua do dhéanamh! Agus na fir a tháinig aneas chun an chléibhín sin do bhreith leó ní foláir nú is daoine gan chiall iad, leis, nár fhan theas sa bhaile agus cléibhíní a dóthain a dhéanamh di. Is uathásach an scéal é mura bhfuil oiread slat ag fás i ngaorthaibh na Múmhan agus ’ dhéanfadh oireadh cléibhíní agus do shásódh í.”

An fhaid a bhí Ó Conchúr ag cainnt bhí fearg ag teacht ar an gcailligh go tiubh. Sara raibh deireadh ráite aige bhí sí dá tachtadh le feirg. Má bhí féin ní aithneódh éinne uirthi go raibh. Do labhair sí go breá réidh agus ní raibh snagadh ná creathán ’na glór.

“A Uí Chonchúir,” ar sise, “ní chun a iarraidh ort mo chléibhín do cháineadh a thánag anso chun cainnte leat. Thánag ag triall ort chun a iarraidh ort me ’ chosaint ar éagóir agus ceart do chur i bhfeidhm dom. Mheasas nárbh fhéidir dom dul ag triall ar éinne a bheadh ní b’fheárr chun an dá ní sin a dhéanamh dom ná mar a bheadh Ó Conchúir Sligigh. Measaim anois gur dheineas dearúd. Measaim go mb’fhéidir go ndéanfadh Ó Conchúir Sligigh an gníomh atá agam á iarraidh air a dhéanamh dá mb’in aon chúig’ eile de chúigíbh Éireann a bheadh an chailleach úd ’na cónaí ach sa Mhúmhain. Ní maith le hÓ Conchúir Sligigh aghaidh a thabhairt ar fhearaibh Múmhan. Tuigeann an chailleach úd an ní sin. Tuigid na fir é a tháinig agus do rug uaimse mo chléibhín. Táid siad sa bhaile sa Mhúmhain anois agus sult acu á dhéanamh den chléibhín agus cúis gháire acu. Tá ’ fhios acu nách baol dóibh mise ná Ó Conchúir Sligigh. Slán agat, a rí!” ar sise, agus d’iompaigh sí uaidh chun imithe.

“Stad! a bhean,” arsa Ó Conchúir.

“Cad é sin agat dá rá mar sin? Níl aon eagla agamsa roimis an Múmhain. Ach ní ceart do rí slóite do chruinniú agus cogadh agus fuil agus éirleach do chur ar siúl agus gan de chúis chuige ach cléibhín.”

D’iompaigh an chailleach thar n-ais. “Más mar sin atá an scéal, a rí,” ar sise, “ní mise amháin a dhein dearúd. Tá dearúd déanta, leis, ag an gcailligh úd theas agus ag fearaibh Múmhan go léir.”

“Cad é an dearúd atá déanta acu san?” arsa Ó Conchúir.

“Is maith a bheidh ’ fhios acu féin cad é an dearúd é nuair a neósfar dóibh ná leogfadh eagla d’Ó Conchúir Sligigh aon chur isteach a dhéanamh orthu tar éis a bhfuil déanta acu chun é ’ ghríosadh agus chun a chur ’ fhéachaint air cogadh do chur orthu,” arsan chailleach.

“Cad é an gríosadh atá déanta ormsa?” arsan rí.

“An dó’ leat a’ dtiocfaidís anso chun cléibhín a bhreith leó ar son tairbhe an chléibhín! Thánadar anso chun masla ’ thabhairt duitse, a rí, agus dod chómhacht, agus do shocraíodar ar an gcléibhín chuige sin. Beidh scéal an chléibhín sin feasta i mbéalaibh daoine, sa Mhúmhain agus ar fuid na hÉireann, agus déarfar ins gach aon bhall gur mheas fir Múmhan go dtiocfadh Ó Conchúir Sligigh ag díogailt an chléibhín orthu, ach go raibh dearúd ar fhearaibh Múmhan,” arsan chailleach.

“Ó,” arsa Ó Conchúir, “sin athrach scéil ar fad. Bhí iúnadh orm a rá go dtiocfadh na fir úd ón Múmhain gan de ghnó ach chun cléibhín gan áird do bhreith leó. Tá ’ fhios ag an saol go raibh brí agus bun eile acu leis an ngníomh. Tá go maith. Theastaigh uathu an cléibhín a bheith acu mar chómhartha os cómhair fear Éireann chun bheith dhá mhaíomh gur le heagla rómpu ná déanfainnse é ’ dhíogailt orthu. Bíodh an cléibhín acu anois mar chómhartha, os cómhair fear Éireann, ar an léirscrios a dhéanfadsa orthu, agus ar an ndearúd míllteach a dheineadar nuair a thairrigeadar orthu me. Díolfaidh an Mhúmhain go daor as do chléibhín, a chailleach,” ar seisean.

Nóta

Cad a cham srón firín?: the notes to the early edition of An Cleasaidhe explain that this is a proverbial expression, referring to a slightly different version of the story of O’Conor’s quarrel with Munster, as given in Gadelica, I, p188.

Foclóirín

áird: normally “direction”, but here “attention, value, repute”. Cléibhín gan áird, “a worthless little basket”.
cáinim, cáineadh: “to condemn, censure”, but here “to disparage, belittle”.
cléibhín: “little basket”.
coinne: “meeting”. This is usually masculine in PUL’s works (PUL’s Niamh has áit an choinne for “meeting place”), but feminine here, áit na coinne. Dinneen shows both genders are possible. Coinne is feminine in the CO.
cómhacht: “power, authority”, cumhacht in the CO, but pronounced with a long o in WM Irish: /ko:xt/.
córtaisí: “courtesy”, the plural of córtas, “agreeableness, courtesy”. Do chórtaisí a chailliúint le duine, shown in the notes to the early edition of An Cleasaidhe as meaning, “to expend all your powers of civility on someone”, i.e. “to use your utmost persuasiveness to try to talk someone round”.
díoglaim, díogailt: “to avenge”, or díoghlaim, díoghail in the CO. Spelt díoghailt in the original, the gh is pronounced as a g in WM Irish. Note, however, that this is a rare word. Rud a dhíogailt ar dhuine, “to avenge something on someone, to take revenge on someone over something”.
dua: “trouble”. Dua ruda a dh’fháil, “to go to some trouble with respect to something, to put oneself out for something”.
gaorthadh: “river-bed, or a wooded glen watered by a stream”, with gaorthaí in the plural. The dative plural is given with a short vowel here, gaorthaibh.
gríosaim, gríosadh: “to inflame, spur, incite, urge on”, corresponding to gríosaím andgríosú in the CO.
mallacht: “curse, malediction”. Mac mallachtan, corrected from mac malachtain in the original here, is often translated as “the evil one”, referring to a curse.
Ó Conchúir Sligigh:O’Conor Sligo, a branch of the Ó Conchúir kings of Connaught. The term refers there to one of the chiefs of the name, although it is unclear which one.
os cómhair: “in front of, before”. Pronounced /ɑs ko:rʹ/.
slat: usually “rod, branch”, but here apparently “reed”.
snagadh: “a catch of the breath”, or snag in the CO.
Ultach: “Ulsterman”, pronounced /oulhəx/, and often written Olltach.

Is Feárr Teitheadh Maith Ná Drochsheasamh

Caibideal a Cúig

Is Feárr Teitheadh Maith Ná Drochsheasamh

Le línn na cainnte sin do bheith ar siúl i dteaghlach Sheáin mhic an Iarla do thárla go raibh duine uasal maith a bhí ’na chónaí i gcúige Laighean agus go raibh cruatan mór air. Do briseadh cos leis ocht seachtaine déag roimis sin agus bhí teipithe glan ar dhochtúiríbh na cúige an chos do shlánú. Bhí cneadh ar oscailt sa chois i gcaitheamh na haimsire go léir agus bhí fuil agus smior na coise ag teacht amach as an gcneadh san go dtí go raibh an duine uasal bocht traochta, lagaithe, imeartha, in ainneóin an dáréag dochtúirí dob fheárr a bhí le fáil sa dúthaigh sin. Mac Eochaidh ab ainm don duine uasal, agus file dob ea é. Ollamh ré dán a tugtar air sa tseanaleabhar.

Nuair a bhí an stracaire agus Seán mac an Iarla in aice a chéile ar Cnuc Áine thiar, bhí Mac Eochaidh sínte ar a leabaidh ’na thigh féin i gcúige Laighean agus é go buartha agus go brónach agus teinneas a dhóthain air.

Do bhuail chuige isteach ógánach breá óg agus deallramh mic léinn air agus leabhar ’na láimh aige.

“Go mbeannaídh Dia dhuit, a Mhic Eochaidh,” arsan t-ógánach.

“Go mbeannaídh Dia ’s Muire dhuitse, a ógánaigh,” arsa Mac Eochaidh, “agus cár ghabhais chúinn?”

“I dtigh Sheáin mhic an Iarla do chodlas aréir,” arsan t-ógánach, “agus i dtigh Uí Dhónaill i mBéal Átha Seannaigh a chodlas arú ’réir.”

“Is maith an dá áit iad,” arsa Mac Eochaidh.

“Ach cá mbíonn tú id chónaí nuair a bhíonn tú sa bhaile, a ógánaigh?” ar seisean.

“Bím lá in Íle agus lá i gCeann Tíre, lá i Manainn agus lá i Reachlainn agus lá eile ar Fionncharn Sléibhe Fhuaid. In Aileach na rí do rugadh me. Is duine siúlach, suarach, saobhnósach me agus ní maith liom choíche bheith puínn aimsire in aon áit amháin.”

“Agus cad í an ealaí, nú an ghairm beatha*, atá agat?” arsa Mac Eochaidh.

“Abhar dochtúra is ea me,” arsan t-ógánach.

“Ar mhiste leat a ínsint dom cad is ainm duit?” arsa Mac Eochaidh.

“Ní miste go deimhin,” arsan t-ógánach, “Cathal Ó Céin is ainm agus sloinne dhom,” ar seisean.

“An fada go mbeir id dhochtúir chríochnaithe, a Chathail Uí Chéin?” arsa Mac Eochaidh.

“Tuigim cad chuige go bhfuilir, a Mhic Eochaidh,” arsa Cathal Ó Céin, “ba mhaith leat a iarraidh orm an chos san agat do leigheas.”

“Ba mhaith go deimhin, dá mba dhó’ liom go bhféadfá é,” arsa Mac Eochaidh.

“Agus nár dhó’ leat, a Mhic Eochaidh,” arsa Cathal, “gur neamhnár an gnó dhuit a dh’iarraidh ormsa, agus gan ionam ach abhar dochtúra, rud a dhéanamh atá teipithe glan ar a bhfuil de dhochtúiríbh oilte eólgaiseacha, aosta, taithitheacha sa chúige seo Laighean agat?”

“Cá bhfios dómhsa, a Chathail,” arsa Mac Eochaidh, “ná gur mó an t-eólas atá agatsa ná mar atá acu go léir? Dá mbeadh an t-eólas acu ba chóir go mbeadh mo chos leighiste fadó acu. Táim ocht seachtaine déag sínte anso anois agus ag dul in olcas atá mo chos in inead aon fheabhais a bheith ag dul uirthi. Tair i leith agus féach í. Is minic gur feárr an tuiscint a bhíonn ag fear óg ’na mbíonn éirim mhaith aigne aige ná ag seanduine ná bíonn aige ach inchinn mhaol, pé taithí a bhíonn aige ar an obair.”

Tháinig Cathal agus d’fhéach sé an chos. Nuair a bhí sé tar éis í ’ dh’fhéachaint go cruínn do labhair sé.

“Déanfadsa an chos so do leigheas duit, a Mhic Eochaidh,” ar seisean, “ar aon choinníoll* amháin.”

“Cad é an choinníoll é?” arsa Mac Eochaidh.

“An gorta agus an doicheall agus an drochbhéas atá istigh id chroí do chur as,” arsa Cathal.

“Ní fheadar ’en domhan conas a fuarais amach é,” arsa Mac Eochaidh, “ach tá san ionam gan amhras, doicheall agus gorta agus drochbhéas. Bíd siad istigh im chroí go láidir go dtí go n-ólaim trí deocha. Nuair a bhíd na trí deocha ólta agam ní bhíonn aon bheann agam ar aon rud. Ní fhanann blúire doichill orm. Thabharfainn a bhfuil agam do gach éinne ’ thiocfadh.”

“Caithfir an doicheall do chur as do chroí nú ní leighisfeadsa do chos,” arsa Cathal Ó Céin.

“Tá go maith,” arsa Mac Eochaidh, “geallaim duit go gcuirfead.”

Do thairrig Cathal Ó Céin luibh as a phóca agus chimil sé de chneadh na coise í. Do thriomaigh an chneadh láithreach agus do chneasaigh sí. Bhí iúnadh agus áthas ar Mhac Eochaidh. D’éirigh sé agus do shiúlaigh sé ar fuid an tí.

“Ó,” ar seisean, “a Chathail Uí Chéin, táim ana-bhaoch díot! Bíodh ná fuil ionat ach abhar dochtúra tá gníomh déanta agat a theip ar na dochtúiríbh go léir!”

“Tá do chos leighiste, a Mhic Eochaidh,” arsa Cathal, “ach féach, má ghéilleann tú arís don doicheall tiocfad chút agus brisfead arís í, agus brisfead an chos eile ’na teannta ort, agus ní leighisfar iad go deó duit.”

“Ní baol dom an doicheall a thuilleadh, geallaim dhuit é, a Chathail Uí Chéin,” arsa Mac Eochaidh, “ach ní mór dhom tuarastal éigin a thabhairt duitse. Dá mbeithá sa chás ’na rabhas-sa go dtí anois, le hocht seachtaine déag, do bheadh ’ fhios agat cad é an tuarastal atá tuíllte agat uaim.”

“Ní ghlacfadsa aon tuarastal uait, a Mhic Eochaidh,” arsa Cathal, “ach an doicheall a chur uait.”

“Déanfad é sin fé mar atá geallta agam duit,” arsa Mac Eochaidh, “ach caithfir tuarastal a ghlacadh uaim leis. Tá iníon agam agus deirtear gur cailín álainn í. Pós í agus tabharfad spré dhuit léi.”

“Cad é an spré a thabharfair dom léi, a Mhic Eochaidh?” arsa Cathal.

“Tabharfad trí chéad bó dhuit léi agus trí chéad capall agus trí chéad caíora agus trí chéad muc,” arsa Mac Eochaidh.

“Tá go maith,” arsa Cathal. “Pósfad í bíodh sí breá nú bíodh sí gránna.”

Do comáineadh an cóisire dá ollmhú láithreach agus do ceapadh lá an phósta. Tháinig an lá. Bhí na daoine muínteartha ag cruinniú. Tháinig an t-am chun na lánúna do phósadh. Bhí an iníon ann. “Cá bhfuil Cathal Ó Céin? Cá bhfuil Cathal Ó Céin?” arsa gach éinne. D’fhéachadar anonn ar chnuc a bhí ar aghaidh an bhaile amach. Cé ’ chífidís ach Cathal Ó Céin agus é ag imeacht ’na lánrith de dhruím an chnuic fé mar a bheadh gadhair an bhaile lena shálaibh!

Nótaí

An ghairm beatha: note delenition of what would otherwise have been bheatha across the labial boundary.
Ar aon choinníoll amháin: note the failure here to use the historic dative, choinníll.

Foclóirín

abhar: ábhar in the CO. WM Irish distinguishes between abhar (originally spelt adhbhar, now pronounced /aur/), “material”, and ábhar (sometimes written ádhbhar, pronounced /ɑ:vər/), “amount”. Abhar, “the material for, and therefore the makings of something”; abhar dochtúra, “a medical student”.
Aileach na Rí: Greenan-Ely in Inishowen, Co. Donegal. Spelt Oileach na Ríogh in the original, but the placename seems correctly spelt A-. Aileach na Rí was the site of the royal fort of the Uí Néill high kings of Ireland.
ar fuaid, ar fuid: “throughout”, /erʹ fuədʹ, erʹ fidʹ/, ar fud in the CO. PUL wrote in his Notes on Irish Words and Usages (p54) that ar fuaid should be used for broad areas (ar fuaid na paróiste) and ar fuid for small areas (ar fuid an tí), but this distinction is not always adhered to.
arís: “again”. PUL often used the spelling airís—although An Cleasaidhe, edited by Eleanor Knott, had arís—indicating a slender r, /i’rʹi:ʃ/, whereas Amhlaoibh Ó Loingsigh had /ə’ri:ʃ/, as shown in IWM.
caíora: “sheep”, or caora in the CO, pronounced /ki:rə/. Trí chéad caíora is given as trí chéad caoire in the original, but edited here in line with the pronunciation.
Cathal: an Irish masculine name, originally meaning “valour”, and spuriously associated with the English name Charles.
cneadh: “wound”, or cneá in the CO. I am reluctant to accept the spelling cneá without evidence ón the pronunciation, which may be /knʹah/.
cneasaím, cneasú: “to heal”.
coinníoll: “condition”. This is one of the few words where nn is pronounced as a single n in WM Irish, i.e. /ki’nʹi:l/. The dative is generally coinníll, but appears as coinníoll here.
cóisire: “wedding, wedding feast”, or cóisir in the CO. This word is generally feminine in PUL’s works, but masculine here.
deallramh: “look, appearance”, or dealramh in the CO. Spelt deallradh in the original, edited here as deallramh, under the presumption the normal pronunciation of /dʹaurəv/ is intended.
ealaí: “skill, craft”, or ealaín in the CO, where the historic dative has replaced the nominative.
eólgaiseach: “knowledgeable”, or eolach in the CO.
féachaim, féachaint: “to examine”. D’fhéach sé an chos, “he examined the leg”. The foclóirín to the early edition of An Cleasaidhe explained that féachaint with a direct object means “to examine”, whereas féachaint air means “to look at”.
gorta: “meanness, stinginess”.
imeartha: “tried, exhausted”. Imeartha le rud, “fed up with something”.
inchinn: “brain”.
inead: ionad in the CO, “unit”. Pronounced /inʹəd/ in WM Irish. In inead, “instead of, in the place of”.
Mac Eochaidh: the surname, most commonly found in Leinster, generally anglicised Keogh. I am unclear whether the /o/ is long here.
neamhnár: “shameless, discreditable”. Nár, “shameful, honourable, noble” corresponds to náir in the CO.
Ó Céin: an Irish surname anglicised as Keane. Now quite rare.
ollmhaím, ollmhú: “to prepare”, or ullmhaím, ullmhú in the CO. Pronounced /o’li:mʹ, o’lu:/.
saobhnósach: “distracted, infatuated, foolish”. Saobh- is a prefix meaning “wrong, perverse”. The meaning here is given in the foclóirín to the early edition of An Cleasaidhe as “trifling, erratic”.
smior: “marrow”.
spré: “dowry”.
taithitheach: “expert, conversant, experienced”, or taithíoch in the CO.

Méireanna i gCluasaibh

Caibideal a Ceathair.

Méireanna i gCluasaibh.

Chomáin an stracaire leis ag léitheóireacht go dtí go raibh an dá leathanach a bhí ar oscailt léite aige, agus dá shúil Sheáin mhic an Iarla ar dianleathadh, ag féachaint air agus ag éisteacht leis, agus súile agus béil a raibh láithreach ar leathadh i dtreó gur dhó’ le duine gur ar leathéadromacht a bhíodar. Nuair a bhí an dá leathanach críochnaithe ag an stracaire do stad sé.

“Fan go fóill, a Dhúbhartáin,” arsa Seán, agus thóg sé uaidh an leabhar. D’oscail sé áit eile den leabhar agus shín sé thar n-ais chuige é ar an ndul gcéanna díreach ar a raibh sé aige an fhaid a bhí sé ag léitheóireacht, .i., na línte ’na seasamh os a chómhair amach. Do léigh sé amach, arís, an dá leathanach a bhí ar oscailt an uair sin, go breá cruínn soiléir blasta ciallmhar, díreach mar a léigh sé an chéad dhá leathanach. Ansan do stad sé arís.

“Is uathásach an scéal é sin!” arsa Seán, agus do rug sé arís ar an leabhar a láimh an stracaire. D’oscail sé áit eile. Do shín sé thar n-ais an leabhar, ach do thárla go raibh an leabhar taobh síos suas, mar a bhí sé ar dtúis nuair a síneadh chun an stracaire é, ach níor thug Seán fé ndeara an méid sin. “Léigh an áit sin, a Dhúbhartáin,” arsa Seán.

Do chrom an stracaire ar an leabhar do lé’ go breá gan é ’ dh’iompáil ’na cheart. D’fhéach Seán níba ghéire air nuair ’ airigh sé an léitheóireacht álainn.

“Ó, a Dhúbhartáin,” ar seisean, “tá an leabhar taobh síos suas arís agat!”

“Tá an leabhar agam ar an ndul ar ar thugais-se dhom é, a Sheáin mhic an Iarla,” arsan stracaire.

“Taíonn tú dhá lé’ agus é taobh síos suas agat! Cad ’na thaobh nár léis ar dtúis é nuair a bhí sé taobh síos suas agat?”

“Cad ’na thaobh nár iarrais orm é, a Sheáin mhic an Iarla?” arsan stracaire.

“Stad go fóill, a Dhúbhartáin,” arsa Seán. Do rug sé ar an leabhar agus thug sé drom an leabhair le Dúbhartán agus bhí aghaidh an leabhair air féin. “Léigh anois é,” ar seisean. Do léigh Dúbhartán amach é go hárd agus go ceólmhar agus do bríomhar. “Sin é ’ shamhlaíos!” arsa Seán ag tógaint an leabhair chuige agus á dhúnadh. “Tá an leabhar go léir de ghlanmheabhair agat!” ar seisean.

“Agus nárbh fhada go bhfuarais amach é” arsan stracaire.

Chómh luath agus do tháinig an focal san is amhlaidh a bhí a raibh láithreach ag titim ar a gcosaibh le sult ag magadh fé Sheán mhac an Iarla. Níor gháir an stracaire. Níor leog sé air go bhfuair sé aon tsult sa scéal.

“An imreófá cluiche liom, a Sheáin mhic an Iarla?” arsan stracaire.

“An bhféadfá cluiche fichille d’imirt, a Dhúbhartáin?” arsa Seán.

“Thabharfainn fé,” arsan stracaire.

Do cuireadh clár fichille eatarthu agus fuireann air. Thosnaíodar ar imirt. Ní raibh an ceathrú fear aistrithe ag Seán nuair a bhí buaite air. Bhí iúnadh ar a raibh láithreach mar ní raibh sa Mhúmhain ficheallaí dob fheárr ná Seán mac an Iarla.

“Imir cluiche eile, a Sheáin mhic an Iarla,” arsan stracaire, “agus ní iarrfad ach leathfuirne id choinnibh.”

“Tá go maith, a Dhúbhartáin,” arsa Seán, “bhís ag sranntarnaigh go hiúntach i gcaitheamh na hoíche aréir ach ní dó’ liom go bhfuil aon mhíogarnach ort inniu. Chodlais do dhóthain is dócha. Má chuireann tú an cluiche orm agus gan agat ach leath na fuirne beidh gníomh déanta agat nách miste dhuit bheith ag maíomh as.”

Do socraíodh an clár eatarthu arís agus gan ar thaobh Dhúbhartáin ach leathoiread fear agus ’ bhí ar thaobh Sheáin mhic an Iarla. Do thosnaigh an imirt. Thug Dúbhartán aon fhéachaint amháin ar an gclár agus ar na fearaibh. Ansan thug sé a dhrom leis an gclár agus níor fhéach sé arís air go dtí go raibh an cluiche críochnaithe. Is amhlaidh a chuireadh sé a lámh siar uaidh nuair a theastaíodh uaidh fear a dh’aistriú. B’é crích an scéil é gur chuir sé an cluiche ar Sheán.

“Tá buaite ort, a Sheáin!” ar seisean agus gan é ag féachaint in aon chor ar an gclár.

“An bhfuil éinne eile ansan ’nar mhaith leis cluiche ’ dh’imirt liom?” arsan stracaire.

“Ní dó’ liom go mbacfaid siad é, a Dhúbhartáin,” arsa Seán mac an Iarla, “ach airímse,” ar seisean, “go bhfuilir go hana-mhaith chun streanncáin ceóil a dhéanamh ar chláirsigh.”

“Ní ró-olc chuige me, a Sheáin mhic an Iarla,” ar seisean, “ach ba mhaith liom streanncáin a dh’aireachtaint uaitse féin ar dtúis, nú ó dhuine éigin ded mhuíntir. Ba mhaith liom, sara ndéanfainn ceól, ’ fhios a bheith agam an dtuigtear ceól anso.”

Do cuireadh fios ar an bhfear cláirsí dob fheárr a bhí ag Seán mac an Iarla. Tháinig sé agus a chláirseach aige. Chrom sé ar sheinnt. Do sheinn sé go hálainn, i dtreó go raibh aiteas thar bárr ar a raibh ag éisteacht leis. Ní rófhada a bhí sé ag seinnt, áfach, nuair a thugadar go léir fé ndeara go raibh a mhéireanna sáite go daingean ’na chluasaibh ag an stracaire. Do stad fear na cláirsí agus buile feirge air.

“Chím,” ar seisean, “ná tuigeann an duine seo ceól. Dá dtuigeadh ní chuirfeadh sé a mhéireanna ’na chluasaibh.”

“Tá gadhar agamsa sa bhaile, a Sheáin mhic an Iarla,” arsan stracaire, “agus dá n-airíodh sé droch-cheól d’aireófí gach aon ghlam olagóin uaidh míle ó bhaile. Tá an béas céanna agamsa. Nuair ’ airím droch-cheól cuireann sé teinneas im chluasaibh agus im cheann agus caithim mo mhéireanna do chur im chluasaibh nú bheinn ag liúirigh leis an dteinneas. Is ar éigin a bhíodar im chluasaibh in am agam an turas so. Ní fheacais iúnadh riamh ach ná raibh glam curtha agam asam sara raibh mo chluasa stopaithe agam! D’airíos droch-cheól i mBéal Átha Seannaigh ach do bhuaigh an ceól so glan air le holcas. D’fhéadas an ceól úd d’fhulag gan mo mhéireanna do chur im chluasaibh ach ambasa do theip orm an ceól so d’fhulag. Is orm atá an t-áthas gan mo ghadhar bocht a bheith anso. Chuirfeadh an screadach ceóil sin olc air.”

Bhíodar go léir ag smutaíol gháirí. Thuigeadar go raibh an ceól go hálainn agus nárbh fhéidir d’éinne locht ’ fháil air. Do labhair fear na cláirsí.

“A Dhúbhartáin Uí Dhúbhartáin,” ar seisean, “an airíonn tú leat me?”

“Airím,” arsa Dúbhartán, “is usa go mór éisteacht led chainnt ná éisteacht led cheól.”

“Tá gadhar agatsa, a Dhúbhartáin,” arsan ceólaí.

“Tá,” arsa Dúbhartán.

“Tá,” arsan ceólaí; “agus tá cráin mhuice agamsa, agus dá mbeadh greim ar chluais ageat ghadharsa ar mo chráin mhuicese do dhéanfadh an chráin ceól.”

“Ní deirim ná go ndéanfadh,” arsa Dúbhartán.

“Dhéanfadh,” arsan ceólaí, “agus ní deirim ná gur feárr a thuigfása ceól na cránach san, nuair a bheadh greim ageat ghadhar ar chluais uirthi, ná mar a thuigeann tú ceól cláirsí.”

Do gháir a raibh láithreach, ní raibh duine acu dob aoirde a gháir ná Seán mac an Iarla féin. Níor dhein an stracaire aon bhlúire amháin ach déanamh anonn ar fhear na cláirsí agus an chláirseach do thógaint go réidh as a láimh. Ansan do thairrig sé chuige cathaoir agus shuigh sé inti. Ansan do chaith sé dhe a dhá sheanabhróig agus chuir sé chuige an chláirseach idir a dhá ghlúin agus chrom sé ar í ’ sheinnt le méireannaibh a chos! Thosnaigh sé go breá réidh. I ndiaidh ’ chéile do neartaigh ar an gceól go dtí go raibh an dá chois ag imeacht, ba dhó’ le duine, ar buile, síos agus suas, agus isteach agus amach, agus anonn agus anall, agus an ceól ag teacht ’na chaisibh agus ’na thonntachaibh binnis agus mísleachta agus aoibhneasa, go dtí ná feidir a raibh láithreach ceoca ar an saol a bhíodar nú ar an saol eile! Do hairíodh an ceól lasmu’ agus na daoine a dh’airigh é bhíodar ag teacht isteach go dtí go raibh an áit lán de dhaoinibh. Thagadh gach éinne isteach go hana-réidh agus ansan do sheasaíodh sé, gan aon chor eile ’ chur dhe, ag éisteacht leis an gceól agus ag faire ar an dá chois. Chomáineadar na cosa leó ag cur díobh go lúfar agus go luaimneach, agus iad chómh geal le sneachta, bíodh gur as na seanabhrógaibh a thánadar.

Tar éis tamaill do stad an chos chlé agus do chuaigh an lámh dheas ag déanamh an cheóil i dteannta na coise deise agus do mheas gach éinne gur chuir san binneas sa cheól ná raibh ann roimhe sin. Ansan do stad an chos deas agus an lámh dheas agus chuaigh an chos chlé agus an lámh chlé ag déanamh an cheóil, agus is feabhas a cuireadh ar an gceól, dar le gach éinne. Ansan do stad an dá chois agus bhí an dá láimh ag déanamh an cheóil, agus an ceól ag lagú agus ag neartú, ag ciúnú agus ag borradh, agus na daoine ag éisteacht leis, agus gan cor ag aon duine á chur de ach mar ’ bheadh sé gan anam. Ansan do ghluais an dá láimh agus an dá chois, i dteannta ’ chéile, ag déanamh an cheóil agus b’in é an t-uathás! D’éiríodh an chláirseach ón dtalamh i dtreó gur dhó’ le duine go raibh sí ’na beathaidh agus gur mhothaigh sí aoibhneas agus uaisleacht an cheóil a bhí á bhaint aisti. Bhí ceann an cheólaí ag casadh agus ag iompáil le brí an cheóil. Bhí na buaircíní go léir ag rínce agus na preabáin ag preabarnaigh. Bhí eagla ag teacht ar na daoine a bhí láithreach mar bhí ag dul ’na luí ar a n-aigne go raibh rud éigin mínádúrtha sa cheól, gur cheól é do bhain leis an saol eile níba mhó ná mar a bhain sé leis an saol so.

Do stad an ceólaí. Shín sé an chláirseach chun an té a thug do í. Níor labhair éinne. Thairrig sé chuige an dá sheanabhróig agus chuir sé uime iad.

“Tair liom amach, a Sheáin mhic an Iarla,” ar seisean, “go dtaispeánad an dúthaigh seo dhuit.”

“Go dtaispeánaidh sé mo dhúthaigh féin dom!” arsa Seán, in’ aigne féin; ach níor labhair sé. Bhuail an bheirt amach. Níor chorraigh éinne eile. Thug an bheirt aghaidh ar Chnuc Áine. Chuadar suas go barra an chnuic. Bhí an bheirt ’na seasamh ar an mullach agus iad ag féachaint ’na dtímpall ar an ndúthaigh. Thug Seán fé ndeara go raibh an stracaire ag féachaint go hana-ghéar ar na háiteannaibh mórthímpall.

“Dúraís, a Dhúbhartáin,” ar seisean, “go dtaispeánfá an dúthaigh dom, ach ní dheallraíonn tú go bhfuil aon aithne agat ar an ndúthaigh. Níor dhó’ le duine ort go bhfeacais an dúthaigh sin os ár gcómhair go dtí anois. An rabhais ar an gcnuc so riamh roimis seo, a Dhúbhartáin?” ar seisean.

“Bhíos ar an gcnuc so go minic roimis seo, a Sheáin mhic an Iarla,” arsan stracaire, “agus is rómhaith is cuímhin liom an lá deirineach a bhíos ann. Bhí fiach ar siúl agus bhí an dúthaigh sin go léir lán de sna huaislibh a bhí ag déanamh na seilge. Bhí an rí agus cuid de sna huaislibh móra ’na suí anso mar a bhfuilimídne ’nár seasamh anois. Bhí giollaí agus gadhair agus uaisle agus daoine ag gluaiseacht mórthímpall na ngleannta agus na machairí sin ag dúiseacht na seilge, agus bhíos féin im sheasamh anso ag éisteacht leis an gceól, uallfartach na ngadhar agus liúireach na bhfear agus géimreach beithíoch a bhí ag imeacht ar buile le sceón. Do cuireadh bruic a broclasaibh agus míl mhuíghe re mullachaibh agus sionnaigh ar seachrán agus eóin ar eiteallaigh agus laoigh arna luail, agus bhíomair ag éisteacht le monghair na mile agus le sníomh na slabhra agus le guthaibh na ngadhar, agus le gríosacht na ngiollanra mar adeirtear in sna scéaltaibh fiannaíochta so ’na mbíonn an dúil go léir agatsa iontu, a Sheáin mhic an Iarla.”

“Tá go breá, a Dhúbhartáin,” arsa Seán mac an Iarla. “Ní deirim ná go neósfá scéal fiannaíochta maith go leór, ach ní gá dhuit bheith ag casadh lena chur ’na luí orm go bhfeacais féin fiach den tsórd san san áit seo. Is sine mise ná thu agus ní fheaca é, agus ní baol go mbeadh sé ann i ganfhios dom.”

“Fé dheireadh, “arsan stracaire, “d’éirigh fia ballach bándearg anso siar rómhainn agus do scaoil an rí a iallchoin ’na dhiaidh——.”

“Stad, a Dhúbhartáin,” arsa Seán. “Cérbh é an rí? Ní leogfadsa dhuit féin ná dot athair ná dá bhfuil de Dhúbhartánaibh beó an dubh do chur ’na gheal orm. Cérbh é an rí? Agus cérbh iad na huaisle a dhein an fiach san?”

“Neósfadsa san duitse go cruínn, a Sheáin mhic an Iarla,” arsan stracaire, “an rí dob fheárr agus na huaisle dob fheárr dá raibh in Éirinn lena línn féin, agus ná feacthas a leithéidí ó shin, .i., Fionn mac Cúmhaill agus an Fhiann.” D’fhéach Seán thar a ghualainn i dtreó an stracaire.

Bhí an stracaire ag féachaint uaidh ar an ndúthaigh agus bhí faobhar ar an bhféachaint aige agus faghart in sna súilibh aige, fé mar a bheadh radharc aige ar nithibh ná feacaidh éinne ach é féin. Do stad Seán mac an Iarla ag féachaint air. Níor fhéad sé a shúile do bhogadh dhe.

“Chím anois iad!” arsan stracaire, “na huaisle agus na slóite daoine agus na giollaí agus na gadhair agus iad ag gluaiseacht agus an fia mór ballach bándearg rómpu amach. Aithním iad go léir! Oisín Mac Finn; agus Raighne Mac Finn; agus Oscar Mac Oisín; agus Glúndubh agus Dubhchosach Beinne Gulbain; agus Dubhthuath; agus Art Mac Mórna; agus Goll; agus Conán; agus Beith Bárrghlas Mac Mórna; agus Diarmaid Ó Duíbhne; agus Glas Mac Aoncheárda Bhéara. Ó! Cad é mar a ghluaisíd siad! Iad féin agus a gcoin agus a ngiollanra ag scuabadh treasna na tíre agus an fia mór ballach bándearg rómpu amach agus é ag cur na slí dhe go huaibhreach le neart a chroí agus le fuinneamh a chos agus gur dhó’ le duine ná fuil aon bhreith ag gadhar ná ag cú ná ag duine ar theacht suas leis. Ach tá Bran ar a thóir, agus Eanán, agus Mac an Truim, trí coin an rí, na trí coin is feárr a bhí in Éirinn riamh. Táid siad féin agus an fia ag fágaint na sló agus na ngadhar eile ’na dhiaidh. Táid na trí coin ag imeacht go tréan ach tá ag teip orthu teacht órlach níos giorra don fhia. Tá an fia ag imeacht go tréan ach tá ag teip air órlach eile slí do chur idir é agus na trí coin. Táid siad ag déanamh siar anois ar Lios an Rí agus is dócha, le titim an tailimh as san siar ná beidh radharc againn orthu a thuilleadh——.”

D’iompaigh Seán mac an Iarla a shúile ón stracaire agus d’fhéach sé siar sa treó ’na raibh an stracaire ag féachaint. Má dhein ní fheacaigh sé cú ná fia, ní nárbh iúnadh. Ní rabhadar ann chuige. Nuair ’ fhéach sé thar n-ais ní raibh aon tuairisc ar an stracaire—bhí sé imithe fé mar a shloigfeadh an talamh é. D’fhíll Seán isteach abhaile agus d’innis sé dá mhuíntir conas mar a bhí an stracaire agus é mar ’ bheadh sé as a mheabhair, ag féachaint ar shlóitibh na bhFiann agus dhá n-áireamh, agus ag faire an shaghas éigin seilge a bhí san áit míle blian roimis sin.

“Agus ansan,” ar seisean, “d’imigh sé as mo radharc mar a shloigfeadh an talamh é!”

“Mo ghraidhin mo shúil!” arsan chéad duine de sna seirbhíseachaibh a leagadh ar maidin, “nách maith a bhí ’ fhios agam gur dhuine buile é!”

“Thug sé an cor coise dhuit go deas pé buile a bhí air,” arsa duine nár leagadh.

“Mheasamair,” arsan duine a tháinig ó Bhéal Átha Sheannaigh, “go raibh muíntir Uí Dhónaill go leir marbh mar gheall air. Chonac féin iad sínte ar an úrlár ach nuair a ghlaos ann ar maidin dúradh liom nár maraíodh éinne, go raibh an uile dhuine acu ’na shaol agus ’na shláinte.”

Foclóirín

aiteas: “intense delight”. PUL stated in his Notes on Irish Words and Usages that his word is much stronger than áthas.
aoibhneas: “bliss, delight”. Note both aoibhnis and aoibhneasa are attested in the genitive in PUL’s works; aoibhnis is the form used in the CO.
Art mac Mórna: brother of Conán mac Mórna in the Fenian cycle of myths.
ballach: “spotted”.
bándearg: “pink”.
Beann Ghulbain: Benbulben, a rock formation in Co. Sligo and mythical residence of a band of Fenian warriors. Usually found as Binn Ghulbain in modern Irish. Two individuals, Glúndubh and Dubhchosach, are cited here as from Beann Ghulbain, but I have not been able to find out more about them.
Beith Bárrghlas mac Mórna: a member of the fianna in the Fenian cycle of myths.
Bran: Finn McCool’s dog.
broc: “badger”, with bruic in the plural, where the CO would have broic.
broclas: “badger’s warren”, or brocach in the CO. Dinneen has broclach.
buile: “madness”. Imeacht ar buile, “to go mad”. Note that PUL frequently uses imeacht, where there is no sense of “going away”; dul ar buile could have been used too.
ceoca: “which? which of them?” From cé acu or cé’cu. Pronounced /kʹukə/. Often followed by a relative clause.
ceólaí: “musician”, a variant of ceóltóir.
chím, feiscint: “to see”, or feicim, feiceáil in the CO. The second-person preterite is here ní fheacais, where ní fheacaís would be expected, but is retained as both forms existed. Ní fheacais iúnadh riamh ach, “it was truly astonishing that…”.
Conán mac Mórna: a member of the fianna and an ally of Finn McCool in the Fenian cycle of myths, represented as a comic but loyal figure.
cráin: “sow”; also cráin mhuice.
crích: “end”, or críoch in the CO. Críoch was also the spelling used in the original, but it has been edited here as crích in line with WM usage, where the historic dative has replaced the nominative. Most of PUL’s books have crích.
cú: “dog”, with coin in the plural where the CO has cúnna. is feminine in WM Irish, but masculine in the CO.
deirineach: “last”, or deireanach in the CO.
Diarmaid Ó Duíbhne: a member of the fianna in the Fenian cycle of myths, with whom Gráinne, the intended wife of Finn McCool, elopes.
drom: “back”, or droim in the CO. PUL uses drom for the actual back of something (a person, an animal, or, as here, a book), but druím for more derived usages (druímlámha, “the back of a hand”; druím na talún, “the face of the earth”).
éan: “bird”. The plural is usually éin in PUL’s works, but a variant plural eóin in found here.
Eanán: apparently the name of a dog in the Fenian myths, but I have not been able to identify the reference.
eiteallach: “flying”, or eitilt in the CO. Note that as a feminine verbal noun ending in -ach, this becomes ar eiteallaigh, “flying, in flight”, in the dative. This would also imply ag eiteallaigh, but no attestation of this phrase has yet been found in PUL’s works.
faghart: “glint, gleaming”, or faghairt in the CO. The spelling faghart in the original here may indicate a broad rt in the pronunciation. Dinneen gives “vigour, verve, eagerness” as possible translations.
fia: “deer”.
Fiann: “a roving band of warriors”. An Fhiann, the warriors of Fionn mac Cúmhaill in Irish mythology.
Fionn mac Cúmhaill: Fionn mac Cumhaill, or Finn McCool, a hunter-warrior in the Fenian cycle of myths.
fuireann: “crew”, or foireann in the CO. Here fuireann fichille is “a set of chessmen”, i.e. the pieces set up on the chessboard and ready to play.
géimreach: “lowing, bellowing”, or géimneach in the CO. Pronounced /gʹe:mʹirʹəx/.
giollanra: “youths, attendants”, a collective word stated as being feminine in the glossary to An Cleasaidhe, although masculine in the CO. While generally singular in collective meaning, we have gríosadh na ngiollanra, “the inciting, the urging on of the youths”, here, with the genitive plural.
glam: “howl, roar”.
Glas Mac Aoncheárda Bhéara: Glas Mac Encarda, from Béara, mentioned in the Fenian myths as accompanying Finn McCool to the enchanted house of rowan trees where the fianna where held by magic for a time. Found as Glas Mac Aoinchearda Bhéara in the original.
gluaisim/gluaisím, gluaiseacht: “to proceed”, with gluaisim, gluaiseacht in the CO. Some second-conjugation forms are occasionally found in PUL’s works, including gluaisíd siad here.
Goll mac Mórna: a member of the fianna and the slayer of Finn McCool’s father, Cúmhall, in the Fenian cycle of myths.
graidhin: “affection, jollity”, but mainly found in exclamations. Mo ghraidhin mo shúil!, “didn’t I just know it!” Pronounced /grəinʹ/.
gríosacht: “inciting”, or gríosú in the CO. Adjusted from gréasacht in the original.
iallchú: “leash-hound”, with iallchoin in the plural. This word is not given in Ó Dónall’s dictionary, but is given under iall in Dinneen’s dictionary.
inniu: “today”, pronounced /i’nʹuv/.
ínsim, ínsint: “to tell”, or insim, insint in the CO. Note the use of d’innis here in the preterite: the spellings d’innis and d’inis are both found in PUL’s works, pointing to a pronunciation /dʹiŋʹiʃ/.
iúnadh: “wonder, surprise”, or ionadh in the CO. Pronounced /u:nə/.
lao: “calf”, with laoigh in the plural here where the CO has laonna. The pronunciation of laoigh is unclear to me.
leathéadromacht: a word not found in any dictionary. The phrase ar leathéadromacht means “almost of your senses; struck half witless (e.g. with awe, wonder, etc)”. Éadromacht, “lightness”, is not found in Ó Dónaill’s dictionary, and may correspond to éadroime in the CO.
leathfuirne: here meaning “half a set of chessmen”. Leath- usually lenites, but is attested as eclipsing an f in WM Irish. More research required here; the pronunciation may be /lʹa-virʹinʹi/.
Lios an Rí: a placename meaning “enclosure of the king”, but I have been unable to pinpoint it further. Lios na Rí (Lisnaree), with the genitive plural, is found as a placename in Ireland.
luail: “act of motion”. Ar luail, “in motion”.
luaimneach: “nimble”, or luaineach in the CO.
Mac an Truim: Oscar mac Oisín’s deerhound. Possibly meaning “son of anger”, if this can be connected to trom, glossed as “weight, load; anger” in Dinneen’s dictionary.
mile: “soldier”, or míle in the CO. The foclóirín to An Cleasaidhe explains that míle was the older form, but this word later became confused with bile, a poetic word for “tree”.
míogarnach: “dozing off; sleepiness”.
míol muíghe: “hare”, literally “critter of the plain”. A rare word; giorrae is more common. Míl mhuíghe in the plural.
mísleacht: “sweetness”, or milseacht in the CO. Pronounced /mʹi:ʃlʹəxt/.
monghair: “confused sound, din, roar”, or monghar in the CO. Monghair na mile, “the confused shouts of the soldiers”. Pronunciation unclear to me.
Oisín mac Finn: son of Finn McCool in the Fenian cycle of myths. Known as Ossian in English.
olc: the notes to the early edition of An Cleasaí note that olc can mean “rabies, hydrophobia” in Irish.
Oscar mac Oisín: son of Oisín mac Finn in the Fenian cycle of myths. Oscar’s death caused Finn McCool to weep for the only time in his life.
preabarnach: “bounding, jumping, throbbing”. As a feminine verbal noun in -ach this becomes ag preabarnaigh in the dative, a distinction not observed in the CO.
Raighne mac Finn: son of Finn McCool in the Fenian cycle of myths.
re: “by”, an archaic word now subsumed by the preposition le. Re mullachaibh, “along/towards the summits of the hills”.
saghas: “sort”. PUL seems to use saghas in the genitive, rather than the saghais found in the CO. See also chun aon tsaghas Madam in PUL’s Mo Sgéal Féin. Ag faire an shaghas does not give the expected t-prefixation in the genitive.
sceón: “terror”, or scéin in the CO.
seilg: “hunt, chase.” Also, “game, prey, quarry.”
sionnach: “fox”.
slua, slóite: “army”. PUL normally forms the plural of this word, sluaite in the Standard, with an  ó . While IWM shows the local pronunciation as /sluətʹi/, /slo:tʹi/ is also found in verse. The medial  ó  is therefore retained wherever it was given in the original, including the use of sló, found here in the genitive plural. It is also worth noting this word is generally feminine in PUL’s works. Most other writers of WM Irish have slua as masculine; PUL’s usage is exceptional.
smutaíol: “sniggering”, or smiotaíl in the CO. Ag smutaíol gháirí, or ag smiotaíl gháire in the CO. Verbal nouns in -aíl in the CO appear with a broad l in WM Irish.
stopaim, stopadh: “to stop, stop up, stuff”. The participle stopaithe was written stupaithe in the original, implying a pronunciation /stupihi/; the CO has stoptha.
streanncán: “tune, strain”, or streancán in the CO. Streanncán ceóil, “a strain of music”.
táim, bheith: “to be”. Note the form taíonn tú, “you are”, where the CO has tá tú.
talamh: “land”. The genitive of this word is consistently found with a slender l, tailimh, in PUL’s works. The CO has talaimh. Le titim an tailimh, “with the lie/slope of the land”.
tonn: “wave”. Note the dative plural here, tonntachaibh, where tonnaibh is attested in PUL’s translation of the gospels. The CO plural is tonnta.
uallfartach: “howling, yelling”. Pronounced /uəlhərtəx/.
uathás: “cause of astonishment”, or uafás in the CO.

Sranntarnach Bhuile.

Caibideal a Trí.

Sranntarnach Bhuile.

Nuair a bhí an chaismirt uathásach úd ar siúl i rítheaghlach Uí Dhónaill i mBéal Átha Seannaigh bhí Seán mac an Iarla, .i. Iarla Deasmhúmhan, in aonach agus in árdoireachtas ar faiche a dhúna agus a dhea-bhaile féin. Féachaint dá dtug sé thairis chonaic sé stracaire fir ag teacht chun an oireachtais. Níor mhiste stracaire ’ thabhairt air. Bhí an uile bhalcais dá raibh uime stracaithe, deisithe, paistithe, lán de phreabánaibh agus de chórdaíbh agus de bhuaircíníbh, agus gur mhór an iúnadh le héinne ’ fhéachfadh orthu conas ’ fhéad na córdaí agus na buaircíní, dá mhéid a bhí ann díobh, na balcaisí ’ chimeád aon fháid aimsire gan titim as a chéile. Bhí a dhá chluais amach trína sheanahata, agus leath a chlaíomh nochtaithe ar an dtaobh thiar de, agus an t-uisce ag plobarnaigh ’na sheanabhrógaibh gach aon chiscéim dá dtugadh sé.

Bhí uasal agus íseal ó sna dúthaíbh mórthímpall bailithe ar an oireachtas. Do bhuail an stracaire isteach ’na measc agus suas, ceann ar aghaidh, chun na háite ’na raibh Seán mac an Iarla ’na sheasamh.

“Go mbeannaídh Dia dhuit, a Sheáin mhic an Iarla!” ar seisean, chómh luath agus ’ bhí sé i láthair an duine uasail.

“Go mbeannaídh Dia dhuitse, leis! arsa Seán mac an Iarla, agus iúnadh air nuair a chonaic sé an stracaire ag déanamh air. “Agus cár ghabhais chúinn?” ar seisean.

“I dtigh Uí Dhónaill i mBéal Átha Seannaigh a chodlas aréir, a Sheáin mhic an Iarla,” arsan stracaire, “agus i nDún Monaidh, i mbaile Rí Alban, a chodlas an oíche roimhe sin, agus anso agatsa do chodlód anocht.”

“Cad is ainm duit?” arsa Seán mac an Iarla.

“Dubhartán Ó Dubhartáin m’ainm agus mo shloinne, a Sheáin mhic an Iarla,” arsan stracaire.

“Tá slí fhada idir an áit seo agus Béal Átha Seannaigh, a Dhubhartáin,” arsa Seán mac an Iarla, “cad iad na bóithre a ghabhais ag teacht duit?”

“Thánag, a Sheáin,” ar seisean, “ó Eas Ruaidh mhic Bhodhairn, ar a dtugtar Sligeach anois go Céis chaomhálainn Chorainn, ó Chéis Chorainn go Corrshliabh na Seaghsa, as san go Magh Luirg an Daghdha, as san go taobh Chruachna Muíghe hAoi, as san go Magh Mucraimhe, as san go Críochaibh Uí Chonaill Ghabhra, agus ag triall ortsa anso, a Sheáin mhic an Iarla.”

“Is iúntach an chuaird atá tabhairtha agat, a Dhubhartáin! arsa Seán mac an Iarla. “Ní foláir nú tá tuirse ort anois. Tugtar bia agus deoch agus cóir chodlata don Dubhartán bocht so,” ar seisean.

Do rugadh Dubhartán isteach agus do tugadh a dhóthain le n-ithe agus le n-ól do. D’ith sé agus d’ól sé an oiread san go ndúradar na seirbhísigh gur dhócha nár ith agus nár ól sé a dhóthain níorbh fhios cathain roimis sin. Ansan do taispeánadh seómra codlata dho agus leaba mhaith, agus chuaigh sé a chodladh. Ní túisce a bhí sé ar a leabaidh ná mar a bhí sé ’na chodladh go sámh agus ag sranntarnaigh go tréan. Bhí an tsranntarnach aige á dhéanamh chómh tréan san gur hairíodh ins gach aon pháirt den rítheaghlach í agus gur chuir sí iúnadh ar gach éinne. Bhí cuideachta uasal cruinnithe chun dínnéir ag Seán mac an Iarla. An fhaid a bhí an dínnéar ar siúl bhí an tsranntarnach ar siúl agus bhí sí chómh láidir sin gurbh ar éigin ’ fhéadadh daoine aon fhuaim eile ’ dh’aireachtaint ach í. Dheineadh an chuideachta iarracht ar chainnt a dhéanamh dá hainneóin i dtreó ná tabharfadh Seán fé ndeara gur chuireadar aon tsuím inti. Ach do choisceadh sí an chainnt dá n-ainneóin, agus ansan, nuair a stadadh an chainnt agus ’ bhíodh an tigh go léir fúithi féin aici do shéideadh sí amach ’na lán-neart i dtreó gur dhó’ le duine gurbh é an rítheaghlach féin a bhí ag sranntarnaigh.

Fé dheireadh d’fhéach an chuideachta ar a chéile agus ar Sheán.

“Tá Dubhartán Ó Dubhartáin dhá thachtadh!” arsa Seán. “Is feárr dul agus é ’ dhúiseacht as an gcodladh san atá air. Codladh mínádúrtha is ea an codladh san.”

D’imigh beirt de sna seirbhísigh chun é ’ dhúiseacht. Bhíodar ag glaoch air agus dhá chroitheadh ach níorbh fhéidir é ’ dhúiseacht. Dá dhéine do chroithidís é agus dá aoirde do ghlaeidís air is ea ba thruime agus ba chuthaí a dheineadh sé an tsanntarnach. Thógadar eatarthu é agus do rugadar leó é go dtí seómra a bhí sa pháirt den rítheaghlach ba shia ón gcuideachtain, agus d’fhágadar ansan é. Ansan d’fhéad an chuideachta a gcuid bídh agus dí do chaitheamh ar a suaimhneas, gan a dh’aireachtaint ach búirth anois agus arís ó shróin an stracaire.

Níor stad an tsranntarnach go dtí go raibh an ghrian ag éirí ar maidin amáireach a bhí chúinn. Níor stad sí an uair sin féin. Tháinig Seán mac an Iarla chun an tseómra ’na raibh an stracaire.

“A Dhubhartáin Uí Dhubhartáin!” ar seisean. D’oscail Dubhartán a dhá shuil. “Ó,” ar seisean, “a Sheáin mhic an Iarla, an tu san?”

“Is me, a Dhubhartáin,” arsa Seán, “tá súil agam gur chodlais go maith agus go bhfuil do thuirse curtha dhíot agat.”

“Níor chodlas go maith, a Sheáin,” arsan stracaire. “Ní hea,” ar seisean, “ach níor chodlas in aon chor. Níor dhúnas mo shúile i gcaitheamh na hoíche. Nuair a bhí an lá ag teacht ó chiainibh do thit múisiún beag codlata orm, agus ansan do ghlaeis-se orm agus do loitis an múisiún beag san féin orm, a Sheáin mhic an Iarla.”

“Do chodlais i ganfhios duit féin, a Dhubhartáin,” arsa Seán mac an Iarla.

“Is mór an iúnadh liom,” arsan stracaire, “duine uasal léannta mar thusa dhá rá san, a Sheán mhic an Iarla. Níor airíos féin riamh fós gur dhein éinne codladh ach i ganfhios do féin. Ar airís-se?”

“D’airíos tusa ag sranntarnaigh go tréan, a Dhubhartáin, i gcaitheamh na hoíche aréir, agus más i ganfhios duit féin a dheinis an tsranntarnach san ní baol gur i ganfhios dómhsa a dheinis í, ná i ganfhios d’aon duine eile dá raibh fé dhíon an tí seo, a Dhubhartáin. Níor chodail aon duine sa tigh seo aon néal aréir. Dheinis-se codladh thar ár gceann go léir.”

Lena línn sin tháinig srann uathásach as an stracaire. Bhí sé ’na shámhchodladh arís. D’imigh Seán mac an Iarla agus d’fhág sé ansan é. Ar ball nuair a bhí sé ag déanamh amach ar uair a dhó dhéag sa lá do bhuail an stracaire amach agus bhain sé searradh as féin. Chonacar na seirbhísigh é.

“Ó,” ar siad, “seo chúinn an trúmpallán mór!” Do rith an stracaire chúthu. Do rug sé ar dhuine acu agus thug sé cor coise dho agus chuir sé ar chleite an droma ar an mbán é. Do rug sé ar dhuine eile acu agus dhein sé an cleas céanna leis. Sara raibh ’ fhios acu i gceart cad a bhí ar siúl aige bhí mórsheisear acu sínte ar lár aige, agus gan uain ag an gcéad duine ar éirí sara raibh an duin deirineach sínte.

“Cad ’tá ag éiri dhuit, a bhithiúnaigh ghioblaigh!” arsan chéad duine acu chómh luath agus ’ tháinig a chainnt do tar éis na preibe a baineadh as.

“Sibhse na daoine do tháinig im thímpallsa aréir,” ar seisean, “am tharrac ó áit go háit ar fuid an tí seo, mar chaitheamh aimsire dhíbh féin, nuair a bhí codladh agus tuirse mo dhóthain orm. Tá mo chodladh déanta agam anois agus mo thuirse curtha dhíom agam, agus an spórt a bhí agaibhse ormsa aréir ní mór dom cuid de bheith agamsa oraibhse inniu.”

Siúd chúthu arís é chun go mbainfeadh sé, dar leis, treascairt eile an duine astu sa tímpall. Do ritheadar uaidh. Do rith sé ’na ndiaidh. Thugadar aghaidh ar dhoras an tí mhóir mar a raibh ’ fhios acu Seán mac an Iarla do bheith. Cé ’ bhuailfeadh chúthu an doras amach ach Seán mac an Iarla féin. “Ó, a rí,” ar siad, “duine buile is ea an stracaire seo! Maróidh sé sinn go léir!”

“Ná creid iad, a Sheáin mhic an Iarla,” arsan stracaire. “Áilteóirí iad san a tháinig aréir chun an tseómra ’nar órdaís-se me ’ chur chun codlata. Do thógadar eatarthu me nuair a bhíos im chodladh agus tuirse orm, agus thugadar an oíche am tharrac ó áit go háit agus ó sheómra go seómra ar fuaid an tí.”

Lena línn sin tháinig duine uasal amach an doras. Duine uasal ab ea é a bhí tar éis teacht an mhaidean san a Béal Átha Seannaigh. Chómh luath agus ’ chonaic sé an stracaire dhruid sé anall agus thug sé cogar do Sheán mhac an Iarla.

“Airím,” arsa Seán mac an Iarla leis an stracaire, “dá olcas cóir éadaigh atá ortsa gur duine árdléannta thu agus go bhfuil eólas thar bárr agat ar an uile shaghas ceóil.”

“Airíonn tú an fhírinne sa mhéid sin, a Sheáin mhic an Iarla,” arsan stracaire. “Duine róléannta is ea me, nuair is maith liom féin é, agus i dtaobh an cheóil, bím lá bínn agus bím lá searbh.”

“Trialfaimíd sa léannar dtúis tu,” arsa Seán mac an Iarla, agus thug sé leis amach leabhar. “Seo, a Dhubhartáin.” ar seisean, “léigh rud éigin dúinn as san.”

“Taispeáin dom an rud ba mhaith leat do léifinn, a Sheáin mhic an Iarla,” arsan stracaire.

Do rug Seán ar an leabhar agus d’oscail sé áit áirithe ann. “Seo, a Dhubhartáin,” ar seisean, “léigh an áit sin dúinn.” Do rug Dubhartán ar an leabhar agus nuair a chuir sé féna shúilibh é chun a léite, is amhlaidh a bhí an leabhar taobh síos suas aige.

“Ó foth foth!” arsa Seán mac an Iarla, “tá an leabhar taobh síos suas agat, a dhuine! Ní fhéadfadh éinne leabhar do lé’ an fhaid a bheadh an leabhar ar an ndul san aige.”

“Ar an ndul san is ea ’ thugais dom an leabhar, a Sheáin mhic an Iarla,” arsan stracaire, “agus thuigeas, ní nárbh iúnadh, gur mar sin a theastaigh uait me dhá lé’. Seo,” ar seisean, “cuir an leabhar ar an ndul ar ar ceart é ’ bheith chun a léite.”

Do rug Seán mac an Iarla ar an leabhar agus d’iompaigh sé a bhun síos agus a bhárr suas, agus ansan bhí greim aige ar dhá thaobh ar an leabhar agus thug sé aghaidh an leabhair ar an stracaire. Chuir an stracaire a lámh chlé i mbarra an leabhair agus a lámh dheas ’na bhun agus do ghlac sé an leabhar ó Sheán ar an gcuma san. Ansan, gan na lámha ’ dh’aistriú, chuir sé an leabhar suas féna shúilibh chun a léite. Do sceart a raibh ann ar gháirí, mar is amhlaibh a bhí barra an leabhair i leith a thaoibh chlé féin aige agus bun an leabhair i leith a thaoibh dheis & línteacha an leabhair ’na seasamh ar a aghaidh amach. Do stad sé ag féachaint ar an leabhar agus ag éisteach le Seán ag gáirí. D’fhéach sé chómh hamadánta san nár fhéad Seán mac an Iarla gan dul in sna trithíbh dúbha ag féachaint air. Dá dhéine a tháinig na trithíbh gáire ar Sheán is ea ba bhaoithe agus ba bhreallánta ’ d’fhéach an stracaire agus é ag cur na súl tríd an leabhar a d’iarraidh é ’ lé’, mar dhea. Fé dheireadh do labhair Seán.

“Is dócha gurb amhlaidh mar atá an scéal agat, a Dhubhartáin,” ar seisean, “nuair a bhíonn an leabhar agat ná bíonn an léann agat.”

“Ní hamhlaidh in aon chor, a Sheáin,” arsan stracaire.

“Tá idir leabhar agus léann agam. Táid siad araon anso agam. Ach ní dúraís fós liom tosnú, a rí,” ar seisean.

“Ambasa ach comáin leat, a Dhubhartáin,” arsa Seán. “Ní deirim ná go mbeidh an gníomh a dhéanfair ar lé’ an leabhair chómh háiféiseach leis an ngreim atá agat ar an leabhar.”

“Níl aon ghreim agam ar an leabhar, a rí,” arsan stracaire, “ach an greim a thugais-se dhom air.”

“Comáin leat agus léigh rud éigin dúinn,” arsa Seán. “Ní hé mo thuairim go léifir an leabhar,” ar seisean.

Thosnaigh an stracaire ar an leabhar do lé’. Thosnaíodh sé thíos ag bun gach líne & do léadh sé suas go barra é. Do léigh sé go hálainn agus thug sé an chainnt leis go bínn & go blasta, agus thug sé brí na cainnte leis níba chruinne agus níba chiallmhaire ná mar a dhein aon léitheóir dár airigh Seán riamh roimhe sin.

D’imigh na trithí gáirí de Sheán chómh luath agus d’airigh sé an chéad stair den léitheóireacht.

Foclóirín

áiféiseach: “ridiculous”.
áilteóir: “practical joker, trickster”, pronounced /’ɑ:lʹho:rʹ/ according to IWM, with unexpected stress on the first syllable.
ambasa: “indeed”, or ambaiste in the CO. Literally “by my hands”. Pronounced /əm’bɑsə/.
bán: “grassland, green, meadow”.
bárr: “top”, with barraí in the plural here, where the CO has barra. Barra is also found here as a variant singular of bárr, and is more commonly used in the dative. Pronounced /bɑ:r, bɑrə/. It is worth nothing that bárr is often used with i: i mbarra an leabhair, “at the top of the book”; ar bhárr also occurs, but in the meaning on “right on top of something”.
breallánta: “silly”.
buaircín: “toggle-pin”, a piece of wood securing something through a loop.
buile: “madness, rage”. Duine buile, “madman”.
búirth: “roar, bellow”, or búir in the CO. Pronounced /bu:rʹh/.
caomhálainn: “beautiful, fair”.
Céis Chorainn: Keshcorran, a mountain in Co. Sligo. The meaning of this placename is obscure.
ciscéim: “footstep”, or coiscéim in the CO.
cleite an droma: “the broad of the back”. This is given thus in the notes to the early edition, but not found in any dictionaries. Slat an droma could have been expected. Cleite means “feather”, but possibly some influence from cleith, “rod, staff” is shown here?
comáinim, comáint: “to drive, drive forward”, or tiomáinim, tiomáint in the CO. Comáint leat, “to press on, proceed, continue on”.
cor: “throw, cast”. Cor coise a thabhairt do dhuine, “to trip someone up”.
córda: “cord, string”.
Corrshliabh na Seaghsa: the Curlew mountains, Co. Roscommon/Sligo. Literally “the pointed/curved mountain of Segais (a well of wisdom)”. Found as Coirrshliabh in the original; corr is normally corra in WM Irish, but the original spelling may indicate this is the not the case here.
Cruacháin Mhuíghe hAoi: Rathcroghan, Co. Roscommon. The signification of this name is unclear. Also why is it cruachna in the genitive?
cuaird: “visit”, or cuairt in the CO.
cuthaigh: “angry, furious”. Note this word is really the genitive of cuthach, “fury, rage”, but functions as a fully adjective, with its own comparative, as here, cuthaí.
dínnéar: “dinner”. Dinnéar in the CO. Pronounced /dʹi:’ŋʹe:r/.
duine: “person”. An duine, “each of them”. Treascairt eile an duine, “another fall or knocking down for each of them”.
dul: “condition, state”. Ar an ndul san, “like that, in that way”.
dún: “fort, residence”, with dúna in the genitive here, where the CO has dúin.
Eas Ruaidh mhic Bhodhairn: the waterfalls of Assaroe at Ballyshannon, Co. Donegal. The location where a legendary high king of Ireland, Aodh Rua (Áed Rúad, son of Badarn), slipped and drowned.
éirím, éirí: “to rise”. Cad ’tá ag éirí dhuit? “what is coming over you?”
faiche: “lawn, green”.
fé ndeár, fé ndeara: thug sé fé ndeara, “he noticed”. This would be thug sé faoi deara in the CO. Pronounced /fʹe: nʹa:r~fʹe: nʹarə/. Fé ndeara also has a additional meaning, “cause, reason”.
foth: an exclamation expressing disgust.
gáire: “a laugh”, gáir in the CO.
gáirí: a verbal noun meaning “laughing, laughter”, gáire in the CO.
leaba: “bed”, more generally leabaidh in WM Irish.
líne: “line”, with línteacha here in the plural, where the CO has línte. Línte is found in the plural in PUL’s Niamh.
Magh Luirg an Daghdha: Moylurg, Co. Roscommon. Literally, “the plain of the track of the Dagda (an ancient Irish god)”. Daghdha is probably pronounced /dəi/.
Magh Mucraimhe: a plain near Athenry, Co. Galway.
múisiún: “drowsiness”, or múiseam in the CO.
néal: “cloud”, but also “a wink of sleep” (néal codlata).
ó chiainibh: “just now”, or ó chianaibh in the CO. Pronounced with a slender n in WM Irish, /o: xʹiənʹivʹ/.
plobarnach: “bubbling, gurgling, splashing”. Spelt plubarnach in the original. As a feminine verbal noun ending in -ach, this becomes ag plobarnaigh in the dative, a distinction not observed in the CO.
sámhchodladh: “sound sleep”.
searraim, searradh: “to stretch”. Searradh a bhaint asat féin, “to stretch yourself, loosen up”.
Sligeach: Sligo, literally “shells; a place abounding in shells”.
srann: “snore, snort”.
sranntarnach: “snoring, act of snoring”, or srannfach in the CO. As a feminine verbal noun ending in -ach, this becomes ag sranntarnaigh in the dative, a distinction not observed in the CO.
stair: “paragraph; a passage from a book”. Note that PUL was adamant that stair did not mean “history”; he claimed in Notes on Irish Words and Usages that seanchas was the correct word for “history”. However, many usages of seanchas show it to mean a folkstory/storytelling type of history, and stair was accepted by Dinneen in his dictionary in the meaning of history.
súil: “eye”. Na súile a chur trí rud, “to look at something intently”.
suím: “sum, amount; interest”, suim. Pronounced /si:mʹ/.
tachtaim, tachtadh: “to choke”.
taobh: “side”. Go taobh, probably “past; to the other side of”. Taobh síos suas, “upside down”.
treascraím, treascairt: “to knock down”. Treascairt a bhaint as duine, “to knock someone down”. The verb is possibly treascraim in the first conjugation in WM Irish, but no attestation found yet.
trialaim, triail: “to try, test”, triailim, triail in the Standard. Note that in the CO the distinction between triailim, “I try, test” and triallaim, “I journey” is a little clearer than in WM Irish, where the slender l of the former appears only in the third person preterite, the singular imperative, the verbal noun and the autonomous forms in  tí and  fí. The forms of this verb are: present, trialaim, trialann sé; preterite, do thrialas, do thriail sé; future, trialfad, trialfaidh sé; imperative and verbal noun: triail; past participle, trialta. Trialaim is pronounced /trʹialimʹ/ and triallaim /trʹiəlimʹ/, and so the quality of the diphthong provides a point of distinction; this was particularly the case in the speech of older speakers who maintained a regular distinction between /ia/ and /iə/ where younger speakers may have only /iə/.
tritheamh: “a fit of laughter”. In sna trithíbh dúbha, “in convulsions of laughter”.
trúmpallán: “beetle”, or priompallán in the CO. Trompalán is given as “droning beetle” in Dinneen’s dictionary, possibly explaning the reference here to a snoring person.
tugaim, tabhairt: “to give”. Tabhairt leat, “to mentally grasp, to catch, to get something”: thug sé an chainnt leis, “he pronounced the words”; thug sé brí na cainnte leis, “he brought out the meaning of the words”. Thug sé leis amach leabhar, “he brought out a book”.
uathásach: “terrible”, or uafásach in the CO.
Uíbh Chonaill Ghabra:a territory in Co. Limerick ruled by a sept of the Uí Fighinti.

Nóta

Go ndúradar na seirbhísigh: this is a rare example of the government of a past-tense verb conjugated in the plural by a plural noun subject. See also chuadar na fir in PUL’s Séadna (see the first line here).

Caibideal a Dó

Caibideal a Dó.

Ceól agus Dothíos agus Iomrall Buailte

Ní raibh sé i bhfad ag seinnt nuair a bhí aghaidh an uile dhuine dá raibh sa chuideachtain air, agus a súile ar dianleathadh, agus béal gach duine acu ar leathoscailt, agus a gcínn caite siar acu, agus cúinní a mbéal tarraicthe i dtreó a gcluas acu, fé mar ba mhian leó an t-aoibhneas ceóil do ghlacadh isteach ’na súilibh agus isteach ’na mbéalaibh, i dteannta bheith dhá ghlacadh isteach ’na gcluasaibh. Ba neamhní ar fad leó as san amach ceoca éadach stracaithe nú éadach slán a bhí ar fhear na cláirsí, ná cad é an dath a bhí ar na preabánaibh. Chonaic seisean an t-athrú a bhí tagaithe orthu go léir, agus ar Ó Dónaill féin chómh maith leis an gcuid eile acu. Bhí sé ag féachaint orthu ó dhuine go duine acu, agus magadh ’na shúilibh, agus fé mar a chíodh sé an iúnadh ag méadú orthu bhaineadh sé casadh as an gceól a thaispeánadh dóibh ná raibh ach neamhí ’na raibh aige á dhéanamh seochas a bhféadfadh sé a dhéanamh dá mb’ mhaith leis é.

Fé dheireadh do stad sé. Thairrig gach éinne anál.

“Seo, a Chonáin,” ar seisean ag síneadh na cláirsí chun an té a thug do í, “ní maith an chláirseach í, ach dá olcas í, is feárr í ná an té gur leis í.”

“Dar fia, a óglaigh,” arsa Conán, “ach do bhainis-se ceól aisti ná raibh ’ fhios agamsa ’ bheith inti in aon chor!”

“Do bhain,” arsa Ó Dónaill, “agus níor bheag de radharc bheith ag faire ar a mhéireannaibh an fhaid a bhí sé ag baint an cheóil sin aisti. Ba dhó’ le duine nách méireanna fola agus feóla a bhí ag déanamh na hoibre in aon chor. Ní fheaca riamh a leithéid de ghluaiseacht, ná a leithéid de theangmháil méar agus téad le haicillíocht agus le cruinneas. Agus ansan, an ceól a bhaineadar na méireanna san as na téadaibh, ní fhéadfainn aon cheól do chur i gcúmparáid leis ach an ceól sí úd a hairítí fadó in sna cnucaibh, agus sa talamh fúinn thíos nuair ’ bhíodh Fearghas Fionn mac Forgaí dhá sheinnt; nú Seannach Ó Doirge; nú Suanach mac Seannaigh, nú Scológ Chille Chuillinn; nú Bacach Binne Boirche; ós iad a chuireadh daoine chun codlata agus a chuireadh daoine ag gáirí, agus daoine eile ag gol. Go deimhin is duine róbhínn tu, a óglaigh,” ar seisean.

“Bím lá bínn agus bím lá searbh,” arsan stracaire.

Do labhair Ó Dónaill leis an bhfear friothála. Tháinig an fear friothála anuas chun na háite ’na raibh an stracaire.

“Éirigh suas, a óglaigh,” arsan fear friothála, “agus suigh thuas in aice Uí Dhónaill, tá cuireadh aige á thabhairt duit.”

“Ní raghad!” arsan stracaire. “Níl an t-éadach so atá ormsa oiriúnach don áit sin thuas. Má tá aon ní fónta acu le tabhairt dom curtar chúm anuas anso é más mian leó.”

D’imigh an fear friothála suas agus níorbh fhada go dtáinig sé anuas arís agus culaith bhreá éadaigh aige ar a chuislinn, ionar agus atán agus léine riabhach agus matal, agus an chuid eile de sna nithibh a bhain le culaith mhaith uasal éadaigh.

“Seo, a óglaigh,” arsan fear friothála, “culaith éadaigh a chuir Ó Dónaill anuas chút. Cuir umat í agus ansan ní miste dhuit dul suas agus suí in aice Uí Dhónaill, agus na huaisle eile, gur mó is fiú go mór an ceól a dheinis don chuideachtain ná fiche culaith éadaigh dá saghas so. Cuir umat í.”

“Ní chuirfead!” arsan stracaire. “Ní thaithneann sí in aon chor liom!”

“Cad é an locht atá agat uirthi?” arsan fear friothála.

“Dá gcuirinnse umam an chulaith sin,” arsan stracaire, “bheadh an duine maith san, Ó Dónaill, dhá maíomh orm go deó. Ní thabharfad an maíomh san le déanamh do. Cimeádfad na preabáin seo. Is liom féin iad. Ní baol go ndéarfaidh Ó Dónaill choíche gurb é féin a thug dom iad. Is feárr liom na preabáin agus bheith anso ná an chulaith sin agus bheith thuas.”

Nuair ’ airigh an chuideachta an tarcaisne sin ag an stracaire á thabhairt d’Ó Dónaill tháinig fearg orthu. Do chrom fir armtha ar theacht isteach sa halla mór. Chonaic an stracaire iad ag teacht isteach. Bhí gallóglach de mhuíntir Uí Dhónaill ’na sheasamh in aice an stracaire agus a thua ar a ghualainn aige.

“Cad chuige na fir armtha san?” arsan stracaire. D’airigh Ó Dónaill an cheist.

“Chun tusa ’ chimeád,” arsa Ó Dónaill.

Chuir an stracaire sceartadh gáire as. “Chun mise ’ chimeád!” ar seisean. “Dá mbeadh oiread eile fear agat, a Uí Dhónaill,” ar seisean, “ní fhéadfadh a ndícheall mise ’ chimeád. Cimeád me má fhéadann tú é. Táim anso anois. Is gan do chead a thánag, agus imeód gan do chead. Ní hanso do chaithfead mo phroínn amáireach.”

“Agus canad eile, a dhe?” arsa Ó Dónaill.

“I gCnuc Áine,” arsan stracaire, “dhá mhíle dhéag amach ó Luimneach, mar a bhfuil fear maith eile, .i. Seán mac an Iarla, i nDeasmhúmhain.”

“Dar so ’s súd!” arsan gallóglach a bhí ’na sheasamh in aice an stracaire, “má fheicim thu ag cur chun imithe déanfad meall cómhchruínn ar an úrlár díot le buille de chúl na tua so!”

“Fan leat go fóill, a mhic,” arsan stracaire.

Do rug an stracaire arís ar an gcláirsigh agus chrom sé ar sheinnt. Dá fheabhas agus dá bhinneacht agus dá shíreachtaí an chéad cheól a sheinn sé, do bhuaigh an tarna ceól san air i bhfeabhas agus i mbinneas agus i síreachtaí. Deir an seanaleabhar ná raibh teinneas riamh, ná galar, ná breóiteacht, ar aon duine, ná cuirfeadh an “ceól fíorbhínn sí” sin codladh agus suan agus sáimhe air, in ainneóin an teinnis.

Nuair a bhí sé tamall ag seinnt bhí an fhearg soir siar agus an chuideachta go léir fé mar a bheidís fé dhraíocht aige, agus iad mar ’ bheidís gan anam gan anál, ag éisteacht leis an gceól.

Do stad sé agus d’fhéach sé ’na thímpall orthu:—

“A Uí Dhónaill,” ar seisean, “an amhlaidh nách cuímhin leat go nduart go n-imeóinn uaibh? An amhlaidh a chuir an ceól as úr gceann é?”

“Níor chuir,” arsa Ó Dónaill, “tá drochiúntaoibh agam asat. Tá feall éigin beartaithe agat a dhéanamh orainn. Dá bhrí sin ní fhágfair an áit seo anocht, ná amáireach go mbeidh ’ fhios againn cé hé thu agus cad a thug chúinn anso thu. In éaghmais na bhfear armtha san a chíonn tú id thímpall tá fiche marcach, in arm ’s in éide ar gach taobh den doras lasmu’. Má théann tú uathu so ní baol go raghair uathu súd. Tá sé chómh maith agat do shuaimhneas a cheapadh.”

“Tá go maith!” arsan stracaire. “Seo ag imeacht uaibh me, a ghallóglacha Uí Dhónaill. Cimeádaidh me! Cimeádaidh me!”

Bhí sé ag rínce anonn ’s anall agus an chainnt sin ar siúl aige. Do thóg an gallóglach úd a labhair, thóg sé a thua agus bhuail sé buille dá cúl sa cheann ar an stracaire, dar leis, ach le neart lúfaireachta do chuaigh an stracaire ar scáth gallóglaigh eile i dtreó gurbh é an gallóglach eile do fuair an bhuille. Thit sé sin marbh ar an úrlár. Chonaic an chuid eile an bhuille. Mheasadar gur dáiríribh a buaileadh é. Bhuaileadar, dar leó, an fear a bhuail é. Níorbh é a thit ach fear eile. Láithreach bonn bhíodar go léir ag bualadh agus ag leagadh a chéile agus níor buaileadh aon bhuille nár mheas an té a bhuail é gur i gceann an stracaire a bhí an bhuille aige á cur! An fhaid a bhí an chaismirt agus na hiomraill go léir ar siúl agus na fir ag titim chómh tiubh, bhí an stracaire anso agus ansúd, ins gach aon chúinne, ’na measc, agus é ag gáirí agus ag dranntú, agus, “Cimeádaidh me! Cimeádaidh me!” aige, in aghaidh gach iomraill dá ndeinidís.

Bhí Ó Dónaill agus an chuideachta ’na seasamh, cuid acu in áirde ar na bórdaibh, agus iad ag liúirigh ar na fearaibh armtha stad, ach dá mhéid a liúdar is ea ba mhó do ghéaraigh ar an gcaismirt go dtí go raibh na fir armtha go léir sínte marbh ar an úrlár!

Nuair ’ airigh na marcaigh a bhí ar gach taobh den doras, lasmu’, an t-éirleach ar siúl istigh do bhrúdar chun an dorais. Níorbh fhada go bhfeacadar, dar leó, an stracaire ag rith chúthu amach. Thug gach duine den triúr ba ghiorra dho iarracht ar é ’ bhualadh le buille ’ chlaíomh*. Is amhlaidh a bhuail gach duine den triúr buille ’ chlaíomh ar dhuine eile acu, i dtreó gur thit an triúr i mbéal an dorais agus gur imigh na trí capaill fén machaire.

Siúd i ndiaidh na gcapall na marcaigh eile, chun beirthe orthu, agus ní raibh éinne ag an ndoras. Tháinig an stracaire amach. Ní raibh beó ag an ndoras ach an dóirseóir. Thairrig an stracaire luibh as a phóca. “Seo,” ar seisean leis an ndóirseóir, “glac an luibh sin uaim.” Do ghlac. “Féach,” ar seisean, “nílid na fir seo marbh in aon chor. Is fé dhraíocht atáid siad. Imighse anois ag triall ar Ó Dónaill & abair leis ceathrú d’fhearann saor agus fiche bó a thabhairt duit agus go n-athbheófair iad. Nuair a bheidh an talamh tabhartha dhuit ag Ó Dónaill tair anso agus cimil an luibh sin de charball uachtarach gach fir agus éireóid siad beó chút agus beidh Ó Dónall baoch díot. Mura ndeininnse an méid sin duitse anois do chrochfadh Ó Dónaill tu amáireach mar gheall ar mise do dhul isteach i ganfhios duit anocht.”

D’fhéach an dóirseóir ar an luibh. Ansan do thóg sé a shúile chun féachaint arís ar an stracaire. Bhí an stracaire imithe.

Bhí eagla a dhóthain ar an ndóirseóir go gcrochfí é mar gheall ar an stracaire do dhul isteach i ganfhios do. D’imigh sé láithreach ag triall ar Ó Dónaill agus d’innis sé do cad ’duairt an stracaire, agus conas d’imigh sé as a radharc nuair a bhí an chainnt ráite aige.

“Tá sé chómh maith agat triail a bhaint as an luibh,” arsa Ó Dónaill, “ach má tá aon mhaith inti ní dhéanfaidh sí an mhaith gan an coinníoll do chómhlíonadh. Geóbhair an talamh.”

Do chimil an dóirseóir an luibh de charball gach fir de sna fearaibh a bhí sínte marbh ar an úrlár agus lasmu’ den doras. Do phreab gach fear acu ’na sheasamh chómh luath agus do cimleadh an luibh dá charball.

Fuair an dóirseóir an ceathrú tailimh agus an fiche bó, agus bhí gach ní ’na cheart. Ach dob fhada ’na dhiadh san gur fhéad Ó Dónaill a dhéanamh amach cérbh é an stracaire.

Foclóirín

a dhe: “really, indeed”. The notes to An Cleasaidheindicate that a dhe may be derived from a Dhé!, although the etymology is unclear. Pronounced /ə ‘je/?
aicillíocht: “agility, adroitness”, or aclaíocht in the CO.
amáireach: “tomorrow”, or amárach in the CO.
anál: “breath”, or anáil in the CO, where the historic dative has replaced the nominative. Anál a tharrac, “to take a breath”.
armtha: “armed”, or armáilte in the CO.
atán: “cap”.
athbheóim, athbheóchaint: “to revive, resuscitate”, or athbheoim, athbhuachan in the CO. Possibly pronounced /a’vʹo:mʹ, a’vʹo:xintʹ/.
Bacach Binne Boirche: the beggar of Benburren. This placename may refer to somewhere in the Mourne mountains, known as na Beanna Boirche in Irish.
binneacht: “sweetness, melody”. This word is mentioned in Ó Dónaill’s dictionary as a variant of the preferred form, binneas; binne is another variant. Binne and binneacht tend to be used after : dá bhinne(acht), “however sweet, melodious”.
binneas: “sweetness, melody”.
breóiteacht: “sickness”.
buille: “blow”. This word is used as feminine here, and stated as feminine in the foclóirín to An Cleasaidhe, but is generally masculine and so found in PUL’s other works.
caismirt: “conflict, contention, fray”.
canad: “where?”, or cá háit?, cén áit? in the CO.
carball: “jaw, gum”.
casadh: “twist, turn”. Casadh a bhaint as rud, “to give something a twist or turn”.
ceathrú: a unit of ploughland equivalent to one-quarter of a baile fearainn; “cartron, carucate” in English. Around 120 acres.
cimeádaim, cimeád: “to keep, guard”, but possibly here “to detain, take into custody”? Cimeádaidh me, “catch me if you can!”
cimlim, cimilt: “to rub”, or cuimlím, cuimilt in the CO. Cimilt de rud, “to rub against something”. Pronounced /kʹimʹilʹmʹ, kʹimʹiltʹ/.
Cnuc Áine: Knockainey, Co. Limerick.
cnuc: “hill”, or cnoc in the CO.
cómhchruínn: “perfectly round, spherical”.
cuisle: “forearm, wrist; arm”, with cuislinn in the dative.
culaith: “suit of clothes”, pronounced /klih/.
cúmparáid: “comparison”, comparáid. Pronounced /ku:mpə’rɑ:dʹ/.
dáiríribh: “in earnest”, or dáiríre in the CO.
Dar fia!: “by Jove!” Fia means “Lord, God”, but the word was frequently confused with the word fia, meaning “deer”—the former was fiadha and the latter fiadh in the old script—producing the Hiberno Irish form, “by the deer!”
Deasmhúmhain: Desmond or South Munster, an area later divided into Cork and Kerry.
dianleathadh: found in the phrase ar dianleathadh, “wide open”.
dothíos: “inhospitableness, churlishness”.
éaghmais: “absence, lack”, éagmais in the CO, pronounced /iamiʃ/. In éaghmais, “in addition to, besides, other than, as well as”.
éide: “vestments; uniform, armour”. In arm is in éide, “armed and accoutred”.
éirleach: “havoc, slaughter”.
fé: normally “under”, but also “about, round” (see subentry II 1 b in Ó Dónaill’s dictionary). Fén machaire, “off into the field”.
fearann: “land”. Fearann saor, “land held in freehold”.
fiche: “twenty”. This word was traditionally feminine, as shown by its fifth-declension morphology, but an fiche bó here shows that as a collective noun it would be masculine in PUL’s works. It is worth noting that numeral-noun collective phrases are used with the singular article.
gallóglach: “gallowglass (a Scottish mercenary in service in Ireland); a heavily armed footsoldier”.
gheibhim, fáil: “to find, get”, or faighim, fáil in the CO, where the dependent form has replaced the absolute. The future tense is often found unlenited in WM Irish, as with geóbhair here (traditionally, gheóbhair).
iomrall: “error; a missed throw”. Iomrall buailte, “a miss, a misdirected blow”.
ionar: “tunic, jerkin”.
liúireach: “yelling, shouting”. Note that as a feminine verbal noun, this becomes ag liúirigh in the dative, a distinction not observed in the CO.
lúfaireacht: “agility”.
luibh: “plant, herb”; pronounced /livʹ/.
matal: “mantle”.
meall: “lump, ball”.
méar: “finger”, with méireanna in the plural here, where the CO has méara.
proínn: “meal”, pronounced /pri:ŋʹ/.
riabhach: “striped”.
sáimhe: “ease, tranquillity”.
Scológ Chille Chuillinn: the yeoman of Kilcullen. Scológ refers to the servant of a holy man or tenant of church property and by extension to small farmer or yeoman. Cf. bárdscológ, “rustic poet”. Cíll Chuillin, Kilcullen, Co. Kildare.
Seán mac an Iarla: John, son of Thomas FitzGerald, 7th Earl of Desmond.
seochas: “besides, compared with”, or seachas in the CO. Seachas was also used in the original, but the spelling has been adjusted in line with the WM pronunciation, /ʃoxəs/.
síreachtaí: “plaintiveness, plaintive quality of music”.
slán: “safe”, but also “fresh, clean”, of clothing.
soir siar: “over, dispersed”.
suan: “slumber”.
tairrigim, tarrac: “to pull, draw”, or tarraingím, tarraingt in the CO. Pronounced /tarʹigʹimʹ, tɑrək/. The verbal adjective is tarraicthe, where tarraingthe is used in the CO. PUL used the classical spelling (tarraingthe) in the original.
tarcaisne: “insult, scorn”.
teangmháil: “meeting, contact, touching”, or teagmháil in the CO. Pronounced /tʹaŋə’vɑ:lʹ/.
teinneas: “pain, soreness”, or tinneas in the CO. Pronounced /tʹeŋʹəs/.
úr: “your (pl.)”, or bhur in the CO.

Nótaí

Buille ’ chlaíomh: this is a truncation of buille dhe chlaíomh, “a sword-blow”.