Scéalaíocht 6

6. AN LÁIRÍN MHUIRCEACH DHUBH

Tráth éigint do bhí bean bhocht ann agus níor ráinig do mhuiríon aici ach aon mhac amháin, agus do bhí so go holc aici—go díomhaoin, drochghnóthach. Ní bhíodh puínn air a dhéanamh, agus dá luíghead a bhíodh air a dhéanamh ní dheineadh sé é, le neart díomhaointis. Bhí ana-dhúil aige i scoraíocht, imirt chártaí agus nithe eile don tsórd so: fé mar adéarfá gach aon rud dá olcas, agus gan aon aidhm aige éinní fónta dhéanamh, ná puínn cúnaimh a thabhairt don tseanamhnaoi do mháthair dò. Bhíodar chun cónaigh i seanabhotháinín deataigh agus braoin-anuas, agus ní leogfadh a’ díomhaointeas dò amháin beartín dín a chuir ar a’ mbothán.

Bhíodh sé a’ teacht ó scoraíocht ana-dhéanach, agus do bhí áit ann ’na raibh gruagach—seanaghruagach mór. Do ghabhadh sé in aice ’n bhaíll seo gach aon oíche nuair a bhíodh sé a’ teacht ó imirt na gcártaí. Oíche éigint dá raibh sé a’ gabháil ann, do léim an gruagach amach roimis.

“Fiafraím” arsan gruagach leis an bhfíde feá buachalla so, “an imreófá breith?”

“An dial”, ar s’ean, “d’imreóinn—ba chuma liom”.

Fuair a’ gruagach paca cártaí agus do thosnaigh an imirt ’dir a’ mbeirt, agus má thosnaigh do bhuaigh an buachaill seo air.

“Cuir do bhreith!” arsan gruagach.

“Cuirim do bhreith ort”, ar seisean, “cúirt bhreá go léir a dhéanamh dom in inead an tseanabhotháin go bhfuilim féin agus mo mháthair chun cónaigh ann!”

“Beidh san amhlaidh!” aduairt an gruagach.

Nuair a chuaigh sé abhaile ón scoraíocht ní fheadair sé canad isteach, geall leis, go bhféadfadh sé dul sa chúirt álainn go léir a bhí roimis in inead an tseanabhotháin, agus do bhí an mháthair istigh roimis, agus is ar éigint ’ aithneódh sí í féin in ao’ chor ’na leithéid d’áit le breáthacht.

’Sea. Bhí san go maith, agus d’inis sé an scéal don mháthair. Ní bhfuair sí aon locht ar a’ méid sin don scéal. Níor stop sé don scoraíocht, agus do ráinig, oíche éigint dá raibh sé a’ gabháil ann arís, gur léim an gruagach chuige.

“’Sea, a fhir mhaith”, ar seisean, “a’ n-imreófá breith liom arís?”

“Ba chuma liom i dtaobh a dhéanamh”, aduairt an buachaill seo.

Fuair sé na cártaí agus do thosnaigh an imirt, agus má thosnaigh do bhuaigh sé arís ar a’ ngruagach.

“Cuir do bhreith!” arsan gruagach.

“Cuirim do bhreith ort”, ar seisean, “fuíollach trioscáin agus bídh agus saibhris a chuir sa chaisleán so, nú sa chúirt seo, a’ triall orm. Ní choineódh sé mise agus mo mháthair ’nár mbeathaidh bheith a’ féachaint ar na fallaí breátha athá ansúd!”

“’Sea”, aduairt an gruagach: “beidh san amhlaidh!”

Do bhí an saol ar a dtoil ar fad ansan acu, agus dá fheabhas saol a bhí acu ní fhanfadh an mac aon oíche istigh in aonacht leis a’ seanamhnaoi do mháthair dò: bhí an iomarca dúil i sna cártaí aige.

Oíche éigint eile dá raibh sé a’ teacht cé ’ léimfeadh chuige ná an gruagach. “’Sea, a fhir mhaith”, aduairt sé, “an imreófá breith liom arís anocht?”

“D’imreóinn”, aduairt sé; “ba chuma liom”.

Do himreadh an bhreith, agus má himreadh b’é an cleas céanna é: do bhuaigh an buachaill air.

“Cuir do bhreith arís!” arsan gruagach.

“Cuirim do bhreith ort”, ar seisean, “go gcaithfidh tú bean a fháil dom”.

“A Dhia mhuise”, arsan gruagach, “maran deocair tu ’ shásamh! Shíleas go raibh rud maith déanta agam duit”.

“’Sea. Caithfir bean a fháil dom”, ar seisean.

’Sea. Isteach leó, pé áit go raibh mná ag an ngruagach, agus do thug sé chuige dosaen éigint duine acu—mná rua ab ea iad eile go léir.

“Féach”, aduairt sé, “a’ bhféadfá bean a phiocadh astu san, nú a’ mbeifá sásta le héinne acu?”

“Ní bheinn”, ar seisean, “mar níor airíos aon mholadh riamh ar mhná rua, agus pé cuma é, níor thugas riamh aon taithneamh do dhuine acu, nú a’ bhfuil aon tsaghas eile agat ach iad san?”

“Tá”, aduairt an gruagach. Thug sé leis scata eile ban, agus iad so go léir dubh. “A’ bhfaighfá éinne ’na measc san”, arsan gruagach, “a dhéanfadh aon tsásamh ort?”

“Ní bhfaighinn”, aduairt sé; “táid siad so go léir ródhubh, agus ní beag dhom me féin a bheith dubh gan bheith a’ breith duine acu súd [liom]!”

Do bhí cailín eile ar fuaid a’ tí, agus í ag éisteacht agus a’ féachaint ar an obair go léir, agus do bhuail sí a méar uirthi féin a’ déanamh cómharthaí dhò í féin a lorg ar a’ ngruagach.

“Is dó’ liom”, aduairt sé, “go dtógfaidh mé an cailín sin ansan. Is feárr í ná éinne do sna mná atá tispeánta agat dhom”.

“Ní fheadar ’en tsaol”, aduairt an gruagach—níor mhaith leis in ao’ chor í seo ’ bheith tofa aige—“ach ar ndóin, caithfear do thoil a thabhairt duit”.

An deamhan blúire dhe ná gur thóg roimis abhaile í, agus t’réis tamaill do deineadh iad a phósadh. Airiú, do bhí ana-phósadh acu, agus slí rínce agus gach éinní chun a dtoile acu sa chúirt bhreá ’ bhí aige.

Do thosnaigh a bhean ar bheith ag ínsint nithe dhò agus ar bheith á chómhairliú. “Do chómhairleóinn duit anois”, aduairt sí, “fanúint sa bhaile agus gan bheith a’ gabháil i dtreó an ghruagaigh úd a theilleadh. Geóbhaidh san an ceannsmách ortsa dá fhaid
a rithfidh leat, agus buafaidh sé ort san imirt”.

“Airiú, b’fhéidir ná buafadh”, aduairt an buachaill—nú b’é an fear anois é, a fear pósta.

“Má bhuann sé ort”, aduairt sí, “ní fheadraís i n-ao’ chor ach na geasa le cruacht a chuirfidh sé ort, mar tá sé a’ faire agus cuireann sé na geasa céanna san go minic ar dhaoine: Claíomh Solais athá ag gruagach sa Domhan Toir a thabhairt chuige isteach ’na láimh, agus ceann an ghruagaigh ’na theannta san. Níl aon fhear draíochta sa dúthaigh”, aduairt sí, “rómhaith don ghruagach so athá sa Domhan Toir, agus tá ana-dhúil aige seo a cheann a fheiscint, ar aon tslí, tabhartha chuige ag duine éigint, mar do bheadh a’ bua aige féin as san amach ar dhraíocht nú ar pé rud ba mhaith leis”.

Do leog sé air bheith ag éisteacht léir agus leis a’ gcómhairle go léir, ach má bhí, an deamhan, níor stop san do sna cártaí é. Théadh sé ag imirt i gcónaí, agus oíche eile dá raibh sé a’ teacht cé ’ phreabfadh chuige ná an gruagach!

“’Sea, a fhir mhaith”, arsan gruagach, “ní fheaca le tamall anois tu. Is dócha go bhfanann tú sa bhaile ar fad ó phósais?”

“Ní fhanaim, mhuise”, arsan buachaill; “bím a’ scoraíocht i gcónaí”.

“An imreófá breith anois?” aduairt sé.

“Ba chuma liom i dtaobh a dhéanamh”, aduairt an buachaill.

Fuair sé na cártaí arís agus do thosnaigh an imirt eatarthu, ach má thosnaigh do bhuaigh an gruagach.

“’Sea. Cuir do bhreith!” arsan buachaill leis.

“Cuirim do bhreith ort”, aduairt an gruagach, “claíomh solais athá ag gruagach sa Domhan Toir—caithfir an claíomh so a thabhairt chúm isteach im láimh, agus ’na theannta san caithfir ceann an ghruagaigh a thabhairt chúm!”

“Is dócha”, arsan buachaill, “go mbeidh so cruaidh go maith orm?”

“Is cuma san”, aduairt sé, “ach caithfir é ’ dhéanamh. Do dheineas-sa gach ní dár iarrais-se agus caithfirse déanamh mar adeirimse anois leat”.

Do chuaigh sé abhaile agus d’inis sé an scéal don mhnaoi. “Bhí ’s agamsa”, ar sise, “gurb in mar ’ imeódh ort, agus anois féach cad ’tá le déanamh agat. Téir a’ triall air arís agus abair leis go gcaithfidh tú roinnt laethanta ’ fháil chun tu féin a fháil ollamh”.

Do chuaigh. “Ó, féadfair”, aduairt sé, “pé méid aimsire is maith leat”.

Do fuair an bhean srian dò. “Comáin leat a’ triall air anois”, aduairt sí, “arís, agus abair leis go gcaithfidh sé capall a thabhairt duit chun an chlaímh seo do sholáthar, agus an chínn. Tabharfaidh sé chút roinnt chapall, capaill bhreátha go léir, agus ná tóg aon chapall acu so. Tabharfaidh sé chút roinnt eile acu, ar dhath eile, agus capaill níos breátha ná an chéad chuid, agus ná tóg aon cheann acu so. Beidh na capaill go léir aige á thispeáint duit, agus féadfair an tsrian so a chrothadh: pé capall a thiocfaidh chút cuir air an tsrian, agus ná toibh aon chapall eile ach an ceann san”.

Do bhí san amhlaidh. Chuaigh sé a’ triall ar a’ ngruagach. “’Sea anois”, aduairt sé, “táim chun dul fé dhéin an ghruagaigh sa Domhan Toir, agus caithfir capall a thabhairt dom”.

“Tabharfad”, aduairt an gruagach. Do thispeáin sé dhò cuid do sna capaill bhreátha so ach níorbh aon chabhair é, ní thógfadh sé aon cheann au; agus i gcionn tamaill do chroith sé an tsrian agus do tháinig chuige seanachapaillín dubh lom gioblach agus na cnámha a’ polladh an chroicin aici.

“Airiú, ar ndóin”, aduairt an gruagach, “níl aon bhaol gurb í sin a bhéarfair leat?”

“Sid í an ceann céanna athá agam le breith liom”, aduairt a’ buachaill.

“Ó mhuise”, aduairt sé, “tá sí go holc agat! Níl aon toradh againn-ne uirthi sin anso. Sid í go dtugaimíd ‘An Láirín Mhuirceach Dhubh’ uirthi”.

“’Sí an Láirín Mhuirceach Dhubh a bheidh agamsa!” aduairt sé. “Féadfairse na capaill bhreátha a choinneáilt. Tá sí seo i bhfuirm maith mo dhóthainse. Is dócha ná hoirfidh aon chapall dom uim an am go bhfeicfidh mé an gruagach sa Domhan Toir—go gcuirfidh sé deireadh liom?”

“Á, ní móide go gcuirfeadh”, arsan gruagach so.

As go brách leis, agus do bhí sé a’ cuir de riamh is choíche chun gur tháinig sé pé áit go raibh cúirt an ghruagaigh sa Domhan Toir. Bhí fallaí móra árda tímpall na cúirte, agus do dhein an Láirín Mhuirceach Dhubh isteach ar an bhfalla chun é ’ léimt, ach ní raibh aon choinne aige seo go bhféadfadh sí é ’ léimt agus is amhlaidh a thairrig sé srian léi chun gan é ’ leogaint di—tabhairt fé in ao’ chor. Ach ma dhein do labhair an láirín leis:

“Ná dein a leithéid”, aduairt sí, “agus ná tairrig aon tsrian liomsa, pé áit go n-oirfidh dom dul. Níl éinní chun teip orm!”

Do dhrid sé amach tamall ón bhfalla arís agus do scaoil srian leis an láirín, agus má dhein ní raibh moíll neómait uirthi an falla mór árd so a ghlanadh isteach.

Airiú, do bhí sé istigh, agus do fuair sé stábla agus do chuir sé an láirín isteach ann.

“Imigh ort anois”, aduairt an láirín leis, “agus téir a’ triall ar a’ ngruagach. Abair leis pic chruithneachtan a thabhairt duit i gcómhair do chapaill, agus ní mharóidh sé in ao’ chor anocht tu, b’fhéidir, mar cuirfidh sé iúnadh air cad é an saghas duine athá t’réis teacht isteach os cionn an daingin le haoirde athá tímpall air”.

D’imigh sé air fé dhéin an ghruagaigh, agus do bhí an gruagach go droch-araíonach leis.

“’Sea”, aduairt sé. “A leithéid seo ’thá uaim. Tá mo chapall ar stábla agam, agus caithfidh tú
pic chruithneachtan a thabhairt dom di mar bhéile”. Do thug, go leisciúil.

D’fhíll sé thar n-ais arís a’ triall ar a’ ngruagach. “Caithfidh mé féin”, aduairt sé, “óstaíocht na hóiche ’ fháil uait”.

“Caithfir”, aduairt sé, “is dócha, agus ní fheadar ceocu é, agus táim chun tu ’ mharú”, aduairt sé.

“Ní dhéanfair a leithéid”, aduairt an buachaill seo leis.

“Ní dhéanfaidh mé anocht é”, aduairt sé; “agus ní mharód go fóill tu, b’fhéidir. Ach má fhéadann tú aon chleas a dhéanamh, i bhfuirm cleas draíochta, níos feárr ná mar a fhéadfadsa a dhéanamh, b’fhéidir ná maróinn in ao’ chor tu. Amáireach”, aduairt sé, “caithfirse tosnú ar an gcéad chleas. Féadfair dul i bhfolach pé áit ar fuaid na háite seo gur maith leat é, agus má fhéadaimse tu ’ fháil, pé áit go bhfuileann tú dultha i bhfolach, beidh buaite agam ort, agus má bhuaim mar sin ort”, aduairt sé, “trí lá as a chéile, bainfidh mé an ceann díot!”

“Agus má bhuaim”, aduairt an buachaill, “cad ’tá le déanamh?”

“Tá”, aduairt sé, “go raghadsa i bhfolach, trí lá i ndia’ chéile, agus má fhéadann tusa me ’ aimsiú beidh buaite agat orm”.

’Sea. B’in mar a bhí, agus do chuaigh a’ buachaill ar maidin amáireach agus d’inis sé don Láirín Mhuirceach Dhubh cad a bhí ráite ag an ngruagach leis.

“’Sea go díreach”, ar sise. “Bhí ’s agam. Tair anso”, aduairt sí, “agus staith amach ceann do sna fiacla astum—ceann i bhfad siar im bhéal air sin”. Do dhein, agus ní raibh puínn teinnis uirthi in ao’ chor an fhaid a bhí an fhiacal aige á stathadh. Ba mhó ’ bheadh anois ar dhuine nuair a bheifí á stracadh uaidh!

“Féach anois”, aduairt sí: “téir féin isteach ansan in inead na fiacaile, agus beidh tú mar a bheadh aon fhiacal istigh ann”. Do chuaigh sé isteach i mbéal na láiríne, agus ba ghairid gur thosnaigh an gruagach ar bheith á lorg is gach aon áit ar fuaid a’ bhaíll, agus do bhí teipithe air baileach glan é ’ fháil, anso ná ansúd, chun go raibh an t-am caite a bhí ráite chun é ’ bheith fáltha.

“’Sea. Tair amach anois”, aduairt an láirín leis, “agus cuir isteach an fhiacal cheart ionam”. Do dhein. Chuaigh sé a’ triall ar a’ ngruagach.

“Cá rabhais i gcaitheamh na haimsire?” aduairt an gruagach, “’s a rá gur theip orm tu ’ fháil?”

“B’olc uait é”, aduairt sé. “Do bhíos amu’ tímpall a’ stábla i gcaitheamh a’ lae, pé cuma ná feacaís me”.

“Tá buaite agat orm iniubh”, arsan gruagach.

La ’rna mháireach, d’inis sé don láirín cad a bhí le déanamh arís. “’Sea go díreach”, ar sise. “Féach, tair agus staith ribe amach as mh’eireaball agus téir féin isteach ann in ionad an ribe, agus beidh tú mar a bheadh aon ribe don eireaball”. Do dhein.

Airiú! do thosnaigh an phiardáil ag an ngruagach arís, agus an lorg, agus níor fhág sé aon áit gan tóch agus gan lorg chun go raibh an t-am caite arís, agus teip é ’ fháil. Do bhuail a’ buachaill chuige.

“A’ bhfuil teipithe ort?” aduairt sé leis a’ ngruagach.

“Tá”, aduairt sé, “pé áit go rabhais”.

“Ní rabhas i bhfad ó bhaile, mhuise”, aduairt sé. “Do chaitheas a’ lá go léir ansan tímpall na gclóiseanna agus tímpall an stábla”.

“Theip orm tu ’ fheiscint”, arsan gruagach. “Tá buaite agat orm dhá uair”, aduairt sé, “ach ní bhuafair amáireach orm!”

D’inis sé arís amáireach don láirín go gcaithfeadh sé dul i bhfolach. “’Sea más ea”, aduairt sí. “Tairrig ceann do sna taraingí amach à crú thosaigh ansan agus téir isteach in inead an tarainge, agus gheallfainn dhuit ná haimseóidh sé ansan tu!”

B’in mar a bhí. Do thairrig sé an tarainge agus chuaigh sé féin isteach ann agus do dhein tarainge dhe. Níorbh aon bhrí an réabadh a bhí déanta ag an ngruagach na laethanta roimis sin á lorg seochas mar a dhein sé an lá so, ach b’é an cleas céanna é: theip air.

“Cá rabhais”, aduairt sé, “gur theip orm tu ’ fháil?”

“Ní rabhas i bhfad uait in ao’ chor”, aduairt sé. “Ní théim chun aon aistir uait, ná ní théim rómhór i bhfolach ort in ao’ chor, pé cuma ná haimsíonn tú me. Bhíos ansan ar fuaid na gclóiseanna agat agus ar fuaid an stábla”.

“’Sea”, aduairt a’ gruagach. “Tosnódsa anois amáireach féachaint a’ bhféadfairse me ’ fháil, más ea”.

D’inis sé don Láirín Mhuirceach Dhubh arís cad a bheadh ’na chómhair féin amáireach, agus go gcaithfeadh sé an gruagach ’ aimsiú. “Airiú”, aduairt sí, “aimseóidh tú go breá. Féadfair bualadh isteach ar fuaid a’ tí agus beidh cailín istigh ann. Chífidh tú fáinne breá ar a méir. Sid é an gruagach, agus má fhaigheann tú aon fhaill ar a’ bhfáinne”, aduairt sé, “snap don mhéir é agus bí á chaitheamh isteach sa tine, agus nuair a bheir, déanfaidh gruagach arís don fháinne”.

B’in mar a bhí. Do bhí an gruagach dultha i bhfolach, agus nuair a thosnaigh so ar é ’ lorg do bhí sé mar dhea á leogaint air bheith a’ féachaint anso ’s ansúd is gach ao’ bhall féachaint cá bhfeicfeadh sé é, chun gur bhuail sé isteach ar fuaid na cistean. Do bhí an cailín istigh, ag obair léi, agus nuair a dhrid sí in aon chóngar dò thug sé fé ndeara an fáinne.

“Airiú”, ar seisean, “nách breá go léir an fáinne é sin ar do mhéir, a chailín!”

“Ó mhuise, ní breá”, aduairt sí.

Do lean sé a’ moladh an fháinne riamh is choíche, agus nuair a tháinig sí in aon chóngar dò do strac sé an fáinne amach dá méir. “A Dhia”, aduairt sé, “fáinne breá go léir! Ní thabharfaidh mé dhuit a theilleadh é”, —agus do dhein fé dhéin na tine leis chun é ’ chaitheamh isteach.

“Á, ná dein a leithéid!” arsan fáinne. Leis sin do dhein gruagach don fháinne.

“A’ raibh ’ fhios agat”, aduairt an gruagach, “gur me ’ bhí ann?”

“Cuma liom ceocu é”, ar seisean. “Bhí ’s agam go bhfaighinn in áit éigint tu”.

“Tá buaite agat orm arís iniubh”, ar seisean.

“Tá”, aduairt an buachaill, “agus buafaidh mé i gcónaí ort!”

D’fhan a’ scéal mar sin go dtí ar maidin la ’rna mháireach. Nuair ’ inis sé don láirín an obair a’ lae ’ bhí roimis: “A leithéid seo d’áit go mbeidh sé iniubh”, ar sise. “Tá seó do chraínn úll sa gháirdín aige sin. Táid siad go leir líonta d’úllaibh ach aon chrann amháin, agus níl air sin ach aon úll amháin agus tá san ar an úll is breátha sa gháirdín. Sid é an gruagach”, aduairt sí, “agus bí á lorg leat, agus a’ siúl is gach ao’ bhall, agus nuair a raghaidh tú sa gháirdín féadfair do shúil a chuir ar an úll so athá ráite agam leat. Strac anuas don chrann é, agus beidh a’ cailín a’ faire ort i gcónaí. Chómh luath is ’ thógfair anuas don chrann é, tairrig do scian amach as do phóca agus bí chun smut don úll a thabhairt don chailín, agus cuirfidh a’ gruagach in úil é féin ansan duit!”

B’in mar a bhí. Do leog sé air bheith á chuardach ar feadh i bhfad, agus i ndeireadh bára do bhuail sé tríd a’ ngáirdín a’ féachaint ar na craínn agus ar na húlla, agus do chonaic sé an t-úll breá dearg in áirde ar chrann, agus gan air ach an t-aon úll amháin.

“Mhuise, conas”, aduairt sé leis a’ gcailín, “nár tháinig air sin ach an t-aon úll amháin?”

“’Sea. Ní fheadar”, aduairt sí.

“Is dócha”, aduairt sé, “gur úll ana-bhreá é le n-ithe”—agus do sciob sé ’na láimh leis é anuas don chrann; thairrig scian as a phóca: “Tabharfaidh mé a leath dhuitse”, aduairt sé léi.

Leis sin do liúigh an gruagach: “Faire go brách, ná dein!” aduairt sé. “Mise athá ann”.

“Mhuise, an dial”, aduairt sé, “is greannúr an áit go rabhais, agus is greannúr an rud a dheinis díot féin. Dhóbair tu ’ bheith ite agam!”

“’Sea, tá buaite agat orm ar aon tslí”, aduairt an gruagach, “agus níl ach lá eile anois agat chun me ’ lorg”.

“Loirceód”, aduairt sé, “agus is féidir liom tu ’ aimsiú”.

D’inis sé an scéal arís don láirín, agus conas mar a bhí ag éirí leis.

“Anois”, aduairt sí, “’sé an rud a bheidh déanta aige dhe féin amáireach ná ubh. Beidh sé istigh ar an ndriosúr, socair istigh fé bhéal báisín. Sid é an áit go mbeidh sé. Féadfair dul isteach, agus ’sé an tríú báisín isteach ó chúinne an driosúra go mbeidh an t-ubh fé. Leog ort tart a bheith ort agus go n-oirfeadh deoch duit. Tóg an báisín, agus chómh luath is ’ thógfair beir ar an ubh. Féadfair a rá nuair a chífir an t-ubh gur ubh lofa é agus leog ort bheith chun é ’ chaitheamh amach an doras, nú é ’ bhriseadh ar chloich—agus sid é an gruagach arís agat”.

’Sea. Do lean sé a’ lorg an ghruagaidh an lá san, agus bhí an lá a’ dul i ndéanaí agus i bhfuirm é cortha do bheith a’ lorg an ghruagaigh. Do bhuail sé isteach sa chistin. Bhí an cailín istigh.

“Airiú”, ar seisean, “tá tart orm”; agus leis sin do rug sé ar a’ mbáisín seo a bhí ráite leis, thóg don driosúr é, agus do bhí ubh istigh fén mbáisín. Do rug ’na láimh ar an ubh—agus ní raibh aon tart air ach á leogaint air. D’fhéach sé go géar ar an ubh agus do chroith é. “Airiú”, ar seisean, “sin ubh atá lofa!”

“Níl go deimhin”, arsan bhean.

“Is dóin deirimse go bhfuil”, aduairt sé, “agus déanfadsa é ’ bhriseadh ar a’ lic is chífir go bhfuil sé lofa”.

Leis sin do labhair an gruagach: “Á, ná dein, ná dein!” ar seisean. “Mise atá ann!”

“An dial, is greannúr an áit go rabhais”, ar seisean, “agus dhóbhair dom tu ’ bheith briste”.

“Scaoil uait me”, aduairt sé.

“Ní scaoilfead go fóill”, aduairt sé. “Fan mar a bhfuileann tú chun go neósfair dom ca bhfuil an Claíomh Solais”.

“Scaoil uait me agus neósfad”, ar seisean.

“Inis dom é agus scaoilfidh mé uaim tu”, aduairt sé.

B’éigint dò ínsint cá raibh sé. “Tá sé ’na leithéid seo d’áit”, aduairt sé, “istigh i gcórtha. Féadfair dul agus é ’ fháil”.

Chuir sé dhe fé dhéin an chórtha agus do choinnibh a ghreim go daingean ar an ubh chun go raibh an claíomh fáltha aige. Do bhí bua ag an gclaíomh so, aon duine go mbeadh sé ’na láimh d’fhéadfadh sé é féin a chosaint ar pé namhaid a thiocfadh ’na threó. Mar sin féin, nuair a bhí an claíomh ’na láimh b’é an chéad rud a dhein sé ná buille don ubh a bhualadh ar a’ gcloich, agus leis sin do dhein gruagach don ubh, ach é ’ bheith marbh! Nuair a fuair sé an gruagach sínte marbh do bhain sé an ceann de leis a’ gclaíomh so ar a shuaimhneas, agus chómh luath is ’ bhí san déanta aige chuaigh sé a’ triall ar an Láirín Mhuirceach Dhubh.

“Conas ’ éirigh leat?” aduairt sí.

“D’éirigh go maith”, aduairt sé. “Tá gach éinní déanta gam fé mar a bhí ráite agat”.

“Má tá”, aduairt sí, “beam a’ dul abhaile”.

Bhíodar, chómh maith. Thugadar a n-aghaidh ar a’ mbaile, agus nuair a thánadar do bhí an bhean go mórálach toisc an chlaímh agus an chínn a bheith tabhartha aige leis.

“Ach bíodh ’ fhios agat anois”, ar sise, “ná fuil deireadh agat leis a’ ngruagach eile fós. Tá ’ fhéachaint ort an claíomh san a thabhairt ’na láimh dò, agus an fhaid a bheidh an claíomh ’na láimh tá ’na chumas é féin a chosaint ortsa, pé arm eile a gheófá chuige, agus chun do gheasa a chómhlíonadh féadfair é ’ shíneadh chuige, agus arís má fhéadann tú é ’ mhealladh uaidh ar aon tslí, chómh luath is ’ gheóbhaidh tú thar n-ais it láimh é bain an ceann de”.

B’in mar a bhí. As leis fé dhéin an ghruagaigh.

“Ar thugais leat iad?” aduairt an gruagach.

“Do thugas go cruínn”, aduairt sé. “Sid é ansan an ceann agat”.

“’Sé, gan dearmad”, aduairt a’ gruagach.

“Agus sid é an claíomh”, aduairt sé, á shíneadh chuige ’na láimh, agus ní raibh a ghreim bogaithe i gceart aige dhe nuair aduairt sé arís leis a’ ngruagach:

“Ó, gabhaim párdún agat, tá ruidín s’lachair ansan is fan go nglanfaidh
mé dhuit é”.

Do leog a’ gruagach uaidh é, agus ’sé an glanadh a dhein so air ná é ’ tharrac ar a’ ngruagach agus an ceann a scothadh dhe! Chuir san deireadh leis.

Abhaile leis arís fé dhéin na mná, go mórálach, agus deireadh curtha leis a’ ngruagach aige.

“Níl sé marbh i gceart in ao’ chor agat”, ar sise. “Níl teóra lena chuid draíochta san. Maireann a chroí fós, agus ’sé an áit go bhfuil croí an ghruagaigh sin, tá sé in ubh, agus tá an t-ubh san istigh i nid, agus Seabhac na Faille Fuaire a’ tabhairt aire don ubh san. Tá draíocht ar a’ Seabhac chómh maith leis an ubh, agus tá an Fhaill Fhuar ar bhruach na farraige. Caithfeam an t-ubh san a bhriseadh”, aduairt sí, “sara mbeidh deireadh leis a’ ngruagach. Tiocfaidh a’ t-anam thar n-ais ann arís chun go mbeidh an t-ubh briste, pé uair é”.

D’imíodar araon fé dhéin an Faille. “Béarfaidh mé liom téad”, ar seisean. “Casfaidh mé fé bhun oscall orm féin í. Féadfairse me ’ leogaint síos agus me ’ tharrac aníos arís nuair a bheidh an t-ubh fáltha agam amach as a’ nid”.

Do dhein chómh maith. Do scaoil sí uaithi síos é agus bhí sí ar a dícheall go maith chun gan leogaint dò titim síos. Ach nuair a tháinig sé in aon chóngar don nid amach leis an seabhac agus do thosnaigh air, a’ faire ar na súile a phiocadh as. Thairrig sé chuige a chlaíomh, agus scathamh éigint don chlaíomh dár thug sé ar an seabhac cad a bhuailfeadh sé ach an téad, agus do gheárr! Le fánaidh a ghoibh sé ansan, más ea, agus do thit ’na chnaip isteach sa bhfarraige.

Do léim an seabhac thar n-ais isteach sa nid agus d’árdaigh leis ’na bhéal an t-ubh, ach má dhein ba mhaith a’ mhaise sin ag an mnaoi a bhí i mbarra na faille: do dhein sí seabhac draíochta, i bhfad níba mhire ná an seabhac ’ imigh leis an ubh; do scaoil ’na dhiaidh é, agus nuair a bhí an scéal a’ dul dian ar an seabhac do leog sé don ubh titim uaidh síos in sa bhfarraige.

Anois, ’ dhó’ leat go raibh an scéal chómh holc le riamh, ach féach ná raibh, mar do bhí an fear a’ snámh thíos sa bhfarraige agus ní raibh moíll neómait ar a’ mnaoi bradán a dhéanamh de. D’imigh sé ar lorg an uibh, agus níorbh fhada in ao’ chor chun gur tháinig sé thar n-ais agus an t-ubh aige. Do dhein sí fear arís de agus an t-ubh ’na láimh aige.

Nuair a tháinig sé go barra na Faille b’é an chéad rud a dheineadar ná an t-ubh a bhriseadh. Do bhí an gruagach marbh ansan arís acu, agus do bhaineadar a’ ceann go glan de leis a’ gclaíomh. Chuir san deireadh leis. Níorbh fhéidir don anam teacht arís ann thar n-ais.

D’fhilleadar abhaile, agus bhí gach éinní go breá agus go maith ar a suaimhneas acu as san amach. Bhí saibhreas don dúthaigh acu, agus iad ana-mhór, ana-thábhachtmhar. Do bhíodh seó do sna cómharsain a’ gabháil dò: “Mhuise, is iúntach ná díolann tú an tseanaláirín mhuirceach san!” Ach níorbh aon chabhair é. Do dhéanfadh sé rud orthu agus do scarfadh sé léi, ach i gcónaí do chómhairlíodh an bhean é gan í ’ dhíol. I ndeireadh bára do bhídís a’ magadh fé mar gheall uirthi, agus an dial blúire dhe ná gur árdaigh leis í go dtí aonach éigint agus do dhíol. Do bhí sí a’ féachaint go holc. Ní gá dhom a ínsint gurb iad na tuíncéirí a cheannaigh í, mar b’iad. Cheannaíodar ar shuarachas í. D’árdaíodar leó í, agus nuair ’ fhíll so thar n-ais abhaile ní raibh aon tuairisc in ao’ chor ar a gcúirt bhreá a bhí aige. Ní raibh pioc roimis ach an seanabhotháinín mar a raibh sé féin agus a mháthair, agus fiú amháin ní raibh an bhean fanta roimis sa tseanabhotháinín.

“’Sea”, aduairt sé; “tá an scéal chómh holc le riamh anois, agus ba dhiail a’ díth céille dhómhsa an láirín a dhíol. Ní raibh aon cheart agam scarúint léi. Is dócha go bhfuil sé chómh maith agam dul agus í ’ cheannach thar n-ais uathu arís, má thugaid siad dhom í, agus ní thabharfadh dá mbeadh ’ fhios acu na dea-thréithe atá a’ baint léi”.

D’imigh sé air agus do lean sé riamh is choíche iad ó áit go háit, chun gur shrois sé áit éigint go raibh aonach, agus do fuair sé an mheitheal thuíncéirí ann agus an tseanaláirín acu: iad a d’iarraidh í ’ dhíol agus gan aon cheannaíocht m[h]ór uirthi. Thosnaigh sé féin uirthi, agus pé airgead ’ iarradar do thug sé dhóibh é. Thug leis abhaile an láirín arís, agus chómh luath is ’ tháinig sé agus an láirín aige do bhí an chúirt álainn go léir roimis: a mháthair istigh roimis sa chúirt seo agus a bhean arís, chómh maith is ’ bhíodar riamh!

Gheallfainn dhuit nár chuímhnigh sé as san amach ar scarúint leis a’ láirín, pé faid a mhair sé. Agus do mhair sé go fada—saol an-fhada. Agus is dó’ liom—d’airínn gur mhair an bhean níba shia ná é, agus is dócha gur dhein, mar d’fhéadfadh sí sin í féin a choinneáilt ’na beathaidh le draíocht pé faid ba mhaith léi.

Agus b’id é an chuma gur chríochnaíodar, an triúr acu: é féin, an bhean agus an mháthair. Agus ní ceart an Láirín Mhuirceach Dhubh a dhearúd, mar is í a dhein an chuid ab fheárr don scéal.

Nóta

Má himreadh: note h-prefixation here. As is followed by lenition, but the past autonomous form should not be lenited, an h intervenes.

Foclóirín

ach: “but”. Note pleonastic use (see definition 8 in FGB) in ní fheadraís in ao’ chor ach na geasa le cruacht a chuirfidh sé ort, “you have no idea of the difficult things he will require you to do”.
aidhm: “desire, inclination”, pronounced /əimʹ/.
aistear: “roundabout journey”. Dul chun aistir ó dhuine, possibly “to keep out of someone’s way, to go to lengths to avoid him”.
amháin: “even”. Amháin beartín dín appears to mean “even a little bundle of straw to patch the roof”, possibly elliptical for fiú amháin beartín dín.
arís: “again”, pronounced /i’rʹi:ʃ/. Agus arís, possibly “but then again, on the other hand, all the same”.
as: “out of”. Note the prepositional pronoun here astum, where PUL and GCh have asam.
baile: “home, town”. I bhfad ó bhaile, “far away”.
baileach: “exact”, pronounced /bi’lʹɑx/. Baileach glan, “totally, completely”.
báisín: “basin, bowl”.
beag: “small”, pronounced /bʹog/. Is beag dhom é, “it is enough for me”, or, in context, “it is bad enough”.
béal: “mouth”, but also “edge, opening”. Fé bhéal báisín, “under a bowl”.
beartín: “little bundle”, e.g. of straw. Beartín dín, “a little bundle of straw to patch a roof”. CFBB indicates the pronunciation is birtín, but DÓC’s transcription does not allow for this pronunciation here. GCh has birtín and beartán.
bogaim, bogadh: “to move”. The past participle here is bogaithe, where GCh has bogtha.
braon-anuas: “seepage from above”, with the hyphen in the original showing it is felt to be a single word. Braoin-anuas in the genitive has adjectival force: botháinín braoin-anuas, “a little hut that let in the rain, a leaky hut”.
breith: “bet; forfeit”. An imreófá breith?, “would you play a game of forfeits?” Cuir do bhreith, “name your forfeit!” Cuirim do bhreith ort, from de bhreith, “I enjoin as a penance or forfeit on you”.
brí: “meaning”, but also “force, significance”: Níorbh aon bhrí an réabadh a bhí déanta ag an ngruagach na laethanta roimis sin á lorg seochas mar a dhein sé an lá so, “the tearing things up the hairy ogre had done on the days previous to this were as nothing compared to what he did on this day”.
bua: “victory”, or “special advantage or quality”.
canad: “where”, a truncation of cá ionad. The general word for “where?” is , but canad is used in pithier phrases (one-word replies), with the copula and in phrases like canad isteach, where the directional complement would make it awkward to use (another possibility is cá háit isteach, but I have not found attestion of cá háit or cén áit used by AÓL or PUL). Note that canad isteach is followed by the indirect relative.
ceannaíocht: “purchasing, buying”. Ceannaíocht mhór ar rud, “great demand for something”.
cistin: “kitchen”. This word is found as cistín in PUL’s Séadna. GCh has cistin but cistine in the genitive, where AÓL here as cistean.
clós: “close, yard, enclosure”, with clóiseanna in the plural, where GCh has clóis.
cnaip: “button, stud”. Thit sé na chnaip, “he fell in a heap”. PUL and FGB have cnaipe.
coinním, coinneáilt: “to keep”, or coinním, coinneáil in GCh. I haven’t found any parts of this verb in PUL’s works; PUL seems to prefer to use cimeád.
córtha:“coffer, chest”, or cófra in GCh, pronounced /ko:rhə/. The original text here had cóthra.
crann: “tree”, with craínn in the plural. It is worth noting that both PUL and AÓL had craínn, but crainnte and crannaíocha were stated in Myles Dillons’ Teach Yourself Irish as possible too in the plural. Pronounced /kraun, kriːŋʹ/.
crú: “horseshoe”, with cruite in the plural where GCh has crúite. Horseshoes are put , or “under”, a horse, rather than on a horse, in Irish. Crú is possibly feminine in WM Irish, as we have crú thosaigh, “the front horseshoe”, here.
cruacht: “hardness, difficulty”.
cúirt: “court; mansion, grand house”.
cuma: “equal, indifferent”. Is cuma dhuit, “it makes no difference to you; it is none of your business”. Is cuma liom, “I don’t care”. Ba chuma liom i dtaobh bualadh isteach in áit éigint, “I didn’t care about going inside somewhere (as long as I had somewhere to take shelter)”. Cuma liom ceocu é, “I don’t care either way”.
cuma: “way, form”. Pé cuma é, “however it happened, in whatever way it happened”. Pé cuma ná feacaís me, “however it was you didn’t see me”, i.e., “regardless of the fact you didn’t see me”.
daingean: “fortress”.
deatach: “smoke”, with deataigh in the genitive, with adjectival force meaning “smoky”. CFBB indicates the d is broad, /də’tɑx/, but this is not shown in DÓC’s transcription.
deirim, rá: “to say, tell”. Agus a rá go, “seeing as, since”.
driosúr: “dresser (piece of furniture, like a wall unit)”, or drisiúr in GCh. The genitive here is driosúra, where GCH has drisiúir. DÓC’s spelling was dresúr, possibly influenced by the English word, but Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne shows this word is /drʹi’suːr/.
droch-araíonach: “ill-humoured, ill-tempered”, pronounced /dro-hɑ’riːnəx/.
drochghnóthach: “up to no good”, pronounced /dro-ɣnoːhəx/.
faill: “chance, opportunity”, in the sense of a chance to grab something (with ar).
fairim, faire: “to guard, watch, await”. The meaning of faire intá sé a’ faire agus cuireann sé na geasa céanna san go minic ar dhaoine is possibly “he is biding his time”. Ag faire ar na súile a phiocadh as, “on the point of pecking his eyes out”.
falla: “wall”, or balla in GCh.
fánaidh: “slope”, or fána in GCh. Pronounced /fɑ:nigʹ/. The historical dative has replaced the nominative in WM Irish. Le fánaidh, “down, downwards”.
féachaint:cur ’ fhéachaint, “to force or compel someone”. This would be iallach or iachall a chur in the CO. PUL uses this phrase without an intervening de, but the phrase generally occurs as cur d’fhéachaint ar dhuine rud a dhéanamh. Tá ’ fhéachaint ort an claíomh san a thabhairt ’na láimh dò, “you are required to give him that sword in his hand”.
fiacal: “tooth”, with fiacla in the plural. The historical dative, fiacail, is used in GCh. Pronounced /fʹiəkəl, fʹiəkələ/.
fíde feá: “harum-scarum, vagrant”, a word derived from fiadhaire feadha in the old script, originally meaning “sylvan hunter”. CFBB has fiaire feá. Fíde feá buachalla, “young waster”.
gabhaim, gabháil: “to take, go”, and a large range of other meanings. Gabháil do, “to do something, to be engaged in something”; also, “to keep on at, to pester, to make fun of”.
geas: “injunction, spell”, or geis in GCh, where the dative is used for the nominative. Na geasa le cruacht a chuirfidh sé ort, “the difficult things he will require you to do”.
gioblach: “shaggy, unkempt”, pronounced /gʹubələx/.
gruagach: “ogre, hairy goblin”.
imrim, imirt: “to play”, or imrím, imirt in GCh. Pronounced /imʹirʹimʹ, imʹirtʹ/.
ionad: “unit”. In ionad, “instead of, in
the place of”, a variant of the in inead more frequently found in WM Irish.
láirín: “filly”, or láireog in GCh.
loirgim/loirgím, lorg: “to search, seek”, or lorgaím, lorg in GCh. Pronounced /lirʹigʹimʹ~lirʹi’gʹiːmʹ, lorəg/. The future form, edited here as loirceód, was found in the original as loirigtheód, indicating devoicing of the g. Such devoicing is not shown in the transcription of loirgeóidh given in Shán Ó Cuív’s LS version of PUL’s Aithris ar Chríost. I am unsure if the vowel in the first syllable should be /i/ or /o/; DÓC’s transcription points to /o/. Rud a lorg ar dhuine, “to seek something from someone”. Ag lorg leat, “to search away”.
lom: “thin, lean”, pronounced /loum/.
mara: “if not, unless”, or muna in GCh. Note the form maran used with the present-tense copula before a consonant. Used in exclamations, with the sense of “I’ll be damned if such-and-such a thing is not true!”: maran deocair tu shásamh!, “aren’t you hard to please?!”
mear: “nimble, fast”, with mire in the comparative.
meitheal: “gang”, pronounced /mʹihəl/.
móide: “all the more”. This is a “second comparative” form, similar to feárrde, usaide, miste, meaning “all the more X for it”. Ní móide go, “probably not, it is hardly likely that”.
mórálach: “delighted”, pronounced /muə’rɑːləx/.
muirceach: “with stripes, galls or sores”, or mairceach in GCh, pronounced /mirʹ’kʹax/.
namhaid: “enemy”, pronounced /naudʹ/. Traditionally námha, the dative has now replaced the nominative.
nead: “nest”, with nid in the dative.
nú: “or”, , pronounced /nu:/. In níor thugas riamh aon taithneamh do dhuine acu, nú a’ bhfuil aon tsaghas eile agat ach iad san?, seems to express a slight change in the line of thought.
os cionn: “above”. Pronounced /ɑs kʹu:n/.
oscall: “armpit”, or ascaill in GCh. Fé bhun oscall, “beneath his arms/armpits”.
pic: “peck (unit of measure)”, or peic in GCh.
pollaim, polladh: “to pierce, bore, perforate”.
réabaim, réabadh: “to tear, rip up”, pronounced /reːbimʹ, reːbə/.
rithim, rith: “to run”. Impersonally, rith leat, “to be successful”: dá fhaid a rithfidh leat, “no matter how long your run of luck lasts”.
salachar: “dirt”, spelt s’lachar here and pronounced /slɑxər/. Ruidín salachair, “a speck of dirt”.
scaraim, scarúint: “to part, separate”, or scaraim, scaradh in GCh.
scathamh: “grasp, snatch”, a from of the word scothadh, although this meaning (see under scoitheadh) is not given in FGB. Scathamh éigint don chlaíomh dár thug sé ar an seabhac cad a bhuailfeadh sé ach an téad, “can you imagine what he hit as he swiped with the sword towards the hawk?: the rope”, where scaitheamh dár thug sé is an adverbial phrase out of construction.
scoraíocht: “a gossiping visit to a neighbour’s house”, spelt scuraíocht in the original.
seisean: “he”, the emphatic pronoun. The original spelling sisean shows the pronunciation /ʃiʃən/. S’ean as a variant found here (ar s’ean) shows a truncation to /ʃən/.
seochas: “besides”, or seachas. Spelt seachas in the original, but pronounced /ʃoxəs/.
smut: “a bit”, or smiota in GCh. Smut is found in GCh in the meaning of “a chunk of wood” (smut adhmaid).
snapaim, snapadh: “to snatch”.
soláthraím, soláthar: “to get, procure; to seek out (search and find)”. Pronounced /slɑ:r’hi:mʹ, slɑ:hər/.
staithim, stathadh: “to pick, pluck”, or stoithim, stoitheadh in GCh.
suarachas: “insignificance, pettiness”. Ar shuarachas, “for a trifle”.
tarainge: “nail”, or tairne in GCh.
teinneas: “soreness”, or tinneas in GCh. Pronounced /tʹeŋʹəs/.
toghaim, toghadh: “to choose”, pronounced /toumʹ, tou/. The past participle is tofa. The imperative is toibh, /tovʹ/, where GCh has togh.
toradh: “heed, attention; favourable regard”.
trioscán: “furniture”, or troscán in GCh. Generally a collective word used in the singular. Pronounced /trʹis’kɑːn/.
tuíncéir: “tinker”, or tincéir in GCh. The t is shown broad here, and is seems there are many words in WM Irish where an initial t is unexpectedly broad or slender.
ubh: “egg”, pronounced /ov/ and spelt obh in the original. This word is masculine here, but feminine in GCh. The genitive is uibh, /ivʹ/.

Scéalaíocht 5

5. AN RUATHAIRE MIC

Uair éigint do bhí feirmeóir ann. Do ráinig go raibh ruathaire mic aige chómh mí-ámharach is ’ bhí sé sa dúthaigh. Do bhí sé ólthach, imearthach, díomhaoin. Níorbh fhonn leis aon rud a bhainfeadh le gnó a dhéanamh, agus do bhí an t-athair cortha dhe. Níor thaithn leis an saghas slí go raibh a shaol aige á chaitheamh in ao’ chor. Ar aon tslí, bhí sé chómh cortha dhe is go nduairt sé leis lá éigint:

“Tá sé chómh maith agat”, aduairt sé, “bheith ag imeacht, pé rud a dhéanfaidh mé it éaghmais, mar n’ fheicim go bhfuil aon fhonn ort so ná súd a dhéanamh, ach gach éinní níos mí-ámharaí ná a chéile”.

“Bíodh sé mar in”, arsan mac. “Imeód, agus ní fhíllfead!”

“Mara bhfillir féin”, aduairt an t-athair, “ní haon díobháil é, ar a’ bhfuadar athá fút!”

D’imigh sé agus do thriail sé an saol. Bhíodh tamall anso agus tamall ansúd aige, agus bhíodh sé ar aonach agus ar mhargadh agus is gach aon áit dá mhí-ámharaí. Lá éigint do bhí sé a’ cuir de agus do casadh air bacach. Chuaigh sé fein agus an bacach chun cainnte le chéile, agus bhí sé a’ fiafraí don bhacach conas a bhí sé a’ déanamh ar a’ gcéird, nú arbh fhiú do dhuine tosnú uirthi.

“Á, mhuise, uaireanta”, aduairt an bacach, “dhéanfá go maith, agus uaireanta eile bheadh an scéal ar do dhícheall agat agus gan puínn le fáil agat”.

Bhíodar a’ cuir díobh an bóthar agus a’ cainnt. Chonaiceadar tigh ana-bhreá ann, agus de réir dheallraimh an tí ní raibh éinne chun cónaigh ann. Leis sin do casadh orthu fear eile. Bhíodar stopaithe, a’ féachaint ar a’ dtigh, agus d’fhiafraigh sé dhíobh:

“Cad í an fhéachaint athá agaibh ar a’ dtigh seo?”

“A leithéid seo”, aduairt mac an fheirmeóra. “Tigh ana-bhreá is ea é, agus deallraím ná fuil éinne chun cónaigh ann. Sid é athá a’ cuir iúnadh orainn”.

“Níl”, aduairt sé, “aon duine chun cónaigh sa tigh sin agus b’fhéidir nárbh fhearra dhóibh a bheith, agus an fear gur leis an tigh sin b’éigint dò bualadh amach as le neart púcaí, agus ’sé an áit ’na bhfuil sé chun cónaigh anois, sa tigh úd thall”, —a’ tispeáint tí eile dhóibh ná raibh rófhada in ao’ chor uathu.

“Ó mhuise”, arsan ruathaire mic feirmeóra so, “dá bhfágadh sé sinn-ne istigh ansan is beag a’ speic a chuirfeadh púcaí orainn”.

“Airiú, is amhl’ a bheadh áthas air”, aduairt a’ fear so, “dá n-iarradh sibh air é, agus gheallfainn díbh go bhfágfadh sé istigh sibh go tugtha”.

Do chuaigh sé féin agus an bacach fé dhéin an tí seo agus chuadar chun cainnte leis a’ bhfear a bhí ann. Ar ndóin, mac duine uasail ab ea é.

“’Sea”, aduairt sé. “Do thabharfainnse lóistín na hoíche sa tigh díbh ach ní maith liom a leithéid a dhéanamh oraibh. Níl éinne a théann sa tigh sin ná go gcaitheann rith amach as le neart púcaí i gcaitheamh na hoíche”.

“Airiú, díth céille!” aduairt an ruathaire seo; “ní chuirfidís aon speic orainn. Agus má fhágann tú ann sinn i gcómhair na hoíche is sinn a bheidh go baoch díot”.

“Ó ’se, go deimhin fágfad”, aduairt sé, “agus ní fhágfaidh mé aon easnamh oraibh ann, agus ’na theannta san, má bhíonn sibh rómham ’núr mbeathaidh ar maidin ann tabharfaidh mé síntiús maith airgid díbh. Fanaídh anso”, aduairt sé, “chun go dtiocfaidh titim oíche”.

D’fhan an bheirt, agus fuaradar fuíollach le n-ithe agus le n-ól uaidh. Le titim oiche:

“’Sea anois”, aduairt sé, “téanaídh oraibh agus osclódsa an tigh díbh. Tá leabaidh istigh ann, agus is féidir libh dul chun codlata pé uair is maith libh”.

D’imíodar orthu fé dhéin a’ tí. D’oscail sé an doras dóibh, agus do scaoil isteach uaidh an bheirt. Do bhí leisce ar a’ mbacach dul isteach mar do bhíodh eagla púcaí air, ach duairt an ruathaire eile seo leis:

“Airiú, a bhithiúnaigh”, ar seisean, “ar ndóin, ní dhéanfá a leithéid anois t’réis a bhfuil ite agus óltha againn? Tá’s agat go gcaithfeam dul isteach”.

’Sea. Nuair a bhíodar istigh shiúlaíodar an tigh go léir a’ féachaint ar gach éinne ’ bhí ann, agus t’réis tamaill don oíche: “Is dócha”, aduairt sé leis a’ mbacach, “go mbeadh sé chómh maith againn dul a chodladh. Tá leabaidh bhreá anso againn, agus b’fhéidir nách i gcónaí a gheóimís í. Ragham araon a chodladh”, aduairt sé, “agus níl aon bhaol go gcuirfidh púca ná sprid aon speic orainn”.

Do chuadar araon a chodladh, agus ní rabhadar rófhada in ao’ chor sa leabaidh nuair a thit a’ bacach ’na chodladh agus níor thit aon chodladh ar an bhfear eile. Amach tímpall lár na hoíche amach, d’airigh sé an fothram ar fuaid an tí, agus níorbh fhada in ao’ chor chun gur hoscladh isteach an doras sa tseómra ’na rabhadar chun codlata. Do bhailigh isteach chuige an slua mór daoine, ’dir fhear agus bean, agus nuair a bhíodar bailithe isteach—radharc breá aige orthu agus ana-sholas acu—do bhí veidhleadóir ’na measc: veidhlín aige. Thosnaigh sé ar cheól a sheinnt agus thosnaigh an chuid eile go léir ar bheith a’ rínce ar fuaid an tseómra.

Airiú, do bhuail an ruathaire seo poc dá uillinn ar a’ mbacach a bhí ’na chodladh agus do dhúisigh é.

“Airiú, a dhiail”, aduairt sé, “conas a fhéadann tú fanúint id chodladh agus an ceól chómh breá! Cad ’na thaobh ná dúisíonn tú agus bheith ag éisteach leis?”

Chuir a’ bacach a cheann amach ón éadach agus nuair a chonaic sé cad a bhí ar siúl amu’ chuir sé a cheann fén éadach arís go deitheansach, agus duairt go ciúin leis a’ bhfear eile: “Eist réidh, is ná hairídís tu!”

Do lean an rínce ar aon tslí, agus do thosnaigh an ruathaire seo ar bheith á iarraidh ar a’ mbacach éirí amach agus go ndéanfaidís rínce ’na measc.

“Ó, leog dom!” adeireach sé; “leog dom! Má leogann siad duinn tá an scéal go maith againn, agus táim á fholáramh ort leogaint dóibh”.

“An dial mhuise”, aduairt sé, amach san aimsir, “ní leogfad dóibh, agus nuair is go bhfuil a leithéid do phléisiúr agus do shulth acu á fháil san oíche beidh mo chion de agamsa chómh maith leó, mar raghaidh me a’ rínce”. Amach leis as a’ leabaidh, agus d’fhág mo pháinteach bacaigh istigh ’na dhiaidh—a cheann fén éadach aige.

Thosnaigh an rínce amu’ aige in aonacht leó, agus ní raibh puínn don rínce déanta aige in ao’ chor nuair a thugadar fé ndeara é ’ bheith ’na measc. Do stop an rínce agus d’imigh an eile dhuine acu. Bhí sé féin agus an bacach ansan arís gan éinne acu. Chuaigh sé sa leabaidh, agus é féin agus an bacach a’ cainnt mar gheall ar a raibh feicithe acu. Do bhí an bacach a’ crith ’na chroiceann le heagla go dtiocfadh aon tóir eile orthu, agus más ea ní raibh aon eagla ar a’ bhfear eile.

T’réis tamaill, ba ghairid gur airíodar an fothram a’ teacht arís, agus ní raibh an bacach ’na chodladh nuair a airigh sé an fothram a’ teacht. Thosnaigh sé ar chrith le heagla. “Airiú”, aduairt a’ fear eile, “cad é an dial san ort, nú cé roimis go bhfuil a’ t-eagla agat?” Ar ndóin, ní dhéanfaid siad pioc leat”.

Níorbh fhada in ao’ chor gur bhuail chúthu isteach ceathrar fear agus cómhra ar a nguaille acu. Do bhí an bacach i gcónaí—ní fhéadadh sé féachaint amach ar éinní ’ bheadh ar siúl, ach i bhfuirm an t-éadach casta air féin le heagla go bhfeiceadh sé iad. Do bhuail sé poc ar a’ mbacach arís:

“Airiú, anois athá an rud greannúr tagaithe”, aduairt sé. “Dúisigh aniar ansan, agus éirigh aniar ar do chabhail chúm chun go bhfeicidh tú an rud go léir. Tá ceathrar fear tagaithe isteach le cómhra, an chómhra is breátha a chonac riamh”.

“Éist!” adeireach a’ bacach, agus é geall leis a’ gol, le heagla go bhfeiceadh éinne é féin. Ba chuma leis i ndeireadh bára, is dó’ liom, dá mbéarfaidís leó an ruathaire eile! Ar aon tslí, bhí sé a’ tathant ar a’ mbacach dúiseacht chun go bhfeiceadh sé an chómhra, nú a cheann a thógaint ón éadach. Níorbh aon chabhair é, agus i ndeireadh bára do léim sé féin amach as a’ leabaidh. Thosnaigh sé ar fhéachaint ar a’ gcómhrainn, agus á moladh.

“An deamhan”, ar seisean, “ní fheadar a’ bhfuil éinní istigh inti?” Do bhí an ceathrar fear imithe agus an chómhra fágtha ’na ndiaidh acu. I gcionn tamaill thosnaigh sé agus do bhain sé an clúdach di. Cad a bheadh ná fear istigh inti—marbh, mar a shíl sé.

“Tá fear marbh istigh inti”, aduairt sé leis a’ mbacach, “agus nách mór a’ trua ná féadaimíd rud éigint a dhéanamh dò. Éirigh amach as san chun go dtógam as a’ gcómhrainn é; agus b’fhéidir nách marbh ar fad athá sé. Cuirfeam sa leabaidh é ar feadh tamaill. Ca bhfios ná gurb amhl’ a raghadh feabhas air?”

“Ó, éist!” adeireadh a’ bacach, agus an t-eagla go léir air. Ní thiocfadh sé amach, ach dridiúint isteach sa leabaidh. Leis sin do thóg an fear eile amach as a’ gcómhrainn an té ’ bhí inti agus do rug leis é fé dhéin na leapa. ‘Drid isteach’, aduairt sé, leis a’ mbacach, ‘chun go gcuirfidh mé é seo ansan eadrainn”.

“Tá fuadar greannúr fút”, aduairt a’ bacach, “agus ba mhór a’ mí-ádh a bhí orm nuair a casadh orm tu iniubh!”

“Á, is cuma dhuit”, aduairt sé. Do chuir sé istigh i lár na leapa é, agus do luigh sé féin ar a’ dtaobh amu’ dhe, agus an bacach go heaglach ar a’ dtaobh istigh de. T’réis tamaill do tháinig an ceathrar fear arís. Chuireadar an chómhra ar a nguaillibh, agus as go brách leó. Níor fhéachadar peoca ’ bhí duine istigh inti nú ná raibh.

Amach i ndeireadh na hoíche amach, is amhlaidh a bhí an fear so a bhí sa chómhrainn a’ dul i bhfeabhas agus á chorraí féin, mar a bheadh éinne; agus le teacht a’ lae do bhí sé in’ fhear bheó láidir acu arís, chómh maith is ’ bhí éinne acu féin!

Airiú, do thosnaigh sé ar ínsint dóibh:

“Ní rabhas-sa marbh in ao’ chor”, aduairt sé, “ach do chuireadar draíocht orm, tamall mór ó shin, agus táim sa chómhrainn sin acu a’ teacht agus ag imeacht anso gach aon oíche riamh ó shin”, aduairt sé. “Agus níorbh fhéidir an draíocht san a thógaint díomsa, nú ní rabhadar chun é ’ thógaint díom, chun go bhfaighfí fear nú daoine éigint a fhanfadh anso sa tigh agus a fhéadfadh mise a thógaint amach as a’ gcómhrainn nuair a thabharfí ann me. Agus is mac dómhsa”, aduairt sé, “an fear a thug lóistín sa tigh seo dhíbhse anocht”.

Nuair a tháinig an mhaidean d’fhág an triúr acu in aonacht—mac an fheirmeóra agus an fear so a thógadar as a’ gcómhrainn agus an bacach—cé go raibh an bacach ana-chortha don oíche: níor mhaith leis na nithe a bhí feicithe aige in ao’ chor. D’imíodar orthu fé dhéin mac an duine uasail. Is air a bhí an iúnadh nuair a chonaic sé cé ’ bhí in aonacht leis a’ bhfear eile agus leis a’ mbacach, nuair a chonaic sé gurbh é a athair féin é, agus é curtha aige le fada roimis sin. Ach d’inis a’ t-athair dò ná raibh sé curtha ná éinní dhá shaghas, ach curtha fé dhraíocht, aduairt sé—agus gurb é ’ bhíodh gach aon oíche a’ teacht ag an ndream so a rug leó é, istigh i gcómhrainn, agus é fén ndraíocht; agus ná féadfadh sé teacht ón ndraíocht chun go bhfaighfí fear éigint ’ fhanfadh sa tigh, ’ osclódh an chómhra agus do thógfadh amach é, agus ní raibh an fear san le fáil, ach iad go léir a’ rith, nú a’ titim i bhfanntais nú rud éigint, nuair a chídís na nithe ’ bhíodh ar siúl acu—chun gur tháinig an fear so. “Sin fear”, aduairt sé, “go bhfuil misneach aige; agus ní dhéanfad an iomarca moladh ar a’ mbacach”, aduairt sé, “’dtaobh is gur chabhraigh sé leis chun me ’ thé’ sa leabaidh nuair a tógadh as a’ gcómhrainn me! Anois, is ceart duit”, aduairt sé, “fuíollach airgid a thabhairt don bheirt, agus deallraím nách aon bhacach duine acu; agus an té ’thá ’na bhacach, tabhair oiread dò is ’ chuirfidh buiniscionn le bacachas é, pé faid a mhairfidh sé”.

I gcionn lae nú dhó bhíodar ag imeacht, agus do thug mac an duine uasail cáirne airgid don bheirt. Thug sé níos mó don ruathaire seo ná don bhacach. Thugadar a n-aghaidh ar a’ mbaile, nú thug so aghaidh ar a’ mbaile, agus is dócha ná feadar cá raibh baile ag an mbacach; agus nuair a tháinig sé a’ triall ar an athair mar a chéile a bhí sé: níor fhéach aon fheabhas air, ach go raibh a chuid éadaigh b’fhéidir rud éigint níos measa ná mar a bhíodar nuair a fhág sé é. Agus ba mhó ná riamh an drochmheas a bhí ag an athair air nuair a chonaic sé é.

“Sea anois”, aduairt sé leis an athair, “ní gá dhuit an drochmheas go léir ormsa in ao’ chor. Táim chómh maith le héinne clainne a bhí agat”, aduairt sé, “agus nílimse a’ brath in ao’ chor ort. Dá ghiorracht atháimse amu’ tá mo mhaireachtaint déanta agam. Tá fuíollach airgid agam”. Do thispeáin sé dhò an cnuba óir a bhí fáltha aige.

D’athraigh so an t-athair, agus ní raibh duine don chlaínn ba mheasa leis ná é as san amach nuair a chonaic sé go raibh an t-airgead aige. Do luigh sé chun oibre agus chun críche, agus do bhí ciall aige chómh maith is ’ bhí ag aon fhear nú buachaill ar a’ mbaile. Agus is é a fuair an áit ón athair, agus thug sé leis isteach rábaire mná ná raibh eagla aici roime phúca ná sprid. Agus níl aon bhaol go raibh aon eagla aige seo rómpu, mar do bhí a chuid airgid déanta aige go breá dána dáiríribh.

Nótaí

Bhíodh tamall anso agus tamall ansúd aige: note the lack of the pronoun and the idiom with ag. This sentence is similar to the idiomatic mar a raibh aige.

Ruathaire mic feirmeóra: note concatenation of genitives here.

A’ féachaint ar gach éinne ’ bhí ann: an interesting way of saying “to see if anyone was there”.

Má leogann siad: AÓL fails to decline the verb here for the third-person plural.

Foclóirín

-ne: an emphatic suffix used with the first-personal plural pronoun and verbs. This would be pronounced with a broad n, regardless of what it is appended to, but this is not shown in DÓC’s transcription, e.g. sinn-ne, /ʃiŋʹ-nə/.
amach: “out”, but also “late” and “onwards” in time expressions. Amach tímpall lár na hoíche amach, “late on, around midnight or thereafter”. Amach san aimsir, “as time went on”.
ar: “on”, but also “judging by”. Ar a’ bhfuadar athá fút, “judging by all you’re up to”.
bacach: “beggar, cripple”. Pronounced /bə’kɑx/.
bacachas: “begging”, pronounced /bə’kɑxəs/.
buiniscionnn le: “at variance with, contrary to”, or bunoscionn le in GCh. Pronounced /binʹiʃ kʹu:n/. Buiniscionn le bacachas, “in a state opposite to having to beg for a living”.
cabhail: “body, torso”, pronounced /kaulʹ/. Éirigh aniar ar do chabhail chúm, “sit up and face me”.
carn: “cairn; heap, great amount”, with cáirne in the plural. Pronounced /kɑrən, kɑːrnʹi/.
cnuba: “knob, lump; hoard”, or cnoba in GCh. Pronounced /knubə/.
cómhra: “coffin”, or cónra in GCh. The dative is cómhrainn. Pronounced /koːrə, koːriŋʹ/.
crích: “end, purpose”, or críoch in GCh, where the historical nominative is used. Críche in the genitive: luí chun críche, “to get stuck into purposeful activity”.
croiceann: “skin”, craiceann in GCh. Pronounced /krekʹən/ or /krokʹən/ in traditional WM Irish.
dáiríribh:“in earnest; indeed, actually, really”, or dáiríre in GCh.
deallraím, deallramh: “to judge by appearances”, or dealraím, dealramh in GCh. Pronounced /dʹau’riːmʹ, dʹaurəv/.
deinim, déanamh: “to do, make”, or déanaim, déanamh in GCh. Intransitively, “to do, to get along”: conas a bhí sé a’ déanamh ar a’ gcéird, “how he was doing in the trade, how he was getting along in it”.
diaidh: “wake, rear”, pronounced /dʹiəgʹ/. The -dh- ending is not always pronounced, particularly before the article, which is shown in DÓC’s transcription here, i ndia’ na mbó. Istigh na dhiaidh, “remaining in there (in bed) after he got out”, in chapter 5 here.
drochmheas: “a poor opinion (of someone”, pronounced /dro-vʹas/.
dúisím, dúiseacht: “to wake up”. Dúisigh aniar, “wake up and sit up”.
éadach: “clothing”, but also “bed-clothes”.
éaghmais: “absence, lack”, or éagmais in GCh. It éaghmais, “in your absence”.
eaglach: “fearful, apprehensive”, pronounced /ɑgələx/.
éistim, éisteacht: “to listen; keep silent, hold your tongue”. Note that éist is normally /e:ʃtʹ/, but a byform eist /eʃtʹ/ may also be heard in the phrase eist do bhéal, “hold your tongue”, or as an imperative meaning “hush”.
fanaim, fanúint: “to wait, stay”, or fanaim, fanacht in GCh. AÓL has fanaídh in the second-person plural imperative, as if from a second-declension pattern.
fanntais: “faint”. Titim i bhfanntais, “to fall down in a faint”. Pronounced /fauntiʃ/.
féachaint: “look, appearance”. Cad í an fhéachaint athá agaibh ar a’ dtigh seo?, “how does this house look to you? what view do you have of it?”
fuadar: “rush, hurry”. Fuadar a bheith fút, “to be up to something, bent on something”.
giorracht: “shortness”, of a period of time. Dá ghiorracht é, “however briefly”.
guala: “shoulder”, or gualainn in GCh, where the historical dative is used for the nominative. The genitive here is gualann, and the plural is guaille where GCh has guaillí.
idir: “between”. Eadrainn, “between us”, pronounced /ɑdəriŋʹ/.
imearthach: “fond of playing or gambling”.
mar a chéile: “just the same”.
measa: “worse”, the irregular comparative of olc. Is measa liom, “I prefer” or “I am concerned about”.
misneach: “courage”, pronounced /mʹiʃ’nʹax/.
neart: “force”. Le neart, “by dint of”.
ní: “not”. Note that the vowel here is elided in n’ fheicim in chapter 5 here, /nʹikʹimʹ/.
nuair: “when”, but also “since”. Nuair go, or sometimes with a pleonastic is, nuair is go, “since, seeing as”.
ólthach: “addicted to drink”.
osclaim, oscailt: “to open”, or osclaím, oscailt in GCh. Pronounced /oskəlimʹ, oskiltʹ/.
poc: “poke, prod”.
púca: “hobgloblin, sprite”.
rábaire: “active or dashing person”. Rábaire mná, possibly “a healthy woman, always on the go”.
réidh: “smooth, even, quiet”. Pronounced /re:gʹ/. Eist réidh, “keep quiet!”
roim: “before”, or roimh in GCh. This is found as roime in chapter 5 here, implying insertion of a vowel before the following consonant: roime phúca, /rimʹi fuːkə/.
ruathaire: “gadabout”. Note: this word originally referred to a small, loose stone on the road, and hence to a small person always running about.
rud: “thing”. The genitive should be ruda, but is often found as rud, especially before a vowel, as in a’ fiach rud éigint here. You could also parse rud éigint as a phrase noun in the nominative absolute. Pronounced /rod/. A’ titim i bhfanntais nú rud éigint, “fainting or whatever”.
seinnim, seinnt: “to play (music)”, or seinnim, seinm in GCh.
síntiús: “donation”. Síntiús airgid, “a monetary contribution”.
so ’s súd: “this and that”, i.e., depending on context, “anything”.
sulth: “amusement”. Pronounced /suhl/.
téanam: “come on, come along, let’s be having you”, part of a defective verb usually found only in the imperative. Téanaídh oraibh in the second-person plural imperative is found here.
téim, téidh: “to heat”, or téim, téamh in GCh. Pronounced /tʹeːmʹ, tʹeː/. Téidh is given as in the original, and this is edited here as té’.
tóir: “pursuit; pursuing party”.
tugtha: “willing”. CFBB shows this is pronounced /tugəhə/. Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna points to /tukə/.
uille: “elbow”, with uillinn in the dative, which form is used for the nominative in GCh.
veidhleadóir: “violinist”.
veidhlín: “violin”.

Scéalaíocht Amhlaoibh 4

4. GABHA NA GCLEAS

Scéal Ghabha na gCleas: I Luimne ab ea ’ chónaigh an gabha so. Ar aon tslí, do bhíodh sé ag obair leis, agus ní oibríodh sé ar gach aon saghas gaibhníocht: ní fhéadadh sé éinní ’ dhéanamh ach céachtaí báin. Is minic a thagadh capaill a’ triall air, ach má thigidís ní chuireadh sé aon chruite fúthu, ná ní fhéadadh sé é. Ní raibh éinne sa tigh in aonacht leis ach seanabhean do mháthair dò. Bhíodh sí a’ tathant air i gcónaí gurbh fhearr dhò pósadh, agus i ndeireadh bára do ghéill sé chun a dhéanta. Do fuair sé bean, bean gan aon spré. B’é ar thug sí a’ triall air ná a máthair féin do thabhairt isteach in aonacht le máthair an ghabha, agus níorbh aon abhar réitigh í, is dó’ liom!

Bhíodh sé ag obair leis ar na céachtaí, agus fuíollach oibre aige le déanamh. Maidean éigint dá raibh sé ’na sheasamh i ndoras na ceártan chonaic sé a’ déanamh air garsún: c’luith bheag bhréide air agus é coslomnochta, in áirde ar sheanachapall. Do stad sé ag doras na ceártan, tháinig anuas don chapall, agus d’fhiafraigh don ghabha a’ gcuirfeadh sé cruite fúithi.

“Do dhéanfainn is fáilthe”, arsan gabha, “ach sin rud ná deinim. Ní mór go ndeinim aon saghas ruda ach céachtaí báin”.

“Dá bhfaighinn iasacht a’ teallaigh uait”, aduairt a’ garsún, “ní bheinn féin i bhfad a’ cuir cruite fúithi”.

“Ó, ’se, go deimhin geóbhair”, arsan gabha.

Do thairrig sé an capall isteach sa cheártain agus shéid an seanaghabha builg dò. Nuair a bhí na cruite déanta ag an ngarsún thairrig sé tua bheag amach as a phóca, buail sé buille don tuaigh ar gach chois acu agus chuir orthu na cruite. Do chuir sé fén gcapall arís iad, agus bhí an capall chómh maith is bhí sí riamh! Ghoibh sé baochas leis a’ ngabha, agus do tháinig sé in áirde ar a chapall. As go brách leis. D’fhan a’ gabha a’ féachaint ’na dhiaidh.

“Aililiú!” ar seisean; “más mar seo a chuirfí cruite fé chapaillibh níl aon bhaol ná gur mó airgead maith caillthe agamsa, agus féadfad iad a chuir fúthu as so amach”. Bhí seanachapall aige féin. Thug sé leis isteach sa cheártain é. Fuair sé tua. Thosnaigh sé ar bheith a’ d’iarraidh na gcos a bhaint de, agus bhí buille is gach ao’ bhall aige air—an capall comáinte ar buile. I ndeireadh bára d’fhéad sé é ’ leagadh, agus é bogmharbh aige. Bhain sé na ceithre cosa dhe. Thosnaigh sé a’ d’iarraidh cruite ’ chuir fúthu; agus ní raibh aon mhoíll ar a’ ngarsún ’na chuid féin ach na cosa a dhridiúint isteach in aice na tine nuair a bhí cruite orthu. Do rop an gabha cosa a sheanachapaill féin isteach sa tine ar fad, ach má dhein is amhl’ a thosnaíodar a’ dó—ní raibh aon chrú a’ teacht orthu! B’éigint dò stop, agus ’na theannta san bhí an capall marbh aige. Chaith na cómharsain bailiú chuige chun é ’ tharrac amach as a’ gceártain agus é ’ chur.

Bhí sé go mór trí chéile mar gheall ar an obair seo, agus i gcionn seachtaine nú mar sin ’na dhia’ san, maidean eile bhí sé i ndoras na ceártan nuair a chonaic sé chuige an garsún céanna arís in áirde ar a’ gcapall céanna: beirt sheanabhan aige, duine acu ar a chúlaibh agus an bhean eile ar a bhéalaibh. Do stop sé ag an gceártain. Bhí an gabha a’ féachaint air.

“Ní fheadar”, ar seisean, “a’ bhféadfá bean óg a dhéanamh don bheirt sin dom?”

“Do dhéanfainn dá bhféadfainn”, aduairt an gabha, “ach sin cleas nár thairrigeas orm riamh”.

“Dá bhfaighinn iasacht a’ teallaigh uait”, aduairt sé, “ar feadh tamaill, ní bheinn féin i bhfad á dhéanamh”.

“Geóbhair is fáilthe”, arsan gabha.

Thóg sé anuas an bheirt sheanabhan go deas aireach, agus isteach sa cheártain. Shocraigh an gabha tine dhò agus thosnaigh ar bheith ag séideadh na mbolg. Do rop a’ garsún an bheirt sheanabhan isteach sa tine. Ba ghairid a bhíodar ann aige nuair a thairrig sé amach an bhean bhreá óg; bhuail sé chuige ar a chúlaibh í, agus chuir sé a bhóthar de arís. D’fhan an gabha a’ féachaint ’na dhiaidh, agus a’ machnamh.

“A Dhia Mhóir!” ar seisean, “cad é an cor athá ormsa ageam bheirt sheanabhan féin, agus b’fhearra dhómhsa aon bhean amháin ná an bheirt”. Do bhí a bhean féin curtha aige an uair sin—ní hamhl’ a mhair sí rófhada in ao’ chor aige, is dó’ liom. “Tá mo bheirt sheanabhan”, aduairt sé, “agus pé tráth don lá a raghad isteach abhaile tá ‘Bog dom cheann!’ acu le chéile”.

Dhein sé tine mhór go léir, agus nuair a bhí an tine ar lasadh aige, isteach leis. Ghlaoigh sé ar a’ mbeirt sheanabhan:

“Caithfidh sibh dul liom amach sa cheártain go fóill”, aduairt sé.

Amach leis a’ mbeirt, agus nuair a fuair sé istigh sa cheártain iad dhaingnigh sé an doras. Do rug sé orthu agus do sháigh isteach sa tine iad; thosnaigh ar shéideadh, agus nuair ba mhithid leis bean óg a tharrac amach b’é a raibh le tarrac amach aige, geall leis, cnámha: bhíodar féin agus pé dorn giobal a bhí orthu loiscithe aige. D’fhág sé ansan iad. Amach leis; dhún doras na ceártan ’na dhiaidh, agus thug aghaidh ar na cnucaibh. “Tá an donas déanta agam”, ar seisean, “is crochfar me!”

Bhí sé a’ cuir de trí sna cnucaibh, agus d’airigh sé an fhead bheag a’ teacht ’na dhiaidh. B’eo mar ba mhó a dhein sé dithneas—shíl sé gur duine éigint a bhí ar a thí é, ach níorbh fhada chun gur tháinig an garsún in’ aice.

“Airiú, cad é seo ort?” aduairt sé leis a’ ngabha, “nú cad ’na thaobh ná fanann tú liom?”

“Á, ’se, ní fheadar”, arsan gabha; “tá iarracht dithnis orm”.

“Tá gnó agamsa dhíot”, arsan garsún.

“Cad é an gnó é?” aduairt a’ gabha.

“A leithéid seo”, aduairt sé. “Tá gabha i mBleá Cliath go bhfuil buachaill aige—príntíseach—agus tá céad púnt gíll aige á chur ar son an bhuachalla san, go mbuafaidh sé ar aon phríntíseach eile a’ déanamh cleas. Bhíos á chuímhneamh”, aduairt sé, “gurbh fhearra dhuit tabhairt fé”.

“Á, an dial ab iúnadh dhom”, arsan seanaghabha, “dá mbeadh ’ fhios agat an cleas déanach a dheineas!”

“Is cuma dhuit”, aduairt sé. “Raghadsa leat. Leog ort gur me do phríntíseach, agus déanfadsa na clis duit”.

Thoiligh sé chuige. D’imíodar araon agus níor stad cos díobh chun gur chuadar a’ triall ar a’ ngabha—

“Ó, tá”, aduairt sé “céad púnt gíll agam á chuir ar shon an bhuachalla so”.

“Cuirfeadsa anois céad”, aduairt an gabha, “ar son an gharsúin seo agam féin”. (Do bhí an céad púnt fáltha ag an ngabha ón ngarsún.) Do daingníodh síos an geall, agus do thosnaíodar ar na clis. Do chuaigh ar gharsún Bhleá Cliath an chéad chleas a dhéanamh. Shéid sé na builg, agus ’sé an rud a shéid sé amach astu ná cith cruithneachtan ar fuaid na ceártan.

“Samhlaím”, arsa gabha Luimne lena gharsún féin, “gur thispeánas cleas éigint mar é sin duit”.

“Do dheinis, leis”, arsan garsún. Do shéid sé na builg, agus ’sé rud a shéid sé amach astu ná scata c’lúr. Thosnaíodar ar a’ gcruithneacht a phiocadh ar fuaid na ceártan chun go raibh deireadh piocaithe acu.

“Caithfir séideadh arís”, arsa fear Bhleá Cliath lena gharsúin féin. Do dhein. B’é an rud a shéid sé amach ná bradán. Do bhí abha a’ rith in aice na ceártan. Amach leis a’ mbradán agus isteach san abhainn.

“Thispeánas rud éigint mar é dhuit”, aduairt gabha Luimne lena gharsúin féin.

“Á, dheinis, leis”, ar seisean. Do shéid sé na builg, agus madar uisce a shéid sé amach astu. Amach leis agus isteach san abhainn. Níorbh fhada in ao’ chor chun gur fhíll sé thar n-ais chúthu arís agus an bradán tabhartha aige leis.

“Caithe cleas éigint eile a dhéanamh”, aduairt gabha Bhleá Cliath lena gharsún féin. Do dhein. Shéid sé na builg, agus cad a shéidfeadh sé amach ná ceithineach seanamhná. Bhain sí crothadh aisti féin, ’na seasamh i lár na ceártan istigh acu.

“Thispeánas rud mar é sin, leis, duit”, arsa gabha Luimne.

“Dheinis”, arsan garsún. Shéid sé na builg agus do tháinig amach ana-chnaist seanduine. Do rug sé greim ar a’ seanamhnaoi agus do ghluais an rínce ag an mbeirt ar fuaid na ceártan chun gur coireadh iad.

“Níl a theilleadh le déanamh agamsa”, arsan garsún Bhleá Cliath. “Ní fhéadfainn dul níos sia anois ar aon chleas”.

“Tá buaite agamsa mar sin”, arsa gabha Luimne.

“Tá”, adúradh. “Ní mór linn an geall duit anois”.

Do cómhairíodh chúthu, nú do thógadar leó, an céad púnt, agus thugadar a n-aghaidh ar a’ mbaile nuair a bhí an t-airgead acu. Nuair a dhrideadar tamall amach ón gcathair:

“Roinnfeam an t-airgead”, arsan garsún leis a’ ngabha.

“Ní roinnfeam”, aduairt a’ gabha. “Coineódsa an t-airgead!”

“Coinnibh, más ea”, arsan garsún, “agus b’fhéidir go mbainfeadh an fear san anoir díot é”. D’fhéách an gabha féachaint cé ’ bhí a’ teacht, agus nuair ’ fhéach sé thar n-ais ní raibh garsún ná airgead aige. “Táim chómh hainnis le riamh anois”, ar seisean.

’Sea. Bhí sé a’ teacht abhaile in’ aonar, agus eagla air go mbéarfí air i dtaobh na seanabhan a mharú. Cé ’ chasfí air arís ar a’ slí ná an garsún.

“Tánn tú a’ dul abhaile”, aduairt sé leis an seanaghabha, “agus níl a bhac ort teilleadh airgid a bheith agat más maith leat é ’ thuilleamh. Tá duine uasal istigh sa chathair, é ana-bhreóite, agus tá míle púnt tarraicthe aige d’aon dochtúir a fhéadfaidh é ’ leigheas. B’fhearra dhuit dul isteach agus é ’ leigheas”, aduairt sé leis a’ ngabha.

“Conas ’ fhéadfainnsé é ’ leigheas?” aduairt sé.

“Raghada in aonacht leat”, aduairt an garsún.

D’fhilleadar isteach arís, agus níor stad cos díobh chun gur chuadar pé ait go raibh an duine uasal breóite. Bhí fear ar a’ ngeata ansan agus d’fhiafraigh sé dhíobh cad é an saghas iad.

“Dochtúir is ea mise”, arsan gabha.

“Más ea”, ar seisean, “níl puínn dá dheallramh ort. Ach mar sin féin, caithfar sibh a leogaint isteach”. Leogadh isteach iad. D’iarradar cead d’fháil chun an fhir bhreóite ’ fheiscint. Fuaradar. Do rug an seanagabha ar chuislinn air. “Is dó’ liom”, aduairt sé, “go bhféadfar é ’ leigheas”.

“Leighisfar”, aduairt an garsún. “Caithfimíd anois”, aduairt a’ garsún, “an seómra so ’ fháil chúinn féin ar fad, gan éinne eile ’ bheith istigh ’nár dteannta; agus ’sé a bhfuil againn á iarraidh a chuir chúinn isteach ann ná corcán maith uisce”, aduairt sé, “agus tine mhaith. Sin a n-iarrfam”.

Do cuireadh tine chúthu, agus corcán uisce. Shocraigh an garsún an corcán uisce ar a’ dtine, agus nuair a bhí sé geall le bheith fiuchta aige—bhí an duine uasal istigh sa leabaidh a’ féachaint ar an obair—chuaigh sé a’ triall ar an nduine uasal:

“Drid chúm amach do cheann anois”, aduairt sé. Do dhrid. Tharraig sé an tua bheag amach as a phóca. Bhuail sé buille in sa mhineál air a chaith a’ ceann de. Chuir sé an ceann isteach sa chorcán a bhí ar a’ dtine. Thóg sé spiún bheag amach as a phóca agus bhain cúpla meascadh as a’ gceann istigh. I gcionn neómait tharraig sé amach chuige é as a’ gcorcán agus do bhuail ar an nduine uasal arís é, chómh maith is bhí sé riamh. Do léim an duine uasal amach as a’ leabaidh—ní fheadair sé cad a bhí imithe air, ná níor chuímhnigh sé cad a bhí imithe air. Amach leis as a’ leabaidh agus ar fuaid an tí chun a chuir in úil go raibh sé leighiste. Do bhí chómh maith. Ní leogfadh an duine uasal uaidh iad ar feadh mí. Choinnibh sé ansan iad ag ithe agus ag ól, agus b’fhéidir, le heagla go raghadh sé in olcas arís ná éinní, gur mhaith leis iad a bheith tímpall a’ bhaíll.

I gcionn mí thugadar a n-aghaidh ar a’ mbaile arís, agus nuair a dhrideadar amach san áit chéanna gur thiteadar amach le chéile i dtaobh an airgid shuíodar síos, agus bhí an t-airgead ag an seanaghabha.

“Tá sé chómh maith againn anois”, arsan garsún, “an t-airgead a roinnt le chéile, agus níl puínn agam le lorg ort in ao’ chor”.

“An mór a bheadh uait?” aduairt an gabha.

“Chíonn tú anois”, aduairt a’ garsún, “go bhfuilim coslomnochta ón gcéad lá a casadh ar a chéile sinn, agus ’sé a bhfuil agam le hiarraidh ort ná fiacha na mbróg”.

“Ní bhfaighir!” aduairt an gabha.

“Ó ’se, imeóidh sé níos measa uait”, arsan garsún; “fan go dtagaidh a’ fear aniar ort!”

D’fhéach an gabha, agus nuair a chas sé thar n-ais ní raibh garsún ná airgead aige arís. “Well, tá mí-ádh éigint im chómhair”, ar seisean, “agus ní fheadar cad ’tá le déanamh agam anois. Raghad abhaile féachaint conas atá an saol im dhiaidh”. As go brách leis, agus chuir sé roinnt mhílthí ’ bhóthair de. Coireadh é. Casadh air fear a bhí a’ briseadh cloch ann ar thaobh an bhóthair. Shuigh sé síos in aonacht leis chun cainnte. Bhíodar a’ cainnt leó, agus d’fhiafraigh sé don fhear a’ bhféadadh sé puínn páigh a thuilleamh ar bhriseadh na gcloch.

“Ní thuillim”, aduairt sé; “ar aon tslí, b’fhearra dhuit aon cheárd eile”, aduairt sé, “ná bheith a’ gabháil dóibh. Is fada go mbeadh oiread tuíllthe agam”, aduairt sé, “is fuair na dochtúirí úd a leighis an duine uasal i mBleá Cliath”.

“Agus cathain a leighiseadh é?” aduairt an gabha.

“Ó airiú, tímpall mí ó shin”, aduairt fear na gcloch a bhriseadh. “Fuaradar míle púnt”, aduairt sé. “beirt dochtúirí éigint a dhein é ’ leigheas, agus gheóbhaid agus mílthe go tiubh anois”, aduairt sé, “mar tá duine uasal eile i mBleá Cliath go bhfuil an gearán céanna air, agus tabharfaidh sé chuig mhíle púnt d’aon dochtúír a dhéanfaidh é ’ leigheas, agus tá teipithe air an dochtúir seo a leighis an duine uasal eile a fháil”, aduairt sé.

Do phrioc an gabha é féin. “Raghaidh mé thar n-ais”, aduairt sé, “agus leighisfead é. Ní bheidh a theilleadh baint agam
leis a’ ngarsún. Féadfad féin é ’ leigheas, agus beidh mo chuid airgid agam gan aon roinnt le héinne”. Thar n-ais leis arís isteach sa chathair, agus bhí sé a’ cuir tuairisc riamh is choíche féachaint cá raibh an duine uasal breóite, agus do stiúraíodh féna dhéin é. Tháinig sé go geata. Bhí fear ann roimis.

“Cad é an saghas duine tusa?” aduairt sé. “Ní féidir tu ’ leogaint isteach”.

“Ó, is mise an dochtúir a leighis an duine uasal eile”, aduairt sé.

“Ó, más tu”, aduairt fear an gheata, “ní bheidh aon siar ná aniar againn ar tu ’ leogaint isteach”.

Isteach leis, agus d’fhiafraigh sé cá raibh an duine uasal breóite. Do hínseadh dò agus do tispeánadh dò cá raibh sé. Bhí cúpla dochtúir eile istigh i dteannta an duine uasail. B’é an chéad rud a dhein an gabha ná iad so a chuir amach. D’inis sé gurb é a leighis an duine uasal eile.

“’Sé a bhfuil agam le n-iarraidh anois”, aduairt sé, “chun é ’ leigheas: caithfar tine mhaith a chuir anso sa tseómra so chúm mar a bhfuil sé, agus corcán uisce. Sin a n-iarrfam oraibh. Ní gá d’éinne fanúint in aonacht liom. Níl aon ghnó agam díobh. Déanfad féin an gnó”.

Do cuireadh an tine chuige sa tseómra agus do fuaradh an corcán uisce dhò. Bhí stracshúil aige á thabhairt abhus is thall ar fuaid a’ tí féachaint cá bhficfeadh sé aon arm faoir a bhainfeadh a’ ceann don duine uasal, agus chonaic sé seanathua a bhíodh a’ briseadh guail nú rud éigint fé staighre ann, agus bhailigh sé chuige í féna chasóig—á cuir i bhfolach le heagla go dtabharfí fé ndeara é; agus d’aimsigh sé seanaspiún mhór éigint a bhíodh acu a’ gabháil d’anaithre nú rud éigint. Isteach leis sa tseómra, agus chuir sé an glas air fein. Do dhein sé tine bhreá mhaith a shocrú agus an t-uisce a bheiriú—gheall leis, ar aon tslí: bhí sé ana-the aige. Nuair a bhí san déanta, duairt sé leis an nduine uasal a cheann a dhridiúint chuige amach.

“Ní fhéadfainn é”, arsan duine uasal; “táim rólag”.

B’éigint don ghabha breith air agus é ’dhridhiúint amach chuige. Chuir sé a cheann amach thar cnaiste na leapa, agus a mhineál anuas ar a’ gcnaiste aige. D’éirigh sé ar a leathchois agus do bhuail buille don tseanathuaigh anuas in sa mhineál air. Níor gheárr sé an ceann de, áfaigh, agus marar dhein do bhuail a’ tarna buille agus do strac sé dhe ar chuma éigint é, t’réis roinnt bhuillí; chuir isteach sa chorcán é, agus nuair oir dò é ’ thógaint amach bhain sé roinnt mheascaíocha as leis an spiúin mhóir seo. Ní fhéadfadh sé é ’ thógaint amach—bhí an t-uisce róthe, agus níor mhaith leis a mhéireanta a dhó leis. Bhí sé a’ faire amach tríd a’ bhfinneóig féachaint a’ raibh an áit ró-árd dò chun é féin a chaitheamh amach. D’fhíll sé isteach arís chun an chorcáin, agus bhí an corcán ar fiuchaidh. D’airigh sé an duine a’ buala na finneóige.

“Ó”, ar seisean, “ní féidir dom éinne a leogaint isteach: níl mo ghnó críochnaithe agam”.

“A’ leogfá isteach do gharsún féin?” arsan guth.

“Leogfad is fáilthe, mhuise”, ar seisean. Do leog. Thairrig an garsún a spiúinín féin amach as a phóca.

“Dhóbair duit”, aduairt sé leis a’ ngabha, “an port a bheith loitithe agat”. Bhain sé cúpla meascadh as a’ gceann agus thóg amach é; bhuail ar a’ nduine uasal arís é, agus dáltha an duine uasail [eile], do léim sé amach as a’ leabaidh, ’na shaol agus ’na shláinte chómh maith is ’ bhí sé riamh!

Ní leogfadh so uaidh in ao’ chor iad. B’éigint dóibh fanúint aige ar feadh cúpla mí, agus i ndeireadh bára, nuair a ghéill sé chun leogaint dóibh dul abhaile, chuireadar díobh riamh is choíche fé dhéin an bhaile chun gur thánadar san áit chéanna gur thiteadar amach lena cheile i dtaobh an airgid cheana. Bhí an t-airgead go léir ag an ngabha—é i mála ar a dhrom aige.

“Suífeam síos anois”, arsan garsún. Shuíodar. “Is dócha go roinnfeam an t-airgead?” aduairt sé leis a’ ngabha.

“Ní roinnfeam”, aduairt an gabha. “Ní bheidh aon roinnt anois againn air”, aduairt sé, “mar ní thógfadsa pioc de. Bhíodh an leathphinge dhéanach de agatsa. Bhí deireadh liom”, aduairt sé, “mara mbeadh tu ’ chasadh orm i sa chleas dhéanach a bhí ar siúl agam”.

“Ragham abhaile anois”, aduairt an garsún. “Téirse abhaile”, aduairt sé leis a’ ngabha, “agus raghadsa go dtíom bhaile féin”.

“Cad a dhéanfaidh mé i dtaobh na seanabhan?” aduairt an gabha, “nú conas a thabharfad aghaidh ar a’ mbaile?”

“Ná deinidís a theilleadh buartha dhuit”, aduairt a’ garsún: “tá do bheirt sheanabhan ’na mbeathaidh chómh maith is ’ bhíodar aon lá riamh, chómh beóghlórach, agus iad a’ troid a chéile”, aduairt sé, “ar chuma go n-aireóir iad sara raghaidh tú in aice an tí in ao’ chor. Agus i dtaobh an tseanachapaill úd a mharaís, aduairt sé, “tá sé ansúd in aice an chlaí rómhat ’na bheathaidh, chómh maith is ’ bhí sé riamh. Imigh ort anois”, aduairt sé. “Ná triail aon chleas eile mar nílimse chun a theilleadh cúnaimh a thabhairt duit: ní fhéadfainn a thabhairt”.

Do scaradar le chéile air sin, agus do thug an gabha aghaidh ar a’ mbaile lena mhála airgid. Bhí a bheirt sheanabhan roimis go beóghlórach, agus nuair a bhí an saol rite leis chómh maith do chuir sé ’ fhéachaint ar a’ mbeirt pósadh. Thug sé spré mhór do gach duine acu, agus ní gá dhom a rá gur phós sé féin arís, agus ní raibh máthair a chéile, ná a mháthair, a’ déanamh a theilleadh trioblóide dhò as san amach.

Foclóirín

abhus: “on this side”, pronounced /ə’vus/. Abhus is thall, “here and there”, a phrase more normally found as thall is abhus.
ainnis: “wretched”. Pronounced /aŋʹiʃ/.
aireach: “careful, heedful”, pronounced /i’rʹɑx/.
anaithre: “soup, broth”, or anraith in GCh. Pronounced /ɑnirʹhi/.
arm: “army” or “weapon”.Pronounced /ɑrəm/. Arm also means “weapons” in a collective sense.
bac: “hindering”. Níl a bhac ort, “there is nothing stopping you”.
bán: “pastureland”.
béal: “mouth”. Ar a bhéalaibh, “in front of him”.
beóghlórach: “with a lively, loud voice”.
Bleá Cliath: Dublin, a truncation of Baile Átha Cliath, reflecting the pronunciation, /blʹa: ‘klʹiəh/.
bogaim, bogadh: “to move”. Bog dom cheann, “let go of my head!”, where dom stands for dem.
bogmharbh: “half-dead”, pronounced /bog-vɑrəv/.
bolg: “stomach”, with builg in the plural meaning “bellows”. Pronounced /boləg, bilʹigʹ/.
bréid: “frieze, cloth”.
breóite: “sick.” Note that the traditional distinction between breóite, “sick”, and teinn, “sore”, is maintained in Cork Irish. GCh only has the latter, spelt as tinn.
clúr: “pigeon, dove”, or colúr in GCh, pronounced /klu:r/.
capall: “horse”, with a slender l in the dative plural, capaillibh.
céachta: “plough”.
ceárd: “trade”.
ceithineach: “foot-soldier”, or ceithearnach in GCh. By extension, refers to a strong, big-boned person, particularly an ungainly female. See PSD under ceatharnóg.
cheithre/ceithre: “four”. Pronounced /xʹerʹhi/, but found unlenited in chapter 4 here.
chun: “to”. Seómra chúinn féin, “a room to ourselves, under our control, monopolised by us”, where chúinn féin is equivalent to fúinn féin.
cith: “shower”.
cleas: “trick”, with clis in the plural here. PUL had cleasa in the plural, which form is used in GCh too.
cnaist: “a large and strong lump”, found in phrases like cnaist fir, “big and stout man”. GCh has cnaiste.
cnaiste: “side-rail”, of a bed.
cnámh: “bone” with cnámha in the plural, pronounced /knɑːv, knɑː/.
coirim, cor: “to exhaust, tire”. Cad é an cor athá ormsa ageam bheirt sheanabhan: it seems to me that this is not the noun cor meaning “circumstances, state” here, but the noun cor meaning “exhaustion”: “how exhausted I am by my two old women”.
comáinim, comáint: “to drive, drive forward”, or tiomáinim, tiomáint in GCh. Comáinte ar buile, “drive mad”.
cómharsa: “neighbour”, with the plural here cómharsain where GCh has comharsana.
coslomnochta: “barefoot”, or cosnochta in GCh. Coslomrachta and cosnochtaithe are also found. Pronounced /kos’lomənəxtə/.
croithim, crothadh: “to shake”, or croithim, croitheadh in GCh. Crothadh a bhaint asat féin, “to shake yourself, give yourself a shake”.
crú: “horseshoe”, with cruite in the plural where GCh has crúite. Horseshoes are put , or “under”, a horse, rather than on a horse, in Irish.
daingním, daingniú: “to make fast, to fasten”. Pronounced /daiŋʹi’nʹi:mʹ, daiŋʹi’nʹu:/. Geall a dhaingniú síos, “to put down a bet” (see PSD under daingnighim).
dial: “devil”, or diabhal in GCh, pronounced /dʹiəl/. Often used in negative phrases. An dial blúire do Sheán ná gur dhein sé féna géin, “I’ll be damned if Seán did not go up to it” (see under deamhan for discussion of such constructions). An dial gnó agamsa a’ dul ann, “I have no reason at all to go there”. An dial ab iúnadh dhom, “it wouldn’t come as a surprise to me”.
dithneas: “haste, urgency”, pronounced /dʹihinʹəs/. This was spelt deithneas in the original.
dó’: “hope, expectation; source of expectation”, or dóigh in GCh. Is dó’ liom, “I think, I suppose”.
dóbair: “it nearly happened”, originally the preterite of the verb fóbraim. Dhóbair duit, “you almost (did something)”, a truncation of ba dhóbhair dhuit.
dóim, dó: “to burn”.
dorn: “fist; fistful, small quantity”, pronounced /dorən/.
éinní: “anything”, or aon ní in GCh.
eo: a form of the demonstrative pronoun seo used after the copula (b’eo). Often incorrectly written sheo as it seems seo really contains the copula+eo.
faor: “sharp edge”, pronounced /fe:r/, or faobhar in GCh. Arm faoir, “bladed weapons”. Note that the genitive is pronounced /fiːrʹ/, which renders the spelling faobhair unsuitable.
fead: “whistle, a whistling sound”.
fiacha: “debts”, but also “cost, price”.
finneóg: “window”, with finneóig in the dative, or fuinneog in GCh. Pronounced /fʹi’ŋʹoːg/.
fiuchaim, fiuchadh: “to boil”, with fiuchta the past participle. Note ar fiuchaidh, “boiling”, /erʹ fʹuxigʹ/.
fóill: “quiet, slow”. Go fóill, “yet”, but also “for a while, for a moment”.
folach: “act of hiding”, pronounced /fə’lɑx/. Rud do chuir i bhfolach, “to hide something”.
geall: “wager”, with gíll in the genitive. Céad púnt gíll, “a £100 bet”.
giobal: “rag”, pronounced /gʹubəl/. Dorn giobal, “handful of rags/tattered clothing”.
go dtí: “to”, combined with the possessive adjective in go dtíom in chapter 4 here, “to my”.
i: “in”. Becomes ins or is before gach: is gach ao’ bhall, “everywhere”. Similarly ins an is also found, as in chapter 4 here, as i sa.
iasacht: “loan”. Iasacht ruda dh’fháil ó dhuine, “to borrow something from someone, to get a loan of it from him”.
iúnadh: “wonder, surprise”, with iúnaí in the plural, or ionadh, ionaí in GCh. Pronounced /u:nə, uː’niː/ and spelt úna, unaí in the original text here. This word is feminine here, but masculine in GCh. Is iúnadh dhom, “it comes as a surprise to me” (compare is iúnadh liom, “I wonder, I am surprised”).
leathchos: “one leg”, with leathchois in the dative. Pronounced /lʹaxos/.
leathphinge: “ha’penny”, or leathphingin in GCh. Pronounced /lʹafʹiŋʹi/.
leis: “also, too”. Do dheinis, leis, “so you did”.
loiscim, loscadh: “to burn”. The past participle, loiscthe in GCh, is found here as loiscithe, which shows the pronunciation more clearly.
loitim, lot: “to spoil”, with loitithe for the past participle, where GCh has loite. Pronounced /lotʹimʹ, lot, lotʹihi/.
Luimne: Limerick, or Luimneach in GCh. Pronounced /limʹinʹi/.
madar uisce: “otter”, or madra uisce in GCh. PSD shows that madar is a variant of madra, and so this spelling is adopted here (the original had madaruisce as one word) to avoid mispronunciation. Pronounced /mɑdər iʃkʹi/.
meascadh: “mix, stir”, as a noun, with meascaíocha in the plural. Meascadh bhaint as rud, “to give something a stir”.
míle: “mile”, with mílthí in the plural where GCh has mílte. There is thus a contrast between mílthí, “miles”, and mílthe, “thousands”.
mór: “large”, pronounced /muər/, and spelt muar in the original text. Ní mór go, “hardly”. Ní mór linn an geall duit, “we don’t begrudge you the wager”.
pá: “pay”. With páidh in the genitive. Pronounced /pɑː, pɑːgʹ/.
port: “tune”. Tá do phort loitithe agat, “you are done for”, a variant of tá do phort seinnte.
príntíseach: “apprentice”.
priocaim, priocadh: “to prick”, pronounced /prʹukimʹ, prʹukə/.
ropaim, ropadh: “to stab”.
scata: “group; flock”, referring to a flock of pigeons in chapter 4 here.
siar is aniar: “back and forth, beating about the bush”.
spiúinín: “little spoon”.
spiún: “spoon”, with spiúin in the dative, or spúnóg in GCh.
stracshúil: “cursory glance”, or sracshúil in GCh.
tagaim/tigim, teacht: “to come”. This verb, originally tigim has generally become tagaim in Cork Irish, but occasional instances of the older forms are found, as with má thigidís in chapter 4 here.
teallach: “blacksmith’s hearth or forge”. PUL’s novel Séadna has tulach, but teallach is the form listed in FGB and DÓC shows this word with a slender t. There are a number of such words where there is a certain amount of confusion over the quality of the t in written WM Irish, including tubaist vs. tiubaist and tonóisc vs. tionóisc, probably reflecting weak palatalisation of t in the dialect. Pronounced /tʹə’lɑx/.
teannta: “prop, support”. Na theannta san, “in addition to that; moreover”.
téim, dul: “to go”. With ar, “have to, must”: do chuaigh ar gharsún Bhleá Cliath an chéad chleas a dhéanamh, “it fell to the Dublin boy to do the first trick”.
tua: “axe”, with tuaigh in the dative.

Nótaí

Chun go raibh deireadh piocaithe acu: note the lack of the definite article here with deireadh, a typical stylistic feature of AÓL’s Irish. See also go geata later in this chapter.
Le n-iarraidh: n-prefixation is noteworthy here, as PUL has le hiarraidh.
Bhí deireadh liom: bhí here is emphatic with conditional meaning.

Scéalaíocht Amhlaoibh 3

3. FIOLAR AN CHÍNN LÉITH.

Audio: download (Maighréad Uí Lionáird, October 9th 2016)

Do bhí dreóilín ann, agus déarfá gur suarach an t-abhar scéil a leithéid. Ar aon tslí, tráth éigint d’éirigh sé amach à poll claí chómh deas chómh tirim is dá mba ’s ná beadh braon clagair ann, cé go raibh an lá ana-fhliuch. Do bhí sé a’ piocadh leis agus a’ d’iarra’ ruidín éigint lóin ’ fháil, agus cad a chasfí air ná luch. Chuireadar i bhfuirm speic chainnte ar a chéile, agus bhíodar a’ cuir síos dá chéile ar a’ saghas saeil a bhí acu.

“Ní fhanfadsa ar fuaid a’ bhaíll seo rófhada in ao’ chor”, aduairt an dreóilín, “mar, a’ bhfeiceann tú an tigh sin ansan”, —a’ tispeáint tí dhò— “tá an iomarca páistí ar fuaid a’ tí sin, agus aon áit go ndéanfainn mo nead gheóidís í”.

“Nílimse féin”, arsan luch, “chun fanúint rófhada ar fuaid an bhaíll, mar tá cat ann agus níl ach a rá go bhfuil na cosa bertha agam uaidh cúpla iarracht anois, agus d’fhágfainn an áit seo dá bhféadfainn é”.

“Ní dhéanfaimís choíche ní b’fheárr”, aduairt an dreóilín, “ná a chéile a phósadh, agus mhairfimís go seascair!”

“Níl éinní againn go dtosnóimís leis”, aduairt an luch, “agus b’fhearra dhuinn roinnt éigint a bhailiú ar dtúis, agus pósadh ansan nuair ’ fhéadfaimís suí síos duinn féin ar feadh tamaill ag ithe a mbeadh bailithe againn”.

Do thoilíodar chuige. “Imigh ort anois”, aduairt an luch leis a’ ndreóilín, “agus bí a’ cuardach rómhat agus bailigh leat aon ruidín ’ fhéadfair, agus geóbhadsa ’na leithéid seo d’áit agus baileóidh mé liom éinní a fhéadfad, agus casfar ar a chéile sinn ag á leithéid seo do dhroichead, agus b’fhéidir ansan go ndéanfaimís an pósadh”.

B’in mar a bhí. Do scaradar le chéile, agus bhí gach éinne acu, mar adeirimíd, a’ bailiú dhò féin, agus nuair a casadh ar a chéile iad ag an ndroichead so:

“A’ bhfuil puínn bailithe agat?” aduairt an luch leis a’ ndreóilín.

“Is mór a’ t-anaithe a bhfuil bailithe agam”, aduairt an dreóilín, “nú cad ’tá déanta agat féin?”

“A’ bhfeiceann tú a bhfuil déanta agam?” arsan luch. Do thispeáin sí an méid a bhí bailithe aici—gearrachuid coirce.

“Tá ocras ormsa, ar aon tslí”, arsan dreóilín, “agus b’fhearra dhuinn do chuidse a dh’ithe ar dtúis, agus beidh ár ndóthain againn ’na dhia’ san ’na bhfuil bailithe agamsa”.

Do thoiligh an luch chuige agus d’itheadar a raibh bailithe aici.

“Ca bhfuil do chuidse anois?” aduairt an luch leis an ndreóilín.

“Airiú, níl pioc bailithe agamsa”, arsan dreóilín. “D’itheas é fé mar a bhailíos é!”

“Airiú, a dhiailín!” arsan luch. “Bhí ’ fhios agam an feall a bheith ionat, agus is maith a’ t-am athá ’s agam é, sara rabhamair pósta, agus cuirfeadsa in úil duit ná leómhfair a leithéid do chleas ’ imirt orm ná ar mo leithéid choíche arís. Táim a’ fógairt catha ort”, aduairt an luch, “agus bí im choinnibh amu’ ar faiche Rí Éireann a leithéid seo do lá. Tabhair leat pé cúnamh a bhaineann leat. Tabharfadsa liom mo chúnamh féin agus caithfir cath a thabhairt dómhsa, agus beidh sásamh agam as an gcleas atá imeartha agat orm!”

B’in mar a bhí, agus nuair a tháinig an lá do bhí a gcamthaí bailithe ag gach taobh acu. Ní raibh aon saghas éin ná go raibh bailithe ag an ndreóilín—an seabhac, an fiolar, an fiach dubh, agus an chuid ab fheárr agus ba threise acu. Ní raibh luch ná franncach ná mada rua, ná éinní don tsaghas san—bruic—ná go raibh bailithe ag an luich.

Do bhí mac Rí Éíreann amu’ agus do chonaic sé na sluaite go léir bailithe do sna rudaí greannúra, agus ní fheadair sé cad a thug iad.

Níorbh fhada gur luíodar ar a chéile a stolladh agus níorbh fhios ceoca taobh lena mbeadh an bua. Do bhí na héin a’ piocadh na súl as a’ gcuid eile, agus aon ghreim a fhaigheadh cuid do na madraí rua agus do sna bruic ar na héin mharaídís iad, ach ná fanaidís le hiad do dh’ithe bhí an bhruíon chómh te sin.

D’fhan sé a’ féachaint orthu, agus mórán acu marbh ar gach taobh. Do thug sé fé ndeara doircheacht éigint a’ teacht sa spéir. Níorbh fhada chun gur tháinig fiolar mór agus ceann liath air. Do thúirlic sé i lár an chatha agus ní raibh moíll neómait air an dá dhream a bheith ite aige an fhaid a bheifá a’ féachaint tímpall ort. Nuair a bhí san déanta aige do labhair mac a’ Rí leis a bhfiolar:

“A fhiolair a’ chínn léith”, aduairt sé, “is beag an iúnadh dhuit bheith láidir!”

“Do bheinn, leis”, aduairt an fiolar, “dá bhfaighinn mo dhóthain le n-ithe”.

“An amhl’ ’ íosfá teilleadh?” aduairt mac an Rí.

“D’íosfainn dá bhfaighinn”, aduairt sé.

Do bhí cró muc aige agus é lán do mhucaibh breátha ramhra.

“Ith leat iad san!” aduairt mac a’ Rí.

Ní raibh moíll neómait air an cró ’ bheith glanta aige dá mhuca—iad ite aige gan lomadh gan glanadh.

“An íosfá teilleadh?” aduairt mac an Rí.

“D’íosfainn”, aduairt sé.

Mhairbh sé cúpla bó dhò, agus ar ndóin, níor ghá iad a mharú in ao’ chor mar do mharódh an fiolar féin iad. D’ith sé iad san.

“A fhiolair a’ chínn léith”, aduairt sé, “ba cheart go mbeifá láidir!”

“Do bheinn”, aduairt sé “dá bhfaighinn mo dhóthain le n-ithe!”

Do bhí dosaen éigint stáca breá arbhair san ithéalainn aige. “Ith na stácaí sin ansan”, aduairt sé, “is bainfid siad a’ t-ocras díot!”

Thosnaigh a’ fiolar i mbarra stáca acu, agus b’é an chéad rud a dh’ith sé an díon agus na súgáin a bhí ar a’ stáca, agus do dh’ith sé an dosaen ceann acu gan aon mhoíll, agus do scrabhaigh amach lena chrúba na láithreacha le heagla go mbeadh aon ghráinne fanta ’na dhiaidh ann.

“An dial, a fhiolair a’ chínn léith”, aduairt sé, “ba cheart go mbeifá láidir!”

“Airiú, táim, leis”, arsan fiolar—agus leis sin do sháigh sé a cheann liath idir a dhá chois agus d’árdaigh ar a dhrom leis mac Rí Éireann. As go brách leis san aer, agus níor stad sé riamh ná choíche chun gur chuaigh sé sa Domhan Toir. Do bhí an oíche aige nuair a chuaigh sé ann agus ní fheadair mac Rí Éireann cá raibh sé. ’Sé an áit ’nar chuir an fiolar treó codlata ar mhac Rí Éireann—in aonacht leis na gadhair, agus fuair sé pé bia a fuair na gadhair. B’éigint dò bheith sásta leis, agus ar maidin do bhí an seana-fhiolar an chínn léith ana-chortha t’réis a chúrsa. Duairt sé le hiníon a bhí aige bia a thabhairt do sna gadhair, agus go raibh duine eile in aonacht leó agus an bia céanna a thabhairt dò a thabharfadh sí do sna gadhair. “Sid é mac Rí Éireann”, aduairt sé.

Chuaigh sí féna ngéin leis a’ mbia, agus chómh luath is chonaic sí mac Rí Éireann do thaithn sé go seóigh léi, agus d’fháilthigh sí roimis.

“Ní raibh aon tsúil agam”, aduairt mac Rí Éireann, “le fáilthe ’ fháil anso t’réis na hoíche a thabhairt in aonacht leis na gadhair, agus ar chómhbhia leis na gadhair!”

“Á, ná dein aon iúnadh dhe sin”, aduairt sí; “tá fáilthe agamsa rómhat, agus b’fhéidir gur cheart go mbeadh. Níl aon fháilthe ageam athair rómhat, agus is mór an iúnadh mar a thug sé leis in ao’ chor tu”, aduairt sí: “bhí sé chun tu ’ mharú mar a rabhais, in Éirinn. Ach ’sé an rud a oireann dò anois—ríghinmharú agus teilleadh pionóis a thabhairt duit”.

“Airiú, go maraí ’n dial é!” ar seisean. “Cad é an chúis maraithe atá aige ormsa?”

“A leithéid seo”, aduairt sí. “Seanndruithe a dheimhnigh dò go mbeinnse pósta ag mac Rí Éireann, agus go gcaillfí é féin agus mo mháthair dá dheascaibh. Sid é a rug fét dhéin é, agus mar aduart cheana leat, bheifá marbh aige in Éirinn ach níl aon iontaoibh aige à muíntir na hÉireann: deineann sé amach go bhfuil seó draíochta acu, agus dá maraíodh sé ann tu go mb’fhéidir, le neart draíochta, go ndéanfí tu ’ aithbheóchaint arís. Ná bac an bia seo tabhartha agamsa chun na ngadhar”, aduairt sí: “tabharfadsa bia chút féin”.

B’fhíor di. Níorbh fhada gur tháinig sí agus bia aici go mhac Rí Éireann. “Fan in aonacht leis na gadhair”, aduairt sí, “chun go n-éireóidh súd. Is dócha go mbeidh rud éigint aige le déanamh duit—pionós éigint a chuir ort”.

’Sea. Níor éirigh sé in ao’ chor go tráthnóna, agus b’éigint do mhac an Rí fanúint mar a raibh aige.

“Tá sé ródhéanach”, aduairt sé nuair ’ éirigh sé, “chun tu ’ chuir ag obair anois, agus fan mar a bhfuil agat arís anocht in aonacht leis na gadhair agus tabharfadsa obair duit ar maidin amáireach”.

B’éigint dò fanúint arís, agus má fhan níor dhearúd iníon an Rí bia agus treó a chuir air.

Seo chuige an seana-Rí an Domhain Toir ar maidin amáireach. “Anois”, aduairt sé, “tá an ceann agamsa le baint díotsa um thráthnóna iniubh mara bhfaighidh tú snáthad a chaill mo sheanamháthair amu’ sa chró san amu’, agus caithfir an cró a ghlanadh amach agus an tsnáthad ’ fháil ann!”

B’éigint dò tosnú, agus do thosnaigh sé ar bheith a’ cuir an aoiligh amach as a’ gcró agus a’ lorg na snáthaide. Bhí teipithe air. Do tháinig an iníon chuige le saghas dínnéir, agus bhí sé a’ gol—teipithe air an tsnáthad ’ fháil.

“Airiú, cad é an gol so ort?” aduairt sí.

“Ó, mar ní fhéadaim í ’ fháil”, aduairt sé.

“Suigh síos”, aduairt sí, “is ith do dhínnéar, agus beadsa á cuardach an fhaid a bheirse ag ithe”.

Do dhein, agus an chéad scaob don aoileach a thóg sí d’fhéach sí tríthi, idir í is an solas.

“Féach airiú”, aduairt sí, “mar a bhfuil a’ tsnáthad”,—á piocadh amach as an aoileach. “Seo dhuit anois í”, aduairt sí, “is bíodh sí agat dò nuair a éileóidh sé í, agus is cuma dhuit: ní gá dhuit a theilleadh don aoileach a chuir amach ar a bhfuil rómhat don lá”.

D’fhan sé ansan go tráthnóna agus tháinig an Rí chuige arís. “A’ bhfuarais an tsnáthad?” aduairt sé.

“Fuaras”, aduairt mac Rí Éireann; “tá sí agam—fáltha go hámharach”,—agus do shín cuige í.

“’Sea”, aduairt sé, “tabharfadsa teilleadh oibre dhuit ar maidin amáireach”.

Thug sé oíche eile in aonacht leis na gadhair, ach má thug níor dhearúd iníon an Rí é—bhí sí ana-bhaoch de.

Ar maidin seo chuige an seana-Rí arís. “A leithéid seo”, aduairt sé. “Do chaill mo sheanamháthair fáinne istigh i dtobar athá thiar ansan, agus caithfir an fáinne sin ’ fháil dom agus é ’ bheith agat um thráthnóna dhom, nú mara bhfaighir bainfidh mé an ceann díot!”

Thosnaigh sé ar a’ dtobar a thaoscadh agus a’ lorg an fháinne, agus níl aon tadhscán uisce a chuireadh sé amach as a’ dtobar ná go dtagadh dhá thadhscán isteach: a’ méadú a bhí sé in inead aon luíghead a dhul air, agus ní raibh aon chaoi aige an fáinne ’ fháil.

Do tháinig iníon an Rí chuige arís leis a’ ndínnéar, agus b’é an scéal céanna é: bhí sé a’ gol, agus an fáinne teipithe. “Suigh síos”, aduairt sí, “agus ith do dhínnéar; ca bhfios ná go bhfaighinnse é?” Do thosnaigh sí ar an uisce a thaoscadh amach, agus ní raibh trí phota dhe curtha amach aici nuair a fhéach sí i dtóin pé árthaigh a bhí aici á thaoscadh. “Féach airiú”, aduairt sí, “mar a bhfuil a’ fáinne—fanta thíos ar thóin an árthaigh!” Thug sí dhò é. “Ar do bhás”, aduairt sí, “ná caill é sin chun go dtugair dò é”.

Siúd chuige an Rí um thráthnóna féachaint a’ raibh an fáinne aige. “Tá”, aduairt sé, “agus b’fhada in ao’ chor gur fhéadas é ’ fháil”. Shín sé chuige an fáinne, agus b’fheárr leis a’ Rí ná beadh sé aige.

“Geóbhair athrach oibre uaim anois amáireach”, aduairt sé, “agus fan arís mar a bhfuil agat in aonacht leis na gadhair, agus tá san maith do dhóthain!” Bhí gach aon tarcaisne ’ fhéadfadh sé aige á thabhairt dò.

B’éigint
dò fanúint, agus ar maidin la ’rna mháireach siúd chuige an seana-Rí agus srian ’na láimh aige.

“Féach anois”, aduairt sé, “tá capaillín ’na leithéid seo d’áit”, ag ínsint dò cá raibh an capall. “‘Lúth’ a thugaid siad ar a’ gcapall so”, aduairt sé. “B’fhéidir go mbeadh sé deocair breith air, ach mar sin féin caithfir breith air, agus caithfir é ’ thabhairt chúm anso um thráthnóna”, aduairt sé, “ar shriain”.

D’imigh sé air agus an tsrian aige, agus d’fhan an capaillín go deas macánta chun gur dhrid sé in’ aice, agus nuair a bhí an tsrian aige le cuir air bhí sé sa chúinne eile don pháirc—imithe uaidh do chúpla léim. Do lean sé arís é, agus d’fhanadh sé leis i gcónaí chun go dtagadh sé in’ aice agus é chun breith ar cheann air agus an tsrian a chuir air, agus leis sin do bheadh cúpla léim caite aige agus imithe uaidh sa taobh eile don pháirc. Do bhí an lá tabhartha acu ar a chéile mar seo go ham dínnéir, nuair a tháinig iníon an Rí chuige leis a’ ndínnéar. “Tá sé teipithe orm”, aduairt sé léi, “agus ní féidir breith air”.

“Airiú, béarfair”, aduairt sí. “Bíodh ciall agat. Suigh síos agus ith do dhínnéar, agus béarfam air nuair a bheidh a’ dínnéar ite agat”. Do shuigh, agus nuair a bhí an dínnéar ite:

“Tabhair dómhsa an tsrian anois”, aduairt sí. Do thug sé dhi an tsrian agus do chroith sí an tsrian chun an chapaillín. Má dhein, chómh luath is ’ chroth sí an tsrian do rith an capall chúthu agus do sháigh a cheann isteach sa tsriain.

“Sid é anois agat é”, aduairt sí, “agus féadfair é ’ bhreith chuige um thráthnóna”.

B’in mar a bhí. Do rug sé leis an capaillín lúfar um thráthnóna a’ triall ar an Rí.

“Tá bertha agat air”, aduairt sé.

“Tá”, aduairt mac Rí Éireann.

“Anois”, aduairt sé, “coineóidh mé ag obair anocht leis tu. Caithfidh tú”, aduairt sé, “nuair a bhead féin agus mo bhean dultha a chodladh, caithfidh tú teacht ansúd sa tseómra is giorra dhuinn agus trí scéaltha d’ínsint duinn ar na trí scéaltha is breátha ’ airíomair riamh, nú mara ndeinir é sin bainfidh mé an ceann díot!”

B’in mar a bhí, agus nuair a bhí an oíche a’ teacht do casadh an iníon arís ar mhac Rí Éireann. D’inis sé an scéal di agus cad a chaithfeadh sé ’ dhéanamh.

“Socróm an rud san leis”, aduairt sí. Nuair a tháinig am codlata do chuaigh an Rí agus a bhean a chodladh.

“Caithfidh tú anois”, aduairt sé, “tosnú ar na scéaltha ’ ínsint duinn, agus beamna ag éisteacht leó. Fan ag an ndoras san ansan”,—a’ tispeáint dò cá bhfanfadh sé ag ínsint na scéaltha. Ba mhaith a’ mhaise sin ag iníon an Rí—do bhí trí chíste déanta aici, agus na trí chíste ceangailthe in áirde ar an ndoras. Nuair a thug an Rí órdú dhò tosnú ar an scéal do thosnaigh ceann do sna cístí ar bheith ag ínsint an scéil, agus d’imigh mac Rí Éireann.

“Ná dein aon mhoíll anois”, aduairt an iníon, “ach faigh an capaillín úd gur rugais iniubh air—Lúth—agus beam araon ag imeacht chómh tapaidh is d’fhéadfam”.

D’imigh an bheirt. Thógadar leó an capaillín, agus do lean an císte ag ínsint an scéil don tseana-Fhiolar an Chínn Léith agus dá mhnaoi: agus nuair a bhí an scéal críochnaithe aige d’fhiafraigh an Rí don tseanamhnaoi: “Conas a thaithneann an scéal san leat?”

“Ana-scéal breá is ea é”, aduairt sí, “agus is dó’ liom nárbh uiriste scéal chómh maith leis a chlos”.

“’Sea anois”, aduairt sé, “tosnaigh agus inis an tarna scéal dhuinn”.

Leis sin do thosnaigh císte eile acu, agus an scéal breá go léir aige á ínsint. D’éist an Rí leis chun go raibh sé críochnaithe, agus do bhí an scéal fada go maith. Nuair a bhí críochnaithe aige: “Cad é do mheas air?” aduairt a’ Rí leis a’ seanamhnaoi.

“Ó, scéal maith”, aduairt sí. “Is deocair aon locht ’ fháil ar a’ scéal”.

“Má bhíonn an tríú scéal”, aduairt sé, “chómh maith leis ní bhainfidh mé an ceann díot in ao’ chor anocht. Tosnaigh anois arís agus inis an tríú ceann”.

Do labhair a’ tríú císte—an scéal ba bhreátha acu go léir a bhí aige seo agus bhí sé ana-fhada, agus i ndeireadh an scéil, nuair a bhí sé a’ críochnú suas:

“Ana-scéal is ea é”, aduairt an Rí.

“Tá an scéal go maith”, aduairt a’ císte, “ach tá scéal eile ná fuil chómh maith leis—tá t’iníon agus mac Rí Éireann amach lár na farraige, imithe le chéile. Anois!”

“Ó, a thiarcais!” ar seisean, a’ léimt as a’ leabaidh, agus do léim a’ tseanabhean chómh maith leis. Do dhein sé an Fiolar an Chínn Léith dhe féin arís agus do dhein an tseanabhean seabhac di féin. As go brách leó i ndiaidh na hiníne agus mac Rí Éireann.

Tráth éigint, ar a’ bhfarraige dhóibh, agus an oíche acu, duairt iníon Rí an Domhain Toir: “Féach siar”, aduairt sí, “féachaint a’ bhfeicfá éinne ár leanúint”. D’fhéach. “Tá”, aduairt sé, “fiolar agus seabhac ’nár ndiaidh”.

“Is olc é”, aduairt sí. “Dá mb’áil leat cluas an chapaill a chuardach”, aduairt sí, “agus pé rud a gheóbhair sa chluais caith siar do dhruím do ghualann é”.

Do chuardaigh sé istigh i gcluais an chapaill agus b’é rud a fuair sé ann—cloichín. Do chaith sé an chloch bheag siar do dhruím a ghualann, agus má dhein do dhein faill mhór árd don chloich istigh i lár na farraige, agus ní raibh teóra leis an aoirde a bhí inti. Do bhí oiread fuinnimh leis a’ mbeirt a’ teacht nár fhéad Fiolar an Chínn Léith stop chun gur bhuail sé é féin i gcoinnibh na faille agus do thit marbh sa bhfarraige.

Do bhain an fhaill ana-mhoíll as an seabhac agus d’imíodar ana-thamall arís sarar tháinig an seabhac ’na ndiaidh. Duairt an iníon an Rí le mac Rí Éireann:

“Féach do dhruím do ghualann siar arís”, aduairt sí, “le heagla go mbeifí ’nár ndiaidh”. D’fhéach sé arís. “Níl ’nár ndiaidh anois”, aduairt sé, “ach an seabhac. Níl aon radharc agam ar a’ bhfiolar”.

“Féach a’ bhfaighfá éinní a chaithfá do dhruím do ghualann”, aduairt sí. Do chuardaigh sé arís, agus blúirín adhmaid a fuair sé i gcluais an chapaill. Do chaith siar do dhruím a ghualann é, agus d’éirigh coíll mhór thiubh láidir in áirde go haer, ar chuma gur theip ar an seabhac ar feadh gach fhaid a shlí a dhéanamh tríd a’ gcoíll.

Do bhí an seabhac ’na ndiaigh agus iad a’ déanamh ar thalamh tirim in Éirinn. ’Sé an áit ’na raibh an capall a’ déanamh, fé dhein faille a bhí ar bhruach an chuain, agus ní raibh do chómhacht ag an seabhac iad a leanúint amach thar farraige. Nuair a dhrideadar leis an gcuan do bhí an seabhac chómh géar san orthu arís,
t’réis teacht tríd a’ gcoíll—do dhein seanabhean don tseabhac nuair a dhrid sé ’na n-aice, agus ar línn an chapaill a dhul amach i gcoinnibh na faille do thairrig an tseanabhean claíomh ar a’ gcapall agus orthu féin agus do bhain an dá chois deiridh don chapall, agus d’imíodar féin slán amach ar an gcarraig agus do thit a’ t-anam as an seanamhnaoi istigh sa bhfarraige, in imeall na trá ansúd, nuair a bhíodar imithe uaithi.

B’id é an deireadh a tháinig orthu araon. B’fhíor do sna seanndruithe, is dócha, go bhfaighidís bás dá dheascaibh.

Do bhí mac Rí Éireann agus an bhean amu’ ar fuaid an bhaíll agus gan aon toradh acu anois ar Fhiolar a’ Chínn Léith ná ar a’ seanamhnaoi. Bhíodar a’ siúl leó, agus níorbh fhada in ao’ chor gur thánadar in aice tigh Rí Éireann. Do bhí cailín anso go raibh mac Rí Éireann ana-mhór léi.

“Caithfidh mé”, aduairt sé, “dul anso isteach, agus tá cailín ann agus níor mhór dom í ’ fheiscint”.

“Ná téir”, aduairt sí, “nú má théann tú ansan isteach, tá gaidhrín istigh ann agus chómh luath is léimfidh súd in áirde chút agus tosnóidh ar tu ’ líorac ní chuímhneóir a’ bhfeacaís mise riamh!”

“Ó, airiú, cuímhneód”, ar seisean. “Ní fhéadfadh a’ saol do chuímnese a chuir as mo cheann!” Ar aon tslí, ní raibh sé sásta chun gur chuaigh sé isteach sa tigh seo agus do bhí na fáilthíocha go léir roimis, agus ní raibh aon tuairisc cá raibh sé gofa ó rug an Fiolar leis é. Do shuigh sé síos, agus i gcionn neómait do léim an gaidhrín in áirde in’ ucht chuige, agus thosnaigh ar é ’ líorac. Ach nuair a dhein níor chuímhnigh sé riamh ar iníon an Rí. Níorbh fhada ’na dhia’ san gur thosnaigh cleamhnas idir é féin agus an cailín seo, agus an bhean so a bhí tabhartha aige leis ón nDomhan Toir do bhí sí fanta dhi féin ar fuaid na coille nú in áit éigint, gan aon radharc ag éinne á fháil uirthi.

Nuair a bhí an cleamhnas socair do bhí pósadh ana-mhór ann. Do hiarradh gach éinne tímpall na háite chun an phósta, agus ní raibh a leithéid do phósadh eile riamh ann, is dócha, ó pé uair a phós seanamháthair “Phaddy the Porther”! Do bhí seanaghabha ann, agus pé cúis a bhí chuige sin níor hiarradh in ao’ chor chun an phósta é, agus bhí sé ar buile. Ar aon tslí, oíche an phósta do tháinig an bhean so a thug sé ón nDomhan Toir, agus bhí ’ fhios aici an pósadh ’ bheith déanta. Do shocraigh sí í féin in áirde i gcrann in aice tobair a bhí ann, agus ní raibh an tobar so i bhfad in ao’ chor ón áit ’nar chónaigh an seanaghabha. Oíche bhreá ghealaí dob ea í. Is dócha go raibh scruid nú nócht éigint ite ag an ngabha a chuir tart air, nuair ná raibh sé dultha go dtí an pósadh. Tháinig tart air agus duairt sé le gearrachaile iníne ’ bhí aige: “Rith ort”, aduairt sé, “agus faigh deoch dom”.

“Cá bhfaighead a’ deoch?” aduairt an iníon.

“Tá sé chómh maith agat”, aduairt sé, “dul go tobar, mara bhfuil aon deoch istigh agat”.

As go brách léi—galúinín ’na láimh aici, agus nuair a chuaigh sí go tobar do bhí iníon a’ Rí in áirde sa chrann agus an scáil a’ taithneamh anuas ar lic a bhí ann.

“A Dhia Mhóir”, ar sise, “nú cad ’na thaobh go bhfuil bean chómh breá liom a’ fanúint ag seanaghabha dubh don tsaghas san?—agus ní fhanfad!” Chaith sí uaithi pé árthach a bhí aici—chaith sí uaithi an galúinín a bhí aici—as go brách léi. Níor tháinig sí thar n-ais a’ triall ar a’ ngabha a theilleadh. Do bhí an tart ag imirt air agus b’fhada leis a bhí sí fanta uaidh.

“Rith amach”, aduairt sé lena mhnaoi, “agus tabhair chúm braon éigint dí, agus féach cár ghoibh sí siúd. Cuirfidh mé geall gur dultha go dtí an pósadh athá sí”.

“Níl aon árthach agam”, aduairt an bhean, “a thabharfadh an deoch chút”.

“Airiú, is cuma dhuit”, aduairt sé; “faigh seanamhoga nú aon rud in ao’ chor: déanfaidh sé an gnó”.

Amach leis a’ mnaoi agus do rug sí léi seanachrúsca buí cré a bhí ann. Nuair a chuaigh sí go tobar do chonaic sí an scáil a’ taithneamh ar an lic—agus an scáil bhreá go léir, shamlaigh sí. Shíl sí gurb í féin a bhí ann.

“Mhuise, nách mór a’ dial me”, ar sise, “is bheith a’ fanúint in aonacht leis a’ seanaghabha dubh san, nú cad ’tá a’ séideadh fúm ná himíonn uaidh?—bean chómh breá liom a bheith ceangailthe d’fhear chómh s’lach leis!” Do bhuail sí pléasc don chrúsca cré anuas ar chloich a bhí ann agus as go brách léi.

Bhí an scéal níos measa ná riamh ag an seanaghabha: is dócha go raibh an tart á thachtach ar fad, agus gan éinne a’ teacht. “Is míorúiltheach an bhean athá agam”, ar seisean, “nuair a chuireas a’ d’iarraidh dí í, a rá nár tháinig sí, agus is dócha gur galar éigint athá orthu go léir. Imithe go dtí an pósadh atháid said, agus más ea, tá seift mhaith agamsa. Raghad féin agus tabharfaidh mé liom deoch”. Chuardaigh sé an tigh féachaint a’ bhfaigheadh sé aon árthach a bhéarfadh sé leis agus theip air éinní ’ fháil ach an corcán. D’árdaigh sé leis é, agus dáltha na beirte eile nuair a chuaigh sé go tobar níor fhéad sé gan an scáil a thabhairt fé ndeara, agus d’fhéach an scáil ana-bhreá go léir chuige.

“Cad é an dial athá orm”, ar seisean, “is bheith a’ fanúint istigh i seanacheárta shúigh—fear chómh breá liom, agus n’ fheicfar choíche arís istigh inti me!” Leis sin do bhuail sé pléasc dá chorcán anuas ar chloich agus dhein smidiríní dhe. Bhí sé ag imeacht, pé áit go raibh aghaidh aige le tabhairt, nuair a labhair an bhean in áirde sa chrann:

“Airiú”, ar sise, “cad ’tá oraibh go leir anocht, nú an meisce pósta nú cad ’tá oraibh go bhfuileann sibh go léir a’ teacht anso agus a’ briseadh na n-árthaí?”

D’fhéach sé in áirde is chonaic sé an bhean bhreá go léir. “Airiú, tair anuas”, aduairt sé, “ní fheadramair cad ’tá orainn!”

Do tháinig sí anuas. “A leithéid seo”, aduairt sí. “Dá mb’áil leatsa blúire oibre ’ dhéanamh dómhsa dhíolfainn go maith thu”.

“Cad í an obair a bheadh uait?” aduairt sé. “Ní fhéadaimse éinní a dhéanamh ach gaibhníocht”.

“Sin a bhfuil uaimse a dhéanamh, leis”, aduairt sí, “agus má thá do thigh agus do cheárta in aon chóngar—nú mara bhfuilid stiúraigh me a’ triall ar ghabha éigint. D’oirfeadh dom circín agus coileach a dhéanamh dom”.

“Ní fhéadfainn iad a dhéanamh”, aduairt sé, “ná níor dheineas riamh, pé gaibhníocht eile a dheineas, agus mara bhféadfad raghaidh mé leat go ceártain agus socróidh mé tine dhuit, agus tabharfaidh mé dhuit gach úirlis dá bhfuil sa cheártain. Oibrigh leat agus dein féin iad má fhéadann tú é. Nú b’fhéidir, ar a shon san, dá dtispeánthá dhom conas iad a dhéanamh, go ndéanfainn duit iad”.

As go brách leis a’ mbeirt, agus isteach sa tseanacheártain. Fuaradar saghas éigint solais dóibh féin, agus d’inis sí dhò conas a dhéanfí iad: circín óir agus coilichín airgid. Thosnaigh sé orthu agus ní raibh sé á ndéanamh róshlachtmhar ar fad, ach do thug sí féin ana-chúnamh dò, agus nuair a bhí an chearc agus an coileach déanta:

“Beadsa ag imeacht uait anois”, aduairt sí, “agus caithfir díol fiach éigint ’ fháil it shaothar”. Do thug sí dhò ladhar óir. “’Sea”, ar seisean, “tá sé chómh maith le bheith ag an bpósadh!”

D’imigh sí uirthi ansan agus níor stad cos di chun gur chuaigh sí mar a raibh an pósadh ag mac an Rí. Do bhí ana-chaitheamh aimsire ann, agus gach éinní dá bhreáthacht agus dá fheabhas—lucht cleas agus imeartha do gach saghas. I gcionn tamaill d’fhiafraigh
sí a’ bhfaigheadh sí cead cleas a dhéanamh. “Geóbhair”, adúradar, “pé cleas is maith leat a dhéanamh”.

Thairrig sí chúithi an chircín agus an coileach. Do bhuail sí in áirde ar bhórd a bhí ann iad. Do chaith sí roinnt ghráinneacha cruithneachtan nú eórna ar a’ mbórd. Do thug an chircín iarracht ar na gráinneacha, nú ar cheann éigint acu, a phiocadh, ach má dhein do bhuail an coileach an chearc: chuir sé gob inti, agus níor leog di pioc a thógaint don bhórd. Do labhair an chearc:

“Ó mhuise”, ar sise, “is mór an náire dhuitse a leithéid sin a dhéanamh liomsa—nú an cuímhin leat a leithéid seo ’ lá”, aduairt sí, “nuair a bhí an cró aoiligh agat á chuir amach is tu a’ lorg na snáthaide. Bhí teipithe ort í ’ fháil agus an ceann le baint díot, chun go bhfuaras-sa an tsnáthad duit”.

“Ó, ní cuímhin, ní cuímhin”, arsan coileach. Níor thug sé aon toradh uirthi.

’Sea. Ba ghairid arís chun gur chaith sí bruscar aráin nú rud éigint ar a’ mbórd chúthu, agus má dhein do tháinig cochall ar a’ gcoileach, agus do bhuail rop sa chirc arís—ní leogfadh di aon bhlúire dhe a bhlaiseadh.

“Faire go brách!” aduairt a’ chearc. “Is mór an náire dhuit a leithéid a dhéanamh liom—nú an cuímhin leat an lá úd a bhís a’ lorg an fháinne sa tobar agus teipithe ort é ’ fháil, agus an ceann le baint díot an tráthnóna san nuair ná beadh an fáinne fachta agat?”

“Ó, airiú, ní cuímhin, ní cuímhin”, aduairt an seanachoileach arís.

Ba ghairid chun gur chaith sí chúthu saghas éigint eile bídh ar a’ mbórd: b’fhéidir gráinne mine nú rud éigint, agus do léim an chircín chun gráinne a bhreith léi. Ach má dhein do phléasc an ropaire coiligh arís í.

“Faire go brách!” aduairt a’ chearc. “Is mór an náire dhuit é; nú an cuímhin leat an lá úd gur chuir an Rí amach tu a’ lorg an chapaill chun é ’ thabhairt chuige um thráthnóna, agus an ceann le baint díot mara bhféadthá an capall a thabhairt leat? An cuímhin leat?”, aduairt sí, “gur mise a rug ar a’ gcapall duit?”

“Ó, ní cuímhin, ní cuímhin”, ar seisean.

Leis sin do léim mac Rí Éireann agus do rug ar láimh uirthi. “Maran cuímhin leatsa é”, ar seisean leis a’ gcoileach, “is cuímhin liomsa go maith é”, aduairt sé, “agus dá chómhartha gur cuímhin, pé áit go bhfuileann tusa”, ar seisean leis a’ mnaoi a bhí pósta aige, “bí a’ bailiú leat anois: ní gá dhuit fanúint níos sia. ’Sí seo mo bhean, agus féadfairse t’aghaidh a thabhairt pé áit gur maith leat as so amach”.

B’in mar a bhí. B’éigint di imeacht, agus d’fhan iníon Rí an Domhain Toir in aonacht le mac Rí Éireann; agus do chuaigh a’ seanaghabha a chodladh dhò féin nuair a tháinig sé go tobar agus d’ól sé deoch, agus a dhóthain óir aige; agus do bhí an bhean agus an iníon tagaithe abhaile chuige ar maidin, pé cúrsaí a bhí tabhartha acu i gcaitheamh na hoíche. Ach cad é an chabhair sa bhaile iad?—ní raibh árthach fanta sa tigh gan bheith briste acu a’ gabháil anuas ar a’ gcloich nuair a chonaiceadar scáil na mná!

Agus b’in mar a chríochnaigh scéal an dreóilín agus na luiche, agus déarfadh duine go mb’fhéidir ná leanfadh a leithéid do thrioblóíd in ao’ chor dhá ainmhí chómh héadrom, chómh suarach leó!

Nótaí

Cad é an chúis maraithe atá aige ormsa?: AÓL does not lenite maraithe here, although cúis ghuil is found earlier in this work. This may be because forms such as maraithe can be the genitives of verbal nouns as well as verbal adjectives (in other words, maraithe means “killed”, as well as being the genitive of marú, and possibly would have been lenited in the adjectival meaning).

Fétdhéin: the possessive particle do is often found delenited. This is generally the case before vowels (it aonar) and before unvoiced consonants that devoice the possessive particle (dot chuid), but is also sometimes found before voiced consonants (dot mhuíntir) and /j/, as here.

An iníon an Rí: the double article here probably reflects disfluent oral delivery.

Cad é an chabhair sa bhaile iad?: é refers her not exactly to the feminine noun cabhair, but to the general situation referred to by cabhair.

Foclóirín

abhar: ábhar in GCh. WM Irish distinguishes between abhar (originally spelt adhbhar, now pronounced /aur/), “material”, and ábhar (sometimes written ádhbhar, pronounced /ɑ:vər/), “amount”. Abhar scéil, “theme for a story”.
ainmhí: “animal”, pronounced /anʹi’vʹi:/.
áirde: “height”. See also under aoirde. In áirde go haer, “up into the air”.
aithbheóim, aithbheóchaint: “to revive, resuscitate, bring back to life”, or athbheoim, athbheochan in GCh. Pronounced /a’vʹoːmʹ, a’vʹoːxintʹ/.
am: “time”, pronounced /aum/. Am dínnéir, “dinner-time”. Am codlata, “bedtime”.
ámharach: “lucky, fortunate”. Fáltha go hámharach, “found by chance”.
aoileach: “manure, dung”.
aoirde: “height”, or airde in GCh. WM Irish draws a distinction between in áirde, “up on high”, and in aoirde, “in height”.
arbhar: “corn”, pronounced /ɑ’ruːr/.
baoch: “grateful”, or buíoch in GCh. Bhí sí ana-bhaoch de in chapter 3 here means “she was very kindly/well-disposed to him/on good terms with him”. According to PSD1927, this meaning ought to be found with do and not de, but there is no such distinction drawn in FGB.
blúirín: “little bit, scrap or fragment”.
broc: “badger”, with bruic in the plural.
bruscar: “crumbs, fragments”. PUL had brúsgar with a long ú, but IWM shows that /broskər/ was AÓL’s pronunciation. Compare /bruːskər/ in CFBB.
camtha: “camp”, or campa in GCh. Pronounced /kaumhə/.
caoi: “opportunity”, pronounced /keː/. DÓC spelt this word caé. Ní raibh aon chaoi aige an fáinne ’ fháil in chapter 3 here does not contain the expected ar before an fáinne ’ fháil.
capaillín: “little horse, pony”.
ceárta: “smith’s forge”, with ceártain in the dative.
císte: “cake”.
clagar: “pelting, clattering”, and, by extension, “heavy rain”. Clagairt in GCh.
cochall: “a cock’s hackles”.
coileach: “cock, rooster”, pronounced /ki’lʹax/.
coilichín: “cockerel”.
cómhacht: “authority, power”. Ní raibh do chómhacht ag an seabhac iad a leanúint, “the hawk was unable to follow them”.
cómhbhia: “common table, common feeding”. FGB seems to prefer comhbhiathú. Ar chómhbhia le duine, “to eat the same food as someone, to eat at one table with him”.
cré: “clay”, the genitive of which can have adjectival force: crúsca cré, “a clay jar”.
críochnaím, críochnú: “to finish”. Críochnú suas, “to finish up, conclude”, a phrase that appears to reflect English influence.
cró: “cow-shed, byre”. Cró muc, “pigsty”.
crúb: “hoof; claw (of a bird)”.
cruithneacht: “wheat”, with cruithneachtan in the genitive. The spelling used by DÓC here was cruinneachtan, more or less correct for the pronunciation of /kriŋʹ’hɑxt/.
cuardaím, cuardach: “to search”. Cuardach rómhat, “to search away”.
cuid: “share, portion”, and, by extension, “meal”.
diailín: “rogue, rascal”, pronounced /dʹiə’lʹiːnʹ/. The GCh equivalent appears to be diabhlánach.
dínnéar: “dinner”, pronounced /dʹi:’ŋʹe:r/.
díol fiach: “restitution, recompense”, literally “payment of debts”.
díon: “covering”.
doircheacht: “darkness”, or dorchacht in GCh. Pronounced /dorʹihəxt/.
Domhan Toir (an Domhan Toir): “the Orient”.
dosaen: “dozen”, pronounced /də’seːn/.
dream: “crowd, party”. The expected pronunciation, indicated in IMW, is /draum/, but this is not indicated in DÓC’s transcription here.
dreóilín: “wren”.
droichead: “bridge”, pronounced /drohəd/.
drom: “back”, or droim in GCh. PUL uses drom (in the nominative and dative) for the actual back of a person or an animal, but druím for more derived usages (druím lámha, “the back of a hand” etc). Pronounced /droum/. Do dhruím, “over” (for de dhruim).
dubh: “black” or “black-hearted”.
éadrom: “light”, pronounced /iadərəm/.
eórna: “barley”, pronounced /oːrnə/. AÓL does not use the traditionally correct genitive eórnan here.
faiche: “lawn”, spelt fatha in the original and pronounced /fɑhə/.
faid: “length”, or fad in GCh. Pé faid, “however long”.An fhaid, “while”, fad or a fhad in GCh. Ar feadh gach fhaid, “for ever such a long time”. Compare faid gach n-fhaid in PUL’s works.
faill: “cliff, precipice”, or aill in GCh. The genitive is transcribed by DÓC as fuelle—edited here as faille—showing the pronunciation of this word to be /failʹ, felʹi/.
fáilthe: “welcome”, with fáilthíocha in the plural. GCh has fáilte and fáiltí.
féadaim: “I can”. Note the past subjunctive form mara bhféadthá here, which was given by DÓC with an epenthetic vowel, /mɑrə vʹiadəhɑː/.
feárr, fearra: “better”, the comparative of maith, pronounced /fʹa:r/. Also found in WM Irish, as in chapter 3 here, as fearra, /fʹarə/.
fiach dubh: “raven”.
fiolar: “eagle”, or iolar in GCh. Pronounced /fʹulər/.
franncach: “rat”, pronounced /frauŋkəx/.
gabha: “smith”, pronounced /gou/.
gabhaim, gabháil: “to take, go”, and a large range of other meanings. Rud do ghabháil anuas ar an gcloich, “to bang something down on the stone”.
gadhar: “dog”, pronounced /gəir/.
gaibhníocht: “smith’s work, metalwork”, or gaibhneacht in GCh. Pronounced /gəi’ŋʹiːxt/.
gaidhrín: “little dog, lapdog”, pronounced /gəi’rʹiːnʹ/.
galúinín: “small can”.
gearrachaile: “young girl, lass”, pronounced /gʹarə-xɑlʹi/.
gearrachuid: “a fair amount”.
glanaim, glanadh: “to clean”, but also “to clear”.
gráinne: “grain”, with gráinneacha in the plural. The GCh plural is gráinní. Pronounced /grɑːŋʹi, grɑːŋʹəxə/.
guala: “shoulder”, or gualainn in GCh, where the historical dative is used for the nominative. The genitive here is gualann.
i gcoinnibh: “against”, generally pronounced /ə giŋʹivʹ/, but this is also found as i gcoinibh in some texts in the original here, showing a possible by-pronunciation, /ə ginʹivʹ/.
iarraim, iarraidh: “to ask, request”, but also (rarely), “to require”, which seems to be the meaning in níor iarr sé an iomarca tathaint in ao’ chor, “he didn’t need much persuading”. A’ d’iarraidh na mná, “to claim or to get the woman”. Pronounced /iərimʹ, iərigʹ/. The final g is sometimes elided, as with a’ d’iarra’ in chapter 3 here.
ithéala: “granary, barn”, with ithéalainn in the dative. This is DÓC’s transcription of AÓL’s pronunciation, /i’heːlə, i’heːliŋʹ/; the word is otherwise iothla, iothlainn, pronounced /ihələ, ihəliŋʹ/.
ithim, ithe: “to eat”. Ith leat!, “eat away!”
ladhar: “the space between the fingers”, and by extension “a handful”, pronounced /ləir/.
láthair: “place, location”, with láithreacha in the plural, referring here to the grounds or floor of a barn. Pronounced /lɑːhirʹ, lɑːrʹhəxə/.
leac: “stone, slab”, with lic in the dative.
leómhaim, leómhadh: “to dare, presume”. Pronounced /lʹoːmʹ, lʹoː/. The second-person future form found here, leómhfair, spelt in the original leóthair, is pronounced /lʹoːhirʹ/.
líorac: “act of licking”, or líreac in GCh. This is used here as a verbal noun, in place of lí, which is the verbal noun associated with the verb lím in GCh.
lomaim, lomadh: “to peel, strip, shear”.
lón: “provisions, supply of food”.
luch: “mouse”, with luich in the dative.
lucht cleas: “acrobats”.
lúfar: “agile, athletic”.
luíghead: “smallness, fewness”, or laghad in GCh. Pronounced /li:d/.
lúth: “vigour, strength”.
mada rua: “fox”. The plural is madraí rua, /mɑdə’riː ruə/.
mhuise: “well, indeed”, usually lenited in WM Irish, but isted as muise in FGB.
moga: “mug”, or muga in GCh.
mórán: “many”, pronounced /muə’rɑːn/.
nócht: “something news”, but also, as here, “a treat, a delicacy, fresh or dainty food”. Nuacht in GCh.
ocras: “hunger”, pronounced /okərəs/.
pléasc: “a bang”. Pléasc a bhualadh do rud ar rud, “to bang something on something”, where do stands for de.
ríghinmharú: if I have correctly identified the word spelt rín-mharú in the original here, this would mean “a slow killing”, i.e., “to inflict a slow death on someone”.
rop: “thrust, stab”.
ruidín: “little thing”.
scáil: “shadow”, or, as here, “reflection”.
scaob: “scoop”.
scrabhaím, scrabhú: “to scrape”, or scrabhaim, scrabhadh in GCh.
scruid: “treat, snack”, or scroid in GCh.
seana-: a prefix meaning “old” used many times here. The meaning is often just deprecatory rather than specifically “old”.
seanndraoi: “old wizard; seer”, with seanndruithe in the plural, pronounced /ʃaun-driː, ʃaun-drihi/.
seascair: “cosy”.
séidim, séideadh: “to blow”. Séideadh fé dhuine, “to incite someone, urge him on”. Cad ’tá a’ séideadh fúm ná himíonn uaidh? appears to mean, “what is influencing me not to leave him?”
seóigh: “wonderful”, pronounced /ʃoːgʹ/. Note: this word was originally the genitive of seó. Go seóigh, “wonderfully, terribly, very well”.
seómra: “room”, pronounced /ʃoːmərə/. I need to confirm this, as IWM and the LS edition of Séadna do not show an epenthetic vowel.
smidiríní: “smithereens”.
snáthad: “needle”, with snáthaid in the dative, which form is used for the nominative in GCh.
son: “sake, behalf”. Ar a shon san, “nevertheless, even so”.
speic: “sidelong glance”. Speic chainnte chuir ar dhuine, “to accost someone and engage him in conversation”. This usage is derived from speic in PSD, but FGB has two words, speic meaning “sidelong glance”, and spéic meaning “speech”, with the later used in GCh in this meaning (spéic a chur ar dhuine).
srian: “reins of a horse”, with sriain in the dative. This word is feminine here, but masculine in GCh.
stáca: “stack; haystack”, referring here to stacks of corn.
stiúraím, stiúrú: “to guide, direct”, or stiúraim, stiúradh in GCh.
stopaim, stop: “to stop”, or stopaim, stopadh in GCh.
sú: “soot”, the genitive of which, súigh, functions as an adjective meaning “sooty”. GCh has súiche.
súd: as a pronoun, “that one”, often in a deprecatory (or admiring) sense. I believe this would be siúd in GCh. Súd is also an adjective used in broad contexts (iad súd, “those people”) and often in possessive contexts (na taobh súd, “about her”).
súgán: “straw-rope”.
tadhscán: “quantity of liquid”, or taoscán in GCh. Pronounced /təi’skɑːn/.
taithneann, taithneamh: “to be pleasing to; to shine”, taitníonn, taitneamh in GCh, pronounced /taŋʹhən, taŋʹhəv/. All forms of this word are transcribed by DÓC with an unlenited t in the middle, but the pronunciation is shown in IWM. The preterite, thaitin in GCh, is edited as thaithn here (from thaitn in the original), pronounced /haŋʹ/.
taoscaim, taoscadh: “to drain, pump, bail out”.
tarna: “second”, or dara in GCh.
téim, dul: “to go”. Note the imperative téir, where GCh has téigh.
teóra: “boundary”, or teorainn in GCh. Níl aon teóra leis, “it knows no bounds, there is nothing like it, there is no end to it”.
tirim: “dry”, pronounced /trʹimʹ/.
tiubh: “dense”, of a wood.
toradh: “heed, attention”.
treó: “direction”. Treó codlata, “sleeping accommodation”. I am not sure what bia agus treó a chuir air means.
túirligim, túirleacan: “to alight, descend”, or tuirlingím, tuirlingt in GCh. The past tense was given here as thúirlic sé: thúirlig is also found, but the g would be devoiced by the pronoun. Where a g (here devoiced as c) derives from ng in the classical spelling, the g is not deleted before the pronoun. For further examples, see d’fhuilig sé and do tharraig sé/do thairrig sé.
uiriste: “easy”, furasta in GCh.
úirlis: “tool”, pronounced /uːrlʹiʃ/.

Scéalaíocht Amhlaoibh 2

2. É MHIC AGUS Ó MHIC AN BHRADÁIN

Audio: download (Caoimhín Ó Buachalla), October 9th 2016)

Tráth éigint do ráinig go raibh duine bocht ann, agus is dócha go raibh sé bocht go leór. Ní raibh de shlí mhartha aige ach iascaireacht. Is minic a bhíodh sé amu’ a’ gabháil don iascaireacht, agus má bhíodh do thagadh sé abhaile gan aon iasc. Ní bhíodh an t-ádh leis. Bhí an saol ar a dhícheall go maith aige. Ní raibh ann ach é féin agus an bhean. Níor ráinig éinne muirín acu, agus do bhíodar iarracht trí chéile dá dheascaibh seo.

Lá éigint dá raibh sé amu’ ag iascaireacht lena shlait d’éirigh bradán chuige, bradán breá go léir. Do bhí sé in achrann ann, agus nuair a thug sé an bradán amach in aice ’n phuirt bhí sé chun é ’ mharú.

“Faire go brách”, arsan bradán, “ná dein!”

Do bhí iúnadh air an brádán a labhairt leis, agus mar sin féin do labhair sé leis an mbradán: “Ambasa”, aduairt sé, “maróidh me tu, agus gá mo dhóthain agam le pé pingin airgid a fhéadfaidh mé a dhéanamh díot”.

“Ná dein a leithéid”, aduairt an bradán, “nú má dheineann tú beidh ’na chathú ort! Leog dómhsa, agus tá scéal áthais agam duit”.

“Ba mhaith liom”, aduairt an t-iascaire, “an scéal a chlos, agus más trúig áthais dom é scaoilfidh mé saor tu”.

“A leithéid seo anois”, aduairt an bradán. “Tá ’s agam go mbíonn tú ana-mhór trí chéile nuair nár ráinig éinne muirín oraibh, agus ’sé an scéal áthais athá agamsa dhuit go mbeidh beirt mhac agatsa fós”.

“Airiú, is dócha nách fíor é”, arsan t-iascaire.

“Níl bréag agam á ínsint duit”, aduairt an bradán, “agus scaoil uait mise, agus chífir go bhfuil an fírinne agam á ínsint duit”.

Do réitigh sé a dhúán nú pé cóir a bhí aige chun é ’ mharú, do réitigh sé as é, agus do scaoil uaidh an bradán. D’fhíll sé abhaile agus d’inis sé an scéal iúntach don tseanamhnaoi nuair a tháinig sé abhaile.

“Ba mhór a’ trua”, aduairt sí, “nár mharaís é agus é ’ thabhairt leat abhaile. Gheallfhainn duit gurb in bradán a bhí a’ magadh fút!”

“Is cuma liom”, ar seisean. “Ca bhfios ná go gcasfí orm arís é, más ea?”

B’in mar a bhí, agus i gcionn bliana nú mar sin an deamhan blúire ná go raibh beirt mhac ag an seanamhnaoi!

“Féach anois”, arsan t-iascaire, “ar inis sé an fhírinne dhom?”

“Ar mh’anam gur inis!” aduairt an bhean; “agus ní fheadar ’en tsaol”, aduairt sí, “cad iad na hainmneacha a thabharfaimíd orthu so anois?”

“Tabharfaimíd ainmneacha greannúra orthu”, aduairt an t-iascaire. “Tabharfaimíd ‘É Mhic’ agus ‘Ó Mhic an Bhradáin’ orthu”.

“Ní feárr riamh é”, arsan tseanabhean, “mar gan dabht ’sé an bradán fé ndeár duinn iad a bheith in ao’ chor againn”.

’Sea. Do bhíodar acu, agus iad ’na leanaí breátha maithe, agus an méid ná borradh an lá dhíobh do bhorradh an oíche. Ní raibh aon easnamh ar a’ mbeirt leanbh mar níl aon lá as san amach nuair a gheóbhadh an t-iascaire amach lena shlait ná go dtabharfadh sé leis oiread éisc is ’ thabharfadh aon cheathrar iascairithe eile. Is annamh riamh a tháinig sé folamh ’na dhia’ san.

Do bhíodar ag aosú suas, agus b’fhéidir dridithe suas chun fiche bliain; iad dultha i saibhreacht, agus gan aon easpa airgid orthu: seó éisc ag an athair á mharú. Do bhí ana-dhúíl ag an mbeirt óg i seilg nú fiach. Do bhí seabhac agus cú agus each ag gach duine acu. Bhídís amu’ i gcónaí a’ fiach rud éigint.

“Sea anois”, aduairt É Mhic, “táimse cortha do bheith anso. Imeóidh mé ar feadh tamaill agus trialfad mo bheatha níos feárr in áit éigint ar fuaid an tsaeil, agus mara mbeidh mé tagaithe”, aduairt sé, “i gcionn bliana, beidh drochní éigint t’réis titim amach dom”.

“Agus ní fhanfadsa anso”, aduairt Ó Mhic a’ Bhradáin, “mara dtagair. Imeódsa ar do lorg mara mbeir anso i gcionn bliana”.

“Bíodh amhlaidh!” arsa É Mhic. Thóg sé leis a sheabhac, a chú agus a chapall, agus níor dhearúid sé a chlaíomh a bhreith leis. As go brách leis. Thug sé aghaidh ar a’ mbóthar, agus do bhíodh oíche anso agus eadartha ansúd aige, a’ siúl roimis, agus béile bhídh aige á fháil anso ’s ansúd—saol maith aerach aige á chuir síos. Do ráinig dò bheith amu’ tráthnóna déanach, agus do casadh isteach é i gcoíll. Do bhí sé dultha amú istigh ar fuaid na coille agus t’réis tamaill, le titim oíche, chonaic sé an caisleán breá go léir.

“An deamhan”, ar seisean, “gu’ dócha go raghaidh mé isteach, agus fanfad i gcómhair na hoíche mara dtispeánfar aon doicheall dom”. Isteach leis sa chaisleán, agus nuair a chuaigh sé isteach do bhí an cailín breá go léir istigh. Chuadar chun cainnte agus ní raibh ach cúpla focal labhartha acu nuair ’ imigh an cailín as a radharc, agus leis sin d’airigh sé an fothram a’ teacht. Níorbh fhada gur léim chuige isteach athàch mór láidir agus drochghnúis air.

“Cé hé tusa”, aduairt sé, “nú cad é an saghas duine go raibh sé de dhánaíocht un teacht isteach im chaisleán?”

“Is cuma dhuit”, aduairt É Mhic, “cad é an saghas me, ach táim istigh agus me chun fanúint go maidean”.

“Ní fhanfair”, arsan t-athàch, “nú má fhanann tú is treise dhuit ná dhómhsa!” Fuair an t-athàch a chlaíomh, agus ní raibh a chlaíomh ar fán ó É Mhic: do thairrig sé chuige é agus do luigh a’ bheirt chun a chéile. Ba mhór a’ t-anaithe an cómhrac a bhí acu, agus sa chómhrac dóibh, t’réis tamaill mhóir, an deamhan blúire dhe ná gur bhain an ceann don athàch.

“’Sea”, aduairt sé, “tá an méid sin déanta agam agus ní haon díobháil é mar gheallfainn dhuit nárbh aon mhargadh fónta an réice seo! Fanfad anois”, aduairt sé, “go maidean, ar mo shuaimhneas”. D’fhan, agus ar maidin chun bóthair leis arís. Bhí sé a’ cuir de istigh ar fuaid na coille. Ní raibh aon radharc eile fáltha aige ar a’ gcailín a bhí sa chaisleán—agus is amhlaidh a bhí sé a’ dul amú ar fuaid na coille arís. Do bhí an lá caite aige ann, geall leis. Cad a éireódh chuige ná giorrae. Do scaoil sé an chú i ndiaidh an ghiorrae, agus é féin agus an capall agus an seabhac ’na ndiaidh. Ba mhór a’ t-anaithe an fiach le faid a bhí ar a’ ngiorrae, agus i ndeireadh bára bhíodar a’ dul géar air. Do bhí tighín in áit éigint sa choíll agus do dhein a’ giorrae fé dhéin a’ tí. Isteach leis sa tigh, agus nuair a tháinig É Mhic chómh fada leis a’ dtigh: “Raghaidh mé isteach”, aduairt sé; “is dócha go bhfuil an giorrae istigh”. Isteach leis agus do bhailigh leis isteach an seabhac, an chú, agus an capall. Do bhí tine istigh roimis, agus ní fheacaigh sé éinne ar fuaid an tí bhig. Níorbh fhada in ao’ chor, is é ’na shuí in aice na tine, chun gur bhuail chuige isteach an bithiúnach caillí ba sheirbhe ghráinne gur fhéach súil duine riamh uirthi. Níor dhein sí aon bheannachadh dhò in ao’ chor, ach drochfhéachaint a thabhairt air.

“Cad ’na thaobh”, aduairt sé, “ná drideann tú isteach ón ndoras, agus tair aníos chúm in aice na tine?”

“Ó, ní thiocfainn”, ar sise, “ní leogfadh eagla dhom é!”

“Cad roimis go bhfuil an t-eagla agat?” arsa
É Mhic.

“Tá eagla agam”, aduairt sí, “roimis an seabhac san agat, agus ar ndóin, ní haon iontaoibh an chú, agus ní fheadar cad a dhéanfadh an capall liom”.

“Níl baol ort uatha san”, aduairt sé; “táid siad san go léir macánta. Tair aníos agus suigh in aice na tine”.

“Ní dhéanfad”, ar sise, “mara ndeinir iad so a cheangal”.

“Airiú, do cheanglóinn”, aduairt sé; “cad ’na thaobh ná ceanglóinn iad? Ach níl éinní agam a cheanglódh iad”.

“Tá”, aduairt sí, “mar tabharfadsa cóir duit chun iad a cheangal”. Do strac sí trí ribe gruaige à stathallach ’ ghruaige ’ bhí uirthi. “Seo”, aduairt sí: “ceangail leó san iad!”

Do chuir sé ribe acu ar an seabhac—is dócha go raibh gruaig dhiail láidir éigint ar a’ gcailligh!—agus do cheangail sé an chú le ribe eile, agus an t-each leis an tríú ribe. Nuair a bhí san déanta aige d’aimsigh an tseanabhean claíomh:

“Airiú, a bhithiúnaigh”, ar sise, “tá ’s agam gur tu a mhairbh mo mhac. Is tu a bhí sa chaisleán aréir, do réir na gcómharthaí athá fáltha agam, agus is tu a mhairbh mo mhac agus má dheinis díolfair as anois!”

Thosnaigh sí air lena claíomh, agus má dhein, thosnaíodar féin ar a chéile. An té ’ thiocfadh ó íochtar a’ domhain go huachtar a’ domhain a’ féachaint ar chath nú ar chruachómhrac, a’ féachaint ar a’ ndís seo ba chóir dò teacht. Dheinidís ball bog don bhall chruaidh agus ball cruaidh den bhall bhog, ach ná raibh puínn slí acu chun cosarála istigh sa bhotháinín. Do bhí an ceannsmách ag an gcailligh á fháil air agus é curtha ar a leathghlúin aici cúpla uair. An dial! do liúigh sé ar an seabhac.

“A sheabhaic, a sheabhaic”, ar seisean, “tair im chabhair!”

“Fáisc, fáisc, a ribe!” arsan tseanabhean. Leis sin d’fháisc an ribe ar a’ seabhac agus n’ fhéadfadh sé corraí.

Tháinig fearg air agus do thug sé iarracht níos feárr fén seanamhnaoi, ach níorbh aon chabhair é—bhí sí maith a dhóthain. Ba ghairid arís go raibh sé teanntaithe aici, agus do ghlaoigh sé ar a’ gcoin teacht ’na chabhair.

“Ní féidir é”, arsan chú.

“Fáisc, fáisc, a ribe!” arsan tseanabhean. D’fháisc a’ ribe ar a’ gcoin agus ní fhéadfadh sí corraí. Do lean an cómhrac, agus an ceannsmách a’ dul ar É Mhic. Do liúigh sé arís ar an each teacht ’na chabhair, ach má dhein—

“Fáisc, fáisc, a ribe!” arsan tseanabhean.

“Ní fhéadfainn aon chúnamh a thabhairt duit”, arsan capall; “ní leogfadh an ribe dhom é”.

B’éigint dò oibriú as féin agus do neartaigh an fhearg air, agus nuair a bhí an tseanabhean aige á theanntú, an deamhan blúire dhi ná gur thairrig slaitín draíochta agus do bhuail buille don tslaitín air. Do dhein sí cloch de ansúd ar lár an úrláir. Nuair a bhí san déanta aici do bhuail sí buille eile don tslaitín ar an seabhac, ar a’ gcoin, agus ar an each. Dhein sí trí clocha eile dhíobh.

“’Sea anois”, aduairt sí; “sin sásamh agamsa à bás mo mhic, agus is fada ’ fhanfaid siad anso sara dtógfaidh éinne ón ndraíocht iad!”

D’fhanadar ansan, agus d’fhágadh ann iad ar feadh bliana. Ní raibh aon tsuím aici á chuir iontu.

T’réis bliana nú mar sin do bhí a’ teip ar Ó Mhic an driotháir a bheith a’ teacht. “Níl aon bhaol”, aduairt sé, “ná go bhfuil drochrud éigint t’réis titim amach dò, agus caithfidh mé imeacht ar a lorg”. D’inis sé dá athair agus dá mháthair go raibh sé chun imithe.

“Is beag a’ chabhair dhuit sin”, adúradar, “mar is baolach ná maireann do dhriotháir anois”.

“Is cuma ceoca é”, aduairt sé, “ach caithfidh mé dul ar a lorg”.

Fuair sé é féin ullamh, agus chun bóthair leis. Do rug leis a sheabhac, a chú agus a chapall, agus dáltha É Mhic níor dhearúid sé a chlaíomh a bhreith leis. Bhí sé a’ cuir de riamh is choíche, agus tráthnóna éigint cá gcasfí é ná isteach sa choíll chéanna ’na raibh an driotháir, agus níorbh fhada dhò ar fuaid na coille nuair a chonaic sé an caisleán.

“’Sea”, aduairt sé; “táim cortha t’réis a’ lae agus fanfaidh mé sa chaisleán so i gcómhair na hoíche, sid é mara gcuirfidh éinne as me”. Isteach leis, agus nuair a chuaigh sé isteach do bhí an cailín breá go léir istigh roimis.

“Airiú”, ar sise, “cá rabhais riamh ó shin?” Do shíl sí gurb é an fear céanna a bhí tagaithe arís, agus níorbh iúnadh é mar do bhí ana-chosmhalacht acu le chéile. B’in ar dhein sí do chainnt leis nuair ’ imigh sé as a radharc, agus níorbh fhada dhi imithe nuair a airigh sé chuige an fothram míorúiltheach a’ teacht. Do phreab chuige isteach athàch i bhfad níba mhó agus níba threise ná mar a tháinig a’ triall ar an ndriotháir roimis sin.

“Airiú, a bhithiúnaigh”, ar seisean, “cad a thug isteach im chaisleán tu, nú cad é an dánaíocht duit teacht gan chuireadh gan chead uaimse?”

“Ní fheadar”, ar seisean. “Bhíos amu’ agus gan aon áit agam go raghainn. Ba chuma liom i dtaobh bualadh isteach in áit éigint”.

“Ní raibh aon deallramh duit”, aduairt sé, “teacht anso isteach, agus má thánaís beidh cuímhne ar do chúrsa agat!” Fuair sé a chlaíomh agus do thosnaigh sé féin agus Ó Mhic ar a chéile lena gclaimhte. Thugadar tamall mór don oíche sarar fhéad éinne acu puínn a dhéanamh leis a’ bhfear eile, agus ’s amhlaidh a bhí an t-athàch cortha don rud i ndeireadh bára, ach má bhí do lean Ó Mhic air chun gur bhain sé an ceann de.

“Féadfaidh mé anois”, aduairt sé, “an oíche a chodladh ar mo shuaimhneas!” Do shocraigh sé saghas éigint leapa dhò agus chuaigh chun codlata.

Ar maidin amáireach d’éirigh sé amach agus do shiúlaigh ar fuaid a’ chaisleáin, agus theip air aon duine eile ’ fheiscint sa chaisleán. D’imigh sé air. D’árdaigh sé leis a chapall, a chú agus a sheabhac. Thug sé an lá tríd a’ gcoíll a’ fiach, agus a’ dul amú, iarracht. Agus an lá a’ dul i ndéanaí air cad d’éireódh chuige ná ana-pháintheach giorrae. Do liúigh sé ar a’ gcoin, agus as go brách léi i ndiaidh an ghiorrae—é féin agus an seabhac ’na ndiaidh. Choinnibh sé radharc orthu i gcónaí chun gur thug an giorrae aghaidh ar bhotháinín a bhí istigh sa choíll, agus do choinnibh sé a shúil go cruínn air chun gur chuaigh sé isteach sa bhotháinín. Nuair a tháinig sé chómh fada leis an dtighín—

“An dial”, aduairt sé, “leanfaidh mé isteach é!” Isteach leis. Ní raibh éinne istigh roimis, ach do bhí tine bhreá dhearg ann. Shuigh sé in aice na tine agus níorbh fhada dhò ann nuair a tháinig chuige an doras isteach an chailleach ba ghráinne a chonaic éinne riamh. Bhí eagla aige roímpi, agus mar sin féin d’fhan sí ’na seasamh in aice ’n dorais.

“Cad ’na thaobh”, aduairt sé, “ná drideann tú aníos chun na tine?”

“Ní dhridfinn”, aduairt sí, “mar tá eagla orm”.

“Cé roimis go bhfuil an t-eagla ort?” ar seisean.

“Tá eagla orm roimis an seabhac san agat”, ar sise; “agus ar ndóin, b’fhéidir go mbéarfadh an chú orm, agus ní fheadar cad a dhéanfadh an capall liom. Ní raghaidh mé in aice na tine, ná ní shuífead”, aduairt sí, “chun go ndeinir iad san a cheangal”.

“Do dhéanfainn iad a cheangal”, aduairt sé, “ach níl éinní agam a cheanglódh iad”.

“Ní bheidh tú mar sin”, aduairt sí. “Tabharfadsa cóir duit chun iad a cheangal”. Do thairrig sí trí ribe gruaige arís anuas as a’ seanastothallach cínn a bhí uirthi agus do shín cuige iad. “Ceangail leó san iad”, aduairt sí.

Do leog sé air bheith á gceangal agus b’é an rud a dhein sé, an chéad chaothúlacht a fuair sé uirthi, ná na trí ribeacha a chuir isteach sa tine agus a dhó. ’Sea. Nuair a bhíodar ceangailthe aige mar dhea, mar a shamhlaigh sí—

“Airiú, a bhithiúnaigh”, ar sise, “níl aon dearmad ná gur tu a mhairbh mo mhac—an mac ab fheárr a bhí ag bean riamh! Do bhís aréir sa chaisleán”, aduairt sí, “agus bhí mo mhac marbh ann iniubh. Is tu a dhein é, gan dearmad”.

“Agus más me”, ar seisean, “cad é an sásamh athá agatsa le fáil? Ní mharóinn dá leogadh sé dhom”.

“Cuirfeadsa in úil duit”, aduairt sí, “go mbeidh sásamh agam”. Fuair sí claíomh. Airiú, a thiarcais! Do luíodar araon chun a chéile, agus b’id é an greadadh claimhte ba mhó a chonaic éinne riamh ’dir aon bheirt, agus do leanadar air riamh is choíche chun go raibh an ceannsmách á fháil ar Ó Mhic.

Anois, mar adeirim, do bhí an cath ana-chruaidh eatarthu, agus an ceannsmách a’ dul ar Ó Mhic an Bhradáin ag an seanamhnaoi. Chonaic sé go raibh sé teanntaithe agus do ghlaoigh ar an seabhac teacht ’na chabhair.

“Fáisc, fáisc, a ribe!” aduairt an chailleach.

“Ní fháiscfead”, arsan ribe, “mar táim anso sa tine”. Leis sin do léim an seabhac.

“Fáisc, fáisc, a ribe!” arsan tseanabhean. Ach níorbh aon chabhair di é: ní raibh aon ribe ar an seabhac, agus seo fé dhéin na seanamhná é. An chéad iarracht a thug sé fúithi do phioc sé súil aisti. Níor stop so an cath eatarthu, agus t’réis na súl a bheith bainte aisti do bhí an ceannsmách aici á fháil arís ar Ó Mhic an Bhradáin. Do liúigh sé ar a’ gcoin: “Tair im chabhair!” ar seisean.

“Fáisc, fáisc, a ribe!” arsan chailleach.

“Ní fháiscfead”, arsan ribe, “mar táim anso sa tine”. Do léim an chú ’na chabhair, agus an chéad sceamh a thug sí ar a’ gcailligh do sciob sí an caíncín di.

’Sea. Do bhí an scéal ar a dícheall ansan aici, agus do lean a’ cómhrac. Níorbh aon chabhair é pé méid a bhí déanta leis a’ seanamhnaoi. Ba ghairid go raibh Ó Mhic curtha ar a leathghlúin arís aici. Do liúigh sé ar an each teacht ’na chabhair.

“Fáisc, fáisc, a ribe!” arsan chailleach arís. Ach níor fháisc. Do labhair an ribe agus duairt: “Táim anso sa tine”. Leis sin do tháinig an t-each ’na chabhair agus do luigh ar a’ seanachailligh a phléascadh, agus ba ghairid an pléascadh é nuair a bhris sé cos na seanamhná.

As san amach do bhí an ceannsmách a’ dul ar a’ gcailligh. Ní raibh buille aici á fháil sa chath, agus ba ghairid chun go raibh sí ar lár ag Ó Mhic. D’árdaigh sé a chlaíomh:

“An ceann díot, a chailligh!” ar seisean.

“Faire go brách!” ar seise. “Ná dein! Ná bain mo cheann ná mo bhallaibh beatha dhíom, nú má dheineann tú fanfaidh do dhriotháir agus a chapall, a chú agus a sheabhac fé dhraíocht pé faid a mhairfidh tú”.

“Agus cad ’tá agat le déanamh leó?” aduairt sé.

“Féach”, aduairt sí. “Tá slaitín draíochta ansan. Faigh an tslaitín—tá sí sáite fén rachta ansan it aice. Sid iad in aice na tine agat iad. Buail leis an slaitín draíochta iad agus tiocfaid siad thar n-ais chút arís fé mar a bhíodar riamh”.

Do dhein sé fé dhéin na slaitíne agus do fuair í in aice an rachta, agus b’é an chéad rud a bhuail sé léi ná an chailleach—dhein sé cloch di! Tháinig sé ansan agus do bhuail sé na cheithre clocha eile—and driothair, an seabhac, an chú agus an t-each, agus d’éiríodar chuige chómh maith is ’ bhíodar riamh. Chuadar chun cainnte le chéile ansan, é féin agus an driotháir, agus d’ínseadar cad a bhí titithe amach dóibh do dheascaibh na caillí agus na n-athàch.

“’Sea. Is cuma dhuinn”, aduairt Ó Mhic. “Tá séad lenár saol anois againn. Tá an tslaitín draíochta againn. Is féidir linn pé rud is maith linn a dhéanamh an fhaid a bheidh sí againn”.

Ba ghairid ’na dhia’ san a fhanadar in ao’ chor sa tseanabhothán so. D’imíodar orthu, iad féin agus a gcuid capaill agus coin agus na seabhaic.

“Is dócha”, aduairt Ó Mhic, “go bhfuil sé chómh maith againn glaoch isteach i gcaisleán athá anso. Bhíos-sa ann sarar thánag sa tighín seo”.

“Má bhís”, aduairt É Mhic, “do chaitheas-sa oíche ann, leis, agus do mharaíos athàch ann”.

“Ó ’se, do mharaíos-sa duine eile acu”, aduairt Ó Mhic. “Glaofam ann anois féachaint a’ bhfuil éinne rómhainn”. Do ghlaodar ann, agus do bhí an cailín seo a chídís i gcónaí rómpu sa chaisleán, agus do rug Ó Mhic uirthi le heagla go n-imeódh sí uathu fé mar a dhein cheana. Choinnibh sé ansan í.

“Anois”, aduairt sé, “tá rud éigint greannúr a’ baint leatsa, mar d’imís uaim anso cúpla oíche ó shin agus ní fheadar cár ghabhais, ach mar a shúfadh an talamh tu”.

“Do bheinn agus imithe uait anois, leis”, aduairt sí, “ach a leithéid seo: ’sé an saghas sinn-ne, tá triúr againn anso fé dhraíocht. Ní bhímse fé dhraíocht”, aduairt sí, “uaireanta. Tagann an tseanachailleach agus cuireann sí fé dhraíocht me i gcaitheamh na hoíche. Tógann sí an draíocht díom i gcómhair an lae, agus is me a chaitheadh obair an chaisleáin a dhéanamh do sna hathaigh—beirt mhac a bhí aici. Níor tháinig sí in ao’ chor aréir, agus sid é an chúis ná fuilimse fén ndraíocht rómhaibh fé mar a bhínn”.

“Níor tháinig”, aduairt sé, “ná ní fheicfir a theilleadh í. Do chuireas-sa deireadh leis a’ gcailligh sin aréir; agus inis duinn cad é an saghas áite ’ bhí anso agaibh nú cad a bheir díbh bheith fé dhraíocht”.

“Tá scéal rófhada air”, aduairt sí. “Ní fhéadfainn é ’ ínsint duit. Do bhíomair anso in aonacht, mise agus driofúr dom. B’in a raibh agam—aon driofúr amháin. Do bhí ár n-athair agus ár máthair in aonacht linn, agus iad go láidir, saibhir, tábhachtmhar. Do bhí fios ageam mháthair, agus ba mhinic a chuir sí in úil duinn go raibh. Do buaileadh breóite í, agus cé go raibh fios aici, nuair a tháinig a’ bás ní raibh leigheas aici. Theip uirthi í féin a leigheas. Is cuímhin liom go maith, nuair a bhí sí a’ dul chun báis, gur ghlaoigh sí ar a’ dtriúr againn in aice na leapa chúithi—ár n-áthair agus an bheirt againn-ne, mo dhriofúr agus me féin. Thosnaigh sí ar ghol, agus bhíomair a’ d’iarraidh í ’chosc ach níorbh aon chabhair é.

“Tá cúis ghuil agamsa”, aduairt sí, “már tá ’s agam an tubaist athá ’núr gcómhairse. A leithéid seo ’ imeóidh oraibh. Tá na sean-athaigh ar fuaid na coille. Tiocfaid
siad anso. Tógfaid siad an caisleán uaibhse agus cuirfid siad an triúr agaibh fé dhraíocht—má bhíd siad sásta leis a’ méid sin féin a dhéanamh, gan sibh a mharú—agus fanfaidh an draíocht san oraibh choíche”.

B’id é ’ inis sí dhuinn is í a’ dul chun báis, agus do chuir m’athair ceist chúithi: “An fada ’ fhanfaimíd fé dhraíocht”, aduairt sé, “nú a’ bhfuil aon rud chun sinn a leigheas?”

“Níl”, aduairt sí, “aon rud chun sibh a leigheas, mara leighisfeadh Bradán Línn na bhFeárnóg sibh”.

(D’fhág sí chómh dall le riamh iad. Ní fheadradar cad é an saghas bradáin a bhí i Línn na bhFeárnóg, ná ní fheadradar cá raibh Línn na bhFeárnóg.)

“Do cailleadh í, agus roinnt bhlianta t’réis a báis do bhuail chúinn an tseanachailleach—(í seo do mhairbh Ó Mhic)—agus duairt sí gur oir a’ caisleán so di féin agus dá beirt mhac: go rabhadar anso ar fuaid na coille agus gan aon áit acu. Ní raibh acu ach botháinín ar fuaid na coille, agus ní fheadramair cad é an saghas an botháinín sin. Bhí sé ráite go raibh sé ’na chaisleán bhreá uair éigint agus gurb iad na hathaigh a chuir fé dhraíocht é.

“Ar ndóin, bhí leisce ar m’athair agus orainn go léir an áit a thabhairt dóibh, agus má bhí níor mhoíll neómait don tseanamhnaoi sinn a chuir fé dhraíocht. Do bhuail sí le slaitíin draíochta a bhí aici sinn agus do dhein sí trí clocha dhínn. D’fhágadh ansan sa chaisleán sinn. Do tógthí an draíocht díomsa, uaireanta, mar do chaithinn gnó a dhéanamh do sna hathaigh i gcaitheamh an lae, agus do thiocfadh a’ tseanabhean arís istoíche agus chuirfeadh sí fé dhraíocht me. B’in mar a chaitheamair ár saol suas go dtí so, agus má tá an tseanabhean marbh is dócha go bhfuil deireadh agamsa leis an ndraíocht”.

“Tá sí marbh”, aduairt Ó Mhic. “Do mharaíos-sa í sin, agus i dteannta deireadh ’ bheith agatsa leis a’ ndraíocht ca bhfuil na clocha a deineadh dod dhrifír agus dot athair?”

Do thispeáin sí na clocha dóibh. Do bhuail sé buille don tslaitín draíochta ar gach cloich acu agus do phreabadar ’na suí chuige chómh maith is ’ bhíodar riamh. Thosnaigh na scéaltha acu le chéile ansan, agus an t-athair ag ínsint na hoibre go léir agus cad a bhí imithe orthu. “Agus anois”, aduairt sé, “do hínseadh duinn ageam mhnaoi phósta go bhfágfí fé dhraíocht sinn mara dtógfadh Bradán Línn na bhFeárnóg an draíocht dínn. Agus ar ndóin, ní haon bhradáin sibhse, agus táimíd tógtha ón ndraíocht agaibh!”

“’Sea. Is cuma san anois”, aduairt É Mhic. “’Siad so do bheirt iníon. Beirt driothár is ea sinn-ne, agus níl aon bheirt bhan eile againn le pósach ach an bheirt!”

“Bíodh san amhlaidh”, aduairt an duine uasal, “agus roinnfeadsa mo ríocht ’dir bheirt agaibh”.

“Níl an iomarca gnótha againn dod ríocht”, adúradar, “mar tá baile againn-ne féin, cé nár mhór le rá é uim an am gur fhágamair, agus ní fheadramair conas ’tá sé anois. Ach beidh ’ fhios againn é mar ragham féna dhéin, agus caithfirse dul linn. Tiocfam go léir thar n-ais anso arís, agus is deallraitheach”, aduairt sé, “go bhfuil ár n-athair agus ár máthair fós ’na mbeathaidh”.

D’fhan a’ scéal mar sin ar feadh tamaill, agus d’fhanadar féin agus an áirnéis, ’dir choin agus seabhaic agus capaill, in aonacht leis an nduine uasal sa chaisleán.

T’réis tamaill do pósadh an bheirt le beirt iníon an duine uasail—an bheirt bhan dob áille ab fhéidir ’ fheiscint. Agus tamall t’réis a bpósta duairt É Mhic: “Ragham anois”, aduairt sé, “a’ triall ar ár n-athair agus ár máthair féin agus chífeam conas ’táid siad a’ cuir díobh, agus béarfaimíd linn na mná. Ní fhanfairse anso sa chaisleán it aonar”, aduairt sé leis an nduine uasal. “Caithfir dul linn, agus ní bheidh aon drochshaol agat, b’fhéidir”.

B’in mar a bhí. Do ghléasadar suas. As go brách leó agus do thánadar a’ triall ar an iascaire—mar a thugaim air i dtosach an scéil. Do bhí fáilthe rómpu, agus ba mhó ná san an mheidhréis agus an fháilthe a bhí rómpu nuair a chonaiceadar go raibh an bheirt pósta le beirt iníon an duine uasail, agus nuair a ínseadar an bhreáthacht a bhí ’na ndiaidh ag an nduine uasal agus an rud go léir le roinnt idir a’ mbeirt acu.

’Sea. Do bhí ana-shaol acu ann, tamall, agus do bhíodh an t-iascaire agus an duine uasal ag ínsint a n-eachtraí agus na scéaltha a thiteadh amach dóibh dá chéile i gcónaí. Pé cume é, d’inis an t-iascaire dhò conas mar a ráinig muiríon aige féin, agus conas mar a rug sé ar a’ mbradán, agus do bhí an chlann ag éisteacht leis ag ínsint an scéil go léir. Nuair a rug sé ar a’ mbradán do bhí sé chun é ’ mharú, agus do labhair an bradán leis. Do chuir so iúnadh air, agus ’sé an bradán aduairt leis go mbeadh beirt mhac aige. “’Siad so an bheirt mhac a bhí agam”, aduairt sé, “cé ná raibh aon choinne agam le héinne clainne uim an am san. Agus nuair ’ aosaíodar so d’imíodar uaim. Níor mharaíos a’ bradán, ar aon tslí”, aduairt sé: “d’iarr sé orm gan é ’ mharú, agus táim ag iascaireacht riamh ó shin agus ní fheaca fós an bradán céanna”.

Do chuímhnigh an duine uasal ar sheanascéal a bhí airithe aige sa bhaile, agus d’fhiafraigh sé don iascaire cad é an saghas abhann nú loiche go raibh sé ag iascaireacht nuair a fuair sé an bradán so a labhair leis.

“Airiú, áit ná fuil i bhfad ón dtigh anso”, aduairt sé—“ana-bhall iascaireacht. ‘Línn na bhFeárnóg’ a thugaid siad air—poll breá chun iascaireacht”.

Ar aon tslí, do chuímhnigh an duine uasal ar an seanascéal a bhí airithe aige roimis sin: Gur chónaigh duine uasal eile sa bhotháinín seo istigh sa choíll agus gur tháinig máthair na n-athàch agus gur chuir sí fé dhraíocht é. Dhein sí bradán de agus duairt leis gurb é an áit go gcaithfeadh sé a shaol a chaitheamh, i Línn na bhFeárnóg; agus t’réis san a dhéanamh leis do buail sí le slaitín draíochta a bhí aici an caisleán breá a bhí ag an nduine uasal so agus dhein sí botháinín íseal anacrach de. Tá an botháinín ansúd fós le feiscint, agus ní bhfuaradh aon tuairisc ar an nduine uasal, beó ná marbh, riamh ó shin. Ach do bhíodh scéal aige sna seandaoine ar an nduine uasal a cuireadh fé dhraíocht i Línn na bhFeárnóg.

Do chuímhnigh beirt mhac an iascaire gur cheart dóibh dul chun faeiseamh éigint a thabhairt ar a’ mbradán, mar gurbh id é an duine uasal, agus dúradar leis an athair dul ag iascaireacht arís, féachaint a’ mbeadh aon chaoi go gcasfí air é. “Agus ar do bhás”, adúradar, “má casfar ort an bradán céanna ná mairbh é!”

Bhí dúil san iascaireacht ar aon tslí ag an athair. Thóg sé leis a shlat agus chuaigh sé fé dhein na linne. Ach má chuaigh ní fheacaigh sé an bradán, agus is beag lá ná go dtugadh sé cúrsa ann d’aon ghnó féachaint a’ bhfeicfeadh sé an bradán.

Lá éigint dá raibh sé ag iascaireacht ann do rug an bradán air, agus má rug do chuir sé in achrann arís é. Do dhrid leis amach in aice an phuirt é agus do leog air bheith chun é ’ mharú.

“Á, faire! Ná dein!” aduairt sé. “Ní bradán bréagach mise. D’ínseas an fhírinne cheana dhuit agus táim á rá leat gan me ’ mharú anois, leis”.

“Nílim chun tu ’ mharú”, aduairt sé, “chun go bhfeicfidh duine éigint eile thu chómh maith liom féin, mar is minic a bhíos ag ínsint gur chuaise-se chun cainnte liom, agus ní chreideann éinne gur labhair bradán liom”. Leis sin do liúigh sé—ní raibh a thigh i bhfad ón línn seo. D’airigh an bheirt mhac é. Bhí tuairim acu go raibh rud éigint míorúíltheach titithe amach dò, nú bertha aige ar a’ mbradán. Chuadar féna dhéin go deithinsach, agus rugadar leó an tslaitín draíochta. Do bhuail Ó Mhic buille don tslaitín draíochta ar a’ mbradán nuair a tháinig sé in aon chóngar dò, agus má bhuail do dhein duine uasal don bhradán, agus amach leis as an abhainn.

“’Sea”, aduairt sé leis an iascaire; “má dheineas-sa puínte maith dhuitse tá rud maith déanta agatsa dhómhsa!”

Do chuadar chun cainnte lena chéile, agus do bhí na hiúnaí go léir ag an nduine uasal so nuair a tógadh ón ndraíocht é, agus é ag ínsint dóibh.

Ar aon tslí, b’éigint dò dul abhaile in aonacht leó—ní ’na bhradán, áfaigh, ach ’na dhuine uasal! Do bhí ana-shaol aige in aonacht leó, agus d’inis sé a scéal go léir dóibh—conas mar a chuir an tseanachailleach, máthair na n-athàch, fé dhraíocht é, agus do chuir isteach sa línn seo é.

Ar aon tslí, t’réis tamaill b’é an rud a dheineadar go léir ná tigh an iascaire a fhágaint ansan, hólas bólas, agus do bhailíodar leó. Chuadar go léir go dtí caisleán an duine uasail. Bhí an duine uasal eile seo in aonacht leó, agus ní raibh aon chaisleán roimis féin. Ní fheadair sé ná go raibh chun go bhfeacaigh sé an botháinín a bhí déanta don chaisleán.

“Cad é seo ’ imigh ar mo chaisleán?” ar seisean. “’Sí an tseanachailleach a chuir fé dhraíocht é, gan dearmad, nuair a chuir sí fé dhraíocht me féin!”

“Má ’sí”, aduairt É Mhic, “is gairid a bheidh sé fé dhraíocht. Ach tá an tseanachailleach féin istigh sa bhotháinín”, aduairt sé “fé dhraíocht. Ní mór duinn í ’ fheiscint ar dtúis sara ndéanfam éinní leis a’ mbotháinín”.

Chuadar isteach, agus do bhí an seanarúmpa cloiche seo istigh fé mar a deineadh di nuair a buaileadh leis a’ slaitín í.

“Ní hiontaoibh duinn”, aduairt Ó Mhic, “aon rud a dhéanamh leis a’ dtighín chun go ndeineam rud éigint leis an seanamhnaoi. Ca bhfios ná gurb amhl’ a thógfaimís an draíocht di i ganfhios duinn féin?”

“Cad a dhéanfam léi?” aduairt an driotháir.

“Cad a dhéanfaimís léi”, aduairt Ó Mhic, “ach í ’ chur san áit ’nar chuir sí féin duine eile? Cuirimís i Línn na bhFeárnóg í!”

Thógadar leó an chloch, agus do ghléasadar capall. Níor stad blúire dhíobh riamh ná choíche chun gur rugadar leó an chloch go dtí Línn na bhFeárnóg agus do chaitheadar isteach un í. D’fhilleadar thar n-ais arís. Do buaileadh buille don tslaitín draíochta ar a’ seanabhothán, agus má deineadh do dhein caisleán álainn go léir de, fé mar a bhí sé díreach uim an am gur fhág an duine uasal é—nú gur cuireadh fé dhraíocht é. Do bhí an t-áthas go léir ar an nduine uasal. Agus an poll so, Línn na bhFeárnóg, ’nar caitheadh an chloch isteach ann—deireadh seó daoine nuair a théidís a’ snámh sa línn seo go raibh seanabhean thíos i dtóin puíll agus go mbíodh sí ansúd a’ dranntú chúthu aon uair a raghaidís síos, agus ní chreideadh seó daoine iad; ach b’fhéidir go bhféadadh sí ’ bheith ann, agus is dócha go bhfuil sí ann riamh ó shin.

Do mhair an t-iascaire agus an bheirt uaisle agus an bheirt bhan óg a bhí ag an gclaínn, mhaireadar idir a’ dá chaisleán so, agus ar fuaid na coille, agus do bhí fuíollach acu—saibhris agus airgid, agus saol breá go léir, agus fuíollach fiaigh agus seilge acu le fáil ar fuaid na háite.

Agus b’id é an chuma gur chríochnaigh an t-iascaire agus an chlann, na huaisle, agus an tseanachailleach athá a’ snámh i Línn na bhFeárnóg.

Foclóirín

se: Ó ’se appears to be the emphatic suffix appended to the name Ó.
abha: “river”, with abhann in the genitive and abhainn in the dative, which form is used as the baseform in GCh. Pronounced /au, aun, auŋʹ/.
achrann: “entanglement, undergrowth; fastness, depths”, pronounced /ɑxərən/. In achrann here possibly means “caught, stuck, entangled”, i.e. “caught in the angler’s net”.
ádh: “luck”, spelt á in the original text, reflecting the pronunciation, /ɑː/.
áfaigh: “however”, a variant of áfach. AÓL regularly used this form; PUL, by contrast, always wrote áfach (ámhthach).
airgead: “money, silver”, pronounced /arʹigʹəd/.
airím, aireachtaint: “to hear”, or airím, aireachtáil in GCh, with the verbal adjective airithe. Pronounced /a’rʹiːmʹ, i’rʹɑxtintʹ/.
áirnéis: “chattels, goods”, and by extension, “stock, cattle”, referring in chapter 2 here more broadly to dogs, hawks and horses.
ambasa: “indeed”, or ambaiste in GCh. While this appears to mean “by my hands”, the form ambaiste indicates the derivation is rather from the asseveration “by my baptism”, perhaps by way of a circumlocution to avoid uttering an irreligious phrase. Pronounced /əm’bɑsə/.
anam: “soul”. Ar mh’anam go, “I swear on my soul that”, a phrase generally found with lenition of mo.
aosaím, aosú: “to age, come of age”. Aosú suas, “to grow up”.
árdaím, árdú: “to lift, raise”. Rud a dh’árdú leat, “to take something away, take something with you”.
aréir: “last night”, pronounced /ə’re:rʹ/, with a broad r in the middle of the word.
bailím, bailiú: “to gather, collect”. Do bhailíodar leó, “they went off”.
ball: “spot, place, limb”. I don’t understand the meaning of dheinidís ball bog don bhall chruaidh agus ball cruaidh den bhall bhog, unless it is that in the course of the fight the hard parts of their bodies were crushed, and the soft tissue of their bodies was mangled into hard lumps. Note ballaibh beatha in the nominative plural in chapter two here; PUL had balla beatha in the plural in his Papers on Irish Idiom; GCh has baill bheatha.
bean: “woman”, with mná in the genitive singular, mnaoi in the dative singular and ban in the genitive plural. An bheirt bhan, “the two women”.
beannachadh: “blessing”, pronounced /bʹə’nɑxə/. Beannachadh dhéanamh do dhuine, “to greet someone”.
béile: “meal”. This word is generally feminine in WM Irish, but masculine in GCh.
beirim, breith: “to bear, carry”. DÓC had riug here in the preterite, showing the lenition of the r to a slender r after the perfective and relative particles. Má riug (edited here as má rug) is another example of the lenition of the r. Note the preterite here is also bheir: cad a bheir duit?, “how come (you are doing something)?” The past participle is given here as bertha, pronounced /bʹerhə/ with a broad r. Do rug an bradán air: breith ar generally means “to seize”, but as the salmon is unlikely to have seized the angler, this probably means “the salmon came upon him”.
bia: “food”, with bídh in the genitive, reflecting a declension pattern based on the early spelling of this word, biadh. Pronounced /bʹiə, bʹiːgʹ/.
blúire: “bit, morsel”. Níor stad blúire dhíobh, “they kept on going”, a phrase formed along similar lines to níor stad cos díobh.
borraim, borradh: “to increase, prosper, develop”. An méid ná borradh an lá dhíobh do bhorradh an oíche, “they throve wonderfully, grew rapidly”.
bradán: “salmon”.
ca: “where”, or in GCh. This is generally , but the vowel is written short in the original text here in ca bhfios?, “who knows?”, showing the pronunciation /kɑvəs/. Ca bhfuil? is shown with a short vowel, and Diarmuid Ó Sé’s Gaeilge Chorca Dhuibhne also indicates that may be pronounced short when combined with the present tense of the verb bheith. See paragraph 533, where cá bhfuil can be /kavəlʹ/, /kalʹ/ or /koulʹ/.
cabhair: “help”, pronounced /kourʹ/. Níorbh aon chabhair é, “it was no use”.
cailleach: “old woman, hag”, pronounced /ki’lʹax/. The genitive is caillí and the dative cailligh.
caíncín: “snub nose, prominent nose”, pronounced /ki:ŋ’kʹi:nʹ/.
caisleán: “castle”, pronounced /kiʃ’lʹɑːn/.
caithim, caitheamh: “to throw, spend”. DÓC uses spelling in caith- where a slender consonant later appears (caithfir, caithfidh, etc), but cath- where a broad consonant comes later (chaitheadar, caitheamh, etc). This could indicate his view on the quality of the vowel (i.e, /kahimʹ/, but /kɑhəv/), but Brian Ó Cuív’s transcription in IWM (see caithfidh, /kɑhigʹ/, on p85) does not accord with this. Brian Ó Cuív has /kɑhʹimʹ/ in CFBB for cathim, in a revision to his transcription system used in IWM, showing a slenderised h. It seems that the broad/slender environment of /h/ is of little relevance in WM Irish, and that /kɑhimʹ/ is the best transcription, and so all forms of this word and its cognates are transcribed here with the historically correct caith- spelling.
caothúlacht: “convenience”, or caoithiúlacht in GCh, pronounced /ke:’hu:ləxt/.
casaim, casadh: “to twist, turn”. Impersonally, this verb is used to mean “to meet” or “to happen upon; to happen to be (in a place)”: do casadh isteach é i gcoíll, “he came upon a wood, he found his way into a wood”.
cathú: “regret, sorrow”. We have the impersonal construction here beidh na chathú ort, where beidh a chathú ort is also found, both meaning “you will regret it”.
ceathrar: “four people”, pronounced /kʹahərər/.
ceoca: “which? which of them?” Pronounced /kʹukə/. Is cuma ceoca é, “it makes no difference either way”.
claíomh: “sword”, with claimhte in the plural. Pronounced /kliːv, klitʹi/.
cloch: “stone”. Do dhein sí cloch de, “she turned him into stone”.
cloisim, clos: “to hear”, or cloisim, cloisteáil in GCh. Airím, aireachtaint are more commonly used in WM.
codlaim, codladh: “to sleep”, or codlaím, codladh in GCh. Dul chun codlata, “to go to sleep”. Pronounced /kolimʹ, kolə, kolətə/.
coinním, coinneáil: “to keep”. The preterite is choinnibh sé where GCh has choinnigh sé. This reflects the bh in the original spelling of this word, congbhaim, congbháil, just as the bh in marbhaim (maraím) appears in the preterite mhairbh sé. I have not found this word in PUL’s works; PUL seems to prefer cimeádaim, cimeád.
cóir: “equipment; means”.
coirim, cor: “to exhaust, tire”. Cortha de rud, “tired of something”, found here as cortha do rud, reflecting the alignment of do and de in pronunciation.
cosaráil: “act of trampling”.
cosmhalacht: “likeness, resemblance”, or cosúlacht in GCh. Pronounced /kosvələxt/.
críochnaím, críochnú: “to finish”, but also “to end up”. An chuma gur chríochnaigh é, “the way he ended up, what finally happened to him”.
cú: “dog”, with coin in the dative singular and nominative plural. This word is feminine in WM Irish, but masculine in GCh, which as in all cases of the singular and cúnna in the plural. Pronounced /kuː, kinʹ/.
cuireadh: “an invitation”, pronounced /kirʹi/.
cuirim, cuir: “to put”. Saol maith aerach aige á chuir síos: the use of síos here is hard for me to understand—I would have expected de—but clearly this means “leading a good and carefree life”. Cuir de, “to continue, go on”. Conas ’táid siad a’ cuir díobh, “how they are getting along”.
cuma: “equal, indifferent”. Is cuma dhuit, “it makes no difference to you; it is none of your business”. Is cuma liom, “I don’t care”. Ba chuma liom i dtaobh bualadh isteach in áit éigint possibly means “it seemed to me to make no difference if I came in somewhere; it didn’t seem to me something worth making a fuss about”.
cuma: “way, form”. Pé cuma é, “however it happened, in whatever way it happened”.
cúpla: “a couple”, taking the nominative singular. Pronounced /kuːpələ/.
cúrsa: “course, journey”. Beidh cuímhne ar do chúrsa agat possibly means “you won’t forget your visit!”
dánaíocht: “forwardness, presumptuousness”, or dánacht in GCh. Bhí sé de dhánaíocht ann é ’ dhéanamh, “he was bold enough to do it”.
deallramh: “appearance”, or dealramh in GCh. Pronounced /dʹaurəv/. Ní raibh aon deallramh duit, possibly means “it didn’t seem that way to you”.
deamhan: “demon”, pronounced /dʹaun/. An deamhan blúire (ná go raibh beirt mhac aici), “I’ll be damned (if she didn’t have two sons)”, derived from an original longer phrase along the lines of “to the devil with me if it was not in the slightest bit so (that she had two sons)”, which has produced the Hiberno-Irish “divil a bit”. An deamhan gu’ dócha go raghaidh mé isteach, “I’ll be damned if I won’t go in”. An deamhan blúire dhi ná gur thairrig slaitín draíochta, “I’ll be damned if she didn’t bring a magic wand”.
déanaí: “lateness”. Dul i ndéanaí ort, “to become late”.
dearg: “red”, pronounced /dʹarəg/.
dearmad: “mistake”, pronounced /dʹarəməd/. This word is thus pronounced when it is an independent noun meaning “mistake”, chiefly found in the phrases gan dearmad, “for sure, without fail, certainly” and níl aon dearmad, “there is no mistake; it is a certainty”. Other uses would require dearúd.
deasca: “gleaning, dregs”. Dá dheascaibh seo, “on account of this, in consequence of this”.
deinim, déanamh: “to do, make”, or déanaim, déanam in GCh. Déanamh can also mean “to head for, to make for”: do dhein sé fé dhéin a’ tí, “he headed for the house”.
deirim, rá: “to say, tell”. A diphthong is used throughout the past tense: duart, duairt sé, dúradh, pronounced /duərt, duərtʹ ʃe:, duərəg/. This is shown in the original spelling of dúradar here, duaradar. Mar adeirim, “as I say”. The verbal noun, , is pronounced with a slender r in the combination á rá, /ɑ: rʹɑ:/, as shown in IWM. However, this is not indicated in DÓC’s transcription.
dícheall: “one’s best efforts”, pronounced /dʹi:həl/ and spelt díthal in the original text here. Bhí an saol ar a dhícheall go maith aige possibly means “he really struggled to make a living”.
díobháil: “harm, damage”. Ní haon díobháil é, “it is just as well”.
dís: “pair, couple”.
doicheall: “inhospitality”, pronounced /dohəl/. This was spelt dothal in the original, showing the pronunciation.
dóim, dó: “to burn”.
dóin: “hope, expectation; source of expectation”, a variant of dóigh found in the phrase ar ndóin, “of course”. Ar ndóin is given as ar nóin in the original, but PSD states that dóin is a corruption of dóigh. Dar ndó’, dar ndóin and ar ndó’ are also found in WM Irish.
dranntaím, dranntú: “to snarl”, or drantaím, drantú in GCh. Pronounced /draun’ti:mʹ, draun’tú/.
driofúr: “sister”, or deirfiúr in GCh. IWM shows that both drifíur and driofúr are found in WM Irish, but the form with a broad f is found here. The dative is drifír.
drochfhéachaint: “a nasty look”. The pronunciation is /dro-hiaxintʹ/, as is shown by the spelling in the original of droth-fhéachaint.
drochghnúis: “an evil-looking countenance”, pronounced /dro-ɣnuːʃ/.
drochní: “something bad”, pronounced /dro-nʹiː/.
drochrud: “something bad”, pronounced /dro-rod/.
drochshaol: “bad times”, pronounced /dro-heːl/. Drochshaol a bheith agat, “to have a bad time of it”.
dúán: “fish-hook”.
É: the name of one of the two sons of a fishermen here.
each: “horse, steed”. Pronounced /ɑx/.
eadartha: “late morning; morning milking time”, or eadra in GCh, pronounced /ɑdərhə/.
easnamh: “want, lack”. Pronounced /ɑsnəv/.
éirím, éirí: “to rise”. This word is pronounced /əi’rʹi:mʹ, əi’rʹi:/ in WM Irish. PSD lists “swim” as one of the meanings of this word, and d’éirigh bradán chuige appears to mean “a salmon swam towards him”. Similarly, cad a éireódh chuige ná giorrae! means “what else should run towards him but a hare?” (“You’ll never guess what ran towards him! A hare!”) Éirí amach should mean “to go forth, come out”, but possibly means “to get up (out of bed)” in chapter 2 here.
faeiseamh: “respite”, or faoiseamh in GCh. Pronounced /feːʃəv/.
fágaim fágaint: “to leave”, or fágaim, fágáil in GCh. D’fhágadh in chapter 2 here is given as d’fhágag in the original text, showing this to be the preterite autonomous and not the past habitual. Do fágadh was found in PUL’s works, in line with the principle of not deleniting the autonomous form.
faid: “length”, or fad in GCh. Pé faid, “however long”.An fhaid, “while”, fad or a fhad in GCh.
faire: “fie! shame!” Faire go brách, “Oh, the shame of it!”
fáiscim, fáscadh: “to squeeze, tighten”. Fáisc as an imperative could be translated, “hold fast! keep your grip”.
fán: “wandering”. Ar fán, “astray”. Ní raibh a chlaíomh ar fán uaidh, “his sword was ready in his hand”; see also ag dul ar fán uaim, “lost to me”, in PSD.
fearg: “anger”, pronounced /fʹarəg/.
feárnóg: “alder tree”.
fiach: “hunt, pursuit, act of hunting”. Sometimes referring to the object of the hunt, “game”.
fiachaim, fiach: “to hunt, chase”.
fios: “knowledge”. Truncated in s agam, “I know”; sometimes with an ostensibly superfluous é (s agam é), as if under English influence. PUL argued (in Notes on Irish Words and Usages, pp144-145) that the é in such sentences was not redundant and stood for a whole clause (e.g. bhí fhios acu an namhaid a bheith ar a dtí becomes truncated to bhí fhios acu é). Ca bhfios?, “who knows?”, pronounced /kɑvəs/. Fios sometimes refers in particular to supernatural knowledge, of the type that lucht feasa, “fortune-tellers”, might possess.
gabhaim, gabháil: “to take, go”, and a large range of other meanings. Gabháil do, “to engage in, work on, be occupied in”.
géar: “rapid”. Dul géar air, “to close in on it”.
giorrae: “hare”, or giorria in GCh, Pronounced /gʹi’re:/.
glaeim, glaoch: “to call, cry out”, or glaoim, glaoch in GCh. This verb was originally spelt glaodhaim, glaodhach, and so the spelling changes in the middle of the twentieth century have led to forms such as glaoim that are suboptimal for Cork Irish, as aoi would be pronounced /iː/. As the pronunciation is /gleːmʹ, gleːx/, ae is used in the editing here wherever a form is found that is poorly spelt in Standardised Irish. However, ghlaoig is found in the original text here and is therefore edited as ghlaoigh; it may be that /iː/ is possible here. Glaoch ar dhuine, “to call to someone”.
gléasaim, gléasadh: “to arrange, equip”. Do ghléasadar suas, possibly means “they got themselves ready for the journey”, although this phrase is not given in dictionaries.
gnó: “business, affair”. D’aon ghnó, “with the express purpose”.
go: the subordinating conjunction. Gur, which combines go with the copula, is found here as gu’, showing the r can be elided in speech.
gránna: “ugly”, with gráinne in the comparative. This adjective is indeclinable (i.e., with gránna in the comparative) in GCh.
gurb: generally pronounced /gərb/ before third-person pronouns, but often pronounced /gurəb/ elsewhere. See go.
hólas bólas: “fully, totally; in one go; whole”, a phrase that has survived in Irish English in some areas as holus-bolus. The sense in chapter 2 here is possibly “without further ado”.
i ganfhios: “unbeknown, unawares”. Pronounced /ə’gɑnis/.
i: “in”. Tair im chabhair, “come to my aid”, is spelt tair um chabhair in the original, showing that the confluence of i and mo, im, is pronounced with a broad m and a vowel that is midway between /i/ and /ə/. There may be some variation in AÓL’s enunciation of the vowel, as im is variously found as um and im here; um is indicated in footnotes where found in the original. Núr, the combination of i and úr, “your”: the truncated spelling found in the original shows the pronunciation (coming after a vowel in chapter 2) is just /nuːr/.
iarracht: “a bit, a certain amount”. Iarracht trí chéile, “somewhat upset”.
iasc: “fish”. The genitive singular and nominative plural are éisc: oiread éisc appears to have the genitive singular in a collective sense (“as much fish”).
iascaire: “fisherman”, with iascairithe in the plural, where GCh has iascairí.
iascaireacht: “fishing”. Ana-bhall iascaireacht, “a good spot for fishing”. DÓC comments in the appendix to Scéalaíocht Amhlaoibh that AÓL does not decline the genitive for feminine nouns in -cht.
imím, imeacht: “to go, go away”. Pronounced /i’mʹiːmʹ, i’mʹaxt/. Note that the participle, imithe, is stressed on the second syllable: /i’mʹihi/.
iníon: “daughter”. Note the genitive plural in the phrase beirt iníon, “two daughters”.
íochtar: “lower part, bottom”. Ó íochtar a’ domhain go huachtar a’ domhain, “from all parts of the earth”.
iontaoibh: “trust, confidence”. Ní haon iontaoibh an chú, “the dog is not to be trusted”. Pronounced /uːn’tiːvʹ/. Ní hiontaoibh duinn: this usage is not given in dictionaries, but possibly means, “it is inadvisable for us (to do something)”.
iúntach: “wonderful”, iontach in GCh. Pronounced /u:ntəx/ and spelt úntach in the original text here.
labhraim, labhairt: “to speak”, with the past participle labhartha. GCh has labhraím, labhairt. Pronounced /lourimʹ, lourtʹ, lourhə/.
leabaidh: “bed”, or leaba in GCh, which uses the historical nominative. Chapter 2 here has leapa in the genitive, where PUL has leapan.
leanbh: “child”, pronounced /lʹanəv/.
leathghlúin: “one knee”. As knees come in pairs, in Irish one knee is a half-knee. Other similar words are leathbhróg, leathchluas, leathchos, leathchúpla, leathghuala, leathlámh and leathshúil.
leigheas: “cure, remedy”, pronounced /lʹəis/. Ní raibh leigheas aici, “there was nothing she could do”.
leighisim, leigheas: “to remedy, cure”, or leigheasaim, leigheas in GCh. pronounced /lʹəiʃimʹ, lʹəis/.
léir: “entire, complete”. Breá go léir, “very fine, very beautiful”.
leisce: “laziness, reluctant”. Leisce bheith ort, “to be loth (to)”.
línn: “pool, pond”, with linne in the genitive.
luím, luí: “to lie”. Luí chun, “to get stuck in, get down to something”: do luigh a’ bheirt chun a chéile, “the pair of them attacked each other”. Luí ar, “to begin to do something, apply yourself to do something”.
macánta: “honest”, or “well-behaved”, of a dog.
maidean: “morning”. Go maidean, “until morning”, fails to use the dative: PUL had go maidin.
mairim, maireachtaint: “to live”, or mairim, maireachtáil in GCh. The verbal adjective is found in slí mhartha, “living, trade”. The verbal noun may also be used here (slí mhaireachtaint). Mairim can also mean “live” in the sense of “abide”: mhaireadar idir a’ dá chaisleán so, “they lived in the these two castles; they spent part of their lives in both of these castles”.
mar dhea: a phrase meaning “as if, supposedly, as it were”. Probably derived from mar bh’ea. Pronounced /mɑr ‘ja:/.
mar: “as, like”. Ní bheidh tú mar sin appears to mean something approximately like “that will not be a problem”. Mar go, “for, because”.
marbh: “dead; dead person”, pronounced /mɑrəv/.
margadh: “bargain; market”, pronounced /mɑrəgə/. Margadh fónta means something like “a decent person”, the opposite of a “nasty piece of work”. That margadh can refer to people in this way is shown in PSD where margadh réidh, “an easy bargain” has the extended meaning of “one easily taken in”.
meidhréis: “mirth, jollity”, possibly pronounced /mʹəi’rʹeːʃ/.
moíll: “delay”. Note the impersonal construction in níor mhoíll neómait don tseanamhnaoi sinn a chuir fé dhraíocht: “the old woman did not hesitate for a second before casting a spell on us”.
mór le rá: “important, significant”.
muiríon: “burden”, or muirín in GCh.
neartaím, neartú: “to strengthen”. Used with ar: do neartaigh an fhearg air, “his anger strengthened”.
neómat: “minute, moment”, or nóiméad in GCh. The various words for “minute” in Irish are all corruptions of the original móimeint; consequently, the GCh form is no more authoritative than the WM form.
ní: “not”. Where this is transcribed as n’ in the original, showing elision of the vowel, this is retained here.
Ó: the name of one of the two sons of a fisherman here.
oibrím, oibriú: “to work; to do something”. Oibriú as féin, “to do something by yourself”, as opposed to oibriú as láimh a chéile. Pronounced /ebʹi’rʹiːmʹ, ebʹi’rʹuː/.
páintheach: “plump creature”, or páinteach in GCh. Ana-pháintheach giorrae, “a plump hare”.
piocaim, piocadh: “to pick; peck”. The original spelling here as phiuc, showing the pronunciation to be /pʹukimʹ, pʹukə/.
pléascaim, pléascadh: “to explode, burst”, and also “to bang, thump”.
port: “bank (of river)”, with puirt in the genitive singular.
puínte: “point”. Puínte maith dhéanamh do dhuine, “to do someone a good turn”.
rachta: “rafter; beam”.
radharc: “sight”, pronounced /rəirk/.
ráiníonn: “to reach”, without a verbal noun in common use. Usually found impersonally meaning “to happen to, transpire”. The past tense is properly ráinig, not the ráinigh given in FGB (cf. do rángas, do ráinig sé in the old script). Do ráinig go raibh duine bocht ann, “there happened to be a poor man”. Níor ráinig éinne muirín acu, “they didn’t happen to have any children”.
réice: “rake, rascal”.
réitím, réiteach: “to solve”.Do réitigh sé a dhúán, “he dealt with/sorted out his fish-hook”. Do réitigh sé as é, “he got it (the fish) out of it, he extricated it from it”.
riamh: “ever”. Ní feárr riamh é, “it is just as well”.
ribe: “hair”, referring to individual hairs. This was spelt ruibe in the original here. The vocative is also given as a ruibe in the original, showing that the initial r was not slenderised by the vocative particle. The plural here is ribeacha, where GCh has ribí. I have not found the nominative plural in PUL’s works, but PUL’s novel Séadna has ribíbh in the dative plural.
roinnim, roinnt: “to divide”. Pronounced /rəiŋʹimʹ, rəintʹ/.
roinnt: “a share” and by extension “some”. As a feminine noun this is followed by lenition in AÓL’s Irish: roinnt bhlianta, “some years”. PUL wrote roinnt blianta. Pronounced /rəintʹ/.
rud: “thing”. The genitive should be ruda, but is often found as rud, especially before a vowel, as in a’ fiach rud éigint here. You could also parse rud éigint as a phrase noun in the nominative absolute. Pronounced /rod/.
rúmpa: “rump”. Seanarúmpa cloiche, “old lump of stone”.
saghas: “sort”, pronounced /səis/.
saibhreacht: “wealth, richness”, or saibhre in GCh, pronounced /sevʹirʹəxt/. Dul i saibhreacht, “to become wealthy, get rich, get richer”.
sciobaim, sciobadh: “to snatch”. The original spelling here as sciub, showing the pronunciation to be /ʃkʹubimʹ, ʃkʹubə/.
seabhac: “hawk”, pronounced /ʃauk/.
séad: “treasure, valuable thing”. Tá séad lenár saol anois againn possibly means “we now have a very valuable thing in our possession”.
searbh: “bitter”, but often verging on “disagreeable”. The comparative, seirbhe, was spelt seirí in the original here. Pronounced /ʃarəv, ʃe’rʹiː/.
seilg: “hunt, chase”, pronounced /ʃelʹigʹ/. Sometimes referring to the object of the chase, “game, prey, quarry”.
seó: “show, spectacle”. Seó éisc, “a vast amount of fish”. Seó daoine, “a large number of people”.
sid é: “this is, here is”, corresponding to siod é in GCh. Sid é mara gcuirfidh éinne as me, “that is unless anyone makes me leave”. Similarly, sid iad is found here for siod iad.
siúlaim, siúl: “to walk”. Siúl roimis is literally “to walk along”, but often has implications of begging. (This point was made in a note to one of PUL’s works, but I can’t locate it right now.)
slaitín: “little stick”. Slaitín draíochta, “magic wand”.
slí: “way”. Ar aon tslí, “anyhow, at any rate”.
stathallach: “unkempt head of hair”, or stothall in GCh. Stathallach ghruaige in the original appears to elide a de between the two words. Stothallach in FGB is an adjective meaning “shaggy, unkempt”, but both FGB and PSD show this word is used dialectally as a noun. Stuthalach is also found in the original here, and edited as stothallach. Consequently, AÓL’s pronunciation seems to vary between /stɑhələx/ and /stuhələx/.
suaimhneas: “peace, quiet”, pronounced /suənʹəs/.
suas: “up, upwards”. Suas go dtí so, “up till now”.
tábhachtmhar: “important, substantial, of consequence”, pronounced /tɑːxtvər/.
tarraigim/tairrigim, tarrac: “to pull, draw”, or tarraingím, tarraingt in GCh. Pronounced /tɑrigʹimʹ~tɑrʹigʹimʹ, tɑrək/. The various forms of this verb exhibit the same changes: the preterite is tharraig/thairrig /hɑrigʹ~hɑrʹigʹ/. Tharraig is found in chapter 1 here, but thairrig in chapter 2, and the spelling of the original is retained. Shán Ó Cuív’s LS edition of PUL’s novel Séadna shows a slender r pronunciation, and GCD also shows this to be the more general Munster pronunciation. Another piece of evidence that could be cited is the Irish of Diarmuid Ua Laoghaire, PUL’s second cousin and professor at Coláiste na Múmhan
in Ballingeary, who wrote thairidh sé with a slender r (cf. Diarmuid Ua Laoghaire, Cogar Mogar, p20). However, Osborn Bergin’s LS edition of PUL’s Catilína and Aesop a Tháinig go hÉirinn show a broad r, and Brian Ó Cuív also uses a broad r in his transcription of CFBB. It seems that both forms existed (see Stair na Gaeilge 489).
teanntaím, teanntú: “to hem in, corner”.
teipim, teip: “to fail”. This verb is usually used impersonally: bhí teipithe air, “he had failed”. Another usage is do theip sé air, “it failed him”, and it seems do bhí a’ teip ar Ó Mhic an driotháir a bheith a’ teacht is a construction of this sort: “his brother’s coming failed Ó Mhic; Ó Mhic was let down by his brother’s failure to come”.
tiarcas: found in a thiarcais!, “O God!, my goodness!” PUL’s authorised Foclóir do Shéadna explains the exclamation a thiarcais! is a way of avoiding the blasphemous a Thiarna!
tighín: “little house”, or teachín in GCh. Pronounced /tʹi’gʹiːnʹ/.
titim: “fall”. Titim oíche, “nightfall”, also found in PUL’s works as titim na hoíche.
tráth éigint: “once upon a time”.
tréan: “strong”, with treise in the comparative. Is treise dhuit ná dhómhsa, “you are stronger than me”.
trí chéile: “confused”. Ana-mhór trí chéile, “greatly upset”.
trúig: “cause, occasion”. Trúig áthais, “a cause of rejoicing”.
tubaist: “calamity, tragedy”, or tubaiste in GCh.
tús: “beginning”. The dative is túis here (ar dtúis), possibly implying this word is feminine in the dative; GCh has ar dtús.
uachtar: “upper part, top”. See íochtar.
úil:iúl in GCh, “knowledge”. The word úmhail, “attention”, appears to have become confused with the dative of eól, producing úil. Where i n-iúl stood in the original, it has been adjusted in the editing here. Rud a chuir in úil do dhuine, “to let someone know something, to make someone realise something”.
uim: “at, about”, or um in GCh. AÓL has um in phrases such as um thráthnóna, but uim in uim an am san. As with most prepositions, the third-person singular prepositional pronoun (uime) has influenced the base form of the preposition (see also ag, ar, fé, etc). Pronounced /um, imʹ/.

Scéalaíocht Amhlaoibh 1

SCÉALAÍOCHT AMHLAOIBH Í LUÍNSE

SEÁN Ó CRÓINÍN a thóg síos

DONNCHA Ó CRÓINÍN a chuir in eagar

1. AN GARSÚN GUR DHEIN GAISCÍOCH DE

Do bhí fear ann: é pósta, agus níor ráinig éinne clainne a bheith acu ar feadh i bhfad. T’réis tamaill do bhí mac óg acu. Shíleadar go rabhadar tógtha go brách leis seo, ach ní raibh a’ scéal mar a shíleadar. In inead é ’ bheith a’ fás nú aon bhreis a bheith a’ teacht air ó lá go lá, nú ó bhliain go bliain, is amhlaidh a bhí sé a’ laíodú, geall leis. Níor fhág so aon fhonn orthu, agus mar sin féin do tháinig a chainnt dò mar a tháinig an t-aos, agus bhí sé chómh ciallmhar is dá mbeadh taibhse an chnuic un.

Lá éigint dá raibh an t-athair a’ dul sa choíll a d’iarraidh adhmaid d’iarr an garsúinín air é ’ bhreith leis. “Ní bhéarfad”, aduairt an t-athair, “mar tá an tseanachairt athá agam rósh’lach, agus b’fhéidir gurb amhl’ a raghfá amú istigh inti!”

“Á, más ea, raghad in áit eile”, aduairt an garsúinín. Is dócha ná raibh puínn tuise un. ’Sé an áit gur shocraigh sé é féin ná amu’ in áirde ar chluais an chapaill! Chuaigh a’ t-athair sa choíll agus do bhí an t-adhmad aige á ghearradh leis, agus d’fhan an garsúinín in áirde ar chluais an chapaill.

Ba ghairid gur bhuail chuige fear ná feaca sé riamh roimis sin—fear breá, mór, deallraitheach, agus do thug sé fé ndeara an rud beag in áirde ar a’ gcapall, nú ar a’ gcluais. Thóg sé anuas ar a bhais é agus bhí sé a’ féachaint air.

“Is diail an éagóir athá déanta agat air sin”, aduairt sé, “más tu a athair”,—leis an bhfear a bhí a’ gearradh an adhmaid.

“Is me”, aduairt é, “gan dearmad, agus cad í an éagóir athá déanta agam air?”

“Ná tugann bia ceart dò”, aduairt an fear. “Sin togha gaiscígh”, aduairt sé, “dá bhfaigheadh sé bia gaiscígh”.

“Is baolach ná beidh puínn gaisce un”, arsan t-athair.

“Béarfadsa liom é uait”, aduairt sé, “ar feadh tamaill, agus tabharfaidh mé bia gaiscígh dò, agus leog liom é aon bhliain amháin is chífir an bhreis a bheidh tagaithe air”.

Níor mhaith leis é ’ leogaint uaidh agus filleadh abhaile a’ triall ar a’ máthair gan é ’ bheith aige, ach do chuaigh a’ fear chómh cruaidh air is gurbh éigint dò é ’ leogaint leis.

Foclóirín

á: “ah!, oh!”
ag: “at”. This preposition is frequently given here as a’ here, as the g is often elided.
amhl’: “thus”. Amhl’ is a reduced form of amhlaidh, and is found in DÓC’s transcription as amhal.
amu’: “outside”, or amuigh in GCh. The pronunciation is /ə’mu/.
an: “the”, the definite article, often given here as a’, reflecting elision of the n.
ann: “there; in it, in him”. This word is pronounced /aun/ when stressed, but /un/ when unstressed (see IWM, paragraph 402). DÓC transcribes the latter as ion, but the i seems quite awkwardly intruded. I have edited the unstressed variant as un.
aos: “age”. Tháinig an t-aos, “he grew up”.
beag: “small”, pronounced /bʹog/.
brách: “judgement, doomsday”. Go brách, “forever”.
cad: “what?” Caidí in DÓC’s transcription for cad í shows the d is slenderised before a third-person pronoun.
cainnt: “speech”, or caint in GCh. The traditional double n is preserved here to show the diphthong, /kaintʹ/. Tháinig a chainnt dò, “he began to speak as a child”.
clann: “children”, with clainne in the genitive, spelt cluinne in the original here.
cnuc: “hill”, or cnoc in GCh, pronounced /knuk/.
cruaidh: “hard”, or crua in GCh, pronounced /kruəgʹ/. Chuaigh sé cruaidh air, “he pleaded with him; he insisted”; see téim ort chóm dian san, “I plead so strongly with you”, in PSD p1197.
deallraitheach: “resplendent, handsome”, with the traditional ll preserved here, showing the diphthong. Pronounced /dʹaurəhəx/.
dearmad: “mistake”, pronounced /dʹarəməd/. This word is thus pronounced only in the phrase gan dearmad, “for sure, without fail, certainly”. Other uses would require dearúd.
diail: “excellent; terrible”, pronounced /dʹiəlʹ/.
éigint: a variant of éigin/éigean found in two senses: 1) “some”, lá éigint, “one day, a certain day”; 2) “necessity”, b’éigint dò, “he had to”.
éis: “track”. This word seems to be rarely used in its original meaning. T’réis, a reduced form of tar éis, meaning “after”, pronounced /trʹeːʃ/.
feadh: “fathom, extent”, pronounced /erʹ fʹag/. Ar feadh, “throughout, during”.
fonn: “longing, desire”. Pronounced /fu:n/. Níor fhág so aon fhonn orthu, possibly meaning “they didn’t like this much”, but I am not sure precisely what it means.
gairid: “short, near”. Ba ghairid go…, “shortly afterwards …”. This is pronounced /gɑrʹidʹ/ or /gʹarʹidʹ/ according to CFBB; DÓC’s transcription points to a broad g.
gaisce: “heroism, exploits”.
gaiscíoch: “hero, champion”.
inead: “unit, place”, or ionad in GCh. In inead, “instead of”. Pronounced /inʹəd/.
laíodaím, laíodú: “to diminish, lesson, get smaller”, or laghdaím, laghdú in GCh.
leogaim, leogaint: “to let, allow”, orligim, ligean in GCh. É leogaint leis, “to let him go with him”. Leogaint uait, “to relinquish, let go”.
me: disjunctive form of the first-person pronoun, pronounced /mʹe/ (or /mʹi/ through raising of the vowel in the vicinity of a nasal cononant). Always in GCh.
mór: “large”, pronounced /muər/.
nú: “or”, , pronounced /nu:/.
sílim, síleadh: “to think, expect”.
salach: “dirty”, spelt s’lach here and pronounced /slɑx/.
socraím, socrú: “to settle, place”. Pronounced /sokə’ri:mʹ, sokə’ru:/.
tagaim, teacht: “to come”, with tagaithe for the past participle, where GCh has tagtha.
taibhse: “appearance; size, bulk”. Taibhse an chnuic, “the size of a mountain”. Pronounced /təiʃi/.
táim, bheith: “to be”, with the relative form athá frequently showing lenition of the t.
togha: “pick, choice”, pronounced /tou/. Togha gaiscígh, “a great warrior, hero”.
tógtha: “‘made’, set up for life”.
tu: disjunctive form of the second person pronoun, pronounced /tu, hu/. Always in GCh.
tuise: “dimension, size”, or toise in GCh.
un: see under ann.