Séadna, caib. 34

Caibideal a Ceathair is Tríochad

An focal úd aduairt Diarmuid Liath i dtaobh Mháire Ghearra, ’sé sin gur bheag aon deireadh oíche ná tagadh sí, do chuir an focal san Séadna ag machnamh.

“’Sea!” ar seisean in’ aigne, “tá an scéal go hait agam. Duart léi go raibh ceangal orm i láthair Dé gan pósadh choíche. Gan amhras do bhí ceangal orm gan í féin ná aon chailín eile mar í do tharrac isteach sa chúntúirt a bhí rómham, de réir mar a mheasas. Duairt an cladhaire úd go dtiocfadh sé am iarraidh chómh luath agus ’bheadh na trí bliana déag caite. Bhíos lándeimhnitheach go dtiocfadh sé. Tá an aimsir caite. Tá sí caite agus gan na trí seachtaine úd d’áireamh. Tá an sparán anso agam fós. Tá sé chómh teann agus ’bhí sé aon lá i gcaitheamh na haimsire. Is mór an iúnadh nár tháinig sé am iarraidh féin nú a d’iarraidh an sparáin. Is deocair a dhéanamh amach cad é an brí atá leis mar scéal. Is dócha, dá mbeadh sé le teacht, go dtiocfadh sé an lá a gheall sé. Ní fheadar cad a chuir de é. Tá aon ní amháin deimhnitheach go leór. Ní har mhaithe liomsa d’fhan sé gan teacht. Thiocfadh se mura mbeadh rud éigin á chosc. Cad a choisc é ar theacht? Cad a chimeád uaim é? Sin í an cheist. Cé ’choisc é ar theacht? Ba mhór an spórt é dá bhfanadh an sparán agam dá ainneóin! Níor úsáideas aon phioc den airgead, ach chun leathair a cheannach, ón lá úd a tógadh uaim an sparán ar an aonach. Níor leog scannradh dhom dul thar fhocal an mhargaidh. B’fhéidir ná raibh aon ghá leis an scannradh. Má bhí sé chómh seasmhach chun an mhargaidh cad ’na thaobh nár tháinig sé nuair a bhí na trí bliana déag istigh! Más rud é nár fhéad sé teacht agus a mhargadh do chur i bhfeidhm nuair a bhí an aimsir istigh, tá gach aon deallramh ná féadfaidh sé baint liom pé úsáid a dhéanfad den airgead. Ní fada go mbainfead triail as an scéal, le cúnamh Dé, pé’n Éirinn é! . . . Is trua chráite ná raibh ’fhios agam ná raibh sé le teacht! . . . Ba mhór an obair di teacht anso gach aon oíche! . . . Ach tá sé socair go daingean ’na haigne go bhfuil an ceangal orm, agus gur ceangal é nách féidir a scaoileadh . . . Tá an scéal go hait againn!”

Bhí sí féin agus a hathair ar an gcéad bheirt a tháinig dhá fhéachaint chómh luath agus d’airíodar aithne agus úrlabhra ’bheith tagaithe dho. Tháinig Máire Ghearra féin go minic ’na dhiaidh sin agus d’inis sí dho go cruínn, ó thosach go deireadh, cad é an saghas an bhreóiteacht a bhí air agus na cómharthaí a lean í. Ní har an mbreóiteacht ná ar na cómharthaíbh a bhíodh Séadna ag cuímhneamh, agus é ag éisteacht léi, ach ar a mhachnamh féin. Conas a neósfadh sé dhi cad é an saghas ceangail a bhí air gan pósadh? Conas a ghlacfadh sise an scéal nuair a neósfí dhi é? Nuair ’airigh sí an scéal ar dtúis i dtaobh an cheangail duairt sí gur cheangal uasal é, agus gur cheangal naofa é. Cad ’déarfadh sí anois dá n-ínstí dhi cad é an saghas é agus cad fé ndeár é? Dá n-ínseadh sé dhi i dtaobh an sparáin agus i dtaobh an Fhir Dhuibh agus i dtaobh an mhargaidh, b’fhéidir gurb amhlaidh a thiocfadh fuath aici dho féin agus ná tiocfadh sí dhá fhéachaint a thuilleadh. Agus conas ’fhéadfadh sé a mhíniú gus a léiriú dhi cad é an saghas an ceangal gan an scéal go léir d’ínsint di! Ar an dtaobh eile den scéal conas ’fhéadfadh sé a fhágáilt níos sia gan ínsint di go raibh dearúd ar a haigne sin i dtaobh an cheangail a bhí air sin. Nuair ’inis sé dhi an chéad lá an ceangal do bheith air do ghlac sí an scéal i gcéill a bhí bunoscionn leis an bhfírinne. D’fhág sé mar sin aici é an uair sin mar cheap sé go gcuirfeadh deireadh na dtrí mblian ndéag deireadh lena shaol, agus ansan gur chuma cad é an saghas an ceangal agus gur chuma cad fé ndeár é ná cad ba bhun leis. B’in é an scéal go léir ar a mhalairt de chuma anois, áfach. Ní raibh aon bhreith aige ar an ndearúd d’fhágáil ar a haigne níos sia. Ní raibh aon dul aige ó fhírinne an scéil a thabhairt di chómh luath agus dob fhéidir é. Ag machnamh agus ag breithniú ar an méid sin oibre a bhí le déanamh aige is ea ’bhíodh sé an fhaid a bhíodh sise dhá ínsint do cad iad na cómharthaí éagsamhlacha do lean an bhreóiteacht a bhí air, agus cad é an neart a bhíodh ann nuair a bhíodh a ndóthain mór ag ceathrar fear le déanamh dhá chimeád gan imeacht as an leabaidh.

An lá ’bhí sé thiar ag an dtigh aici, dhá ínsint di go raibh ceangal air i láthair Dé gan pósadh choíche, ní raibh uaidh ach a chur as a haigne sin amach go raibh aon bhreith go deó aige ar í féin a phósadh. Nuair aduairt sé an focal léi duairt sise focal leis. Ní raibh aon choinne aige leis an bhfocal aduairt sí, ach níor chuir sé puínn suime sa bhfocal an uair sin. Sid é an focal aduairt sí. “Más ceangal uasal duitse é,” ar sise, “ba chóir gur cheangal uasal dómhsa é.” Chrom sé ar fhiafraí dhe féin anois cad é an brí a bhí aici leis an bhfocal san, nú arbh fhéidir gurbh amhlaidh a bheadh ceangal curtha aici uirthi féin, i láthair Dé, gan pósadh choíche!

Bhí smaointe den tsórd san agus nithe den tsórd san agus machnamh den tsórd san ag rith trín’ aigne coitianta agus é ag teacht chuige féin. Ach, bíodh gur chuireadar mórán buartha air, agus mórán ceisnimh agus mórán cé-má-rá, níor chuireadar aon chosc leis an bhfeabhas a bhí ag dul air. Do lean sé ag cur na feóla suas agus ag dul i láidreacht agus i misniúlacht, go dtí go raibh daoine dhá rá go n-iompódh sé amach níos feárr agus níos stóinsithe agus níos curanta ’na shláinte ná mar a bhí sé riamh sula dtáinig an bhreóiteacht air.

Mí díreach tar éis na leapan d’fhágáilt do, do bhuail chuige suas ón sráid, ar muin capaill, fear cínn riain an rí agus fiche marcach in éineacht leis. Bhí a chlóca síoda ar gach fear díobh, agus a chaipín cogaidh, agus a chlaíomh fada síos le maoitheán a chapaill, agus a chlaíomh geárr ’na chrios aige, agus a shleá bhreá fhada fhuínseóige ’na seasamh in áirde aige agus ceann fada caol, de chruaidh gheal ghéar, ag taithneamh agus ag spréacharnaigh sa ghréin ar an sleá, agus na ribíní síoda ag rínce sa ghaoith, thuas idir adhmad agus iarann, ar an sleá. An té ’fhéachfadh ar na fearaibh sin agus do chífeadh na súile glana géara aibiúla, agus na gnúiseanna daingeana gan staon, agus na cúla casa, agus na guailne téagartha neartmhara córacha agus na huchta leathana, agus na mása ramhra troma, na troithe teanna agus na géaga lúfara, agus na dóirne crua, déarfadh sé gan amhras nárbh aon dóithín iad don namhaid a cheapfadh aon chur isteach a dhéanamh orthu!

“’Sea, a Shéadna,” arsan ceann, “tá an tréimhse úd caite. Is dócha go bhfuíl gach ní curtha i dtreó agat um an dtaca so. Is é is fada leis an rí go bhfeicfidh sé thíos in’ aice thu. Is ad iarraidh a thánamair.”

“Tá go maith, a dhuin’ uasail,” arsa Séadna. “Pé rud atá i dtreó ná ná fuil, an rud a gheallas-sa cómhlíonfad é.”

Agus d’imigh sé leó.

Gobnait. Ó, a thiarcais, a Pheig! Tá sé ’na lá gheal!

Cáit. Agus féach! Sid í anso Síle agus a ceann im ucht agus í ’na codladh go sámh!

Nóra. Ba mhithid dod mháthair bheith tagaithe, a Pheig. Dúradar go mbeadh an t-abhras sníte acu sula dtiocfadh an lá orthu.

Peig. Sid í chúinn isteach í.

Máire. ’Sea! a chailíní, an raibh uaigneas oraibh? An bhfuil an scéal críochnaithe? “Seafra,” –– nú –– “Stiabhna”, nú –– greadadh chuige, cad é an ainm seo agam air?

Peig. “Séadna,” a mháthair.

Máire. Ó, ’sea. “Séadna.” An bhfuil sé marbh?

Cáit. Níl, a Mháire. Tá sé imithe le muíntir an rí.

Máire. Chun bheith ag déanamh bróg don rí, is dócha. Féach, a Pheig, ná leog uait iad san go fóill. Ná leog dóibh imeacht mar ’imíodar an oíche eile úd. Thugas-sa rud éigin liom. Beidh scruid againn. Cá bhfuil Síle? ’Na codladh! An daighe is í a dhein an ceart!

CRÍOCH.

Personal names

Seafra: a male name mentioned here derived from the Anglo-Norman Geoffrey or Godfrey, pronounced /ʃafərə/.
Stiabhna: a male name mentioned here that is cognate with the name Stephen. Pronounced /ʃtʹianə/.

Foclóirín

abhras: “the wool or flax to be woven into a garment; bundle of flax”. Pronounced /aurəs/.
aibiúil: “lively”, of eyes.
brí: “meaning”. This word is masculine here, but feminine in the CO.
cas: “curly”.
ceisneamh: “grumbling, murmuring, complaining”. This word is translated in the authorised translation of Séadna as “anxiety and vexation” in chapter 34.
cráite: “pained, tortured”.
cruaidh: “steel”, or cruach in the CO. Pronounced /kruəgʹ/.
cúl: “back”, especially the back of the head, with cúla in the plural where the CO has cúil. Cúla casa, “curly heads”.
cuma: “appearance, condition, form”. Ar a mhalairt de chuma, “otherwise; in a different way; on a different footing”.
dóithín: “someone who can be trusted”. Ní haon dóithín é, “he is not someone to be trifled with”. Pronounced /doː’hiːnʹ/.
fuínseóg: “ash-tree”. Sleá fhuínseóige, “an ashen spear”.
láidreacht: “strength”, pronounced /lɑːdʹirʹəxt/. Dul i láidreacht, “to get stronger, gather strength”.
más: “thigh, buttock, ham”, with mása in the plural.
misniúlacht: “courage, strength”. Dul i misniúlacht, “to gain vigour in a recovery after an illness”.
scruid: “a little feast on the sly; a treat; a snack”. The CO has scroid, but the ui of the original text is retained here as showing the pronunciation.
staon: “wince, flinching”. Gan staon, “unflinching, unyielding”.
stóinsithe: “solidly built, sturdy, strong”.
triail: “trial, test”. Triail a bhaint as an scéal, “to put the matter to the test”.
trua: “pity”. Trua chráite, “a crying shame”, a phrase that is found both as truagh cráite and truagh chráite in the original, presumably by way of typographical errors.

Séadna, caib. 33

Caibideal a Trí is Tríochad

Nuair a dhúisigh sé as a chodladh is amhlaidh a fuair sé é féin agus é ag rá na bhfocal úd d’fhág sé gan chríochnú nuair a bhí sé ag cainnt leis an mnaoi chosnochtaithe ar an gcnuc.

“Bheirim a bhaochas leis an Athair Síoraí a chruthaigh thu! – agus le hÍosa Críost a cheannaigh thu! – agus leis an Sprid Naomh a bheannaigh thu!”

Dar leis féin is sínte ar an bplásóig a bhí sé, agus cheap sé go raibh sí ansúd in’ aice, ach gan radharc a bheith aige uirthi. Nuair a chorraigh sé a lámh agus fuair sé an t-éadach leapan air bhí iúnadh a chroí air. Bhí iúnadh ba mhó ná san air nuair ’fhéach sé ’na thímpall agus ’ chonaic sé fraitheacha an tí. Chrom sé ar mhachnamh agus ar smaoineamh agus ar chur agus ar chúiteamh in’ aigne, a d’iarraidh a dhéanamh amach conas a tháinig sé isteach ón gcnuc. Níorbh fhéidir leis an scéal a thuiscint. D’fhéach sé i dtreó na finneóige. Chonaic sé duine thall in aice na finneóige. Bean dob ea í. An bhean fhritheáilte chéanna a bhí ag tabhairt aire do Dhiarmuid Liath nuair a bhí an bhreóiteacht air, is í a bhí ann! Tháinig iúnadh agus alltacht ar fad ar Shéadna nuair a chonaic sé í sin. Ní fheidir sé ’en tsaol cad a thug ann í, ná cad a thug é féin san áit ’na raibh sé, agus gur amu’ ar an gcnuc, ar an bplásóig, do shín sé chun codlata i dtosach na hoíche roim ré, dar leis. Cad a thug isteach ón gcnuc é? Nú má tháinig sé féin isteach conas nár chuímhin leis teacht isteach? An amhlaidh a shiúlaigh sé isteach agus é ’na chodladh? Do mhothaigh sé a chnámha teinn. D’fhéach sé ar a dhá láimh. Ní raibh iontu ach na cnámha. Chuir sé lámh síos ar a chliabh. Bhí na heasnaíocha chómh lom aige le seanachiseán!

“Ní fheadar ó thalamh an domhain,” ar seisean, in’ aigne féin, “cad ’tá imithe orm!”

Ghlaeigh sé ar an mnaoi. Níor aithin sé a ghlór féin bhí an glór chómh lag san. Phreab sise chuige anall láithreach. “Ó, moladh go deó le Dia! a Shéadna,” ar sise, “tá do chiall agus do mheabhair agat fé dheireadh! Tá sé curtha dhíot agat. Níl baol ort anois, le cúnamh Dé.”

“Cad ’tá curtha dhíom agam?” ar seisean.

“Tá,” ar sise, “an t-éagruas cínn ba mheasa dár bhuail riamh umam. Ach tá sé imithe, baochas mór le Dia dá chionn! Ná labhair a thuilleadh anois, taíonn tú rólag chun puínn cainnte ’dhéanamh. Ní fada go mbeidh tú láidir do dhóthain chuige, le cúnamh Dé. Tá deoch anso agam duit. Ól uaim é. Déanfaidh sé maitheas duit. Sin é!”

“An fada ’táim anso, a Mháire?” ar seisean.

“Tá trí seachtaine ó thánagsa,” ar sise, “agus is dó’ liom go rabhais breóite trí lá sular cuireadh fios orm.”

Do luigh Séadna siar agus dhún sé a shúile, ach ní chun codlata é.

“Trí seachtmhaine!” ar seisean in’ aigne. “Cad ’tá imithe orm in aon chor? A Mháire!” ar seisean leis an mnaoi.

“Teacht! a Shéadna,” ar sise.

“An bhfuil aon tuairim agat den chuma ’na dtáinig an bhreóiteacht orm?” ar seisean.

“D’airíos iad á rá,” ar sise, “gur dhócha gurbh amhlaidh a chodlais amu’ agus gur buaileadh drochní éigin ar do cheann. Bhí an ceann go han-olc agat pé’n Éirinn é. Bhí sé go holc i gcaitheamh na haimsire go léir. Is ar éigin ’fhéadadh ceathrar thu ’chimeád sa leabaidh uaireanta. Ach pé mearathall a bhí air tá sé imithe. Is geárr go mbeidh tú chómh maith agus ’bhís riamh. Codail greas anois, a lao. Ná dein a thuilleadh cainnte go fóill. Ní raghadh puínn cainnte dhuit fós ach go holc. An codladh is é ’dhéanfaidh tairbhe dhuit. Luigh siar anois, a mhic ó, agus féach an bhféadfá greas maith codlata ’dhéanamh, go breá agus go socair agus go sámh.” Agus do shocraigh sí an peiliúr féna cheann. “Sin é!” ar sise. “Ná labhair a thuilleadh anois go fóill.”

Dhún sé a shúile dhá leogaint air gur ag titim ’na chodladh a bhí sé. In inead aon chodlata ’dhéanamh, áfach, is amhlaidh a dhírigh sé ar mhachnamh. Bhí cúis mhachnaimh aige. Trí seachtaine imithe, má b’fhíor cainnt na mná fritheáilte, agus go dtabharfadh sé féin an leabhar ná raibh thar trí huaire a’ chloig ó bhí sé amu’ ar an gcnuc, ar an bplásóig chúnlaigh, ag cainnt leis an mnaoi chosnochtaithe! Pé cor a thabharfadh sé dho féin ní fhéadfadh sé a thuilleadh aimsire ’dh’fháil ann. Agus ansan, ’na choinnibh sin thall, cad a bheir chómh lag é agus a bhí sé! Cad a bheir chómh lom é! Bhí sé chómh lag, chómh lom, chómh snoíte amach agus ’bheadh duine go mbeadh ráithe luíocháin curtha dhe aige! Conas ’fhéadfadh a leithéid d’athrú teacht ar a cholainn agus ar a bhallaibh beatha in aon trí huaire a’ chloig amháin! Má bhí teinneas agus breóiteacht agus trioblóid air chómh mór agus aduairt an bhean, nárbh uathásach an obair a rá nár fhan aon phioc dá chuímhne aige! Pé troime ná sáimhe codlata a bheadh ar dhuine, nuair a dhúiseódh sé as a chodladh bheadh tuairim éigin aige d’fhaid nú de ghiorracht na haimsire a bheadh caite sa chodladh aige, bíodh is ná cuímhneódh sé ar aon ní dár thit amach do i gcaitheamh na haimsire. Níor mhar sin do Shéadna. Ní hé amháin go raibh gach ar thit amach do imithe as a chuímhne glan, ach bhí an aimsir féin imithe uaidh glan. Thuig sé in’ aigne go raibh trí huaire a’ chloig, nú mar sin, ó bhí sé ar an gcnuc ag cainnt leis an mnaoi chosnochtaithe, agus thuig sé in’ aigne nárbh fhéidir a thuilleadh aimsire ’bheith ann. Cá bhfuaradh na trí seachtaine! B’in í an cheist.

Bhí an aimsir imithe glan as a chuímhne agus as a aigne. Thabharfadh sé an leabhar ná raibh thar trí huaire ’ chloig nú mar sin ó bhí sé sa phlásóig ar an gcnuc ag cainnt leis an mnaoi chosnochtaithe. Ní raibh aon bhlúire cuímhne aige ar ar thit amach do ón neómat a scar sí leis go dtí an neómat ’na dtáinig a mheabhair do ar a leabaidh. Bhí an aimsir sin, agus ar thit amach do i gcaitheamh na haimsire sin, agus an méid dá mheabhair agus dá chuímhne a bhí ag gabháil leis an aimsir sin, chómh glan as a aigne agus dá ngeárrthí amach as a cheann le sciain iad. Ní raibh blúire cuímhne aige ar an lá breá a bhí aige ar an gcnuc, ná ar an radharc álainn, ná ar na dúthaíbh breátha, ná ar shiúl na gcnuc do, ná ar phiocadh na mónadán do, ná ar an sólaist a thug Neans do, ná ar an gcuma ’nar fhíll sé abhaile, ná ar an sníomh a bhí ar a aigne agus é ag feitheamh leis an bhFear nDubh, ná ar theacht an Fhir Dhuibh, ná ar an abhcóidíocht a bhí eatarthu, ná ar an gcuma ’nar scaradar le chéile.

Ba chuímhin leis, áfach, na trí bliana déag do bheith istigh.

“Inniu atá sé le teacht,” ar seisean, in’ aigne féin. “Is olc an t-am é agus me chómh lag so. –– Ach cad é sin agam dá rá?” ar seisean arís. “Deir sí seo go bhfuil trí seachtaine ó buaileadh breóite me! Ní rabhas breóite inné. La ’rna mháireach an lae inné a bhí sé le teacht. Is éagsamhlach an scéal é má tá trí seachtaine idir inné agus inniu! Agus má táid na trí seachtaine ann tá an lá imithe agus an cladhaire úd gan teacht! B’fhéidir ná tiocfadh sé in aon chor! Is greannúr na trí seachtaine iad! Ca bhfuil an tslí dhóibh! Níl tar trí huaire ’ chloig ó bhíos ag cainnt léi, agus ag éisteacht léi, agus ag féachaint uirthi. Ó, is í an t-aingeal í! Is í an t-aingeal solais í!”

D’fhan sé ar feadh i bhfad ag cuímhneamh uirthi, ar a gnúis álainn, agus ar an solas a bhí as a súilibh agus ar a héadan agus ar a béal. Chuímhnigh sé ar an gcuma ’na ndeigh an solas óna súilibh sin isteach ’na shúilibh féin agus siar ’na cheann agus síos ’na chroí. Ba chuímhin leis an chainnt aduairt sé féin nuair a mhothaigh sé an t-áthas a tháinig air agus nuair a bhí sé ag gabháil a bhaochais leis an Athair Síoraí a chruthaigh í agus leis an Aon-Mhac a cheannaigh í agus leis an Sprid Naomh a bheannaigh í. Ba chuímhin leis gur labhair sise ach níor chuímhin leis anois cad ’duairt sí. Ba chuímhin leis gur airigh sé a glór agus guth a cainnte, ach níor chuímhin leis gur thuig sé an chainnt. Ní raibh aon bhlúire cuímhne aige ar bhrí na cainnte. Pé fada gairid do leanfadh sé ag machnamh níorbh fhéidir leis ’dh’fháil in’ aigne go raibh d’aimsir idir é agus an uair a scar sé léi ar an gcnuc ach an t-aon tamall amháin den oíche, trí huaire ’ chloig nú mar sin. An codladh a tháinig air nuair a bhí sí ag scarúint leis, b’in é an codladh as a raibh sé tar éis dúiseacht an neómat
san, dar leis.

Tháinig Diarmuid Liath dhá fhéachaint.

“Cad é an fhaid aimsire atá ó buaileadh breóite me, a Dhiarmuid?” ar seisean le Diarmuid. “Nílim róchruínn air.”

“Ní mar sin dómhsa san,” arsa Diarmuid, “táim cruínn go maith air agus ní hiúnadh dhom san. Is maith an ceart dom bheith cruínn air. Ní fada go mbeidh trí seachtaine ann. Ní baol go dtáinig an aimsir i ganfhios orm. Chómh luath agus d’airigh Micil go rabhais id luí do phreab sé aníos agus b’éigean dom féin an siopa ’sheasamh, agus gan me oiriúnach air ach go holc. Níl aon oíche ó buaileadh breóite thu nár tháinig sé aníos. Théadh sé síos arís ar eirí lae, ach má théadh ba bheag an mhaith thíos é. ’Na chodladh sa tsiopa is ea do gheibhtí é nuair a thagadh daoine isteach ag lorg leathair. D’fhanadh sé anso ag tabhairt cúnta don mhnaoi fhritheáilte go dtí go dtagadh Máire Ghearra. Is beag aon deireadh oíche ná tagadh Máire. Bhí sí anso ar maidin inniu sula ndeigh Micil síos, ach ní raibh aon léas ded mheabhair tagaithe dhuitse an uair sin. Ní aithneófá éinne. Ní fheaca féin riamh aon duine breóite chómh glan as a mheabhair agus ’bhís i gcaitheamh na haimsire go léir. Ní raibh húm ná hám ionat. Nuair a bhíos-sa breóite bhí spreabhraídí orm, ach má bhí féin ní rabhas as mo mheabhair ar fad. Bhí ciall agus cuímhne agam ar chuma éigin. D’aithnínn na daoine agus do thuiginn a gcainnt agus do labhrainn leó, bíodh is ná raibh puínn cruinnis lem chainnt uaireanta. Ach oiread agus aon fhocal amháin ní raibh le fáil uaitse amach as do bhéal. De réir mar adeirtear liom ní dó’ liom go dtáinig oiread agus aon smiog amháin cainnte amach as do bhéal ón lá a buaileadh breóite thu go dtí gur labhrais inniu le Máire ’níon Airt. Ní hé sin féin, ach ba dhó’ le duine ná raibh aon mhothú ionat. Ní raibh aon tsuím agat in aon rud. Ní raibh aon choinne ag éinne go dtiocfá as. Bhí an sagart anso go minic agus do theip air aon fhocal ’fháil asat. Is dócha nách fada go mbeidh sé anso anois, agus geallaim dhuit gurb air a bheidh an iúnadh agus an t-áthas. Beidh iúnadh agus áthas ar gach éinne. Ní raibh aon tsúil ag éinne go gcurfá dhíot é. Ach ambasa tá sé curtha dhíot agat, baochas mór le Dia dá chionn! An té ’fhéachfadh ort anois níor dhó’ leis in aon chor gur tu an fear céanna a bhí ansan inné. Níor fhéad éinne a dhéanamh amach cad a bhí ort. Duairt an bhean fhritheáilte gurbh éagruas cínn é, ach ní dó’ liom gur chreid éinne í. Chuir an sagart beirt nú triúr dochtúirí anso i gcaitheamh na haimsire féachaint an bhféadfaidís aon rud a dhéanamh dhuit. Níor dhein éinne acu ach féachaint ort agus imeacht. Ní fheacaís a leithéid de chéimaighrá riamh agus ’bhí orainn go léir.”

Bhailigh Séadna fírinne an scéil mar sin ó chómharsain agus ó chómharsain eile, agus fé dheireadh do chuaigh ’na luí air nárbh fholáir nú bhí an aimsir ann, pé cuma ’na bhfuaradh an tslí dhi. Ach conas a fuaradh an tslí, nú conas ’fhéadfadh breis agus trí seachtaine ’bheith caite agus gan in’ aigne, i gcoinnibh na dtrí seachtaine, ach trí huaire ’ chloig, do theip glan air a dhéanamh amach, agus b’éigean do éirí as.

Ach ba mhar a chéile é. Chómh luath agus a tháinig an chiall agus an mheabhair dò thosnaigh sé ar dhul i bhfeabhas go tiubh. Thosnaigh an fheóil ar theacht. Dá loime ’bhíodar na heasnaíocha aige níorbh fhada go rabhadar ag dul ó chómhaireamh. Ba gheárr go raibh na géaga ag dul i ngairbhe dá chaoile a bhíodar. Tháinig sé chuige féin níos tapúla ná mar a tháinig Diarmuid Liath féin. Má chuir an saghas luíocháin a bhí air amú daoine, chuir an t-éirí a bhí déanta aige amú níos mó iad. Nuair a chonaic daoine an saghas galair a bhí air agus an chuma ’na raibh sé gan mheabhair gan chiall gan aithne gan úrlabhra, duairt cuid acu ná raibh aon bhreith aige go deó ar éirí as an leabaidh ’na raibh sé. Duairt tuilleadh acu dá ráiníodh go gcuirfeadh sé an bhreóiteacht de gur bheag an mhaith dho san, mar ná beadh sé choíche ach in’ amadán, agus gurbh fhearra dho bás d’fháil ná bheith ’na shampla ar an gcuma san os cómhair na ndaoine. Duairt tuilleadh go mbeadh an scéal níosa mheasa aige ná san féin, mar go raibh a chainnt chómh míllte lena chiall agus dá maireadh sé cheithre fichid blian ná labharfadh sé aon fhocal i gcaitheamh a shaeil.

Nuair a fuaradar go léir go raibh sé ’na shuí agus ag teacht chuige féin go tiubh, agus a chainnt aige, go hálainn agus go bríomhar, agus gan lóipín ná lúb ar lár ar a chiall ná ar a mheabhair, ach é chómh gunta chómh géarchúiseach agus a bhí sé riamh, bhí áthas mór orthu gan amhras, ach bhí oiread iúnadh orthu agus a bhí d’áthas orthu, agus geallaim dhuit go raibh cathú a ndóthain orthu nár éisteadar go dtí go mbéadh ’ fhios acu cad a dhéanfadh sé. Is é rud adeiridís eatarthu féin ná, “Dá mb’éinne eile ’bheadh ann ach é féin d’fhéadfadh duine tuairim éigin a thabhairt fén rud a dhéanfadh sé, ach níor thug éinne riamh fós aon tuairim fé siúd ach tuairim a chuaigh amú.”

Nóta

Níorbh fhéidir leis dh’fháil in’ aigne: the original edition had d’fháil, but there is no infinitival particle in Irish, and the sense suits the insertion of a proleptic particle. It is possible that omission of lenition of the d was a typographical error in the original.

Foclóirín

céimaighrá: “bewilderment, confusion of ideas, puzzlement”. This word is given in FdS, but is not found in PSD or FGB and the etymology, derivation and correct spelling of it are unclear. Pronounced /kʹeːmʹəirɑː/ according to Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna, where chéimaighrádh in the original is transcribed as chémayrá.
coinne: “meeting”. ’Na choinnibh sin thall, “on the other hand”.
cómhaireamh: “count, calculation”. Dul ó chómhaireamh, “to be impossible to count”.
cor: “throw, cast; condition, situation”. Pé cor a thabharfadh sé dho féin, “however he looked at it; no matter what he did”, literally “whatever turn he gave himself”.
drochní: “something bad”, and by extension, “an illness or infection”. Drochní bhualadh ort, “to get or be attacked by an infection”.
éadach: “cloth”. Éadach leapan, “bedclothes”.
gairbhe: “roughness, coarseness” or “stoutness”. Dul i ngairbhe, “to become stouter”. Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna transcribes as gairivi, but I expected /gɑ’rʹiː/ for this word.
giorracht: “shortness”, of a period of time.
húm: found in the phrase ní raibh húm ná hám ionat, “you were incapable of uttering a peep, you were unable to say a single word”.
lár: “ground”. Ar lár, “missing”.
léas: “ray, glimmer”.
lóipín: “a stocking worn without the shoe or a stocking without the vamp; a defect; a screw loose mentally”.
lúb: “twist, bend”. Lúb ar lár, “a dropped stitch in knitting; a defect or weak point”.
ó:“from”. Ól uaim é!, “take it and drink it”, with uaim showing the passage of the drink from the speaker.
peiliúr: “pillow”, or piliúr in the CO. Pronounced /pʹe’lʹuːr/.
sampla: “example”. Sampla os cómhair na ndaoine, “an object of public pity”. This word probably should have an epenthetic vowel, /saumpələ/, but is transcribed without in Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna.
scaraim, scarúint: “to part, separate”, or scaraim, scaradh in the CO.
téim, dul: “to go”. With do: ní raghadh puínn cainnte dhuit, “too much talk will not suit you, will not do you good”.

Séadna caib. 32

Caibideal a Dó is Tríochad

Do stad Séadna ag féachaint air. Chimil sé a lámh dá shúilibh agus d’fhéach sé arís air. D’fhéach an bheirt in sna súilibh ar a chéile ar feadh tamaill.

“Is tu an diabhal!” arsa Séadna, fé dheireadh.

“Ní bhainfeadh an diabhal féin an bheárna dhíotsa!” arsan Fear Dubh. “Cheapas go gcuirfeadh an t-airgead amú thu. Is annamh duine a gheibheann é ná deineann aimhleas do féin agus b’fhéidir dá lán eile, mar gheall air. Tagann aimhleas dá bhárr don té a gheibheann é agus aimhleas don té ná faigheann é. An té ’ gheibheann é tagtar ar an mbóthar roimis san oíche agus maraítear é chun an airgid a bhaint de. Is é an té ná faigheann an t-airgead a mharaíonn an té a gheibheann é. Sin aimhleas don bheirt sin de bhárr an airgid. Deineann an t-airgead fiche aimhleas nách iad san. Is mó duine ’ chailleann a mheabhair le baois agus le huabhar agus le mór-is-fiú, a bheadh úmhal go maith dá mbéadh sé dealbh. Is mó duine a dheineann ciorrú ar a shaol le meisceóireacht nuair a bhíonn a phócaí lán, agus go mairfeadh sé céad dá mbeidís folamh.”

“Is dó’ liom go bhfuil iarracht de dhearúd ort sa méid sin,” arsa Séadna. “An fear úd a mharódh duine chun an airgid d’fháil, cad ba ghá dho an marú san do dhéanamh dá mbeadh a dhóthain airgid aige féin? Measaimse go gcuireann pócaí folmha daoine ar a n-aimhleas chómh minic agus ’ chuirid na pócaí lána ar a n-aimhleas iad. Is dócha gur eól duit an seanfhocal: ‘Teaspach dearg nú fíor-riachtanas an dá ní is feárr chun duine ’ chur ar a aimhleas.’”

“Sin é ball, díreach, ’nar mhillis-se mise glan,” arsan Fear Dubh. “Bhí an fíor-riachtanas ar dtúis ort agus níor dhein sé aimhleas duit. Dheinis an déirc nuair ná raibh agat ach na trí scillinge. Nuair a chonac san bhí ’ fhios agam ná déanfadh an riachtanas ba ghéire aon aimhleas duit. Bhíos lándeimhnitheach go ndéanfadh an saibhreas duit an rud a theip ar an riachtanas. Níor dhein. Nuair a chonac ná raibh aon bheann agat ar an saibhreas ach chómh beag leis an riachtanas cheapas teacht ort ar shlí eile. Chuireas an namhaid eile úd id threó. Is mór é m’eólas ar dhaoinibh agus is dlúth é mo thaithí orthu. Is minic a chonac duine ná déanfadh riachtanas aimhleas do, agus is minic a chonac duine ná déanfadh saidhbhreas aimhleas do. Ach is annamh riamh a chonac duine ná bainfeadh an namhaid eile úd dá bhonnaibh é. Níor bhain an namhaid eile sin thusa ded bhonnaibh agus bhain sin mise dem bonnaibh. Tá teipithe orm a dhéanamh amach cad é an saghas duine thu in aon chor.”

“Namhaid! namhaid! a thugann tú uirthi!” arsa Séadna. “Ní namhaid í, agus is rómhaith is eól duitse nách ea. Ní tusa ’ chuir im threó í. Is é Dia ’ chuir im threó í, moladh go deó leis! Dá mbeadh a leithéid agatsa le cur im threó ní baol ná go gcurfá a malairt siúd im threó. Dá mbeadh namhaid agat á toghadh dhom gan amhras do thoghfá namhaid i gceart. Cuir uait an camastaíol. Inis an fhírinne. Ní thaithneann an fhírinne leat, ní nách iúnadh, ach tá ort an fhírinne d’ínsint sa chathaoir sin dá mhéid fuath atá agat di. Inis an fhírinne dhom. Cad chuige dhuit namhaid a thabhairt uirthi siúd, agus cad chuige dhuit a rá gur tusa ’ chuir im threó í?”

“Dá mhéid í do chiall agus do thuiscint ní thuigeann tú mo ghnósa,” arsan Fear Dubh. “Is dó’ leatsa gur óna namhaid a thagann mí-ádh agus mífhoirtiún agus aimhleas ar dhuine. Tá dearúd mór ort. Caradas agus muíntearthas agus grá agus ionúine is iad a tharraigeann chun aimhleasa leath an tsaeil, ní hea, ach formhór an tsaeil. Beidh duine ar a chosaint féin in aghaidh a namhad ach ní bheidh sé ar a chosaint féin in aghaidh a charad. Má gheibheann duine cómhairle a aimhleasa óna namhaid ní ghlacfaidh sé an chómhairle. Déanfaidh duine rud ar a charaid ná déanfadh sé choíche uaidh féin. In aghaidh an aon duine amháin a dheineann a aimhleas as a chómhairle féin, tá fiche duine agus is cómhairle ó charaid a chuireann suas chuige iad. Dá leogtí dhóibh féin b’fhéidir gurb é a leas a dhéanfaidís. Dá mba ó namhaid a gheóbhaidís an chómhairle ní baol go nglacfaidís an chómhairle. Is minic a dhein duine a leas le diúltú do chómhairle a gheóbhadh sé ó namhaid. Ní hóna namhaid a bhíonn duine i gcúntúirt a aimhleasa choíche ach óna cháirdibh. Dá dhílse é an caradas is ea is mó an chúntúirt agus is measa an t-aimhleas, mar is ea is tugtha an géilleadh. Más grá do mhnaoi a bheidh ag seóladh an duine ar a aimhleas, sin deireadh le cómhairle leasa agus sin deireadh le cosaint ag an nduine sin air féin. Sin deireadh le ciall agus le meabhair agus le tuiscint agus le breithiúntas an duine sin. Dá fheabhas í an bhean is ea is críochnaithe an mhíchiall sa bhfear. Má thugann bean álainn, fhónta, chiallmhar, dhathúil, óg, grá a croí go hiomlán don fhear san, agus eisean di sin, déanfaidh an fear san éagóir ar a bhreithiúntas féin agus déanfaidh sé a aimhleas os cómhair a shúl níos túisce ná mar a dhéanfadh sé rud ba dhó’ leis ná taithnfeadh léise. Agus déanfaidh sise an cleas céanna díreach níos túisce ná mar a dhéanfadh sí an rud ba dhó’ léi ná taithnfeadh leis sin. Tá breall ar an seanfhocal san aon ní amháin sin, pé’n Éirinn é. Is maith an rud teaspach dearg chun duine ’ chur ar a aimhleas, agus is maith an rud fíor-riachtanas chun duine ’ chur ar a aimhleas, ach tá rud is feárr chuige ná aon taobh acu, ’sé sin grá, nú caradas, nú ionúine. Tá daoine thíos in ifreann anois agam, daoine a dhein aimhleas dóibh féin mar gheall ar ghrá nú ar charadas, agus ní baol go mbeidís ann dá mba ná beadh chun iad do chur ann ach teaspach nú riachtanas. Is mó fear agus bean gur theip orm glan aon dochar a dhéanamh dóibh le teaspach ná le riachtanas, agus nár sheasaimh i bhfad gan aimhleas a dhéanamh dóibh féin nuair a chuireas an namhaid eile úd ’na dtreó. Chuireas, mar aduart leat, an namhaid eile úd id threósa, ach ní raibh aon ní dá bhárr agam. Rud is annamh dom, do theip orm aon bhúntáiste ’ bhreith ort. Ní dó’ liom gur duine thu in aon chor, i gceart. Ní thaithneann leat me ’ thabhairt namhaid uirthi. Nách í an namhaid is namhadaí ag duine an namhaid is mó ’ dhéanfaidh d’aimhleas do?”

“Tugaim an t-éitheach duit amach as do bhéal féin,” arsa Séadna. “Níor dhein sí aon aimhleas dómhsa agus dá bhrí sin is bréag duit namhaid a thabhairt uirthi.”

“Níor dhein sí aimhleas duit, ach ní huirthi is ceart a bhaochas san do bheith, ná ormsa. Dhein sí a dícheall chuige agus dheineas-sa mo dhícheall chuige. Dhein sise a dícheall trí mhéid a grá dhuit. Dheineas-sa mo dhícheall agus geallaim dhuit nách trí ghrá dhuit é. Theip an cluiche orainn araon. D’imreas an cheárd is feárr a bhí agam ort, ach tá buaite agat orm.”

“Ní mholaim do cheárd,” arsa Séadna, “pé meas atá agat féin uirthi. Mheasas a rá ‘nár chúitíthear do shaothar leat!’ ach crosaim arís tu. Deirim ó chroí leat, go gcúitíthear do shaothar leat! Ba mhór an trua a leithéid de shaothar a dhul gan a chúiteamh. Chuiris namhaid, dar leat, im threósa. Measaim gur dheinis dearúd i mball éigin id chúntaisí. Ní mar a braitear a bítear go minic. Thugais airgead dómhsa le hionchas go ndéanfadh sé aimhleas dom. Theip ort i dtaobh an airgid. Chuiris an namhaid eile, mar adeirir, im threó. Do theip ort sa tarna cluiche fé mar a theip ort sa chéad chluiche. Inis dom go cruínn cad air go bhfuil a mhilleán agat an cluiche do dhul id choinnibh. Labhair cruínn, léir. Ní thaithneann fánaíocht cainnte liom. Gan amhras is tu ’ chuir im threó an t-airgead. Ní chreidim uait gur chuiris aon ní eile im threó. Táir ró-oilte ar an éitheach. Ní féidir do dhuine rud a chreidiúint uait mura bhfeicidh a dhá shúil féin é. Inis an fhírinne dhom.”

“Ínsim an fhírinne uaireanta,” arsan Fear Dubh, “agus neósfad anois í. Neósfad duit í i dtreó go bhfeicfidh do dhá shúil féin í. Is maith liom í ’ dh’ínsint duit mar tá ’ fhios agam ná taithnfidh sí go rómhaith leat. Cheapas go gcomáinfeadh an t-airgead amú thu mar a chomáineann sé gach éinne a gheibheann é, nách mór. Cheapas nárbh fhada go mbéithá agam gan puínn ded dhua ’ fháil. Nuair a fuaras ar an aonach tu ag ceannach an chapaill mheasas go rabhais agam láithreach. Cheapas go raibh do phort seinnte, nách mór sula raibh sé tosnaithe i gceart. Nuair a chonac ag imeacht tu agus gan an ceannach déanta bhí iúnadh orm cad a bhí ag cur ort. Thugas tarcaisne dhuit ós comhair na ndaoine féachaint an bhfíllfá agus an t-airgead do dhíol. Níor fhillis. Chromais do cheann agus do rithis leat féin mar a dhéanfadh spreallairín madra ––”

“Tuigim,” arsa Séadna. “Comáin leat.”

“Tá óigbhean ansan thiar,” arsan Fear Dubh, “agus ón lá a baisteadh í go dtí an lá atá inniu ann tá teipithe orm glan filleadh ná feacadh ’ bhaint as a toil ná as a haigne. Pé toirmeasc a chuirim ’na treó ní bhaineann sé aon bharrathuisle aisti. Bhí sí ag teacht ón sráid tráthnóna. Chuireas ríghneas uirthi. Thit a codladh uirthi i lúib den bhóthar. Nuair a dhúisigh sí as a codladh bhí sé in am mhairbh na hoíche. Ghluais sí fé dhéin an bhaile agus í ag crith le heagla. Nuair a bhí sí ag déanamh siar ar Bhóthar na Bró cé ’ bheadh ar lár an bhóthair ann roímpi ach an sprid. Shíleas go dtitfeadh an t-anam aisti. Chuireas me féin id chlósa. Bhuaileas tháirsi amach. D’aithin sí thusa ionam. Dheineas ceann ar aghaidh ar an sprid agus scian choise duíbhe im láimh agam, mar dhea. Ba gheárr go raibh deireadh leis an sprid. Ansan d’fhilleas ar an óigmhnaoi agus dheineas í ’ thionnlacan siar isteach go doras tí a hathar.”

“Dá mbeadh ’ fhios aici cé ’ bhí dhá tionnlacan!” arsa Séadna.

“Cheap sí gur tusa a bhí dhá tionnlacan,”
arsan Fear Dubh, “agus is dó’ liom go raibh iarracht de mhóráil uirthi a rá gur chuir aon duine é féin ’na leithéid de chúntúirt ar a son. As san amach tháinig árdurraim aici dhuitse. Ní fheacaís daonnaí riamh sa chás ’na raibh sí ón oíche sin amach. Bhí an scéal aici díreach mar a bhí ag an bhfile úd aduairt:–

‘Is bocht an toisc an toisc go bhfuilim i bpéin;
Mo thuiscint óm thoil, is mo thoil ag dridim óm chéill!
Ní thuigeann mo thoil an toil dom thuiscint is léir;
Nú má thuigeann ní toil léi ach toil a tuisceana féin!’

“Bhí ’ fhios ag an gcailín mbocht go raibh a toil ag imeacht bunoscionn lena ciall, a toil dhá tiomáint agus a ciall dhá tarrac siar; a toil ag tabhairt a croí agus a haigne suas duitse, agus a ciall dhá thispeáint di go soiléir go raibh óinseach aici dá dhéanamh di féin mar gheall ort. Bhí an chaismirt chómh dian san ’na haigne gur imigh a goile uaithi agus ná féadadh sí aon néal den oíche do chodladh. Nuair a chíodh sí thusa, agus dob ormsa a bhaochas gur mhinic sin, ba bheag ná go n-imíodh a raibh de mheabhair ’en tsaol aici amach as a ceann agus as a haigne. ’Na dhiaidh san, nuair a thuigeadh sí í féin, ba dhó’ leat go ndéanfadh dhá leath dá croí le náire agus le ceann-fé agus le cathú. Fé dheireadh chuir sí chút an bhainntreach, mar is eól duit.”

“Go gcúitíthear do shaothar leat!” arsa Séadna go dúthrachtach.

“Tá sé cúitithe liom cheana go hiomlán,” arsan Fear Dubh, “agus is ortsa atá a bhaochas agam. Is mise ’ chuir id threó í. Ná bíodh aon phioc dá mhearathall ort. Do chuireas id threó í agus do chimeádas id threó í. Do thuigis méid a maitheasa. Do thuigis feabhas agus uaisleacht a haigne. Do bhreithnís áilleacht a snua agus a cló agus a pearsan gan locht. Ní raibh bean eile ar t’aithne in aon ghaobhar do bheith chómh dathúil léi. Is doimhinn, dorcha, dúblálta an fear thu. Is beag é eólas éinne ar an rud a bhíonn istigh id chroí nuair a oireann duit é ’ chimeád agat féin, ach níor fhéadais a chimeád uaimse conas a bhí an scéal agat ’na taobh súd. Dá dhoimhne agus dá dhoirche é do chroí níor fhéadais an t-eólas a chimeád uaimse go raibh a grá súd chómh láidir chómh daingean ionat agus ’ bhí grá do mhnaoi i gcroí aon fhir dár mhair riamh. Níor mheasas go raibh an fear san beó ar an saol so d’fhéadfadh cur ’na choinnibh! Is beag má chuir aon rud riamh oiread iúnadh orm agus ’ chuir an freagra úd a thugais ar an mbainntrigh. Má dheineas dícheall riamh do dheineas an uair sin é, chun tusa ’ chur i dtreó ná féadfá tarrac siar. Do bhuais orm d’ainneóin mo dhíchill. An bhean is feárr in Éirinn chuiris ód chroí í agus a grá greamaithe ionat! Chuiris ód chroí í agus a croí dá réabadh le grá dhuit! Ní fheadar an duine daonna in aon chor thu! Ba chuma leat dá gcurthá san uaigh í! Cad é an díobháil dom ach an chúis. Do chroí féin agus a croí sin do stracadh óna chéile ––ar son an ––”

“Críochnaigh é!” arsa Séadna.

“Ar son an tÉ atá thuas!” arsan Fear Dubh. “‘Slánaitheoir’ a thugann sibh air. Sin é an gníomh a thug an lámh uachtair duit ormsa. Sin é an gníomh lenar bhrúis agus lenar mhillis me, agus ní hé do chuid déarca gan áird gan tairbhe.”

“Tá a lán cainnte déanta agat,” arsa Séadna, “ach sa chainnt go léir níl ínste agat ach taobh den scéal. Is fíor dhuit go gcuireann grá agus caradas agus muíntearthas agus ionúine a lán daoine ar a n-aimhleas. Ach nách mór an iúnadh ná feiceann tú go gcuirid na nithe céanna san a lán daoine ar a leas leis? Déanfaidh duine rud ar a charaid ná déanfadh sé choíche uaidh féin. Agus déanfaidh duine a leas go minic, ar chómhairle mhaith ó chara dhílis chiallmhar, an uair, b’fhéidir, gurb é a aimhleas a dhéanfadh sé dá mba ná béadh an cara san aige chun na cómhairle sin a thabhairt do san am chóir. ‘Más grá do mhnaoi,’ arsa tusa, ‘a bheidh ag seóladh an duine ar a aimhleas, sin deireadh le cosaint ag an nduine air féin.’ Tá go maith. Ach cuir i gcás gur bean fhónta chiallmhar an bhean, bean a bhreithneóidh ’na haigne go géar agus go cruínn na nithe a bheadh aimhleasta don fhear san, agus a dhéanfaidh a dícheall ar é ’ mhealladh uathu, bean a bheidh coitianta ag guí chun Dé ar son an fhir sin, dhá iarraidh ar Dhia é ’ chur bunoscionn le gach drochní agus a aigne do spriocadh chun an ruda a dhéanfaidh tairbhe anama agus chuirp do, bean a dhéanfaidh úsáid den ghrá atá ag an bhfear san di chun a chur ’ fhiachaibh air an drochní a thaithneann leis féin do sheachnadh agus an rud fónta a thaithneann léise do dhéanamh, nách dó’ leat gur maith an cúnamh, i dteannta grásta Dé, an bhean san chun an fhir sin do chur ar a leas agus chun é ’ chimeád ón’ aimhleas? Dar leatsa níl ach ciall chun duine ’ chur ar a leas, nú míchiall chun é ’ chur ar a aimhleas. Dheinis féin aimhleas botúnta dhuit féin aon uair amháin. Ba mhór í do chiall an uair sin. Ach measaim go raibh breall ar do chiall! Is maith an rud ciall gan amhras. Ach tá nithe is feárr go mór ná í. Is minic a dheineann grá agus muíntearthas agus caradas agus ionúine tairbhe do theipfeadh ar chiall an domhain. Tá rud nách iad san go léir is feárr ná iad agus ná pé ciall a bheadh ag dul leó. Ní fheadar an bhfuil aon eólas agatsa ar an rud san. Is é rud é ná umhlaíocht. Tá ’ fhios agam go maith ná taithneann an rud san leatsa. Nuair a bhís ag breithniú ar na nithibh is feárr chun duine ’ chur ar a aimhleas is mairg dhuit nár dhein machnamh beag ar an ní is feárr a choisceann aimhleas. An áit ’na mbíonn an umhlaíocht bíonn grásta Dé ann. Is treise go mór grásta Dé chun an duine ’ chur ar a leas ná na nithe úd go léir d’áirís-se chun an duine ’ chur ar a aimhleas. Ní hé an gníomh úd a dheineas-sa do mhíll thu. Níor chóir puínn de bhaochas an ghnímh sin a bheith ormsa. Dheineas an gníomh mar ní raibh leigheas agam air. Feabhas na mná fé ndeár é. Ní fhéadfainn a leithéid d’éagóir a dhéanamh ar a leithéid de mhnaoi. Dá olcas me nílim chómh holc leatsa fós. Dá gcurthá bean ná beadh chómh maith léi im threó cá bhfios ná go n-éireódh an cluiche leat níos feárr. Neósfadsa dhuit cad a mhíll thu. Do sháraigh an t-olc ar an olc agat. Do bhuaigh drochthaobh ded ghnó ar an ndrochthaobh eile dhe. ‘Rith mhadra an dá cháis’, is é a bhí ort. ‘Ní thagann an dá thráigh leis an ngobadán.’ Dá bpósainn an uair úd í conas ’ bheadh an scéal anois aici, agus ag á claínn, dá mbeidís ann!”

“Agus nách in é díreach a bhí uaim!” arsan Fear Dubh. “Bhís i ngrá léi chómh mór agus a bhí aon fhear riamh i ngrá le mnaoi. Ní fheaca riamh aon bheirt chómh dlúite ’na chéile, chómh mór cion ar a chéile, chómh mór urraim dá chéile. Cé ’ mheasfadh go bhféadfá í ’ chur ód chroí! Cé ’ mheasfadh go bhféadfadh sise bheith scartha leatsa agus bheith beó! Admhaím gur bhuaigh an méid sin orm.”

“Chuireas óm chroí í ar son an tSlánaitheóra,” arsa Séadna. “Ní fhéadfainn a leithéid d’éagóir a dhéanamh ar a leithéid de mhnaoi. Sin é an scéal go léir agat. Más tu ’ chuir im threó í is tu féin a mhíll thu féin. Dúraís gur theip ort filleadh ná feacadh ’ bhaint aisti riamh. Níor mhaith an chiall duit tabhairt fúithi sa ghnó so. Ba chóir go raibh seanaithne agat uirthi. Cheapais greim ’ fháil ar bheirt againn agus is amhlaidh atá greim daingean ort féin anois.”

“Tá an éagóir agat,” arsan Fear Dubh. “Ní hí fé ndeár an cluiche ’ ghabháil im choinnibh ach tusa. Phósfadh sí thu láithreach dá n-iarrthá uirthi thu ’ phósadh. Cad é sin agam dhá rá! Ní raibh ort é ’ iarraidh uirthi. Bhí sí féin chómh mór san as a meabhair le grá dhuit gur dhein sí rud nár mheasas ’ fhéadfadh sí a dhéanamh pé cor a bhéarfadh í. D’iarr sí ort í ’ phósadh –– agus d’eitís í! Greadadh chút, cad é mar shaghas fir tu! Do ghníomhsa is é ’ mhíll me. Uaisleacht an ghnímh sin is é ’ mhíll me. An bhean san do chur ód chroí, mar a dheinis, níos túisce ná ’ dhéanfá an éagóir. Ní fheadar an bhfuil fear eile beó d’fhéadfadh a leithéid do dhéanamh. Sin é ’ mhíll me. Sin é ’ chuir tusa ansan agus mise anso.”

“Do thárla maith go leór,” arsa Séadna, “tusa ansan agus mise anso. Níl aon locht agamsa ar an órdú san, pé duine fé ndeár é.”

“Ní mar sin dómhsa san,” arsan Fear Dubh.

“‘Moladh gach éinne an t-ádh mar a gheóbhaidh’”, arsa Séadna.

“Seo! seo! leog uait me!” arsan Fear Dubh. “Tá an mífhoirtiún ar an áit seo le nímhneacht. Ní bhfuaras a leithéid de bheiriú le fada. Sceímhle ort! leog uait me! Cad dob áil leat anso dhíom!”

“Go réidh! go réidh!” arsa Séadna. “B’fhéidir gur fada go mbeimís ar aghaidh a chéile mar seo arís agus tá rud beag eile ag déanamh mearathaill dom. Táim ag éisteacht led chainnt ansan le tamall maith. Is cruínn an tuairisc atá fálta agam uait ar a bhfuil de cheilg agus de chalaois agus de chleasaibh agus de chamastaíol imeartha agat orm féin le trí bliana déag. Ní raibh sa chleasaíocht san go léir, áfach, ach an rud ba cheart d’éinne a cheapadh ’ bheadh aige le fáil uaitse. Ach an bheart a dheinis ar an óigmhnaoi sin thiar, gan chúis gan abhar, gan ghá gan riachtanas, gan í dhá thuilleamh uait ar aon tsaghas cuma dár dhealbhaigh Dia (moladh go deó leis!) is dó’ liom gurb í sin beart is gráinniúla dá bhfeacaigh éinne riamh déanta ag duine ná ag diabhal! Ní féidir an bheart san do shárú i bhfeall ná i spriúnlaitheacht ná in olcas. Is í beart is caillte í, agus is mailísí, is dó’ liom, dár déineadh riamh. Faire fút! Ó, faire fút, a rud ghránna! Agus tu féin, ní hamháin ag admháil an ghnímh, ach ag maíomh as! Níor mheasas go
raibh do leithéid thíos in íochtar ifrinn féin. Gráin ort! Ó, gráin mo scart ort! Agus féach. Deirtear go rabhais-se lá ar an aingeal dob áille agus ba ghile agus dob uaisle agus dob aoirde cáil dá raibh in uachtar na bhFlaitheas thuas! ‘Moladh le Rí na naomh! is mór ’dir inné agus inniu’ agat. Dob fhada síos an titim agat é. Ní foláir nú is beag dá choinne a bhí agat tamall go mbéarfadh sé id bheathaidh ort tu ’bheith ceangailte sa chathaoir shúgáin sin agamsa!”

“Ní hé sin atá ag déanamh mearathaill duit,” arsan Fear Dubh.

“Táim ag teacht chuige,” arsa Séadna. “Is mór de dhua an oilc atá agat dá fháil. Is dó’ liom gur mó a gheibheann tú de dhua an oilc ná mar a fuair éinne riamh de dhua maitheasa. Agus gan agat de bhárr do shaothair ach an t-olc. Is mór é t’eólas. Is mór í do chiall. Is ciall cheannaigh agat í, nú an chuid is mó dhi. Tá íntleacht ghéar agat. Tá an aigne go haibidh agat. Níl d’úsáid agat dá dhéanamh de sna tréithibh maithe san ach bheith ag saothrú an oilc leó. Níl de thoradh
ar do shaothar ach an t-olc. Is bocht an scéal agat é. Ná beadh sé chómh saoráideach agat an saothar san go léir, agus an t-eólas, agus an íntleacht, agus an ghéarchúis, agus an chiall, más ciall cheannaigh féin í, do chur chun tairbhe éigin do shaothrú? B’fhéidir, luath nú mall, go mbeadh rud éigin in éaghmais an oilc de bhárr do shaothair agat.”

D’fhéach an Fear Dubh in sna súilibh ar Shéadna agus mheas Séadna ná feacaigh sé riamh féachaint chómh diablaí.

“Féach, a Shéadna,” ar seisean, “níor labhair éinne riamh fós ar an gcuma san liom. B’fhéidir dá labhradh ná beadh an scéal inniu agam mar atá. Ní cuid ba lú ná a fhonn a bheadh orm do chómhairle ’ghlacadh agus rud a dhéanamh ort feasta. B’fhéidir gurbh fheárr déanaí ná ródhéanaí. Ach cad dob áil leat anso dhíom anois? An airíonn tú leat me? Leog uait me agus bíodh trí bliaghna déag eile agat!”

“’Sea go díreach!” arsa Séadna. “Agus ansan má théim ar aonach nú ar margadh ag ceannach bó nú capaill tiocfairse id fhear méaracán agus tabharfair ‘gréasaí beag buí na mealbhóige’ orm os cómhair na ndaoine, agus beidh tú ag faire orm, i ganfhios dom, de ló agus d’oíche, féachaint cathain a dhéanfainn dearúd. Ní beag liom den tsórd san margaidh.”

“Cuirimís sa mhargadh gan me ’theacht id ghaire in aon chor i gcaitheamh na haimsire,” arsan Fear Dubh.

“Ná éinne uait,” arsa Séadna.

“Ná éinne uaim,” arsan Fear Dubh.

“Agus neart a bheith dhom ar aon úsáid is maith liom a dhéanamh den airgead,” arsa Séadna.

“Dein do rogha úsáid de,” arsan Fear Dubh. “Ceannaigh a bhfuil de bhuaibh agus de chapaillibh ar aontaíbh na hÉireann leis más maith leat é.”

“Agus mise do chur brí na mionn ortsa fé mar a chuiris-se ormsa,” arsa Séadna.

“Táim sásta,” arsan Fear Dubh.

“Abair ‘Bíodh ’na mhargadh!’” arsa Séadna.

“Bíodh ’na mhargadh!” arsan Fear Dubh.

“Fé bhrí na mionn!” arsa Séadna.

“Fé bhrí na mionn!” arsan Fear Dubh.

A dhaoine mh’árann agus mh’anama! Ní túisce ’bhí an focal san as a bhéal ag an bhFear nDubh ’ná bhí sé ’na shuí as an gcathaoir agus a dhá láimh sínte amach aige chun beirthe ar Shéadna!

“A phreabaire,” ar seisean, “duart ná tiocfainn ach ní duart go n-imeóinn!”

Ba mhaith an mhaise ag Séadna é, do tharraig sé an lámh dheas amach as a bhrollach agus an tseóid aige inti, agus d’árdaigh sé an lámh i gcoinnibh a namhad.

“Fíor na Croise Céasta idir me agus tu!” ar seisean agus dhein sé Fíor na Croise leis an láimh agus an tseóid inti.

Nuair a chonaic an Fear Dubh an lámh do tharraig sé siar beagán. Nuair aduairt Séadna na focail bheannaithe, le línn Fír na Croise ’ dhéanamh do, las an solas sa liathróid chómh láidir sin go raibh sé ag taithneamh tríd an láimh amach, i dtreó go raibh radharc ar na cnámhaibh agus ar na féitheachaibh. Le línn na bhfocal a chríochnú do Shéadna do dhein liathróid tine den Fhear Dhubh os cionn na cathaoireach. Ansan do tháinig mar ’bheadh soc caol thíos ar an liathróid tine agus do ghluais sí síos tríd an gcathaoir, ’na slabhra tine, agus síos tríd an dtalamh, san áit díreach ’na raibh an scilling.

An fhaid a bhí an slabhra tine ag sleamhnú síos tríd an dtalamh do mhothaigh Séadna mar a bheadh fionnachrith ’na chroiceann agus mar a bheadh luascadh fola ’na bhallaibh beatha agus ’na cholainn agus suas ’na cheann.

“Moladh le Rí na naomh!” ar seisean.

Bhí a cheann i reachtaibh scoltadh le teinneas. Do bhailigh sé leis, chómh maith agus d’fhéad sé é, go dtí an áit ’na raibh a leabaidh, agus shín sé inti. Bhí sé gan aithne gan úrlabhra láithreach.

Foclóirín

ádh: “luck”, a word that is sometimes confused with áth, “ford”. PUL stated that he had a nasal vowel in áth, “ford, place to cross a river”, although nasalisation is not a noted feature of modern-day Cork Irish, which therefore aligns both words in pronunciation as /ɑː/. For moladh gach éinne an t-ádh mar a gheóbhaidh, see under Proverbs. PUL insisted that this proverb had an t-ádh, and not an t-áth, and it is worth noting that FdS cites áth as a feminine noun (contrary to usage prescribed in the CO), which may be one reason why PUL preferred to have an t-ádh in that proverb. Seanachas Amhlaoibh í Luínse mentions someone called Dónal an Áth Leacaig—where Áth seems to be a truncation of the genitive átha—showing this noun is generally masculine (cf. p 2).
aimhleasta: “foolish, misguided”, pronounced /ailʹəstə/.
áird: “direction”, but also “value repute”. Gan áird gan tairbhe, “worthless, of no value at all”.
ball: “spot, point”. Note that this word does not mean “member” in good Irish. PUL wrote in his notes to Cath Ruis na Rí for Bóinn, “the use of the Irish word ball in the general sense of the English word member is a horrible mistake. The Irish word ball has no such general meaning. The fundamental meaning of ball is a place” (cf. pp 63-64).
beárna: “gap”. An bheárna bhaint de dhuine, “to get the better of someone, be more than a match for him”.
botúnta: “blundering, foolish”. FGB gives this word only as a variant of botúnach, which therefore seems the form recommended in the CO. Aimhleas botúnta, “a disastrous act that is also a ridiculous blunder”.
braithim, brath: “to expect, imagine”. Ní mar a braitear a bítear go minic, “things don’t always turn out the way you expect them to”.
breall: “fool”. Breall ar rud, “for something to be utterly wrong, all at sea”.
búntáiste: “advantage”. Búntáiste bhreith ar duine, “to get the upper hand over someone, to gain an advantage over someone”.
camastaíol: “crookedness”, or camastaíl in the CO. This word is masculine here (an camastaíol), as confirmed in FdS, although Liam
Mac Mathúna transcribes it as an chamastaíol. All such words have a broad l in PUL’s Irish, but a slender l in the CO, including bradaíol, feadaíol (and bogfheadaíol), fionáil, glamaíol, osnaíol and smutaíol (which is smutáil or smiotáil in FGB). CFBB has gearrán na feamaíola and an ghlafaíol, suggesting feamaíol and glafaíol are feminine. The genitive of these forms is also problematic, as CFBB has feamaíola—which is the genitive used in the CO too—but PUL’s Catilína has lucht fionaíle. All these words may therefore be of unstable gender, using either a broad or a slender l in the genitive, or else later speakers of WM Irish had forms that dovetail more closely than those used by PUL with the CO, as shown in CFBB.
cara: “friend”, with the genitive carad, the dative caraid and the plural cáirde. Cara is also found in the dative here. Note that this was not a common word in traditional Irish, but has become popularised in order to forge a one-to-one equivalence between Irish and English words. PUL stated in Notes on Irish Words and Usages that the word for “friends” is daoine muínteartha, whether relatives nor not: “cáirde is not a common expression in the mouths of speakers” (cf. p 81).
caradas: “friendship”, or cairdeas in the CO.
ceilg: “deceit, treachery”, pronounced /kʹelʹigʹ/.
ciall: “sense”. The dative is céill, but there are examples here of both ciall and céill in the dative. Ciall cheannaigh, “a lesson learned by experience”.
cló: “form, shape”. Cló cuirp, “an emaciated, a corpse-like appearance”. Chuireas me féin id chlósa, “I took on your form, adopted your appearance, I put myself in your form”.
coinne: “meeting”. Na choinnibh, “against him, towards him”. Cur na choinnibh, “opposition, objection”. Níor mheasas go raibh an fear san beó ar an saol so d’fhéadfadh cur ’na choinnibh!, “I didn’t think there was any man alive who could resist it!”
crosaim, crosadh: “to cross”. Crosaim arís tu, “I withdraw that imprecation (implying making the sign of a cross to take back or lessen the harm of an imprecation just uttered); I take that back”, an interesting turn of phrase considering it is directed to the Devil here.
daonnaí: “human being”.
dealbhaím, dealbhú: “to form, shape”, or deilbhím, deilbhiú in the CO. Ar aon tsaghas cuma dár dhealbhaigh Dia, “in any way at all”, literally, “in any sort of way that God ever shaped”. Pronounced /dʹalə’viːmʹ, dʹalə’vuː/.
diabhal: “devil”, pronounced /dʹiəl/.
diablaí: “diabolical”, or diabhlaí in the CO, pronounced /diəb’liː/ according to IWM, although Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna shows the expected epenthetic vowel, /diəbə’liː/.
dílis: “faithful, loyal”. Dá dhílse é an caradas is ea is mó an chúntúirt, “the closer the friendship, the greater the danger”. Brian Ó Cuív wrote in IWM that the comparative dílse (also the abstract noun used with ) was or could be pronounced /dʹiːlʹiʃi/ (see paragraph 415); Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna had ghílshi for dhílse: both pronunciations seem valid.
dlúite: “compressed, compact”. Dlúite ar a chéile, “clenched”, e.g. of teeth. Ní fheaca riamh aon bheirt chómh dlúite na chéile, “I had never seen any couple so wrapped up in each other”.
dlúth: “close, intense”. Taithí dlúth ar rud, “an intimate knowledge of something”.
doimhne: “depth”, an abstract noun used in preference to doimhneacht in the phrase dá dhoimhne é, “however deep it is”. Pronounced /deŋʹi/.
dúblálta: “doubled, complicated, having many twists and turns,
inscrutable (of a person). Pronounced /duːb’lɑːlhə/. Cf. dúbláil, “second distillation; double-dealing”, in FGB.
féith: “sinew”, with féitheacha in the plural.
fíor-riachtanas: “dire poverty”.
fíor: “sign.” Fíor na Croise idir sinn agus é, “may the sign of the Cross protect us from him”, a pious exclamation upon mention of the Devil. Fíor na Croise dhéanamh, “to make the Sign of the Cross”. Note that fíor is masculine here—as confirmed in FdS—with fír in the genitive (edited from fíoghair in the original); the CO form is feminine, with fíorach in the genitive.
gaobhar: “nearness, proximity”, pronounced /ge:r/.
gobadán: “sandpiper”. For ní thagann an dá thráigh leis an ngobadán, see under Proverbs.
gráinniúil: “hateful, abhorrent”, or gráiniúil in the CO.
íochtar: “the lower or more remote part”. In íochtar ifrinn, “in the depths of hell”.
mailíseach: “malicious”.
meisceóireacht: “drunkenness”.
milleán: “blame”. Cad air go bhfuil a mhilleán agat?, “what do you blame for it?”
millim, milleadh: “to destroy, spoil, ruin”, or, as here, “to puzzle”. Sin é ball, díreach, ’nar mhillis-se mise glan, “that is exactly where you confounded me”. Rud do mhíll thu, “what defeated you”.
mór-is-fiú: “self-esteem, self-regard, pride”. This is apparently not hyphenated in Standardised Irish, but seems to be a single word.
namhadach: “hostile, malevolent”.
nímhneacht: “painfulness, excruciating pain”, or nimhneachas in the CO. Pronounced /nʹiːnʹəxt/.
pearsa: “person”, but often by extension “appearance, features, bearing”. Pearsa is ultimately derived, as with cognates in all European languages, from the ancient Etruscan phersu, “face mask”.
port: “tune”. Tá do phort seinnte, “you are finished, it’s all over for you”.
réabaim, réabadh: “to tear”, pronounced /reːbimʹ, reːbə/.
riachtanas: “need, poverty, want”.
rogha: “choice”. Pronounced /rou/. Do rogha úsáid, “any use you please”. Note that rogha is followed by the nominative.
saothraím, saothrú: “to cultivate, develop”. An t-olc a shaothrú, “to work evil”. Pronounced /seːr’hiːmʹ, seːr’huː/.
snua: “complexion, appearance”. Pronounced /sno:/ according to Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna (cf. PUL’s Muire Mháthair i Lourde, where the spelling snó is found).
soc: “snout, pointed end”.
súil: “eye”, with súl in the genitive plural. As cómhair a shúl, “with his eyes wide open”.
tagaim, teacht: “to come”. Teacht roim dhuine, “to intercept or waylay someone”. Teacht ort, “to get at you”.
teaspach: “ardour, passion”, pronounced /tʹis’pɑx/.
toghaim, toghadh: “to choose”, pronounced /toumʹ, tou/.
toisc: “purpose”. This is more frequently found used adverbially to mean “because”, but is bocht an toisc an toisc go bhfuilim i bpéin is an example of substantival use: “a wretched cause is the cause I am in pain”, or as translated by PSD, “’tis a sad matter that makes me grieve”.
tuigim, tuiscint: “to understand”. Tu féin a thuiscint, “to recollect yourself, come to your senses”.
uachtar: “top”. In uachtar na bhFlaitheas thuas, “in the heights of Heaven above”.
uaigh: “grave”. Pronounced /uəgʹ/.
uair: “time”. An uair is used adverbially here for “when”. I am trying to work out if there is a regular distinction between an uair and nuair, and I think an uair has the nuance of “just at the time when”.
úmhal: “humble, obedient”. Pronounced /u:l/.

Proverbs

is mór ’dir inné agus inniu: “a lot has changed between then and now”.
moladh gach éinne an t-ádh mar a gheóbhaidh: “let everyone praise his luck as he finds it”, i.e. “judge things as you find them; let everyone appraise his own luck as it happens to him”. This is often given as moladh gach éinne an t-áth mar a gheóbhaidh, “let everyone praise the ford as he finds it”, which form was given in the first edition of Séadna, being amended in subsequent editions. FdS states that the version with ádh is the correct one, but FGB has mol an t-áth mar a gheobhair. PSD also has the versioin with ádh, but adds “some understand áth, a ford, here”.
ní mar a braitear a bítear go minic: “things don’t always turn out the way you expect them to”.
ní thagann an dá thráigh leis an ngobadán: “one cannot be everywhere at once”, literally, “the sandpaper cannot attend to two beaches at once”. Note that Dinneen gives this phrase as ní thig leis an ngobadán an dá thrághadh do fhreastal, but argues that trághadh, “ebb-tide”, should be understood as tráigh, “strand, beach”. These two words seem to have been aligned in the CO, but Dinneen’s version of the proverb raises questions over the correct pronunciation of the dative tráigh in this sentence.
rith mhadra an dá cháis: “a dog’s race for the two cheeses”, i.e, “biting off more than you can chew, running here and there to no purpose”.
teaspach dearg nú fíor-riachtanas an dá ní is feárr chun duine ’ chur ar a aimhleas: “burning lust or dire need are the two things most likely to drive a man to do foolish things”.

Séadna, caib. 31

Caibideal a hAon is Tríochad.

D’fhéach an bheirt ar a chéile. Níor róchneasta an fhéachaint í ag aon taobh acu. Mhothaigh Séadna an scannradh ag teacht air féin, díreach mar a tháinig sé air an chéad lá. Do rug sé greim daingean ar an seóid a bhí istigh ’na bhrollach aige. D’imigh an scannradh dhe. D’fhéach sé go cruínn ar a namhaid. Chonaic sé na hadharca agus an t-éadan drochaigeanta, agus na súile míllteacha, fíochmhara, agus an meigeall, agus an t-eireaball, agus an chrúb. Ach do chonaic sé rud ná feacaigh sé an chéad lá. Chonaic sé ar mhéireannaibh na lámh ingne móra fada cama, mar a bheadh ar chrobh fiolair. Agus bhí bior ar gach iongain díobh chómh caol chómh géar agus ’bhí ar an meanaith a bhí ’na láimh aige. Ba dhóbair arís cailliúint ar a mhisneach nuair a thuig sé in’ aigne cad é an cor a bheadh air dá dtéadh na hingne sin ’na chroiceann! D’fháisc sé a lámh arís ar an seóid a bhí ’na bhrollach aige agus d’imigh an scannradh san leis. Thug an Fear Dubh fé ndeara conas mar ’ imíodh an scannradh de Shéadna ach níor thuig sé é. Bhí iúnadh air cad a bhaineadh an t-anaithe de Shéadna, nú cad a thugadh an misneach do, nú cad é an chúis ná féadadh sé féin greim a bhreith láithreach air.

“Cad ’na thaobh ná fuilir ag gluaiseacht liom?” ar seisean, fé dheireadh. “Nách cuímhin leat an margadh?”

“Is cuímhin liom an margadh go dianmhaith,” arsa Séadna, “ach ní dó’ liom gur cuímhin leatsa é.” Agus is amhlaidh a cheap sé, fé mar a cheap sé ar an gcnuc agus é ag caint leis an mnaoi, nárbh é a ghlór féin a bhí ag teacht as a chliabh.

“Nárbh é an margadh,” arsan Fear Dubh, “mise do thabhairt oiread airgid duitse agus ’ cheannódh leathar duit ar feadh trí mblian ndéag, agus tusa do theacht liom nuair a bheadh an méid sin aimsire caite?”

“B’in é an margadh,” arsa Séadna.

“Cad ’na thaobh ná gluaiseann tú ort más ea?” ar seisean.

“Mar níl an aimsir caite,” arsa Séadna.

“Níl an aimsir caite, an ea!” arsan Fear Dubh. “Tá trí bliana déag anois díreach ó chuireas mo sparán id láimh isteach chút.”

“B’fhéidir go bhfuil,” arsa Séadna, “ach níl an sparán trí bliana déag im sheilbhse fós.”

“Conas san?” arsan Fear Dubh.

“Mar do tógadh uaim ar feadh tamaill é,” arsa Séadna.

“Do tógadh uait é!” arsan Fear Dubh. “Ní chreidfinn focal uait!”

“Ní chreidfá! Más ea cad ’na thaobh ná féadann tú baint liom?” arsa Séadna.

“Cé ’thóg uait é?” arsan Fear Dubh.

“Tu féin, is dócha,” arsa Séadna.

“Ní me!” arsan Fear Dubh.

“Is dócha,” arsa Séadna, ag cur smuta gáire as, “gur dó’ leat gur ceart go gcreidfinnse thusa.”

“Cathain a tógadh uait é?” arsan Fear Dubh.

“Is dócha gur agatsa is feárr atá ’fhios san,” arsa Séadna. “Is ort a bhí gan a leogaint d’éinne é ’thógaint uaim.”

“Agus cheapas nár leogas,” arsan Fear Dubh. “Is mór an iúnadh liom a rá gur fhéad éinne é ’bhreith uait i ganfhios dom. Cathain a bheidh an aimsir caite?”

“Nuair a bheid na trí bliana déag caite,” arsa Séadna, ag cur smuta eile gáire as.

“Is deisbhéalach atáir!” arsan Fear Dubh, ag baint fáscadh as na hingnibh. “Ach fan leat go fóill. Bainfar cuid den deisbhéalaí dhíot ar ball, geallaim dhuit é.”

Bhí lámh Shéadna go daingean ar an seóid a bhí istigh ’na bhrollach aige. Do stad an bheirt ag féachaint ar a chéile. Séadna ’na shuí ’na shuíochán oibre. An bhróg ’na láimh chlé aige, anuas ar a leathghlúin. An lámh dheas istigh ’na bhrollach aige. An Fear Dubh ’na sheasamh ar a aghaidh amach. Iúnadh agus fearg agus mioscais agus mailís agus drochaigne ag brú ar a chéile ’na bhéal agus ’na shúilibh agus thuas san éadan mharaitheach aige.

“Dá gcaithinn fanúint anso go maidin,” ar seisean, “ní scarfad anois leat!”

“Ach, ní gá an fhearg,” arsa Séadna. “Glac réidh an scéal. Is rómhaith atá ’fhios agat, nuair a thiocfaidh an t-am ná fuil aon dul uait agam. Dheinis do mhargadh daingean a dhóthain, ‘fé bhrí na mionn’! Thoilíos-sa chuige gan aon ochó do chur ann. Tá a thoradh san agam anois. Ba mhaith é an t-airgead an uair sin, dar liom. Is beag an mhaith anois é. Ba bhreá agus dob fhada an tréimhse aimsire trí bliana déag an uair sin, nuair a bhíodar rómham amach. Cad é an mhaith iad anois! Ach pé olc maith iad ní foláir iad do chríochnú go macánta dleathach. Ní raibh aon cheart agat teacht go dtí go mbeidís críochnaithe. Nílid siad críochnaithe fós agus ní mór dómhsa dícheall a dhéanamh ar an mbróig seo do chríochnú má fhéadaim é. Imigh uaim suas agus suigh sa chathaoir sin thuas agus leog dom mo ghnó ’ dhéanamh.”

“Is tu an fear is éagsamhlaí dár bhuail riamh fós umam!” arsan Fear Dubh. “Níl de scáth ná d’eagla agat rómham ach oiread agus ’bheadh agat roimhe choileán gadhair!”

“Go deimhin is greannúr san de,” arsa Séadna, ag cur sceartadh gáire as. “Is dó’ leat ó tá adharca agus ingne ort gur ceart dúinn dul i bpoll tráthair uait. Más é do mhargadh atá uait cómhlíon do thaobh féin de, a dhuine! Is liomsa an aimsir fós. Oireann dom an bhróg so do chríochnú. Taoise am chosc air. Tá an margadh agat dá bhriseadh anois féin. Do chaillis an méid aimsire a bhí an sparán as mo sheilbh. An uile neómat atá agat dá chaitheamh ansan, ag tabhairt gach re sea dhom, tá sé ag dul síos id choinnibh sa chómhaireamh. Bhrisis an margadh nuair a tháinís anso am éileamh agus gan aon cheart agat chúm go dtí go mbeadh an t-am ann. Dheinis dearúd sa méid sin. Níl aon dearúd anois ort. Tá ’ fhios agat go maith ná fuil an t-am ann fós agus go bhfuil an margadh agat dá bhriseadh. Imigh ansan suas agus suigh sa chathaoir sin thuas agus ná labhair liom arís go dtigidh an t-am ceart, nú beidh an margadh scortha agat féin agus mise réidh leat, agus geallaim dhuit nách ormsa ’bheidh puínn dá chathú. Féach! Sin é an sparán. Sin í an bhróg. Sin é an leathar. Is liomsa an aimsir fós. Cad dob áil leat id sheasamh ansan am chosc ar mo ghnó! Imigh suas agus suigh, nú tá an margadh scaoilte agus me scartha leat.”

Do thosnaigh bárr an eireabaill ar shnapchasadh, díreach mar ’dhéanfadh eireaball an chait nuair ba dhó’ leis go mbeadh an franncach chuige amach as an bpoll.

“An imeóir!” arsa Séadna, agus faor ar a ghlór, agus do bhog sé chun éirithe, mar dhea.

Níor dhein an Fear Dubh ach iompáil agus imeacht suas agus suí sa chathaoir, fé mar adúradh leis. Chrom Séadna ar obair. Bhí an Fear Dubh ’na shuí sa chathaoir agus a dhrom le Séadna. Bhí an t-eireaball siar tríd an gcathaoir agus anuas ar an dtalamh, agus bhí radharc ag Séadna ar an iongain. I gceann tamaill, stracfhéachaint dá dtug Séadna thairis, thug sé fé ndeara an ionga agus í ag síneadh agus ag crapadh agus ag preabarnaigh, mar ’bheadh eascú a bheadh ar lic the. Chomáin Séadna leis ag obair chómh maith agus dá mba ná beadh sa tigh ach é féin. Níorbh fhada gur airigh sé únthairt éigin ar siúl sa chathaoir. Thóg sé a cheann agus d’fhéach sé suas. Bhí an Fear Dubh thuas agus é dhá únthairt féin agus dhá chasadh féin, fé mar a bheadh sé a d’iarraidh éirithe agus ná féadfadh sé é. Phreab Séadna ’na shuí agus siúd suas é. Sheasaimh sé ar aghaidh an Fhir Dhuibh amach ag féachaint air. Bhí an Fear Dubh i gcruachás. Bhí a bhéal ar leathadh agus mar ’bheadh ronnaí leis. Bhí an corrán agus an meigeall ar crith agus ar luascadh. Bhí an dá adhairc ar bogadh agus iad ag titim anonn ’s anall ar a cheann. Bhí an dá láimh go daingean aige i nglúinibh na cathaoireach, agus na hingne ag dul isteach tríd an adhmad, agus é ag únthairt agus ag cneadaigh. Bhí an t-eireaball siar síos uaidh, sínte amach agus anuas ar an dtalamh, agus an ionga ag déanamh díoscáin ar an úrlár.

“’Sea, a phreabaire!” arsa Séadna. “Ní deirim ná go bhfuil greim agam ort!”

“Ó! a Shéadna, tá go daingean!” ar seisean. “Ó!” ar seisean, “bog díom go dtí go mbeidh an t-am ceart ann!”

“Foighne, foighne!” arsa Séadna. “Níl aon ní is feárr ná an fhoighne. ‘Buann an fhoighne ar an gcinniúint.’”

“Ó!” arsan Fear Dubh, agus é ag únthairt agus ag cneadaigh, “buann an chinniúint seo ar ar deineadh d’fhoighne riamh. Sáraíonn an chinniúint seo an seanfhocal. Leog uait me, a Shéadna, agus ní thiocfad go dtí go mbeidh an t-am ann.”

“’Sea, agus tiocfair ansan!” arsa Séadna. “Níl aon dithneas mar sin ormsa. Ní beag liom a luathacht d’imeóir. An aimsir a chaithfirse ansan sa chathaoir dheas shúgáin
sin, níl sí le dul sa chómhaireamh eadrainn. Pé easnamh atá ar na trí bliana déag ní raghaidh an t-easnamh i luíghead go dtí go bhfágfairse an áit sin. Dá mba mhaith liomsa thu ’ chimeád ansan choíche ní thiocfadh deireadh na haimsire choíche.”

“Is beag dá mhearathall ort,” arsan Fear Dubh, “dá dtoilíthá chuige sin go mbeadh an margadh briste agat láithreach agus an greim céanna agamsa ortsa atá agatsa ormsa anois.”

“Ní gá dhom toiliú chuige, agus mar sin féin ní gá dhom iomad dithnis a bheith orm ad leogaint chun siúil. Dá mba agatsa ’bheadh an lámh uachtair agus neart agat ar na hingnibh sin d’imirt orm bhogfá dhíom! Bhogfá go díreach!” arsa Séadna, agus do tharraig sé chuige cathaoir agus shuigh sé inti, ar aghaidh an Fhir Dhuibh amach.

“An fada a chimeádfair anso me?” arsan Fear Dubh, agus é, ba dhó’ leat, i ndeireadh an anama.

“Freagairse cúpla ceist dómhsa ar dtúis,” arsa Séadna, go breá réidh.

“Cuir chúm iad! Cuir chúm iad!” arsan Fear Dubh.

“Cad d’imigh ar fhear na méaracán?” arsa Séadna.

“Tá sé anso ceangailte agat go daingean.”

“Tusa!” arsa Séadna.

“Mise go díreach, thar a bhfeacaís riamh,” arsan Fear Dubh.

“Agus cad a bhí agat dá dhéanamh ar an aonach?” arsa Séadna.

“Bhí a lán agam á dhéanamh ann. Aon ní amháin, bhíos ag faire ortsa féachaint an gceannófá an capall úd. Dá gceannaíthá bhí an margadh briste agat agus greim agam ort.”

“Agus bhogfá dhíom!” arsa Séadna.

“Imbriathar ná bogfainn!” arsan Fear Dubh.

“Ní lú ná ’ bhogfadsa dhíotsa –– go ceann tamaill. I gcás go bhfuil sé chómh maith agat do shuaimhneas a cheapadh agus foighne ’bheith agat. Tá an lámh uachtair agam ort agus cuirfead mo thoil i bhfeidhm ort an fhaid atá an chaoi agam air. An rud a dhéanfása ormsa dá mbeadh an chaoi agat air. B’fhéidir go mbeadh trua agam duit dá mbeadh aon mhaith dhom ann, ach ní bheadh. Dá dtugainnse bogadh ar do phiansa anois dhíolfása an cómhar liom ar ball le géire do chur ar mo phiansa chómh fada agus d’fhéadfadh do dhícheall é. Tá sé chómh maith againn bheith macánta díreach ’nár ndéileáil lena chéile. Déanfadsa mo dhícheall d’olc ortsa anois agus deinse do dhícheall d’olc ormsa ar ball, nú chómh luath agus ’bheidh an chaoi agat air. Is aon ní amháin dom olc nú maith do dhéanamh ort anois, i dtaobh a mbeadh dá bhárr agam ar ball. Pé maith a déanfí dhuit ní bhfaighfí uait dá bhárr ach an t-olc. Dhein do chuid airgid maitheas mór dómhsa le trí bliana déag. Is dó’ liom gur thugas roinnt ded dhlí féin duit sa déileáil. Ní deirim ná gur dheineas mórán uilc ort le trí bliana déag, mar dhíolaíocht as tairbhe do chod’ airgid. Conas a thaithn leat ar dheineas de mhaitheas led chuid airgid? Thugas gaoth don sparán, nár thugas? Ar tháinig leatsa puínn den tairbhe do lot? Is eól duit Cé ar a shon gur thugas uaim do chuid airgid. Cad é do mheas ar an scéal?”

Do sceart an Fear Dubh ar gháirí, dá mhéid teinneas a bhí air.

“Airiú, greadadh chút, a amadáin,” ar seisean, “do thaithn do ghnó go hálainn liom. Mise dhá lot! Dar fia níor ghá dhom aon phioc dá dhua ’fháil. Ní fhéadfainn, agus mo mhíle ’dhícheall a dhéanamh, lot a dhéanamh ar do chuid maitheasa níos feárr ná an lot a dheinis féin air, a dhuine gan chiall! Do loitis féin é agus is tu ab fheárr chuige. ‘Tairbhe’, a thugann tú ar do shaothar! Airiú, a bhrealláin, ní tairbhe a bhí agat dá dhéanamh formhór na haimsire, ach togha díobhála. Is é mo ghnósa féin a bhí agat dá dhéanamh agus ba rómhaith chuige thu, agus, go deimhin agus go dearfa, is mise ’bhí go baoch díot! Is feárr go mór a dheinis mo ghnósa ná mar ’ fhéadfainnse féin é ’dhéanamh. Dheinis é níos deise agus níos slachtmhaire agus níos críochnaithe ná mar ’ fhéadfadh mo dhícheallsa é ’dhéanamh. Ní fhéadfainnse, agus mo dhícheall a dhéanamh, oiread tairbhe do lot agus ’tá loitithe agatsa, ná oiread díobhála ’dhéanamh agus ’tá déanta agat lem chuid airgid. Is minic a chuireas roinnt airgid go maith, agus is mó toirmeasc agus aimhleas agus achrann agus mioscais agus fuil a tháinig as, ach ní deirim ná go bhfuil an méid airgid a thugas duitse ar an airgead is feárr a chuireas riamh.”

Do stad Séadna, agus ní miste dhuit a rá go raibh iúnadh air.

“Conas san anois?” ar seisean, “nú an amhlaidh a mheasfá a chur ’na luí orm gur drochní déirc?”

“Ní drochní déirc,” arsan Fear Dubh, “ach níor dhéirc duitse airgead nár leat do thabhairt do dhaoinibh ná raibh puínn gá acu leis –– dhá gcur ad mholadh os chómhair na dútha –– ‘Ó, aililiú! Nách maith an fear Séadna! Nách seóigh a bhfuil de thairbhe aige dá dhéanamh!’” Agus chuir sé meill air féin chun magaidh, dá mhéid trioblóid agus teinneas a bhí air.

“Ní chuige sin a thugas uaim an t-airgead,” arsa Séadna.

“Cá bhfios dómhsa san?” arsan Fear Dubh. “Fuarais do mholadh go hárd pé in Éirinn é. Agus bhí lot eile sa scéal. Is mó go mór an díobháil ná an tairbhe ’ dhein an t-airgead do chuid acu, dá mba ’na ghátar go cruaidh féin dóibh é. Tá cuid acu laistíos anois agam go daingean agus ní hann a bheidís mura mbeadh tusa ’thabhairt mo chod’ airgid dóibh. Dá leogthá dhóibh bás d’fháil den ghorta is thuas a bheidís anois. Thugais déirc dóibh, dar leat, mar olc ormsa. Fan go dtéimíd síos agus go bhfeicir iad. Ansan is ea ’thuigfir tairbhe do shaothair agus cé air gur dheinis an t-olc. Ansan is ea ’chífir cad é an baochas atá acu ort. Mholadar thu nuair a thugais an t-airgead dóibh. Gheóbhair a mhalairt sin de mholadh uathu nuair a raghair síos ar ball in éineacht liomsa.”

“Measaim,” arsa Séadna, “gur mhaith é do chúnamhsa chun a chur ’fhiachaibh orthu a n-aimhleas do bhaint as an airgead. Ní dhéanfadh an t-airgead díobháil dóibh mura mbeadh tusa ’bheith ag séideadh fúthu.”

“Ba ghairid le dul mo dhícheall orthu mura mbeadh tusa do thabhairt an airgid dóibh,” arsan Fear Dubh.

Do stad Séadna tamall ag féachaint air.

“Fiafraím an méid seo dhíot,” ar seisean. “Cad é an bac a bhí ort féin an t-airgead do thabhairt dóibh? Cad ba ghá dhuit bheith ag feitheamh liomsa chun é ’ thabhairt dóibh? Nú an ar mhaithe leó nár thugais dóibh é? Chimeádais uathu é, is dócha, le heagla go ndéanfadh sé díobháil anama dhóibh! Ní hí sin tásc atá amu’ ort. B’fhéidir go bhfuil éagóir dá dhéanamh ort.”

“Cuir uait an magadh!” arsan Fear Dubh. “Ní har mhaithe leó nár thugas féin dóibh é. Níl aon tásc amu’ orm ach an fhírinne. Níor thugas féin dóibh é mar ní ghlacfaidís uaim é, dá mhéid dúil a bhí acu ann agus dá mhéid gá a bhí acu leis. Ní hé gach éinne ’dhéanfadh an margadh liom a dheinis-se liom.”

“Is dócha nách é gach éinne ’ thiocfadh as mar atá tagaithe as agamsa,” arsa Séadna.

“Seachain!” arsan Fear Dubh. “Níl tagaithe as agat fós.”

“Fágaimís sin mar atá sé go fóill,” arsa Séadna. “Glacaimís an gnó i ndiaidh ’chéile. Socraímís gach ní fé leith. Dar leatsa, is mó an díobháil ná an tairbhe a dheineas nuair a thugas uaim an t-airgead ’na dhéirc. Is dócha gur cuímhin leat an chéad dhéirc a thugas uaim as an sparán. Is cuímhin leat an bhainntreach gur thugas an cíos di i dtreó ná curfí a’ seilbh an tí bhig í. Ba mhaith liom go neósfá dhom cad é an díobháil áirithe a dheineas don bhainntrigh nuair a thugas an cíos san di.”

“Is dó’ leat,” arsan Fear Dubh, “gur dheinis ana-ghníomh an lá san. B’fhéidir go gcuirfead iúnadh ort nuair adéarfad leat gur choiscis gníomh an lá san dob fheárr go mór agus dob uaisle ná an gníomh a dheinis.”

“Cad é an gníomh uasal a choisceas an lá san? Cuir a ainm air. Ní dhéanfaidh cainnt fhánach den tsórd san an gnó. Dá leogainn leatsa cainnt fhánach a dhéanamh ar an gcuma san ní fios cá stadfaimís, agus churfá an dubh ’na gheal orm agus an geal ’na dhubh. Sin í do cheárd. Caith uait an cheárd san anois agus labhair cruínn. Cuir a ainm agus a shloinne ar an ngníomh uasal a choisceas an lá ’thugas an cíos don bhainntrigh
amach as do sparán.”

“Labharfad cruínn, ná bíodh eagal ort,” arsan Fear Dubh. “Dá gcurtí an bhainntreach amach an lá úd chuirfeadh sí a toil le toil Dé, mar a dheineann sí i gcónaí, an snamhaire! B’uaisle an gníomh é sin ná an gníomh a dheinis-se nuair a thugais an cíos di, rud nár laíodaigh thu féin blúire ar domhan. An dtuigeann tú an méid sin? Nú an gá dhom labhairt níos cruinne?”

“Tá go breá!” arsa Séadna. “Tá go hálainn,” ar seisean, “go hálainn ar fad! Is dócha,” ar seisean, “gurbh uaisle ná aon taobh acu an gníomh a bheadh déanta ag an mbáille dá gcuireadh sé amach í.”

“Conas san?” arsan Fear Dubh, agus chuir sé bior ar a dhá shúil.

“’ Dhe ’s dó’ féach anois nách dall ataoi!” arsa Séadna. “Chuirfeadh sí a toil le toil Dé. Ach nách é an báille a chuirfeadh ’fhiachaibh uirthi san do dhéanamh? Nuair a curtar bainntreach amach agus nuair a curtar í féin agus a páistí bochta le fuacht agus le fán, má chuireann sí a toil le toil Dé is gníomh uasal é. Ní huirthi féin, áfach, is ceart a bhaochas do bheith ach ar an mbáille do chuir amach í. Mura mbeadh an báille ní déanfí an gníomh uasal. Na tuigeann tú?”

“Ó, go deimhin is géarchúiseach an duine thu!” arsan Fear Dubh. “Dá mbeadh oiread agat dá fhulag agus atá agamsa dá fhulag anso b’fhéidir go mbainfeadh sé cuid den ghéarchúis díot!”

“Tá leigheas na bainntrí agat air,” arsa Séadna.

“Cad é an leigheas é sin?” arsan Fear Dubh.

“Do thoil do chur le toil Dé, moladh go deó leis!” arsa Séadna.

“Ní chuirfinn dá dtugtí réim na bhFlaitheas dom air!” arsan Fear Dubh.

“Ó, an ea!” arsa Séadna. “Ambasa bíodh do rogha agat féin. ‘Beatha dhuine a thoil, dá mba ag gabháil dá thóin sa loch’, nú mheasas a rá, ‘sa tine’. Ach inis an méid seo dhom. An amhlaidh a mheasfá a rá, suas lem béal, nár dheineas olc ort lenar thugas ded chuid airgid do bhochtaibh Dé?”

“Ní mór a dheinis,” arsan Fear Dubh, “agus ní fiú é trácht air seochas an t-olc a dheinis orm le gníomh uait féin nár bhain leis an airgead in aon chor.”

“Ní cuímhin liom aon ghníomh a dheineas dob fheárr ná ar dheineas de dhéirc leis an airgead,” arsa Séadna.

“Chuireas-sa namhaid id threó agus níor ghéillis di,” arsan Fear Dubh.

“Namhaid!” arsa Séadna. “Ní raibh aon namhaid riamh agam ach tu féin. Ní dócha go measfá go ngéillfínn duitse an fhaid ’ fhéadfainn an lámh uachtair ’fháil ort.”

“Ba shuarach le rá mise mar namhaid seochas í siúd,” arsan Fear Dubh.

“Seochas í siúd!” arsa Séadna. “Ní cuímhin liom a leithéid. Cérbh í féin? Cuir a hainm uirthi dhom. Cruinnigh do chainnt. Cuir uait an fhánaíocht.”

“An bhean a dhein cloch ded chroí agus ceó ded cheann agus tulach ceártan det aigne! An bhfuil san cruínn a dhóthain duit?” arsan Fear Dubh.

Nóta

Ar feadh trí mblian ndéag: “over a period of thirteen years”. PUL eclipses déag, the ‘teen’ suffix, in the genitive plural, a usage that Gearóid Ó Nualláin indicated in his New Era Grammar of Modern Irish was incorrect. He states on p 38 of his grammar (section 97) that déag is not eclipsed in seacht mboscaí déag and gave further examples (see p 118, section 191) of usages such as i gcionn na dtrí mblian déag without eclipsis of the suffix. He appears to be adopting a theoretical approach, saying “the reason is that in seacht mboscaí déag, etc., the 1st numeral is the limiting word, whereas in seacht déag, déag limits the meaning of seacht“. Logically, however, there is a difference between the use of déag without eclipsis after a numeral above seven in the nominative and a noun governed by it with eclipsis (na seacht mbliana déag) and the use of déag with eclipsis after a numeral above three in the genitive plural (na dtrí mblian ndéag, na seacht mblian ndéag). Whether eclipsis of déag is more likely in such circumstances after a homorganic consonant is an interesting question. The only examples of ndéag I have come across in PUL’s works are tímpall trí mblian ndéag ar fhichid in An Teagasg Críostaidhe, in aois mo chúig mblian ndéag/in aois a chúig mblian ndéag in Niamh, go ceann trí mblian ndéag and ar feadh trí mblian ndéag in Séadna, and ar feadh ocht mblian ndéag in PUL’s translation of St. Luke’s Gospel (Luke 13:16) as edited by Gearóid Ó Nualláin. Eclipsis of déag clearly depends on eclipsis of the preceding noun, as John 11:18 has tímpall chúig stad déag (“about 15 furlongs”). Would “around 18 inches” be tímpall ocht n-órla ndéag?

Foclóirín

ag: “at”. Am, ad, the combination of ag, the particle governing the verbal noun, with first- and second-person singular pronoun objects. This would be do mo and do do in the CO (extremely inauthentic forms). Liam Mac Mathúna transcribes these as om and od, as if from do mo and do do.
aimhleas: “disadvantage, mischief”, pronounced /ailʹəs/.
beag: “small”. Ní beag liom é, “it is quite sufficient for me”. This is transcribed in Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna as ní beog lium [é], but CFBB show beag has a reduced pronunciation in this idiom: /nʹiː bʹe lʹəm eː/ (cf. p 29).
bogaim, bogadh: “I move, loosen, dislodge”. Bog díom, “let me go!”
bogadh: “softening, loosening”. Ar bogadh, “loose”. Bogadh thabhairt ar rud, “to soften or mitigate something”.
cinniúint: “fate, destiny”, pronounced with a single medial n, /kʹi’nʹuːntʹ/. This could be edited as ciniúint.
coileán: “pup, whelp”. Coileán gadhair, “puppy dog”.
cómhar: “combined work, cooperation”. Cómhar a dhíol le duine, “to return a service or favour to someone”, also in the sense of getting your own back on someone.
crapaim, crapadh: “to contract, shrink, draw in”. Ag síneadh agus ag crapadh, “extending itself and being drawn back in”.
crobh: “claw”.
croiceann: “skin”, craiceann in the CO. Pronounced /krekʹən/ or /krokʹən/ in traditional WM Irish.
deisbhéalaí: “wit, repartee, readiness of speech”.
díoscán: “scraping, scratching, grating”, often of a sound.
eascú: “eel”, or eascann
in the CO. Mar bheadh eascú a bheadh ar lic the means roughly, “like a cat on a hot tin roof”.
fánach: “wandering, scattered”. Cainnt fhánach, “vague talk”.
fánaíocht: “act of wandering, roving”. Cuir uait an fhánaíocht, “stop being vague; stop talking in hints and riddles”.
gátar: “want, need”. Dá mba ’na ghátar go cruaidh féin dóibh é, “even if they were in desperate need of it”: PSD shows that gátar is sometimes used like , in a copula construction with do.
glúin: “knee”, or something like a knee. Glúine cathaoireach, “the front corners of a chair”.
laíodaím, laíodú: “to diminish, lesson”, or laghdaím, laghdú in the CO. Rud nár laíodaigh thu féin blúire ar domhan, “something that did not impoverish you yourself one bit”.
mailís: “malice”.
maraitheach: “deadly, lethal”, or marfach in the GC, pronounced /mɑrəhəx/. Found as marbhthach in the original here.
meill: “grimace, curl of the lips, an ugly expression on the mouth”, pronounced /mʹəilʹ/. Dinneen gives meidhill as a variant.
mioscais: “spite, hatred, ill-will”.
ní: “thing”. Aon ní amháin, “for one thing”: this noun phrase is used with adverbial force without any introductory preposition. Is aon ní amháin dom olc nú maith do dhéanamh ort anois, “it is all the same to me/it is all of a muchness to me whether I do good or evil to you now”.
ochó: “reservation”, or agó in the CO. Gan aon ochó do chur ann, “without making any reservation in connection with it”. Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna transcribes this as ochó too, but Brian Ó Cuív states in CFBB that the WM form is /ə’goː/, which corresponds well with the CO spelling. It is unclear what PUL’s own pronunciation of this word was, and so ochó must stand here.
pian: “pain”. The dative is generally péin, but note ar do phiansa in chapter 31 here where the dative is not given.
preabaire: “a lively, dashing person”. Sea, a phreabaire!, “well, my lad!/well, my fine fellow!” Note: preabaire was used in PUL’s An Cleasaidhe as the name of a dog.
preabarnach: “bounding, jumping, throbbing”. As a feminine verbal noun in -ach this becomes ag preabarnaigh in the dative, a distinction not observed in the CO.
réim: “sway, authority”.
ronna: “dribble, slobber”, with the plural ronnaí here meaning “strings of saliva”. Pronounced /runə, ro’niː/.
séidim, séideadh: “to blow”. Séideadh fé dhuine, “to incite someone, urge him on”.
seóigh: “wonderful”, pronounced /ʃoːgʹ/. Note: this word was originally the genitive of seó.
snapchasaim, snapchasadh: “to wag, to twist with a jerking motion”.
stracfhéachaint: “a cursory, sideways glance”, or sracfhéachaint in the CO. Stracfhéachaint dá dtug Séadna thairis: “as Séadna looked over his shoulder”. The use of stracfhéachaint without any governing preposition is worth noting. It could be argued that many uses of the Irish nominative case reflect accusative usage, although there is no accusative case in modern Irish. In other words, this could be parsed as “with a look that he gave over his shoulder”. Other examples that could be explained in terms of accusative use include ba ghéire cainnt, “the most quick-witted”, i.e. the most quick-witted with respect to speech, and ag féachaint síos an bóthar, “to look down the road”, i.e. to look down along the road. Gearóid Ó Nualláin explains the latter two of these uses as accusative in his Studies in Modern Irish Part 1 (cf. pp 213-215), although he doesn’t list this usage with féachaint or stracfhéachaint as an example.
togha: “the pick or choice”. Togha díobhála, “the very acme of mischief, the choicest form of mischief”. Pronounced /tou/.

Proverbs

beatha dhuine a thoil: “there is no accounting for taste; to each his own”. The full proverb given here is beatha dhuine a thoil, dá mba ag gabháil dá thóin sa loch, “a person’s life is what he makes of it, even if it is his choice to sit in the lake”.
buann an fhoighne ar an gcinniúint: “patience overcomes destiny”. I am not sure what this proverb means in natural English—by being patience you can see your destiny change for the better without the fuss of attempting to work for that end by being impatient?

Séadna caib. 30

Caibideal a Tríochad

Nuair a tháinig sé as an gcodladh san bhí an ghrian ag taithneamh anoir air agus í éirithe suas go maith árd agus í go breá sobháilceach, gan iomad brothaill inti. Bhí an spéir gan scamall agus an talamh gan cheó, agus ba dhó’ leat gur chruiceóg bheach a bhí i mball éigin in aice na háite agus saithe ag éirí aisti, bhí foghar na mbeach chómh borb, chómh haibidh sin, sa bhfraoch mórthímpall. Bhí radharc ag Séadna ar an ndúthaigh ar feadh fiche míle, soir agus ó dheas agus siar. B’iúd iad thoir Cnuc Ráithín, agus Muisire Beag, agus Muisire Mór, agus Meall na hEórnan, agus an Muine Fliuch, agus an Doire Liath, agus an Chabrach. B’iúd í thoir theas Carraig an Ghiolla, agus thoir theas arís an Sléibhín, in aice Magh Chromtha, agus fiche míle soir uaidh sin, an ceó os cionn cathrach Chorcaí. B’iúd iad, ar a aghaidh ó dheas díreach, Dún dá Radhairc agus Cíll Mhuire agus Mágh Seanaglais, agus críocha Rosa Cairbre, agus éacht de thalamh álainn ar bruach na farraige. B’iúd iad thiar theas Seithe agus Neóin agus an chuid eile acu, mar aduairt an file:–

“Uíbh Ráthach gránna na ndragún liath;
Gleann Chártha ná fásann ann arbhar ná bia;
Na hárdchnuic ghránna san Dheasmhúmhain thiar;
Áiteanna d’fhág Pádraig gan beannú riamh!”

Nú mar aduairt an file eile dhá fhreagradh súd:–

“Uíbh Ráthach álainn na bhfear úr bhfial;
Gleann Chártha ’na bhfásann arbhar is bia;
Na hárdchnuic bhreátha san Dheasmhúmhain thiar;
Áiteanna d’fhág Pádraig le beannú ag Dia!”

Bhí sé ag féachaint ’na thímpall orthu ar feadh tamaill, dhá n-aithint agus dhá n-áireamh, agus dhá chuímhneamh gur bheag má bhí radharc eile fé luí na gréine chómh breá leis an radharc san a bhí leata amach os cómhair a shúl féin an mhaidean shamhraidh sin. Ansan is ea do phreab suas in’ aigne cúrsaí na hoíche agus cainnt na mná cosnochtaithe. Cheap sé ar dtúis nárbh fholáir nú gur thaibhreamh a deineadh do. Sháigh sé a lámh ’na phóca. Ambasa bhí an scilling aige ’na phóca, sa phóca ’nar chuir sé í nuair a thug an bhean do í san oíche. Bhí rud éigin nár thaibhreamh sa scéal. Do rith an gnó go léir chun a aigne de phreib; cainnt na mná, agus an scilling, agus an namhaid, agus an chómhairle a bhí fálta aige i dtaobh na cathaoireach. Phreab sé ’na shuí. B’iúd é thall a thigh. Thug sé a dhrom leis agus d’imigh sé an cnuc siar. Chuaigh sé suas go barra Chnuic na nUlán agus siar mullach Charraige na Madraí agus Béal an Mháma anonn agus siar barra Chúm an Ghadhair.

Bhí an lá ag dul i mbrothallaí agus bhí tart ag teacht air. Chuaigh sé isteach i dtigh agus d’iarr sé deoch. D’aithin bean an tí é. Ba mhaith an ceart di sin. Ba mhinic roimhe sin a thug sé síntiús maith airgid di agus gá aici leis. Mura mbeadh é ba bheag dá tuairisc a bheadh san áit. Thug sí chuige árthach lán de bhainne gabhar agus cannta aráin agus briolla ime. Chaith sé an bia agus bhíodar ag cainnt. Thuig sise, mar a thuig an dúthaigh, go raibh buairt éigin air a bhain leis féin. Thug sí fé ndeara an uair sin é níos soiléire ná riamh. Níor leog sí uirthi, áfach, gur thug sí aon rud fé ndeara. D’éirigh sé agus bhuail sé amach agus cá dtabharfadh sé aghaidh ach ar Mhullach an Ois suas. D’fhéach sise ’na dhiaidh agus geallaim dhuit go raibh iúnadh uirthi nuair a chonaic sí ag tabhairt fén gcnuc é. Ní fhéidir sí cad ba mhaith di a dhéanamh. Is é rud a dhéin sí ná iompáil isteach abhaile agus tamall den lá a thabhairt ag gol. Do buaileadh isteach ’na haigne go raibh drochní éigin ag teacht air. Chaith sí í féin ar a glúinibh agus chrom sí ar ghuí chun Dé ar a shon, dhá iarraidh ar Dhia é ’thabhairt saor ó gach olc.

Chuir seisean an cnuc suas de go dtí go raibh sé ar an láithreán breá leathan atá thuas ar an bhfíormhullach. Má ba mhór an radharc a bhí aige ar maidin ón bplásóig ba mhó ná san an radharc a bhí anois aige, ach níor bhreátha an radharc anois mar ba ghlaine an spéir ar maidin. Bhí radharc siar aige ar Chlaedigh, agus ar an Dá Chí, agus ar an Mangartain, agus ar Loch Léin, agus siar ar Chorrán Tuathail agus ar an gcuid eile de na Cruachaibh Dúbha. Nuair a bhí sé cortha de bheith ag féachaint orthu do ghluais sé anonn ’s anall ar an mullach ag piocadh na mónadán agus dhá n-ithe. Nuair a bhí tamall caite aige orthu san do ghluais sé fabhra an chnuic soir go dtí go raibh sé ar bharra Chnuic Lice Scáth, mar a raibh radharc aige ó thuaidh ar Chlárach agus soir ó thuaidh ar fad ar na Gaibhlte Móra. Nuair a bhí an ghrian ag titim siar d’iompaigh seisean siar arís go bara Mhullach an Ois. Phioc sé roinnt eile de na mónadáin agus ansan thug sé aghaidh síos ar an dtigh ’na bhfuair sé béile na maidine ann. Is ar an mnaoi a bhí an iúnadh agus an t-áthas nuair a chonaic sí chúithi isteach é. Ní fheidir sí cár chaith sé an lá, ach ba chuma léi ó chonaic sí ag teacht slán arís é. Níor dhein sí, ámh, ach beannú dho agus fáilte ’ chur roimis go grianach agus go neamhiúntach agus gan aon ní do leogaint uirthi. Agus geallaim dhuit gur ghoibh sí a bhaochas go dúthrachtach le Dia ’na haigne féin.

“Suigh ansan go fóill, a Shéadna,” ar sise, “agus cuirfidh mé geall leat go ndéanfadsa sólaist duit go mb’fhéidir nár deineadh a leithéid duit le fada.”

Do shuigh sé.

D’imigh sise amach sa n-iothlainn, go dtí an stáca arbhair dob fheárr a bhí ann, agus do staith sí dhá phunann mhaithe amach as lár an stáca. Thug sí léi isteach an dá phunann. Do scuab sí leac an tínteáin, agus do nigh agus do thriomaigh. Ansan do las sí geaitire giúise agus do dhóigh sí an phunann ar an lic. Níor dódh ach an tuí agus an lóchán, áfach. Níor dódh an gráinne, ach do cruadh é go hálainn, níos feárr go mór ná mar a chruafadh leac an mhuillinn é. Ansan do bhailigh sí suas an coirce cruaidh agus d’árdaigh sí léi amach é agus do leog sí an ghaoth tríd, i dtreó gur glanadh as go baileach a raibh de luaithreach an tuí agus an lócháin ann. Nuair a bhí sé go breá glan aici thug sí léi isteach é agus chuir sí sa bhróin é agus mheil sí é. Ansan chuir sí trí chriathar gharbh é agus ansan trí chriathar mhín, i dtreó nár fhan aon bhlúire cátha ann. Ansan do chuir sí in árthach adhmaid an mhin agus do mheasc sí braon maith nua-uachtair ar an min, agus chuir sí spiún san árthach agus thug do Shéadna é. D’ith sé é, agus is é rud a cheap sé in’ aigne ná nár chaith sé riamh, agus nár bhlais sé, bia dob fheárr ná an bia sin, bhí sé chómh folláin agus chómh dei-bhlasta san, chómh buacach agus chómh bríomhar san.

Nuair a bhí an bia ite aige do shín sé chúithi an t-árthach. “Imbriathar mhóide, a Neans Ní Chathasa,” ar seisean, “go bhfuil an ceart agat! Is é bia is deise dár bhlaiseas riamh é. Tá an chraobh agat. Thugais sólaist dom, ní miste dhuit a rá, sólaist nár tugadh a leithéid riamh dom go dtí inniu. Agus féach; níl ach fíorbheagán aimsire ó bhí sé amu’ sa stáca agus sin é ite agam é!”

“Cruann a chuid tuí agus lócháin féin é,” ar sise, “níos feárr go mór ná mar a chruann leac an mhuilinn é.”

Bhí an ghrian ag dul fé agus Séadna ag fágáilt an tí sin. Um an dtaca ’na raibh sé ag an bplásóig bhí titim na hoíche ann. Um an dtaca ’na raibh sé sa bhaile bhí smut de thosach na hoíche caite.

Do las sé ceann de sna coínnlibh árneáin. Do rug sé ar an gcathaoir shúgáin agus chuir sé ’na seasamh í, díreach san áit ’na raibh sí an lá do ceangladh ann í. Chuir sé an scilling fúithi istigh i lár bhaíll, fé mar adúradh leis. Chaith sé luaithreán beag anuas ar an scilling i dtreó ná feicfí í. Ansan do shuigh sé ’na shuíochán oibre agus chrom sé ar obair. Nuair a bhí sé ag obair ar feadh tamaill cheap sé ná féadfadh uair an mheán oíche ’bheith i bhfad uaidh. Mheas sé nár rug aon scéal dian riamh air ach bheith ansúd ag feitheamh agus ag faire, féachaint cathain a thiocfadh an drochbhuachaill. Mura mbeadh an obair a bheith idir lámhaibh aige ní fhéadfadh sé go deó an feitheamh do sheasamh. B’é a dhícheall é ’sheasamh agus é ag obair chómh dian agus ’bhí sé ’na chuisleannaibh an snáth do tharrac. Nuair a mheasadh sé gur cheart uair a’ chloig a bheith caite d’fhéachadh sé ar a mbíodh déanta aige agus ní bhíodh ann ach obair leathuaire a’ chloig. Chomáineadh sé leis ag cur na ngreamanna chómh tiugh agus d’fhéadadh sé an meanaith do shá. Cheapadh sé ar ball gur cheart dhá uair a’ chloig go maith a bheith imithe. D’fhéachadh sé ar an obair a bhíodh déanta aige agus ní bhíodh ann ach oiread agus ’ dhéanfadh fear laistigh de cheathrú uaire, agus an obair a dhéanamh ar a shocracht. Fé dheireadh do chuir an mearathall agus an fáscadh agus an sníomh a bhí ar a aigne faire na haimsire as a cheann ar chuma éigin, i dtreó gur ghluais an aimsir i ganfhios do. Ní raibh blúire coinne aige go raibh an aimsir caite nuair a mhothaigh sé go hobann mar ’bheadh duine éigin láithreach. Thóg sé a cheann. Bhí an Fear Dubh ’na sheasamh ar a aghaidh amach!

Personal names

Neans Ní Chathasa: the woman who makes a delicacy for Séadna while he is waiting for the arrival of the Fear Dubh. Neans is a form of the name Nancy. The surname Ó Cathasaigh (Ní Chathasaigh), anglicised as O’Casey, is given as Ní Chathasa in the original, in line with the general pronunciation of such surnames in -aigh in WM Irish, and consequently the original spelling is retained here too.
Pádraig: St. Patrick.

Placenames

Béal an Mháma: I haven’t been able to identify this placename, but it means “the mouth of the mountan pass”.
Cabrach (an Chabrach): Cabragh, Co. Cork. Pronounced /ən xɑbərəx/. Joyce’s Irish Names of Places says this word is understood to mean “bad, rough, unprofitable land” (cf. Volume III, p155).
Carraig an Ghiolla: Carrigagulla (“stone of the gillie or groom”), Co. Cork.
Cíll Mhuire: Kilmurry (“Mary’s church”), Co. Cork.
Claedeach: possibly Clydagh in Co. Kerry (an Chlaoideach in the official placenames database of Ireland), or another place of that name in Co. Cork; PUL does not have the definite article in this placename. The authorised translation of Séadna has Claedach, which would be a feminine placename becoming Claedigh in the genitive once the slender d of the original text is incorporated. Joyce’s Irish Names of Places explains the word frequently found in placenames and variously spelt claodach, claoideach, etc, as meaning “a river with a sluggish course and muddy, miry banks” or “mountain torrents having their beds strewn with stones” (cf. Volume II, pp394-395).
Clárach: there is a Cnuc Cláraí (Claragh Hill) in Co. Cork, but as a feminine placename it is unclear if it could be the place mentioned here in the dative as Clárach.
Cnuc Lice Scáth: this is given in the authorised translation of Séadna as Knock Lickascaw (“hill of the stone of shadow”), but I haven’t been able to identify this placename.
Cnuc na nUlán: Knockullane, Co. Cork. The authorised translation of Séadna states that this placename is a corruption of Cnuc na nGallán, “the hill of the pillar-stones”.
The name as it stands would mean “the hill of the stone boulders marking Druid tombs or ancient stone altars” (cf. the nearby placename Ullanes, which is correctly derived from na hUláin).
Cnuc Ráithín: Knockraheen, Co. Cork, where ráithín means “small ring-fort”.
Corrán Tuathail: Carrauntoohil (“Tuathal’s sickle”), the highest mountain in Ireland, Co. Kerry, where Tuathal referring to the legendary king who some believe led the original Goidelic invasion of Ireland. Corrán, “sickle”, also means “jaw”, and is pronounced /krɑːn/.
Cruacha Dúbha (na Cruacha Dúbha): the Black Reeks or McGillycuddy’s Reeks, the mountain range includes Corrán Tuathail. The Irish name means “the black stacks”, pronounced /nə kruəxə duː/.
Cúm an Ghadhair: Coomnagire (“the hounds’ pass”), Co. Cork. Cúm, spelt com in the CO, means “mountain recess, coomb”.
Dá Chí (an Dá Chí): the Paps, a mountain with twin peaks in Co. Kerry. This placename is derived from cíoch, “breast”, of which cích is the dative/dual form. The accepted spelling is an Dá Chích, but PUL drops the final lenited consonant, pointing to a pronunciation /ən dɑː xʹiː/. Referring to one of the “Paps”, PUL wrote b’ é saghas puill díreach é ná an poll a bhéadh ann dá mb’ amhlaidh a bainfí ceann de Chíochaibh Danann ainíos a’ lár na Mangartan agus an Chí sin do chaitheamh thall i n-aice na Cíche eile (cf. Mo Sgéal Féin, p87), and so it seems he had in the nominative singular here too, when referring to this mountain.
Deasmhúmhain: Desmond or South Munster, an area later divided into Cork and Kerry. Pronounced /dʹas-vuːnʹ/. I am unsure how to edit san Dheasmhúmhain in the original, as the LS version of Séadna delenites the d, and generally speaking there should not be lenited d here.
Doire Liath (an Doire Liath): the Derryleigh (“the grey oak”), Co. Cork.
Dún Dá Radhairc: Dundareirke (“fort with two prospects”), Co. Cork. The form of the placename
given here is interesting, because it fails to give the genitive dual (Dún Dá Radharc, which form is given in a footnote in the authorised translation of Séadna). I am wondering if the form given in the original text here can be accepted with dá radhairc effectively in apposition to dún, “Two Views” fort. The official placenames database of Ireland gives this placename as Dún Dea-radhairc, which changes the meaning somewhat. Joyce’s Irish Names of Places has dún dá radharc (cf. Volume I, p255).
Gaibhlte Móra (na Gaibhlte Móra): the Galty mountains on the Limerick/Tipperary border. Pronounced /nə galtʹi muərə/ according to the transcription given in Shán Ó Cuív’s LS version of Séadna. Joyce’s Irish Names of Places states this name is a corruption of Sliabh na gCoíllte [cf. Volume III, p357].
Gleann Chártha: Glencar, Co. Kerry. This is generally spelt Gleann Chárthaigh, but PUL spells surnames ending in -aigh in line with the WM pronunciation, which is retained here. This region of Munster was historically ruled by the Mac Cárthaigh family.
Loch Léin: Lough Leane, one of the three Lakes of Killarney, in Co. Kerry. The placename appears to derive from loch léinn, “lake of learning”, in reference to the monastery that stood on Inisfallen island in the lake. The pronunciation is with a single n, /lox lʹe:nʹ/.
Magh Seaneaglais: Mashanaglass (“the plain of the old church”), Co. Cork. This placename is given as Maigh Seanghlaise in the official placenames database of Ireland, but a footnote in the authorised translation of Séadna shows the name to derive from seaneaglais, and this is meaning attributed to it in Joyce’s Irish Names of Places (cf. Volume III, p499). Seaneaglais appears to be in apposition to magh here, and is not declined in the genitive.
Mangarta (an Mhangarta): Mangerton, a mountain in Co. Kerry, becoming Mangartain in the dative. Pronounced /mɑŋgərtə, mɑŋgərtinʹ/.
Meall na hEórnan:Maulnahorna (“the knoll of the barley”), Co. Cork.
Muine Fliuch (an Muine Fliuch): Moneyflugh (“the wet thicket”), Co. Cork. Note that muine is feminine in the CO, but masculine in this placename.
Muisire Beag: Musherabeg, Co. Cork.
Muisire Mór: Musheramore, Co. Cork. Muisire is the highest mountain in the Boggeragh mountain range. The name Muisire may contain the same root as Múscraí.
Mullach an Ois: Mullaghanish (“deer ridge”), Co. Cork.
Neóin: I haven’t been able to identify this placename.
Ros Cairbre: Rosscarbery (“Carbery’s wood”), Co. Cork. This placename is normally Ros Ó gCairbre, or just Cairbre. Pronounced /ros karʹibrʹi/.
Seithe: possibly Shehy Beg and Shehy More (“little hide/skin; big hide/skin”), Co. Cork. These placenames are officially Seithe Bheag and Seithe Mhór although the word seithe is masculine in WM Irish.
Sléibhín (an Sléibhín): Sleaveen (“little mountain”), Co. Cork.
Uíbh Ráthach: Iveragh, Co. Kerry. Historically speaking, the dynasties that ruled ancient kingdoms generally have the word in their names in the nominative (and Ó in the genitive and Uíbh in the dative), with the territories they ruled being referred to in the same way. However, the dative form Uíbh later became calcified and used in the nominative and genitive usage of placenames. Pronounced /iːvʹ rɑːhə/ according to Seanachas Amhlaoibh Í Luínse (cf. pp 256-257). However, the LS version of Séadna gives a pronunciation /iːvʹ rɑːhəx/ and I have been told the placename should be pronounced /iːvʹ rɑːx/.

Foclóirín

áirneán: “sitting up late at night”. Coinneal áirneáin, “a candle to work by”. Pronounced /ɑ:r’nʹɑ:n/.
anonn: “over to the other side”, pronounced /ə’nuːn/.
arbhar: “corn”, pronounced /ɑ’ruːr/.
borb: “sharp, fierce”, used here of the noise made by the humming of bees. Pronounced /borəb/.
briolla: “lump”. Briolla ime, “a roll of butter”. Note this word is no in FGB.
brothallaí: “warmth, sultriness”. Bhí an lá ag dul i mbrothallaí, “it was getting warm/stuffy”. This word is not given in FGB or PSD.
cannta: “chunk”. Cannta aráin, “a hunk of bread”. This would be canta in the CO, but the original spelling is retained here as showing the diphthong, /kauntə/.
cáth: “chaff”. FdS states this is the inner chaff that protects the grain and is only removed on sieving after the corn has been ground. This is cáith, a feminine noun, in the CO (and in PSD), but this word is stated as being masculine in FdS with cáth in the nominative and cátha in the genitive.
ceart: “right”. Ba mhaith an ceart di sin, “she had a good right to do so”, i.e., “well she might; no wonder, she did so; quite right too”.
ceathrú uaire: “a quarter of an hour”, pronounced /kʹar’huː uərʹi/.
criathar: “sieve”.
cruaim, cruachan: “to harden”, or “to dry”, of corn/oats. I don’t have attestion of the verbal noun in PUL’s works; PSD has cruadhadh and this may be used in WM Irish.
cruiceóg: “hive”, or coirceog in the CO. Cruiceóg bheach, “beehive”.
cuisle: “arm, forearm”, with cuisleanna in the plural. Pronounced /kuʃlʹi, kuʃlʹənə/.
dei-bhlasta: “good to taste, savoury, palatable”, pronounced /dʹəi-vlɑstə/.
deó: “end”. Go deó, “ever, forever”, but also used in negative constructions as “never”.
dian: “hard, tough”. Mheas sé nár rug aon scéal dian riamh air ach bheith ansúd ag feitheamh agus ag faire, “he thought nothing had ever been as hard for him/had ever been as hard a trial for him as waiting there and watching”.
dóim, dó: “to burn”. The LS version of Séadna gives the pronunciation of dhóigh sí as ghóig shí, i.e. /ɣoːgʹ ʃiː/, in line with the general tendency of monosyllabic verbs to keep the gbefore the third-person pronoun in the preterite, but Osborn Bergin’s monograph “Analogy in the verbal system of Modern Irish” in Ériu Volume 1 1904 p139ff claims that there are a number of monosyllabic verbs where the g is deleted, including do nigh sé, do luigh sé, do bháigh sé, do bhrúigh sé, do chuaigh sé, do léigh, do dhóigh sé, do scrígh sé, do scéigh sé, do shnáigh sé, and sometimes in do ghuigh sé, and do ghlaeigh sé. I would have had a slender g in all of these except for do chuaigh sé and do scrígh sé, which I would prefer as /də xuə ʃeː/ and /də ʃkrʹiːvʹ ʃeː/, the one being a diphthong and the other being derived from an original bh. He also indicates the g is pronounced in the form do thairrig sé (edited here as do tharraig sé), whereas I have noticed a distinct tendency to keep the g in LS transcriptions where the preterite in -g derives from an original -ng (do tharraig sé, d’fhuilig sé, do thúirlig sé). More research required here.
dragún: “dragoon”, glossed in FdS as someone who is wealthy but churlish, surly and cruel. Cf. PSD where this word is shown to mean “cruel man, tyrant” as well as “dragoon”.
drochbhuachaill: “bad lad, scoundrel”, referring here to the Devil.
feitheamh: “waiting”, pronounced /fʹihəv/. As well as being used as a verbal noun, this can also be used as a regular noun: an feitheamh do sheasamh, “to bear/endure the wait”.
fíormhullach: “summit; the very peak”.
foghar: “sound”.
giúis: “pine, bog pine”. Geaitire giúise, “a splinter of bog pine”.
gráinne: “grain, meal”, pronounced /grɑːŋʹi/.
iothla: “granary, barn”, with iothlainn in the dative. Pronounced /ihələ, ihəliŋʹ/, although IWM indicates that AÓL had /i’heːlə/.
iúd: a form of the demonstrative pronoun siúd used after the copula (b’iúd, nách iúd, etc). Often incorrectly written shiúd (the s of siúd derives from the present-tense copula, and so it should not be written in the past/conditional tenses where there is s in the copula).
lóchán: “chaff”. FdS states this is the outer loose chaff that is blown away by winnowing.
luaithreach: “ash, ashes”. This word, which is masculine, is often found with a dative luaithrigh, especially in na luaithrigh, “in ashes”, but the dative is found here as luaithreach in a raibh de luaithreach, “all the ash”.
luaithreán: “ashes, heap of ashes”, or luaithreamhán in the CO. This is explained in CFBB as meaning the dying embers of charcoal or something similar. Pronounced /luərʹ’hɑːn/.
meascaim, meascadh: “to mix”, used with ar (dhá rud do mheascadh ar a chéile).
meilim, meilt: “to grind”.
mónadán: “bogberry”, a small type of cranberry that grows in mountainous regions, or mónóg in the CO.
neamhiúntach: “unsurprising; unconcerned”, or neamhiontach in the CO. Go neamhiúntach, “showing no surprised”.
nua-uachtar: “fresh cream, the first rise of cream”. Pronounced /noː-uəxtər/.
punann: “sheaf”. This word is given in the dual as dhá phunann, without slenderising the ending.
saithe: “swarm”, e.g. of bees.
sobháilceach: “virtuous, pleasant, satifying”. The transcription in Shán Ó Cuív’s LS version of Séadna indicates a pronunciation of suáilceach, which is the CO form, but the LS edition of Catilína compiled by Osborn Bergin shows a v in the transcription of sobhailce.
socracht: “ease, rest”. Ar a shocracht, “at his ease, in a leasurely way”. Pronounced /sokərəxt/.
sólaist: “dainty, delicacy”, of food. This word is usually used in the plural, sólaistí, but PUL seems to have backformed sólaist as the singular (compare sómhlas, the singular given in PSD).
spiún: “spoon”, or spúnóg in the CO.
stáca: “stack, stack of corn”.
súd: a form of the demonstrative adjective siúd. Súd is used in preference to úd in possessive contexts: dhá fhreagradh súd, “in reply to him” where súd qualifies the possessive a which is contained in dhá (from ag+a).
tríochad: “thirty”. This numeral is normally deich is fiche, in line with the vigentesimal system of traditional Irish, but the higher decades used in Old Irish have been reintroduced, and PUL used tríochad in chapter numbers and in dates. The CO has tríocha. Some parts of Munster have triocha, /trʹuxə/.
triomaím, triomú: “to dry”. A conjugated form of this verb is found in the original, but IWM indicates that triomaím/triomú is complemented by a variant form, tíormaím/tíormú in WM Irish. Brian Ó Cuív uses tíormú in his editing of CFBB, with tiormú in parentheses, implying that he regarded tíormú as the more dialectal form of this word. He gives two pronunciations, /tʹiːr’muː, trʹi’muː/ (cf. pp 252, 253).
tuí: “straw”.
úr: “fresh”, but also “free, liberal, hospitable”.

Séadna caib. 29

Caibideal a Naoi is Fiche.

Tar éis chleamhnais Shadhbh agus Chormaic níorbh fhada gur deineadh dhá chleamhnas eile. Deineadh cleamhnas do Bháb an Leasa le driotháir do Nóra an Tóchair, agus deineadh cleamhnas do Nóra féin le fear de mhuíntir an rí. Bhuail sé uímpi ar pháirc an aonaigh an lá do roinneadh na capaill. Bhí tigh sa chathair aige, in aice an tí ’na raibh Cormac agus Sadhbh le dul chun cónaithe ann. Chómh luath agus ’chuaigh sé abhaile d’iarr sé cead a chos ar feadh mí agus do fuair. Tháinig sé agus phós sé Nóra agus rug sé leis í. An driotháir léi a bhí gan pósadh d’imigh sé in éineacht leó, ag brath air go bhfaigheadh sé inead in arm an rí. D’fhág san an Tóchar agus a raibh ann ag an mBáb agus ag á fear.

Nuair a bhí an méid sin déanta chuaigh gach aon rud chun suaimhnis. Aon lá, as san amach, dá mbeithá ag gabháil thar an dtigh úd Shéadna, d’aireófá, mar ba ghnáth, mionbhuillí na gcasúr mbeag, bogfheadaíol na bhfear, tarrac agus fáscadh an tsnátha chéaraigh. Dá dtéithá isteach do chífá an chathaoir shúgáin agus an mhealbhóg, agus d’aireófá an anál fhada throm ó Shéadna féin, agus é ag obair go dian. Ach níorbh fhios cathain ’airigh éinne “greadadh” ná “duais” ar an “gCailligh Ruainnigh” aige.

Ní fheicfá Micil ann. Bhí sé thíos i dtigh Dhiarmuda Léith ag cimeád an tsiopa agus ag díol an leathair agus ag glacadh an airgid, agus is é a bhí, dar leis féin, in’ fhear bhunúsach, chreidiúnach. Ba dhó’ leat air ná cuirfeadh sé aon bhlúire iúnadh air dá n-iarrtí air urrús a dhéanamh ar leath na paróiste.

Fé mar a bhí an aimsir ag imeacht bhíodh daoine dhá thabhairt fé ndeara go raibh athrú ag dul ar mheón agus ar aigne agus ar bhéasaibh Shéadna. Thuig an uile dhuine gur duine fé leith riamh é, agus meón fé leith aige agus aigne fé leith. Bhí sé ’na luí orthu go léir, pé muíntearthas a bheadh agat leis, ná beadh aon bhreith agat choíche ar aon eólas ’dh’fháil ar an dtaobh istigh dá aigne. Ach mhothaigh daoine, nú mheasadar gur mhothaíodar, nárbh é an Séadna céanna é, le déanaí. Níor ghnáth leis puínn cainnte ’dhéanamh riamh, ach le déanaí is ar éigin a labhradh sé in aon chor le héinne. Nuair a labharthí leis is beag an chainnt a baintí as, ach an méid a baintí, ba chainnt chiúin réidh í.

Uaireanta chomáineadh sé leis ag obair chómh dian san go mbíodh na sruthanna allais leis. Uaireanta eile d’fhanadh sé faid gach n-fhaid agus a uille chlé ar a leathghlúin aige, a lámh chlé féna ghiall aige, agus é ag féachaint an doras amach agus anonn ar an gcnuc, agus gan cor aige dá chur de ach mar a bheadh sé gan anam gan anál. Is minic, nuair a bhíodh sé sa mhachnamh san go bhfeictí an lámh dheas istigh ’na bhrollach aige, fé mar a bheadh greim daingean aige ar rud éigin a bhíodh ann i bhfolach aige. Nuair a thagadh sé a’ machnamh den tsórd san do ghluaisíodh anál as a chliabh agus osna óna chroí nárbh fheárrde thu ’bheith ag éisteacht leis. Bhíodh iúnadh a gcroí ar na fearaibh, ach ní leogaidís aon ní orthu. Is amhlaidh a bhíodh eagla acu roimis. Ní fheadradar ó thalamh an domhain cad a bhíodh air. Ní bhíodh acu le rá ach an rud úd aduairt Micil lena mháthair an chéad lá a thug sé fé ndeara é, nárbh fholáir nú bhí buairt mhíchuíosach éigin air. Ach cad í an bhuairt í, nú cad fé ndeár í, ní raibh aon phioc dá chúntas acu.

Thug Seán Ceatach fé ndeara an t-athrú. Thug sé fé ndeara an sníomh a bhí ar chroí agus ar aigne an duine, ach bhí sé níos daille ná riamh ar cad fé ndear é. B’in í Sadhbh pósta agus gan focal ó éinne i dtaobh aon gheallúna phósta idir í féin agus Séadna. Ón lá a bhí Séadna féin thiar ag an dtigh ag cainnt le Máire Ghearra níor labhair sise amach as a béal oiread agus aon fhocal amháin i dtaobh an chleamhnais ná i dtaobh na cainnte a bhí eatarthu. Tháinig scéalta eile ar chleamhnaisíbh chúthu ach ní leogadh sí dá hathair aon tsuím a chur iontu. Ní thugadh sí de chúis do ach ná taithnidís léi.

Bhí sé leata ar fuaid na dútha an mearathall aigne ’bheith ar Shéadna, ach nuair a chonaic daoine na mná úd go léir a bheith pósta agus gan blúire suime curtha aige sin sa scéal, is amhlaidh mar a bhí an scéal ag lucht cainnte bhíodar i gcruachás. Ba mhaith leó a rá gurb amhlaidh a bhí sé ag cailliúint a mheabhrach i ndiaidh dhuine éigin de na mnáibh úd, ach ní fhéadfaidís é sin do rá. Bhí sé ar an dá chóisire eile, chómh maith le cóisire Shadhbh, agus ba rófhuiriste a aithint ná raibh aon bheann aige ar éinne den bheirt bhan eile ach chómh beag agus ’ bhí aige ar Shadhbh. Ní fhéadfí a rá go raibh sé ag cailliúint a mheabhrach mar gheall ar Mháire Ghearra mar ní raibh éinne dhá breith uaidh. Ba mhaith le lucht na cainnte a rá gurb amhlaidh a bhí ag dul dá chiall, gurb amhlaidh a bhí straidhn éigin air a bhain lena chuid fola nú lena dhúchas. Ach ní fhéadfaidís sin do rá mar ní raibh fear sa pharóiste ba chruinne breithiúntas ná é, ná ba ghasta cómhairle ná é, ná ba ghéarchúisí ar mholadh beirte ná é. B’é crích an scéil é go mb’éigean do lucht na cainnte éirí as mar scéal. Theip orthu teacht thíos ná thuas air.

Bhí ’ fhios ag Séadna féin, áfach, go dianmhaith, cad a bhí air. Bhí an bhliain déanach de sna trí bliana déag ag imeacht ar cos’ in áirde. Fé mar a bhí sé ag dridim le deireadh na haimsire bhíodh an fear bocht ag cuímhneamh níos géire agus níos coitianta ar cad a bhí roimis, go dtí gurbh ar éigin a scaradh an smaoineamh choíche leis. Bhíodh a leithéid sin de shníomh agus d’fháscadh ar a chroí agus ar a aigne ón síormhachnamh ar an aon smaoineamh amháin sin go samhlaíodh sé uair a’ chloig níos sia ná lá, an fhaid a bhíodh an uair a’ chloig ag imeacht; agus ansan, nuair a bhíodh an uair a’ chloig imithe gur dhó’ leis ná raibh dhá neómat inti. Shamhlaíodh sé an lá, an fhaid a bhíodh an lá dá chaitheamh, níos sia ná seachtain, agus nuair a bhíodh an lá caite do mheasadh sé ná bíodh fiú aon uair a’ chloig amháin ann. Shamhlaíodh sé gur shia an oíche ná bliain, agus nuair ’thagadh an mhaidean shamhlaíodh sé ná bíodh aon oíche in aon chor ann. Ach, idir uair a’ chloig agus neómat agus oíche agus lá, shamhlaíodh sé gurbh amhlaidh a bhídís ag baint an bhóthair dá chéile, bhí a leithéid sin de choisíocht fúthu ag imeacht–agus gan idir é agus deireadh na haimsire ach an méid a bhí gan imeacht díobh!

Is minic, tar éis dul a chodladh dho, nuair a bhíodh sé sínte ar a leabaidh agus gan aon néal codlata ag teacht air, ach a chroí ag cur de agus a dhá shúil ar dianleathadh, go n-éiríodh sé agus go n-imíodh sé amach agus suas an cnuc, go dtí go mbíodh sé ar an bplásóig chúnlaigh mar ar thug an bhean chosnochtaithe an tseóid uasal do. Bhíodh sé ag brath air go mb’fhéidir go bhfeicfeadh sé ann arís í. Ní fheiceadh, ach ní bhíodh a chuaird in aistear aige. Thuigeadh sé in’ aigne go mbíodh sí ansúd in aice leis agus go n-airíodh sí a chainnt agus go dtuigeadh sí an bhuairt a bhíodh air. Bhíodh sé ag aighneas léi agus ag iomaidh léi nuair ná tispeánadh sí í féin do. Bhíodh sé ag rá na bhfocal a duairt sise leis an lá ’chonaic sé í, agus dhá gcur i gcuímhne dhi, agus dhá fhiafraí dhi ar chuímhin léi an gheallúint a thug sí dho, agus dhá iarraidh uirthi, as ucht an tSlánaitheóra, gan cailliúint air nuair a thiocfadh an t-anaithe. Ní thagadh guth ná focal uaithi, ach más ea ní bhíodh sé gan freagra ar a chainnt. Do buailtí isteach in’ aigne uaithi, chomh maith agus dá labhradh sí, “nár ghá dho aon eagla ’bheith air ach a mhuinín a bheith as Dia aige.” Nuair a bhíodh tamall den oíche caite mar sin aige ’na teannta ar an gcnuc thagadh suaimhneas air. Do bhogadh an sníomh agus an fáscadh dá chroí i dtreó go mbíodh iúnadh air cad a bhaineadh an buaireamh de. Nuair a chíodh sé amhscarnach an lae ag teacht thugadh sé aghaidh ar an mbaile agus théadh sé agus shíneadh sé ar an leabaidh, mar dhea go mbíodh an oíche caite aige inti.

Fé dheireadh ambasa bhí an lá deirineach buailte leis.

“Trí bliana déag is lá amáireach,” ar seisean in’ aigne féin, “is ea ’fhágas an baile chun roinnt leathair do cheannach. Bhí trí scillinge im póca agam. Níorbh fhada le dul iad ach ní raibh agam ach iad. Do hiarradh orm iad, ar son an tSlánaitheóra. Thugas uaim iad. Ní raibh leigheas agam air sin. Conas ’fhéadfainn iad do chimeád! Ní raibh agam ach iad. Bíodh ná raibh níor liom féin iad. Is le Dia gach ní. Ní bheinn ach ag cimeád a choda féin uaidh, moladh go deó leis! Níor chimeádas iad ar aon chuma, pé rud a thiocfaidh as dom anois. –– Do cuireadh brí na mionn orm, go daingean. –– Ghlacas orm é, go daingean –– lem thoil mhacánta.”

Bheireadh sé ar bhróig agus chromadh sé ar obair. Ba gheárr go gcaitheadh sé uaidh arís í. Bhuaileadh sé amach agus d’fhéachadh sé ’na thímpall, fé mar a bheadh súil aige le duine éigin a theacht. Cheap na fir gur ag súil le duine éigin a bhí sé agus gur dhócha
gur gheárr go dtiocfadh an duine ’na raibh an tsúil leis. Dá mbeadh ’ fhios acu cé leis go raibh an tsúil is dócha gur gheárr an mhoíll a dhéanfaidís san áit! Ní raibh aon bhlúire dá fhios acu, agus chomáineadar leó ag obair ar a ndícheall. Nuair a bhí sé in’ am staid d’éiríodar chun imithe abhaile.

“Stadaidh, a fheara,” arsa Séadna. “B’fhéidir go ráineódh go mbeinn as baile amáireach agus ná beinn anso in am chun páigh na seachtaine ’thabhairt díbh. Ta sé chómh maith agaibh an t-airgead do ghlacadh anois. Ní mheasaim go bhfuil aon bhaol ná go ndéanfaidh sibh an obair go macánta.” Agus shín sé chúthu an t-airgead.

Chómh luath agus ’bhíodar imithe chun siúil chuir sé an cnuc amach de. Bhí faill árd ar an dtaobh thuaidh den chnuc. Faill na bhFiach a tugtí mar ainm uirthi. Chuaigh sé agus shuigh sé ar mhullach na faille sin. Bhí sé ag féachaint uaidh síos ar na carraigreacha briste a bhí thíos ag bun na faille agus bhí sé dhá chuímhneamh in’ aigne cad é an briseadh a gheóbhadh cnámha duine dá gcaití le fánaidh é. D’fhág sé an áit sin agus d’imigh sé an cnuc siar go dtí go raibh sé ar bharra cnuic eile a bhí ar an dtaobh thiar den ghleann. Carraig na Madraí dob ainm don chnuc eile sin. Chuaigh sé isteach i bpluais sa chnuc san. Leaba Dhiarmuda ainm na pluaise. Bhí pluais eile ar aghaidh na pluaise sin anonn gurbh ainm di Leaba Ghráinne. D’fhan sé sa phluais ar feadh tamaill mhaith, ag cuímhneamh ar ar airigh sé riamh de scéalta breátha Fiannaíochta, ar Dhiarmuid agus ar Ghráinne agus ar Fhionn agus ar an bhFéinn agus ar a ngnóthaibh go léir. Nuair a bhí titim na hoíche ann d’fhíll sé chun na plásóige agus do luigh sé inti. Bhí an aimsir tirim agus an spéir glan. Bhí an cúnlach go breá tirim te mar bhí an ghrian ag taithneamh ar an bplásóig i gcaitheamh an lae. Bhí aghaidh na plásóige ó dheas, i dtreó go raibh fothain inti ó pé lóithne beag gaoithe a bhí ann, mar is aduaidh a bhí an ghaoth. Bhí sé sínte sa phlásóig ag éisteact le cogarnach agus le hanál na gaoithe laige tríd an bhfraoch ’na thímpall agus gan aon phioc den ghaoith ag teacht air féin. Ón suathadh a thug sé dho féin ag siúl an chnuic, agus ó bhrothall an chúnlaigh, agus ón seothó úd na gaoithe tríd an bhfraoch, ba gheárr go raibh an fear bocht ’na chodladh go sámh.

Tráth éigin san oíche do mhothaigh sé mar a bheadh lámh duine ar a cheann, agus d’imigh a chodladh dhe. D’imigh a chodladh dhe chómh glan san gur mheas sé ná raibh meáchaint ribe in aon bhall dá bhallaibh beatha. D’fhéach sé thairis. Bhí sí ansúd ar a glúinibh ag á ghualainn chlé agus lámh léi ar a cheann aici agus í ag féachaint isteach in sna súilibh air. An bhean chosnochtaithe is í a bhí ann. D’fhan sé ag féachaint uirthi agus í ag féachaint isteach ’na shúilibh. Bhí an oíche ’na sméarabhán le doircheacht. Bhí radharc aige ar an spéir os a cionn suas. Ní raibh gealach ná réiltín ar an spéir, ach í ’na bróin chiardhubh, go hárd agus go leathan agus go folamh. Bhí sé ag féachaint ar ghnúis na mná, ar a súilibh agus ar a héadan agus ar a haghaidh. Ní raibh de sholas aige chuige ach an solas a bhí ag teacht as an aghaidh féin. Do lean sé ag féachaint uirthi. Ní raibh leigheas aige air. Ní fheacaigh sé riamh ’na shúilibh cínn, dar leis, aon aghaidh duine chómh hálainn le haghaidh na mná san. Dá bhfaigheadh sé Éire air ní fhéadfadh sé a shúile ’ bhogadh dhi. Fé mar a lean sé ag féachaint uirthi do mhéadaigh ar an áilleacht, agus ar an aoibhneas agus ar an suairceas a bhí ’na héadan agus ’na súilibh agus ’na béal, agus í díreach mar a bheadh sí ag bogadh a béil chun labhartha, agus eisean ag feitheamh go dtiocfadh an focal. Do ghluais an t-aoibhneas san agus an suairceas san isteach trína shúilibh agus siar san inchinn aige agus síos ’na chroí agus ’na chliabh, i dtreó gur tháinig a leithéid sin d’áthas air, agus de shásamh aigne, agus de shólás croí, gur mhaith leis ná fágfadh sé féin ná ise an áit sin go deó. Dá fhaid agus dá ghéire ’fhéach sé is amhlaidh a bhí a héadan ag dul i solasmhaire, agus a súile ag dul in uaisleacht agus i ngrámhaire, agus a béal ag dul i mísleacht agus i séimhe agus i miochaire, agus a haghaidh ag taithneamh le breis solais agus le breis aoibhnis agus le breis suaircis, agus í díreach mar ’bheadh sí ag bogadh a béil chun labhartha leis, go dtí gur cheap sé go raibh a chroí ag imeacht as a chliabh amach chúithi, le neart áthais agus aoibhnis, agus grá di.

Fé dheireadh do labhair sí.

“Táthar chút, a Shéadna!” ar sise. “Tá an namhaid nách mór buailte leat,” ar sise. Agus má ba mhór an t-áthas agus an t-aoibhneas bheith ag féachaint ar a haghaidh álainn uasal, ba mhó ná san féin an t-áthas agus an t-aoibhneas bheith ag éisteacht le guth a cainnte. Ba chuma le Séadna ’en domhan cé ’bhí chuige, ná cá raibh an namhaid, an fhaid a bhí sé ag féachaint suas uirthi agus ag éisteacht léi, agus a lámh ar a cheann aici, agus mar bharra ar gach áthas gur thuig sé in’ aigne gur le báidh agus le hionúine agus le grá do féin a tháinig sí ag triall air, agus a thispeáin sí í féin do.

“A Shéadna,” ar sise, “táthar chút go fíochmhar agus go mallaithe. Tá do namhaid ag teacht chun díoltais a dhéanamh ort anois mar gheall ar ar dheinis d’olc air le trí bliana déag. Istoíche amáireach a thiocfaidh sé. Tá roinnt de dhearúd air. Is dó’ leis gur ar uair an mheán oíche istoíche amáireach a bheidh an aimsir caite. Ní bheidh an aimsir caite go ceann cheithre huaire ’ chloig ’na dhiaidh san. B’é an margadh, fé bhrí na mionn, an sparán a bheith agatsa, agus é ’fhanúint agat, trí bliana déag slán. An lá úd a chuais ar an aonach ag ceannach capaill agus bó bainne do tógadh uait an sparán agus bhí sé as do sheilbhse ar feadh cheithre huaire ’ chloig. Mise a thóg uait é. Thógas uait é i ganfhios do san. Dá gceannaíthá an bhó nú an capall an uair sin, agus airgead do dhíol as an gceannach, bhí an margadh briste agat agus neart do a thoil d’imirt ort. Nuair a chonacsa an fuadar a bhí fút do thógas uait an sparán i dtreó dá gceannaíthá nár bhaol go ndíolfá. Is chun leathair a cheannach a fuarais an t-airgead. Tá sé ag faire ort riamh ó shin féachaint an gceannófá aon rud ach leathar air. Níor cheannaís. Ba mhaith an bhail ort féin nár cheannaís. Do roinnis a lán den airgead ar shlítibh eile ach níor ghoíll san ar an margadh. Ní fhéadfadh aon mhargadh déirc a chosc. Pé airgead a thugais uait ar son an tSlánaitheóra déirc dob ea é. An t-airgead a chaithis ar aon chuma eile, lasmu’ de cheannach an leathair, is as an obair a tháinig sé. Leat féin dob ea é.”

“Bheirim a bhaochas leis an Athair Síoraí a chruthaigh thu!” arsa Séadna, agus é ag féachaint suas uirthi. Ní mar fhreagra ar a cainnt aduairt sé an méid sin ach le neart an áthais a bhí istigh ’na chroí toisc í ’bheith ansúd in’ aice agus é ag féachaint suas uirthi agus ag éisteacht le ceólghuth aoibhinn a cainnte.

“Níl ’ fhios aige,” ar sise, “gur chaith an sparán na cheithre huaire a’ chloig sin as do sheilbhse. Bhí ’fhiachaibh air gan a leogaint d’éinne an sparán a bhreith uait. Is dó’ leis féin nár leog. Tá sé ag feitheamh le huair an mheán oíche istoíche amáireach chun a thoile d’imirt ort agus díoltas a dhéanamh ort mar gheall ar a bhfuil d’olc déanta agat air le trí bliana déag, ag tabhairt déarca ar son an tSlánaitheóra amach as an sparán a thug sé féin duit, agus nách chun na déarca ’dhéanamh a thug sé dhuit é ach le hionchas go ndéanfadh sé díobháil agus tubaist agus aimhleas duit féin agus do gach Críostaí a gheóbhadh aon leathphinge isteach ’na láimh de.”

“Bheirim a bhaochas leis an Athair Síoraí a chruthaigh thu, –– agus le Críost a cheannaigh thu, –– agus leis an Sprid Naomh a bheannaigh thu!” arsa Séadna. Nuair a bhí an chainnt sin ráite aige bhí iúnadh air mar do shamhlaigh sé nárbh é a ghlór féin a bhí ag teacht as a chliabh ná as a bhéal.

“Tispeán,” ar sise, “an rud úd a thugas duit an lá úd a scarais leis an óigmhnaoi fhónta ar son an tSlánaitheóra.”

Tharraig sé an tseóid amach as a bhrollach agus shín sé chúithi í.

“Níl sí chómh solasmhar agus ’ bhí sí an lá úd,” ar sise, “ach ní gearánta dhi,” ar sise, ag glacadh na liathróide bige isteach ’na láimh. Lena línn sin do las an liathróid suas arís, ar chroí a deárnan, díreach mar a las sí an chéad lá, i dtreó gurbh ar éigin ’fhéadadh Séadna féachaint uirthi, agus nuair ’fhéachadh go mbíodh smóla beaga gorma os cómhair a shúl, fé mar a bhéadh ag duine d’fhéachfadh ródhíreach ar an ngréin.

“Seo,” arsan bhean, “cuir chút arís í. Beidh gnó agat di istoíche amáireach.” Agus shín sí chuige an tseóid. Chuir seisean chuige arís ’na bhrollach í, mar a raibh sí
cheana aige.

D’oscail sise a lámh chlé. Bhí an scilling ansúd ar chroí a deárnan, an scilling chéanna a thug sé dhi an chéad lá úd nuair a bhí sé ag dul ag ceannach an leathair.

“Seo,” ar sise. “Cuir chút í seo leis.” Thóg sé an scilling agus chuir sé chuige í.

“Éist go cruínn anois, a Shéadna,” arsan bhean, “leis an méid atá agam le rá leat. Istoíche amáireach, nuair a bheidh sé ag déanamh ar uair an mheán oíche, tóg an chathaoir shúgáin agus cuir í díreach san inead ’na raibh sí an lá úd a ceangladh í, agus cuir an scilling sin ar an dtalamh, istigh fé lár na cathaoireach, agus clúdaigh í i dtreó ná beidh sí le feiscint. Imigh féin ansan agus suigh id shuíochán oibre agus bí ag obair ar do dhícheall. Nuair a thiocfaidh an namhaid ná leog aon ní ort, ach lean den obair. Nuair adéarfaidh sé leat gluaiseacht abair leis fanúint go mbeidh an t-am ann. Má thagann leat é ’chur ’na shuí sa chathaoir beidh an lámh uachtair agat air. Ach an airíonn tú leat me?” ar sise. “Aon rud adéarfaidh sé leat a dhéanamh, ar do bhás ná dein é. Ná dein aon ní adéarfaidh sé leat a dhéanamh.”

Bheirim –– a bhaochas –– leis an Athair –– Síoraí ––” An fhaid a bhí Séadna ag rá na bhfocal san, agus é ag teip air iad do thabhairt leis, bhí sise ag dridim uaidh, ag dridim uaidh, ag dridim uaidh; agus bhí an solas ar a haghaidh ag dul i luíghead, ag dul i luíghead, ag dul i luíghead. Bhí fabhraí a shúl san ag dúnadh ar a chéile, ag dúnadh ar a chéile, ag dúnadh ar a chéile. Níor tháinig leis an chainnt do chríochnú sula raibh sí imithe agus é ’na shámhchodladh.

Personal names

Diarmuid: Diarmuid Ua Duibhné, a warrior among the Fianna in the Fenian cycle of myths, who elopes with Gráinne, the intended bride of Fionn mac Cúmhaill. The earliest surviving version of this story is Tóruigheacht Dhiarmuda agus Ghráinne, written in 1651 by Dáibhí Ó Duibhgeannáin.
Fionn: Fionn mac Cúmhaill (also anglicised as “Finn McCool”), leader of the Fianna band of warriors in Irish mythology. In his old age, Fionn is promised Gráinne as his bride, but eventually pardons the young warrior Diarmuid for eloping with her. Later on, Fionn did not use his healing powers to save Diarmuid after the latter was gored by a wild boar.
Gráinne: the daughter of Cormac mac Airt, a legendary high king of Ireland.

Placenames

Carraig na Madraí: Carrignamadry (“the rock of the dogs”), a minor placename in Co. Cork.
Faill na bhFiach: a minor placename meaning Ravens’ Cliff.
Leaba Dhiarmuda: Labbadermody (“Diarmuid’s bed or grave”), a minor placename in Co. Cork. This is found as Leaba Diarmuda in the original, and the LS version of Séadna also fails to give lenition on the word Diarmuda, but as a personal name it should properly be lenited, and Seanachas Amhlaoibh Í Luínse shows that this placename is generally Leabaidh Dhiarmuda in WM Irish (cf. p22). The word leaba is generally found as leabaidh, where the historic dative has replaced the nominative, and this was the case in the form of the placename given by Amhlaoibh Ó Loingsigh. However, leaba may be considered to be a calcified use of the traditional nominative in the form given by PUL in Séadna. The derivation of the placename from the Fenian story of Diarmuid and Gráinne is referred to in chapter 29.
Leaba Ghráinne: a minor placename in Co. Cork meaning “Grania’s bed or grave”, found as Leabaidh Ghráinne in Seanachas Amhlaoibh Í Luínse (cf. p22). The derivation of the placename from the Fenian story of Diarmuid and Gráinne is referred to in chapter 29.

Foclóirín

am: “time”, pronounced /aum/. In’ am staid, “time to stop”, a phrase that is theoretically a truncation of ina am staid, although the possessive is not often expressed.
báidh: /bɑ:gʹ/, “sympathy, liking”. This word is in the CO, but the final -idh in the historic spelling is audible in the nominative/dative singular in WM Irish.
bóthar: “road”. Ag baint an bhóthair dá chéile, “running a race, competing against each other”. Cf. ag baint an dorais dá cheile, “taking the door from each other, i.e. pushing to get out the door first” in PUL’s Sliabh na mBan bhFionn.
bró: “handmill” or “solid mass”. An spéir na bróin chiardhubh, “the sky was a solid jetblack mass”.
carraig: “rock”, with the plural here carraigreacha where carraigeacha would stand in the CO.
ceólghuth: “the music/musical quality of someone’s voice”, a word not found in FGB.
cotianta: “regular, habitual”. Níos coitianta, “more constantly”. Pronounced /ko’tʹiəntə/.
cruthaím, cruthú: “to create”. PUL said in Notes on Irish Words and Usages that he had both seen and heard cruthaitheóir and cruthnaitheóir, but had only seen cruthú in print, but had never heard anything other than cruithniú; yet, chruthaigh is found here, and transcribed in the LS edition of Séadna as chruhuig. Cruithním, and cruithniú would be more natural to the WM dialect.
cuirim, cur: “to put”. A chroí ag cur de, translated in the authorised translation of Séadna as “his heart palpitating”, but I can’t find this use of cur de in dictionaries; I had expected a chroí ag cur air. Cuir chút í, “put it away on your person; put it in your breast; put it in your pocket”.
faill: “cliff”, pronounced /failʹ/.
fána: “downward slope”, with the dative fánaidh, pronounced /fɑ:nigʹ/, used here. Caitheamh le fánaidh, “to throw down/be thrown down”.
fáscadh: “pressure”. Fáscadh ar a chroí, “pressure/oppression/strain on his heart”.
fiach: “raven”.
Fiann (an Fhiann): the roving band of warriors celebrated in the Fenian cycle of myths, with Féinn in the dative.
gluaisim/gluaisím, gluaiseacht: “to proceed, move”. The second-conjugation forms derived from gluaisím seems more common in the past habitual and conditional in PUL’s works (cf. do ghluaisíodh in chapter 29).
goillim, goilliúint: “to adversely affect” or goillim/goilleadh in the CO. Níor ghoíll san ar an margadh, “that did not affect the bargain”.
grámhaire: “lovingness, tenderness”, or grámhaireacht in the CO.
idir: “between”. Idir … agus…, “both … and…”, but three or four nouns can be so connected in Irish, as in idir uair a’ chloig agus neómat agus oíche agus lá here: “all of these things, from an hour to a minute to a night to a day”.
inchinn: “brain”. Pronounced /inʹihiŋʹ/.
iomaidh: “rivalry, competition”. As a verbal noun, ag iomaidh le duine, “to trouble someone, dispute with someone, vie with someone”. Pronounced /umigʹ/.
ionúine: “affection”, possibly pronounced /u’nuːnʹi/, although the Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna has ionuine.
istóiche: “at night”.
leath: “side”, with leith in the dative. Fé leith, “separate, special, remarkable”. Duine fé leith, “a peculiar man”.
liathróíd: “ball”, Pronounced /lʹiar’ho:dʹ/.
lóithne: “light breeze”. This would be leoithne in the CO—and the spelling was leóithne in the original here—but the LS edition shows a broad l and points to a pronunciation /loːnʹhi/, and PSD also has lóithne. This word is masculine here, but feminine in the CO. More research required.
meáchaint: “weight”, or meáchan in the CO.
miochaire: “tenderness, kindess”, pronounced /mʹuxirʹi/.
mísleacht: “sweetness”, or milseacht in the CO.
moladh beirte: “arbitration (by two people)”.
namhaid: “enemy”, pronounced /naudʹ/. Traditionally námha, the dative has now replaced the nominative.
neart: “strength”. Neart do, “he would be able to”.
seothó: “hush”, or as a noun, “lullaby”.
slí: “way”. The dative plural shlíghtibh is found here, but Shán Ó Cuív’s LS edition has hlitiv, and the spelling used in other works by PUL imply the plural is slite/slithe, and not slíte.
sméarabhán: “soot, lampblack”.
smól: “spot, smudge”, with smóla in the plural. The CO has smál, with smáil in the plural, and CFBB also has smál.
sníomh: “wringing, wrenching”. Sníomh ar chroí, “strain on someone’s heart”.
spéir: “sky”. In áirde sa spéir, “up into the sky”. Grian/réiltíní ar (an) spéir, “a sun/stars in the sky”.
sruth: “stream”, with sruthanna in the plural.
straidhn: “touch of derangement, incipient madness”.
suairceas: “pleasantness”.
suathadh: “shaking, agitation”, or suaitheadh in the CO. An suathadh a thug sé dho féin ag siúl an chnuic, “the exhaustion he had given himself walking the mountain”.
teipim, teip: “to fail”. This verb is usually used impersonally: do theip orthu, “they failed”. Also note do theip sé orthu in chapter 13: “they didn’t manage to do it—it failed on them”.
thíos: “down”. Theip orthu teacht thíos ná thuas air, “they failed to get at the truth from any angle/no matter how they approached it” (cf. the authorised translation of Séadna, “they failed to reach the truth from any point”).
toil: “will”, with toile in the genitive, where the CO has tola.
uachtar: “top, surface”. An lámh uachtair, “the upper hand”.

Séadna, caib. 28.

Caibideal a hOcht is Fiche.

Sula raibh an lá glan i gceart bhí an chuideachta scaipithe agus na daoine imithe abhaile ach amháin an tíncéir mór agus fear an cheóil sí agus Micil agus a mháthair. Bhí an ceathrar san ar a ndícheall ag glanadh an tí agus ag cur gach ní in’ áit féin. Bhí an ceól sí ag déanamh buartha do Mhicil. Bhí ana-dhúil aige a dhéanamh amach conas a fuair an píobaire sin an ceól sí. D’fhair sé go bhfuair sé lom air agus chuir sé an cheist chuige.

“Cogar, a Sheáin,” ar seisean. “Is iúntach an ceól é sin a sheinnis aréir dúinn. Níor airíos a leithéid riamh. Ní dó’ liom go bhfuil fear eile in Éirinn d’fhéadfadh an ceól san do sheinnt.”

Níor leog Seán air gur airigh sé é.

“Is dócha,” arsa Micil, “nách é gach éinne ’fhéadfadh ceól mar é ’dh’fháil in aon chor. Conas a fuairis-se an ceól san, a Sheáin?”

“Dein t’iarraidh thort, a Mhicil!” arsa Seán.

Níor chuir sin Micil ón scéal. D’fhan sé go dtí go raibh Seán imithe agus ansan duairt sé leis an dtíncéir mór: “Stad, a Phádraig,” ar seisean, “go n-ithir rud éigin, tar éis na hoíche.”

Níor mheas Pádraig go ndéanfadh san aon cheataí dho, agus d’fhan sé.

Ar ball, nuair a bhí rud ite ag Pádraig agus braon eile fíona ólta aige, duairt Micil, ’e mhaoil a’ bháige dho féin, mar dhea: “A Phádraig,” ar seisean, “nárbh uathásach an ceól é siúd a bhí aréir againn! Níor airíos a leithéid riamh, agus is minic d’airíos ceól breá. Mura mbeadh mo dhá shúil a bheith ag féachaint air agus mo dhá chluais a bheith ag éisteacht leis ní chreidfinn go bhféadfadh aon duine saolta a leithéid de cheól a bhaint a’ píb.”

“Agus ní fhéadfadh leis, mura bhfaigheadh sé cúnamh chuige,” arsa Pádraig. “Nár thugais fé ndeara an tsí gaoithe! Agus nár airís na glórtha daonna, agus an gol agus an gáirí, agus an liacharnach? Ní túisce ’ thosnaigh an ceól ná bhíodar ag bailiú isteach chúinn. Geallaim dhuit gur dó’ liom gur mó go mór a bhí ann díobh, ag rínce leis an gceól, ná mar a bhí ann againn féin. Thosnaíodar ar imeacht nuair a bhí glaoch an choiligh ag dridim leó. Agus féach mar a stad an píobaire díreach sular ghlaeigh an coileach. Is mór an iúnadh liom ná beirid siad leó an píobaire. Dá mbeinn ’na chás ní sheinnfinn an ceól san pé tathant a déanfí orm chuige. B’fhearra dho go mór ciall a bheith aige. ‘Ní thagann an crúiscín slán ón dtobar i gcónaí.’”

“Ní fheadar ’en tsaol conas a fuair sé an ceól san, nú conas a tháinig sé suas leis,” arsa Micil.

“Is minic an cheist sin dá cur chuige,” arsa Pádraig, “agus ní faightear d’fhreagra uaidh choíche uirthi ach ‘dein t’iarraidh thort’.”

“Imbriathar mhóide,” arsa Micil, “gur chuireas-sa chuige ó chiainibh í agus gurb in é díreach an freagra ’thug sé orm. ‘Dein t’iarraidh thort, a Mhicil,’ ar seisean liom.”

“D’airíos-sa,” arsa Pádraig, “gurb amhlaidh a bhí sé ag teacht abhaile ó Chorcaigh oíche agus píb nua ceannaithe aige, agus gur cuireadh amú é, bíodh go raibh togha na haithne aige ar an áit. Ag déanamh i leith ar Dhroichead na dTruip Sí is ea ’chuaigh sé amú. Tháinig an meascán mearaí air agus d’fhéach sé ’na thímpall, agus is amhlaidh a fuair sé é féin ná ar bhruach abhann, in áit nár luigh a shúil riamh air! D’iniúch sé an talamh féna chosaibh, agus scairt a bhí in’ aice ann, agus pluais charraige a bhí ann, féachaint an aithneódh sé iad, agus níor aithin. Lena línn sin d’airigh sé, ar an dtaobh eile den abhainn, an ceól ba bhreátha dár airigh sé riamh. Cad ’deirir leis nár ghléas suas an phíb nua agus nár chrom ar an gceól gcéanna do sheinnt, in éineacht leis an gceólaí thall! Bhí an scairt láidir riamh aige. Ní chuirfeadh a bhfuil de shíofraíbh in Éirinn eagla air. Ar leagadh na súl bhí an ínse ar bruach na habhann lán de dhaoine agus iad ag gluaiseacht anonn ’s anall i measc a chéile, fé mar a bheadh saghas éigin rínce ar siúl acu. Ba gheárr gur hathraíodh an ceól thall. Má deineadh, do chuaigh an fear abhus ar an athrú gan stad gan barrathuisle, gan buille ’chailliúint. Do casadh an ceól thall an tarna huair. Ba mhaith an mhaise ag an bhfear abhus é, bhí sé istigh ar an gcasadh an túisce ’na raibh an casadh déanta.

“In aghaidh gach casadh agus athrú dá dtéadh ar an gceól théadh a chomhthrom d’athrú ar ghluaiseacht na ndaoine, nú ar an rínce, má ba rínce é. Do lean an scéal mar sin eatarthu, ar dhá thaobh na habhann, go dtí tráth éigin amach san oíche. Ní cuímhin leis conas do scar sé leó, ach nuair a tháinig an lá is amhlaidh a dhúisigh sé as a chodladh agus é istigh i súil tiníle a bhí ar thaobh an bhóthair ann, agus an phíb nua in’ aice. Ní túisce ’ bhí sé ’na lándúiseacht ná ghoibh sé air an phíb agus ’ chrom sé ar an gceól do sheinnt arís, díreach fé mar a sheinn sé san oíche é. Do sheinn sé ó thosach go deireadh é, arís agus arís, agus chuir sé isteach go cruínn ann gach casadh agus iompáil agus athrú, fé mar a cuireadh ann iad san oíche dho nuair a bhíothas dhá sheinnt ar an dtaobh thall den abhainn, go dtí go raibh sé ar eólas aige de ghlanmheabhair agus nár bhaol do aon chuid de do dhearúd go deó. Nuair a bhí a aigne sásta aige air d’éirigh sé ’na shuí agus tháinig sé amach a’ súil na tiníle agus d’fhéach sé ’na thímpall. Bhí an bóthar agus na clathacha lán de dhaoinibh mórthímpall na tiníle. Bhíodar ag bailiú ann an fhaid a bhí an ceól aige dá sheinnt chun taithí ’dhéanamh de. Fé mar ’thagadh duine nú beirt do stadaidís ag éisteacht leis an gceól go dtí go raibh an áit lán díobh. Bhí iúnadh agus alltacht orthu, mar bhí ’ fhios acu go n-airití an ceól céanna go minic san áit chéanna, san oíche, ach b’in é an chéad uair riamh a hairíodh sa lá é. Nuair a chonacadar Seán Aerach ag teacht amach a’ súil na tiníleach agus nuair a thuigeadar ’na n-aigne gurbh é a bhí ag déanamh an cheóil aeraigh, chroitheadar a gcínn agus dúradar eatarthu féin ná ritheadh leis i bhfad gan é ’bhreith chun siúil. Do bheannaigh sé dhóibh agus bheannaíodar do, ach níor fhiafraigh éinne acu dhe cad fé ndeara dho an ceól san do sheinnt. Bhí sórd scáth’ acu roimis.

“Tháinig sé abhaile agus níorbh fhada gur buaileadh breóite é. Níor cheap éinne go n-éireódh sé choíche ón mbreóiteacht san. Dúradh gurbh iad an mhuíntir ’nar sheinn sé an ceól dóibh a bhí dhá bhreith leó i dtreó go mbeadh píobaire acu féin chómh maith leis an bpíobaire a bhí ag an muíntir a bhí ar an dtaobh eile den abhainn, nú b’fhéidir níos fheárr. Ach pé scéal é do theip orthu é ’bhreith leó an uair sin. Tháinig sé chuige féin dá n-ainneóin agus tá an ceól aige. Agus sin é anois agat, fé mar ’airíos-sa féin é, conas mar a fuair Seán Aerach an ceól sí. Ní sheinneann sé ach go hannamh é, agus is róbheag an iúnadh san. Má thagaid siad ’na thímpall i gcónaí mar a thánadar aréir ní foláir nú is mór an dúil atá acu sa cheól a sheinneann sé, agus má tá an dúil sin acu sa cheól béarfaid siad leó an ceólaí luath nú mall. Ní ceart do bheith ag seinnt an cheóil sin in aon chor. Is minic a tugadh cómhairle dho gan bheith dhá sheinnt. Thugas-sa féin an chómhairle sin do ach ní raibh aon mhaith dhom ann. Ni déarfadh sé, ‘déanfad’, ná ‘ní dhéanfad’. Ní fhéadfá a dhéanamh amach cad a bheadh in’ aigne aige. Ní miste ‘Seán Aerach’ a thabhairt air. Ní dó’ liom go bhfuil blúire eagla aige rómpu.”

“B’fhéidir, a Phádraig,” arsa Micil, “go bhfuil ’ fhios aige féin nách gá dho aon eagla ’bheith aige rómpu. B’fhéidir go bhfuil cáirde maithe aige eatarthu agus nách baol do.”

“B’fhéidir é,” arsa Pádraig. “Ach b’fheárr liom me féin do thabhairt suas do Dhia agus gan aon bhaint in aon chor a bheith agam leó ná acu liom. Bhíos tamall aréir, nuair a bhí an tóirthneach agus an chaismirt mhór ar siúl, agus geallaim dhuit nárbh fheárr liom áit ’na mbeinn ná sa bhaile. Thugas féachaint san aghaidh ar an gceólaí, agus is beag ná gur mheasas nárbh é féin a bhí in aon chor ann. Bhí solas éigin ’na shúilibh agus ’na ghnúis agus tímpall a bhéil, i dtreó gur dhó’ leat go raibh sé ag féachaint orthu agus gur aithin sé iad!”

“B’fhéidir go raibh leis,” arsa Micil.

“B’fhéidir é,” arsa Pádraig. “Ach tá aon ní amháin deimhnitheach; tá Seán Aerach ró-aerach dómhsa.”

Personal name

Seán Aerach (Fear an Cheóil Sí): a piper who played fairy music for the reception after Sadhbh’s wedding.

Foclóirín

barrathuisle: “stumble; misstep”.
breóiteacht: “sickness”.
caillim, cailliúint: “to lose”, or caillim, cailleadh in the CO. Buille chailliúint, “to miss a beat”.
casaim, casadh: “twist, turn”. Here ceól a chasadh means “to change the music, for the music to undergo twists, turns, and changes in beat”.
ceólaí: “musician”, a variant of ceóltóir.
claí: “fence”. Note the plural here is clathacha, whereas claíocha is found in the CO. The original spelling of the plural here was cladhacha, and Shán Ó Cuív’s LS version of Séadna has clycha, which would represent the CO plural well, but AÓL had clathacha (see Seanachas Amhaoibh Í Luínse, p4). Consequently, the pronunciations /kliː, klə’hɑxə/ could be recommended. GCD has /klahəxə/ in the plural in Corca Dhuibhne (cf. paragraph 277), but IWM (cf. paragraph 236) states that AÓL regularly shifted the stress in such words. The definition of claí is wider than the English word “fence”: PUL glossed this in his Notes on Irish Words and Usages as “any sort of rampart of earth or of stones or of both”.
comhthrom: “an equal weight of something”. Comhthrom an airgid bhréagaigh in airgead dílis, “an amount in true coin equivalent to the amount in false coin”. CFBB shows this word is pronounced /koːrhəm/, with a long /o/, when it means “an equal weight of something”, and is therefore distinct from cothrom, with a short /o/, with a range of other meanings. See under cothrom.For this reason, they are kept apart in the edting process here. Comhthrom d’athrú, “a corresponding change”.
deirim, rá: “to say”. Cad deirir leis nár ghléas suas an phíb nua agus nár chrom ar an gceól gcéanna do sheinnt!, literally, “what do you say to him [if] he didn’t fix up the new pipes and begin to play the same music?”, meaning, “you can bet your life he did so!” or “didn’t he just insist on doing so?!”
glan: “clean”, but also “clear” of weather and daylight. Sula raibh an lá glan i gceart, “before the day had fully dawned”.
gnúis: “face, countenance”. PUL glossed this word in Notes on Irish Words and Usages as “the face as giving expression to the mind and its passions or energies; the equivalent of the Latin vultus”.
ínse: “inch, watermeadow”.
istigh: “inside”. Bhí sé istigh air, “he grasped it, accomplished it, was up with it”.
maol: “knoll, top, crown, bare head”. De mhaoil an bháige, given in the original here as a-bhaíle-bháige and edited here as e mhaoil a’ bháige, is glossed in FGB as “on the spur of the moment, for no apparent reason” (cf. maoil). A number of versions are given in PSD, including de mhaoil a mhainge and de mhaoil a mháige (cf. maol). Under maoile PSD suggests there may be a link to a noun mágh or bágh, “boasting, contending” (cf. bág in DIL), but the derivation appears extremely obscure.
nua: “new”, pronounced /no:/.
scairt: “entrails”. Greadadh trí lár do scairt, “may your entrails be scorched!” Bhí an scairt láidir riamh aige, “he always had a nerve!”
scairt: “thicket, hedge”.
téim, dul: “to go”. Téim ar, “to take to/up something”: do chuaigh an fear abhus ar an athrú gan stad gan barrathuisle, “the man on this side took up the change [in the music] without stopping and without a misstep”.
tiníl: “limekiln”, with tiníle and tiníleach in the genitive here where the CO has only tiníleach. The original spelling was tein’aoile(ach), showing the etymology better. Liam Mac Mathúna’s edition ‘corrects’ tiníle to tiníleach, but FdS shows that both forms existed.

Séadna caib. 27

Caibideal a Seacht is Fiche.

Ní raibh aon tseó ach a raibh de cheól agus de rínce i gcistín Dhiarmuda an oíche sin. Bhí beirt phíobairí ann agus beirt veidhleadóirí agus fear cláirsí, i dtreó ná raibh aon stop leis an gceól. Nuair a stadadh píobaire bhíodh an píobaire eile ar siúl, agus nuair a stadadh veidhleadóir bhíodh an veidhleadóir eile ar siúl, agus ba mhinicí ’bhíodh an cúigear ar siúl in éineacht ná mar a bhíodh éinne acu ’na stad––i dtosach na hoíche pé’r domhan é.

Bhí leac bhreá mhór leathan san úrlár ann, ar aghaidh na tine amach, agus dá mbéithá thíos sa tseómra ag éisteacht leis an obair thabharfá an leabhar gur cith bróg a bhí ag titim ar an lic sin i gcaitheamh na hoíche, ach go bhfreagraidís na bróga an ceól. Geallaim dhuit go raibh allas ar Nóra an Tóchair agus ar a beirt driothár, agus gur chuireadar san allas ba mhó ná é ar thuilleadh dá raibh ann.

Nuair a bhídís cortha ó bheith ag rínce bhíodh an deoch ag Micil dóibh, ach ní leogadh sé air go mbíodh sé ag faire orthu chun an dí a thabhairt dóibh. Ní óladh na rínceóirí puínn den fhíon. Bhí ’ fhios acu dá n-ólaidís puínn de go raghadh sé ní hamháin sa cheann acu, ach in sna cosaibh leis, agus dá dtéadh an fíon in sna cosaibh go raibh deireadh leis an rínce.

Shuíodh an chuideachta tamall, anois agus arís, idir dhá ghreas rínce, agus gheibhtí amhrán breá bríomhar ceólmhar ó dhuine éigin acu. Bhí cuid acu go raibh uchtach agus guth cínn acu ar áilleacht agus go dtógfadh sé an ceó de chroí dhuine éisteacht le scol maith amhráin uathu.

Bhí duine de sna píobairí go raibh ceól sí aige. Sheinneadh sé an ceól sí ar an bpíb go minic, uaidh féin. Ba ró-dheocair, áfach, a chur ’fhiachaibh air é ’sheinnt nuair ’iarrtí air é. Deireadh sé nár cheart é ’sheinnt i láthair daoine mar gur cheól ró-aerach é.

Nuair a bhíodar go léir cortha, tnáite, buailte amach, traochta, ón rínce d’iarradar ar an bpíobaire an ceól sí do sheinnt dóibh. Dhiúltaigh sé ar feadh i bhfad. Duairt sé go raibh an ceól ró-aerach agus nár cheart é ’sheinnt i gcuideachtain. Thugadar deoch eile d’fhíon an rí dho agus bhíodar ag tathant air choíche go dtí go mb’éigean do géilleadh. Ghléas sé an phíb. Theann sé an mála. D’éist an chuideachta fé mar ’bheidís gan anam gan anál.

Ba gheárr gur hairíodh mar ’bheadh gnúsachtach bhreá bhog réidh ag gluaiseacht mórthímpall an tí lasmu’. Ansan shamhlaíodh na daoine mar ’bheadh gaoth ag séideadh leis an ngluaiseacht, agus gurbh í an ghaoth a bhí ag déanamh na gnúsachtaí agus nárbh í an phíb. Ansan do ghluais ceól aoibhinn tríd an ngnúsachtach agus tháinig idir cheól agus gnúsachtach isteach sa tigh. Do neartaigh ar an ngnúsachtach agus tháinig mar ’ bheadh creathán agus luascadh sa bhfuaim. Ba gheárr gur hairíodh an tarna fuaim agus é ag crith agus ag luascadh ar an gcuma gcéanna, agus an ceól aiteasach aoibhinn tríd, agus gan é féin agus an ceól agus an fuaim eile ag baint ó chéile, ach iad ag cabhrú le chéile, i dtreó gurbh fheárrde an ceól an fuaim agus gur mhíslide an fuaim an ceól. Ar ball do labhair an tríú fuaim agus é ag crith agus ag luascadh agus ceól aoibhinn tríd, a bhain leis féin. Bhain an tríú fuaim sin geit as a raibh láithreach. Thabharfaidís an leabhar gur ghlór duine é!

Ansan do ghluais mar ’bheadh caise ceóil, den cheól ba mhísle agus ba bhinne, ba chaoine agus ba chneasta dár airigh éinne den mhuíntir a bhí láithreach riamh roimhe sin, agus do mheasc sé ar an ngnúsachtach agus ar an nglór daonna agus ar an sórd gaoithe do samhlaíodh ’bheith leó, agus do ghluais an meascadh mórthímpall an tí i bhfuirm sí gaoithe. Bhí ag neartú ar an nglór agus ar an bhfuaim, agus ag géarú ar an meascadh agus ar an gcasadh tímpall, go dtí gur cheap na daoine go raibh an tsí gaoithe ag rínce ar fuid an tí. Bhíodh sí anso agus bhíodh sí ansúd. Do léimeadh sí anonn agus do léimeadh sí anall. Do luíodh sí síos agus do ritheadh sí fan an úrláir mórthímpall, dar leó. Ansan, le léim dá dtugadh an ceól, do sceinneadh sí in áirde i measc na mbataí snaídhm agus do scuabadh sí mórthímpall thuas, i dtreó gur dhó’ leis na daoine go n-airídís sciathána na n-éan inti. Ansan do mheasadh na daoine go n-airídís, tríd an gceól, mar ’bheadh osnaíol ghoil. Ar ball is ’na thrithíbh gáirí a bhíodh sé. Ansan d’airíodar go gléineach ag labhairt tríd an gceól mar ’bheadh glór linbh. Ba gheárr go raibh glór eile linbh dhá fhreagairt sin, an dá ghlór ag freagairt a chéile agus ag freagairt an cheóil. Ansan do labhair an tríú glór, mar ’bheadh glór mná óige, agus nár airigh éinne dá raibh láithreach aon ghlór daonna riamh chómh bínn, chómh hálainn, chómh haoibhinn leis. Ba gheárr gur fhreagair glór eile mná an glór san, agus má ba bhínn é an chéad ghlór, ba bhinne agus ba mhísle ná san an tarna glór, agus iad ag freagairt a chéile agus ag freagairt an cheóil go cruínn agus go blasta. Ansan, fé mar a hosclófí doras éigin, tháinig borradh agus árdú agus neart sa cheól go léir. Do ghéaraigh ar an ngluaiseacht agus do neartaigh ar an bhfuinneamh agus tháinig tuilleadh aoibhnis in sna guthannaibh. Iad ag éirí os cionn a chéile agus ag titim fé bhun a chéile. Iad ag casadh mórthímpall ar a chéile. Iad anuas ar an úrlár. Iad in áirde ar na fraitheachaibh. Iad sa chúinne seo, sa chúinne sin, sa chúinne úd. Go dtí go raibh scáth ag teacht ar na daoinibh, agus iad ag stracfhéachaint thar a nguailnibh féachaint ar labhair éinne.

Ansan do neartaigh arís ar an gceól, fé mar a hosclófí doras eile ba mhó ná an chéad doras. D’éirigh borradh agus neart agus fuaimint ceóil. É ag iompáil agus ag casadh agus dhá iomlasc féin ar an úrlár, agus fan na bhfallaí, agus fan bhuaic an tí thuas. É tamall ’na bhúirtheach agus tamall ’na liúireach. É tamall in’ árdghol agus tamall in’ ochlán bróin, gur dhó’ leat go mbainfeadh sé osna ón gcloich. É tamall eile ’na sceartaireacht gháirí agus suilt agus mórála agus mórtaise, gur dhó’ leat go dtógfadh sé na mairbh as an iúir. Glórtha na mban agus glórtha na leanbh ag labhairt agus ag freagairt go soiléir, tríd an mbúirtheach ba throime, tríd an ngol ba bhrónaí, tríd na gáirí ba shultmhaire, agus ansan do hairítí anois agus arís, tríd an éirleach go léir, liach fhada chaol, choímhtheach, mhíllteach a chuireadh fionnachrith ar a raibh láithreach.

Ansan do hairíodh, ag gluaiseacht in éineacht, mar ’bheadh fuaim farraige, an bhúirtheach agus an liúireach agus an liacharnach, an gol agus an gáirí, glórtha na leanbh agus glórtha na mban. Iad fíllte ar a chéile agus casta ar a chéile agus brúite ar a chéile. Iad fé bhun a chéile agus os cionn a chéile agus istigh ’na chéile. Iad in áit agus in áit agus in áit eile. Ansan iad ins gach aon bhall in éineacht go dtí go gceapadh na daoine gur istigh ’na gcluasaibh féin a bhíodh an chaismirt! Ansan do hairíodh fuaim eile sa cheól, fuaim mar ’bheadh cogarnach tóirthní. Do ghluais sé fan an úrláir, ag borradh agus ag caolú agus ag fothramáil. Chuaigh sé trí shaileachaibh an tí agus trí adhmad na gcathaoireach agus trí chnámhaibh na ndaoine, agus é ag crith agus ag luascadh. Do neartaigh air agus do neartaigh air go dtí gur bhailigh sé chuige na ceólta agus na glórtha eile, agus gur scuab sé leis mórthímpall an tí iad mar a dhéanfadh cuilithe guarnain. Ansan do neartaigh ar an dtóirthnigh agus do throimigh uirthi, agus do ghéaraigh an casadh agus an luascadh agus an crith san adhmad agus in sna cnámhaibh, go dtí go raibh luas croí agus meidhreán cínn ag teacht ar gach éinne a bhí láithreach.

Ansan do ghluais glór linbh an simné amach. Do lean glór mná é. Ansan do ghluais glór mná an simné amach agus do lean glór linbh é. Ansan do ghluais liach amach agus do lean liach eile í. Ansan do ghluais amach an simné an chéad ghlór duine do hairíodh sa cheól. Do lean na ceólta eile iad san, i ndiaigh ar ndiaigh. Ba gheárr ná raibh le haireachtaint istigh ach an tóirthneach, ag luascadh agus ag crith. Ansan do chiúnaigh agus do chiúnaigh ar an dtóirthnigh, agus do lagaigh agus do lagaigh ar an luascadh agus ar an gcriotharnach, do mhaolaigh ar an bhfuinneamh agus
do chlaochlaigh ar an neart, go dtí ná raibh sa tóirthnigh ach gnúsachtach. Ansan do lagaigh ar an ngnúsachtach go dtí ná raibh inti ach anál. Ansan do stad sí.

Do ghlaeigh an coileach!

Ní túisce ’ghlaeigh an coileach ná ’ chuir Báb an Leasa liach aisti agus thit sí ’na cnaipe. Níor chuir éinne cor de. Ba dhó’ leat gur fé dhraoíocht a bhíodar. Fé dheireadh phreab an tíncéir mór ’na shuí.

“Airiú, moladh le Dia!” ar seisean, “cad ’tá oraibh! Beireadh beirt agaibh ar an gcailín sin, a mhná,” ar seisean, “agus tógaidh amach fén ngaoith í.”

Thógadar amach fén ngaoith í agus tháinig sí chúithi féin.

“Cá bhfuil an sagart?” arsa duine éigin.

“Tá sé imithe abhaile fadó riamh anocht,” arsa Micil.

Ba gheárr gur tháinig Báb an Leasa isteach arís agus í go lán láidir, agus í dhá áiteamh go tur ar na mnáibh a rug amach í nár ghá dhóibh an saothar, agus gurbh uireasa gnótha ’bhí orthu; ná raibh blúire uirthi ach oiread le héinne acu féin; gur chirte dhóibh go mór leogaint di féin; gur neamhchúramach a bhíodar!

Do spreag an píobaire suas port ná raibh aon cheól sí ann agus do ghluais an rínce arís chómh haibidh agus dá mb’é tosach na hoíche ’bheadh ann. Do ghlaeigh an coileach arís agus arís ach má ghlaeigh níor chuir Báb an Leasa ná éinne eile aon tsuím ann. Do ghluais an ceól agus an rínce; na píobairí ag déanamh uanaíochta ar a chéile; an leac dá greadadh leis na brógaibh; an bia agus an deoch dá gcaitheamh fé mar a thagadh dúil ag éinne iontu; go dtí gur bhuail solas an lae chúthu an doras isteach.

Do fuaradh fear na cláirsí ’na shámhchodladh, agus duine de sna píobairíbh ar meisce. Ach ní raibh codladh ná meisce ar fhear an cheóil sí, bíodh gur ól sé a dhóthain den fhíon.

Foclóirín

aiteasach: “delightful”.
árdghol: “loud weeping”.
blasta: “delicious; fluent”. Go blasta, “harmoniously”, of the interplay of sounds here.
borradh: “increase, crescendo”.
buac: “top, roof”, or buaic in the CO. This is masculine in PUL’s Irish, although buaic, feminine, was the form preferred by PSD. The genitive is therefore buaic, although PUL’s Gospels have ar bhuaic an tí in the dative, possibly reflecting the influence of feminine usage.
caise: “stream, flood, torrent”. Caise ceóil, “a torrent of music”.
caismirt: “din, commotion, disturbance”, pronounced /kɑʃimʹirtʹ/. More research required here as no epenthetic vowel is shown in the LS edition of Séadna.
caoin: “gentle, refined”. Ceól caoin, “smoothly flowing music”.
caol: “thin, slender”, but also “shrill” of a sound.
caolaím, caolú: “to become thin, slender”, or “to reduce in volume” of a sound.
casadh: “twist, turn”. Casadh tímpall, “revolving, whirling around”.
cistín: “kitchen”, or cistin in the CO.
cith: “shower”.
ciúnaím, ciúnú: “to pacify, become silent”. Used impersonally with ar: do chiúnaigh ar an dtóirthnigh, “the thunder abated”.
claochlaím, claochlú: “to deteriorate”. Used impersonally with ar: do chlaochlaigh ar an neart, “the strength/power lessened/fell away”.
criotharnach: “continuous trembling”, or creathadach in the CO. This word appears to be masculine here, although listed as feminine in PSD.
cuilithe: “eddying current”. An explanation in an early edition of PUL’s Aesop a Tháinig go hÉirinn says this is “the silent, rapid current which is seen in the middle of a swollen river, and which is much stronger than it seems to be when viewed from the bank.” While PUL wrote cuilith in the original text here, IWM shows that AÓL had cuilithe, /kilʹihi/, and this is reflected in the transcription in Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna. Consequently, cuilith is adjusted to cuilithe in the editing here.
draíocht: “magic”. Fé dhraíocht, “under a spell”.
fadó: “long ago”. Fadó riamh, “ever such a long time ago”.
feárrde: “all the better”. This is a “second comparative” form, meaning “all the more X for it”. Note the construction: is feárrde an ceól an fuaim, “the music is all the better for/on account of the sound”.
fionnachrith: “a creepy feeling; goose pimples; freezing of the blood”. Pronounced /fʹunə-xrʹih/.
fothramáil: “act of making loud noise”, pronounced /fohərəmɑːlʹ/.
fraigh: “interior of a wall or ceiling”, with fraitheacha in the plural, meaning “rafters”. Pronounced /frigʹ, frə’hɑxə~frɑhəxə/, with CFBB showing /frə’hɑxə/ to be the pronunciation of AÓL.
freagraim, freagairt: “to answer, reply to”, pronounced /frʹagərimʹ, frʹagirtʹ/. Ach go bhfreagraidís na bróga an ceól, “apart from the fact the shoes were keeping time with the music”.
fuaim: “sound”. This is masculine here, but feminine in the CO, although PUL’s Sgéalaidheachta as an mBíobla Naomhtha has a feminine an fhuaim. FdS states this word is masculine, with fuama in the genitive.
fuaimint: “volume of sound, resounding noise”.
géaraím, géarú: “to quicken”. Impersonally with ar, “to get quicker”: bhí ag géarú ar an meascadh agus ar an gcasadh tímpall, “the mixing and the whirling round grew quicker”.
gnúsachtach: “a low murmuring”, with gnúsachtaí in the genitive. FdS says this word refers to a sweet, tender murmuring, such as the lowing of a cow to its calf, whereas FGB glosses this word as “an act of grunting”. It is worth noting that such words do not take -aigh in the dative, except when used with ag as a verbal noun, and so the dative is gnúsachtach here.
guarnan: “whirling, spinning around”, or guairneán in the CO. Cuilithe guarnain, “whirlpool”. CFBB has guairneán, as in the CO. PUL’s authorised FdS stated that guarnain might be the genitive of a noun guarnadh, meaning “act of whirling and spinning”, yet PSD gives guairneán and guarnán with the same meaning, and it seems more logical to regard guarnan, without a long vowel, as PUL’s preferred form of guairneán.
guth cínn: “head voice; the head register in singing”.
iomlascaim, iomlasc: “to roll”, pronounced /umələskimʹ, umələsk/.
lagaím, lagú: “to weaken, grow weaker”. Used impersonally with ar: do laghaigh ar an luascadh, “the swaying/surging/rocking became weaker”.
liach: “screech, yell”, especially a wild, uncanny shriek. This is feminine here, but masculine in the CO.
liacharnach: “screeching, shrieking”.
luas: “speed, velocity”. Luas croí, “heart palpitations, a racing heart”.
maolaím, maolú: “to become soft; to lower, abate”. Used impersonaly with ar: do mhaolaigh ar an bhfuinneamh, “the energy slackened off”.
meidhreán: “dizziness”, or meadhrán in the CO. Pronounced /mʹəi’rʹɑːn/. Liam Mac Mathúna’s edition uses the Co form, although PSD gives meidhreán as an alternative.
milis: “sweet”, with mísle in the comparative, where the CO has milse.
míllteach: “destructive, pernicious”, pronounced /mʹiːlʹhəx/. Also often pronounced /mʹeːlʹhəx/ according to PUL’s comments in Notes on Irish Words and Usages. Liach mhíllteach, “a terrible shriek”.
minic: “often”, with the comparative here minicí where the CO has minice.
míslide: “all the sweeter”. This is a “second comparative” form, similar to feárrde, usaide, miste, meaning “all the more X for it”.
neamhchúramach: “officious; having so little to do that you tend to meddle in other’s affairs”. FGB has “negligent” for this word, but that seems a rather poor translation. Pronounced /nʹa-xuːrəməx/.
ochlán: “sigh, groan”. Ochlán bróin, “a heartbreaking
cry of grief”.
osnaíol: “sighing, sobbing”, or osnaíl in the CO, where all such nouns have a slender l, reflecting the ousting of the nominative by the dative. Osnaíol ghoil, “hysterical weeping, convulsions of weeping”.
píb: “pipe”, but also “a set of bagpipes”. FdS says that a set of bagpipes is normally an phíb in the singular, but sometimes na píb (although píoba is the established plural of this word).
sail: “beam, joist”, with saileacha in the plural. The plural would be saileanna in the CO; PUL’s form seems to align this word fully with sail/saileach, meaning “willow-tree”, the plural of which is saileacha in the CO.
sceartaireacht: “bursting out”. Sceartaireacht gháirí, “bursting out of laughter”. This word, or any equivalent of it, is not given in FGB.
scol: “call, shout”. Scol amhráin, “a burst of song; a clear, ringing singing voice”.
seinnim, seinnt: “to play (music)”, or seinnim, seinm in the CO.
simné: “chimney”, pronounced /ʃimʹi’nʹe:/.
snaídhm: “knot”. Bataí snaídhm, “collar-braces, beams that keep the rafters of a roof from coming apart”. It’s not clear to me why it is bataí snaídhm, and not bataí snaidhme. FGB has maide snaidhmthe, “tie-beam”. Pronounced /sniːmʹ/.
spreagaim, spreagadh: “to incite, inspire”. Port a spreagadh suas, “to strike up a tune”. See also spriocaim.
teannaim, teannadh: “to pump up, fill”.
tnáite: “exhausted”.
traochta: “worn out”.
troimím, troimiú: “to become heavier”, or tromaím, tromú in the CO. Used impersonally with ar: do throimigh uirthi, “it became heavier”.
uchtach: “vigour, delivery”, pronounced /əx’tɑx/. Uchtach often refers to the manner of delivery of a speech, but refers here to singing from the chest (the chest register in singing).
uireasa: “want, lack”. Uireasa gnótha, “want of something to do”, and by extension, “officiousness”.
veidhleadóir: “violinist”.

Séadna caib 26

Caibideal a Sé is Fiche.

Do ceapadh an t-am. Sula raibh muíntir an rí imithe as an áit do hínseadh dóibh go raibh an lá ceapaithe agus cad é an lá é. Nuair a chuadar abhaile d’ínseadar don rí é. Chomáin an rí teachtaire ar siúl láithreach le bronntanas fíona don chóisire agus le fáinne do Shadhbh. Dhein an teachtaire dithneas maith. Tháinig sé díreach maidean lae an phósta, agus é tar éis na seachtaine ’thabhairt ar an mbóthar, idir lá agus oíche nách mór. Bhí capall agus trucail aige agus bhí a dhóthain d’ualach ar an gcapall. Bhí ciseán sa trucail aige, ciseán breá mór a bhí déanta de shlataibh loma geala, agus é lán go barra de bhuidéalaibh fíona. Bhí, is dócha, céad dosaen buidéal ann. Mura raibh sé os a chionn ní raibh sé féna bhun. Agus bhí a ndóthain tuí stupaithe tímpall na mbuidéal san sula mbrisfí iad. Níor briseadh aon bhuidéal díobh, agus níor oscail an teachtaire aon bhuidéal díobh. Níor oscail go deimhin. Níor ghá dho é. Bhí a dhóthain mór bídh agus dí aige dá n-éaghmais. In éaghmais an chiseáin agus na mbuidéal bhí bairille mór fíona sa trucail aige. Ní raibh níos lú ná sé fichid galún fíona sa bhairille sin. Geallaim dhuit go raibh a dhóthain d’ualach ar an gcapall.

Bhí fáinne óir ag an dteachtaire do Shadhbh, fáinne a thug an rí féin uaidh le tabhairt di, fáinne a pósta. Bhí cloch uasal sa bhfáinne sin a bhí chómh mór le súil giorrae, ba dhó’ leat, agus dhéanfadh an chloch san solas duit sa doircheacht mar a dhéanfadh tine ghealáin. Nuair a chonaic Sadhbh an fáinne sin, agus an chloch, bhí sí as a meabhair nách mór le haiteas agus le mórtais agus le móráil.

“Ó! a Dhaid,” ar sise, “féach air sin!”

“Chím é, a ghamhain ó,” arsa Diarmuid. “Dá mbeinn id chás,” ar seisean, “ní hé gach éinne go dtispeáinfinn an fáinne sin do. Tá daoine sa tsaol, a Shadhbh, a ’níon ó, agus níorbh fhiú leó biorán agus anam duine seochas greim ’fháil ar a leithéid sin. Chuirfinn fé ghlas é dá mbeinn id chás.”

“Ní deirim ná go ndéanfad rud ort, a Dhaid,” ar sise. “Tá fáinní mo dhóthain agam dá éaghmais.” Agus dhein sí rud air. Chuir sí isteachin arís é sa bhosca bheag ’na raibh sé, agus dhún sí an bosca go daingean mar a bhí sé cheana, agus chuir sí fé ghlas é. Bhí fáinní a dóthain aici dá éaghmais.

Bhí an tráthnóna ag teacht. Na daoine a fuair cuireadh chun na cóisreach bhíodar ag teacht leis. Tháinig Seán Ceatach agus a iníon. Tháinig Báb an Leasa agus a muíntir. Tháinig Nóra an Tóchair agus a beirt driothár, an bheirt rínceóirí dob fheárr a bhí sa dúthaigh. B’í Nóra féin an rínceóir mná dob fheárr a bhí ann. Tháinig fear an bhramaigh, agus nuair ’fhiafraigh duine éigin de cá raibh an chuid eile dá chuid féasóige: “Do staith sí féasóg dob fheárr ná mo chuid féasóigese,” ar seisean, “agus is maith an bhail ar bheirt againn gur dhein. Mura mbeadh gur dhein bheadh an scéal go hainnis againn. Bheinnse gan mo bhramach agus bheifása gan do chuid airgid. Is mó an t-airgead a fuarais mar gheall ar an bhféasóig a staith Sadhbh ná mar a gheófá ar do chapall dá mbeadh sé anois agat.”

“Ach, ní mó,” arsan fear eile. “Ní raibh aon chapall ar an aonach an lá úd dob fheárr ná é.”

“Déarfainn go mbeadh an ceart ansan agat dá n-airínn na ceannaitheóirí dhá rá. Ach pé scéal é ba bheag an mhaith dhuitse a fheabhas mura mbeadh an gníomh a dhein Sadhbh.”

“Abair é,” arsan fear eile.

Tháinig an tíncéir mór ann, agus is é a bhí go grianach agus go gealgháiriteach, go séimh agus go súilaibidh, go hollamh agus go deisbhéalach agus go dea-labhartha. Níor bhaol don chuideachtain tocht ná dochma do theacht ar an gcómhrá agus é láithreach. Ní bhíodh sé choíche gan rud éigin le rá aige do spriocfadh suas daoine agus do bhainfeadh gáirí amach, agus do chuirfeadh daoine ag cainnt, gan aon choinne acu ná gurbh iad féin a chuímhnigh ar an gcainnt. Ach nuair a fuair sé cúpla deoch maith d’fhíon Spáinneach an rí ní raibh aon teóra leis. Rud dob fheárr ná a raibh de dhea-thréithibh eile ar fad ann, níorbh fhéidir fearg do chur air. Agus dá bhfeiceadh sé beirt i riocht titim amach le chéile, bheadh an fhearg soir siar agus bheidís ag gáirí sula mbeadh dhá fhocal cainnte déanta aige eatarthu.

Bhí Séadna ann agus é go ciúin agus go fadanálach, mar ba ghnáth leis. A bhéal dúnta agus a dhá shúil ar dianleathadh. É ag féachaint uaidh agus gur dhó’ leat gurb amhlaidh a bhíodh radharc aige ar an saol eile. ’Na shuí thuas i dteannta an tsagairt agus Sheáin Cheataigh a chaith sé an chuid ba mhó den oíche. Ní labhradh sé puínn uaidh féin, ach nuair a curtí cainnt air ní baol go leogadh sé a cheart féin le héinne.

Imbriathar go raibh Micil ann, agus máthair Mhicil.

Cáit. Ní raibh! Agus é tar éis “cairiún” a thabhairt ar Shadhbh!

Gobnait. Seachain, a Cháit. Níor thug sé cairiún uirthi. Is amhlaidh a bhí cathú air nár thug.

Cáit. Thug sé ainm ba mheasa ná é uirthi. Thug sé stiúsaí sheannda uirthi. Agus ba dhóbair go ndíoladh sé as.

Peig. Nuair a tháinig Sadhbh abhaile ón gcathair is é céad rud d’inis Pails di ná go dtagadh máthair Mhicil agus go gcaitheadh sí an oíche sa tigh go minic, ag tabhairt aire don duine bhreóite an fhaid a bhíodh an bhean fhritheáilte ag cur greas codlata dhi. Dá olcas í Sadhbh do rug san greim ar an gcroí aici. Sula raibh cuireadh fálta ag éinne d’imigh sí siar de shiúl a cos go tigh na bainntrí agus duairt sí leis an mbainntrigh go gcaithfeadh sí teacht. “Agus,” ar sise, “mura dtiocfair féin agus Micil chúinn ní bheidh aon chóisire in aon chor againn. Leogfad orm go bhfuil m’athair rólag fós. Tá sé buailte isteach im aigne, mura mbeadh tusa agus iníon Sheáin Cheataigh gur in iúir a bheadh sé inniu. Ní raibh aon iontaoibh riamh agam a’ mnáibh fritheáilte. Is minic a chuir rógaire acu athiompáil ar dhuine bhreóite d’aon ghnó chun lóistín agus cóir mhaith a chimeád dóibh féin ar feadh tamaill aimsire sa mbreis. An dtiocfair?” ar sise.

“Ambasa féin tiocfad, ní nách iúnadh,” arsan bhean eile. “Cad a bhéarfadh ná tiocfainn!”

“A’ dtiocfaidh Micil?” arsa Sadhbh.

“Tiocfaidh, ná bíodh eagal ort,” arsan bhainntreach.

Chómh maith do thánadar.

Is ar Dhiarmuid a bhí an iúnadh agus an alltacht nuair a chonaic sé Micil ag déanamh críche agus Sadhbh ag órdúchán air agus ag glaoch as a ainm air. “A Mhicil, dein é seo. A Mhicil, dein é siúd. Tair anso, a Mhicil, agus árdaigh é seo im theannta,” aici, thoir, thiar, thall.

“Moladh go deó le Dia!” arsa Diarmuid, in’ aigne féin, “ní fios cad a thiocfaidh as dúinn feasta!”

Bhí cuideachta mhór ann agus má bhí féin bhí tuilleadh agus a ndóthain mór bídh agus dí ann. Dhein Sadhbh agus a hathair an gnó go neam-mion, agus go fial agus go fairseag, agus ní baol gur tugadh aon fhaillí in éinne dá raibh ann. Nuair a bhí an bórd leogaithe amach ba bhreá leat féachaint air. Bórd mór fada leathan dob eadh é, ach níor bhórd é, ach dhá bhórd agus iad curtha as a chéile. Thuas ar cheann an bhúird, ar aghaidh an tsagairt amach, bhí píosa mairteóla agus bhí sé chómh mór chómh leathan le leathbhairille. An mhias a bhí fén bpíosa feóla san ní raibh aon ní ba mhó ab iúnadh leis an dtíncéir mór ná conas a chimeádadh sí gan briseadh agus a leithéid sin d’ualach uirthi. Ar an gceann eile den bhórd, ar aghaidh an tsagairt óig amach, bhí ceathrú chaoireólach gur mó ceathrú mhairt ná beadh chómh mór léi. Ar gach taobh den bhórd, síos agus suas, bhí an uile shaghas méise agus iad ag brú ar a chéile agus an uile shaghas feóla orthu, idir bhagún, agus feóil uain, agus laoifheóil, agus lachain, agus géanna, agus meannáin gabhar, agus giorraithe, agus cearca fraoigh, agus naoscaigh, agus sicíní cearc.

Ceathrar agus daichead do shuigh chun búird in éineacht ann an chéad bhabhta. Do chómhairimh Micil iad. Agus fós is amhlaidh ab éigean don chuideachtain uanaíocht a dhéanamh ar a chéile, bhí an oiread san daoine ar an gcóisire. Fé mar ’éiríodh duine shuíodh duine eile isteach san inead ’fhágadh sé. Níor bhaol, áfach, an fear deirineach a bheith díobhálach. Nuair a bhíodar go léir sásta bhí dóthain oiread eile ’na ndiaidh.

Dá mhéid daoine a bhí ar an gcóisire sin an oíche sin, idir fhearaibh agus mná, idir óg agus aosta, bhí aon smaoineamh amháin acu go léir ’na n-aigne. Bhí an smaoineamh san go glan agus go soiléir ’na n-aigne acu. Dá fheabhas a bhí an bia agus an deoch agus dá mhéid greann agus sult a bhí os cionn an bhídh agus an dí, agus dá mhéid caitheamh aimsire agus gleó a bhí ar siúl, bhí an smaoineamh san istigh acu go léir, bíodh is nár labhair éinne acu oiread agus smiog amach as a bhéal mar gheall air, le héinne eile acu. B’é smaoineamh é ná a luíghead coinne a bhí ag éinne dá raibh láithreach, tar éis na gcleamhnaistí go léir a bhí dá ndéanamh i gcaitheamh na haimsire roimhe sin, agus tar éis na ráflaí go léir a bhí ar siúl, i dtaobh Shéadna, agus Mháire Ghearra, agus Nóra an Tóchair, agus Báb an Leasa, gurbh é Cormac an Chaíncín a bhéadh dá phósadh acu sa deireadh! Bhí a n-aigne lán de, lán de, lán de. Ach geallaim dhuit nách baol gur leog éinne amach aon bhlúire dhe.

Is ag cuímhneamh air sin a bhí Micil nuair ’iarr duine éigin scian air agus ’thug sé pláta bagúin chuige. Is ag cuímhneamh air a bhí Báb an Leasa nuair aduairt sí “nár bheag léi” agus a pláta sínte amach aici chun tuilleadh feóla d’fháil. Is ag cuímhneamh air a bhí Nóra an Tóchair nuair ’fhiafraigh duine éigin di an líonfadh sé gloine fíona chúithi agus aduairt sí “Cá bhfios dómhsa san?” i dtreó gur sceart a raibh láithreach ar gháirí. Is dócha gur ag cuímhneamh air a bhí Máire Ghearra féin nuair ’fhiafraigh sí d’fhear an bhramaigh “an mór a fuair sé ar a chapall lá an aonaigh.”

Bhí éinne amháin sa chuideachtain, áfach, nár chuímhnigh, olc maith ná donaí, ar an smaoineamh san i gcaitheamh na hoíche. B’é duine é sin ná Cormac féin. Ní raibh aon phioc dá chuímhneamh aige go raibh a leithéid sin de smaoineamh in aigne aon duine a bhí láithreach.

Bhí bacaigh agus lucht siúil ón uile thaobh den dúthaigh cruinnithe amu’ ar an mbóthar agus mórthímpall an tí, agus ní nárbh iúnadh, b’fhada gur féadadh féachaint ’na ndiaidh agus rud le n-ithe agus le n-ól a thabhairt dóibh. Bhí an smaoineamh céanna úd ’na n-aigne acu san leis. Chimeádadar istigh é go dtí go ndeigh an ríghneas i bhfaid agus gur neartaigh an t-ocras agus tart an fhíona orthu. Ansan do bhris ar an bhfoighne acu. Chromadar ar an scéal a chíoradh agus ba mhaith chuige iad. Ar ball, áfach, nuair a tháinig an bia agus an deoch, agus nuair a fuaradar go raibh an bia agus an deoch go maith agus go buacach agus go bríomhar agus go dei-bhlasta, níor leogadar orthu gur thráchtadar riamh ar an méid úd—na bithiúnaigh!

Bhí sé ag dridim amach san oíche. Bhí a ndóthain ite agus ólta ag an gcuideachtain istigh agus ag lucht na gcos mbriste agus na cúlchainnte amu’. D’fhéach an sagart ar Dhiarmuid. D’fhéach Diarmuid ar Shadhbh. D’fhéach Sadhbh ar Chormac. D’fhéach Cormac ’na thímpall. D’éirigh an chuideachta ’na seasamh. D’imigh Sadhbh amach. D’fhíll sí láithreach arís agus an clóca dearg uirthi, agus gur dhó’ leat gur choinnle ar lasadh na siogairlíní óir a bhí ar an gcába.

Ansan do chuaigh an lánú suas i láthair an tsagairt agus do pósadh iad.

Nuair a bhíodar pósta agus beannacht na hEaglaise léite orthu do rug Seán Ceatach ar phláta ghlan agus chuir sé giní óir ar an bpláta. Chuir Séadna giní ar an bpláta. Chuir Máire Ghearra giní uaithi féin air. Mar sin dóibh sa tímpall. Ní raibh éinne nár chuir suím éigin airgid air. Nuair a bhí siúlta orthu go léir tháinig Cormac agus chuir sé trí ghiní ar an bpláta. Ba mhaith an mhaise ag Sadhbh é, chuir sí trí ghiní uaithi féin air.

“Imbriathar, a Athair,” arsan tíncéir mór, “gur dó’ liom gur maith an bhail ar t’onóir nách i mBaile-’ bhfad-síos a deineadh an pósadh so.”

“Imbriathar, a Phádraig, gur dó’ liom féin leis é,” arsan sagart, “agus nách lú ná is maith an bhail ar a bhfuil anso anocht é. Agus is dó’ liom leis gurb é is lú is gann dúinn go léir, a iarraidh ar Dhia na Glóire, moladh go deó leis! saol fada fé shéan a thabhairt do Chormac agus do Shadhbh, agus más maith atáid siad anocht i ngrástaibh Dé agus an tsaeil gura seacht feárr a bheidh siad bliain ó ’nocht, agus mura feárr nára measa! Sliocht sleachta ar shliocht do shleachta, a Dhiarmuid!”

“Amen, a Thiarna!” arsan chuideachta go léir, arís agus arís eile.

An fhaid a bhí an t-“amen” san ar siúl do shleamhnaigh an lánú pósta amach. Bhí an dá chapall agus an cóiste gofa ar aghaidh an dorais amach agus an giolla thuas in’ inead féin. Chonaic na bacaigh an cóiste agus bhailíodar ’na thímpall. Nuair a bhí Cormac ag dul isteach sa chóiste chaith sé mám mionairgid i measc na mbacach. Ba dhó’ leat go mbainfidís na píopáin as a chéile a d’iarraidh teacht ar an airgead. An fhaid a bhíodar ag scríobáil agus ag brú agus ag únthairt a chéile do ghluais an cóiste. Nuair a fuair na bacaigh ag gluaiseacht é chuireadar liú fhiaigh astu. Liú árd dob eadh í. Liú chuthaigh, bhríomhar, a chuirfeadh píoparnach id chluasaibh. Ach, ón oíche sin go dtí an oíche atá anocht ann, níor féadadh a dhéanamh amach i gceart ceocu ba liú mhagaidh nú liú mholta an liú.

Ach ba mhar a chéile é. Ba chuma le Sadhbh ceoca. Ní fhéadfadh fear an bhramaigh, ná aon fhear eile, ná bean, a rá feasta gur pósadh í gan spré. Má ba liú mhagaidh an liú níor mhór léi dhóibh bheith ag liúirigh go maidin má b’aon tsásamh aigne leó é. Má ba liú mholta í b’é sin an moladh in aisce. Ní raibh de thoradh aici ar an moladh ach mar a bhí aici ar an ngaoith. I dtaobh Chormaic, níor chuímhnigh sé ar mhagadh ná ar mholadh sa scéal. Bhí sé mar ba ghnáth leis bheith, lom dáiríríbh. Do ghluais an cóiste an bóthar soir ó thuaidh agus níor fhan a thuilleadh cuímhne ag Sadhbh ná ag Cormac ar mhagadh ná ar mholadh.

Bhí Cormac sásta in’ aigne. Bhí ’ fhios aige, as an ngníomh a bhí déanta ag Sadhbh agus as an gcomaoin a bhí curtha aici ar an rí nár bhaol ná go bhfaigheadh a fear muíntearthas agus fabhar ón rí. Bhí Sadhbh sásta ’na haigne. Fé dheireadh thiar thall ba chuma léi cad iad na cleamhnaistí a brisfí ná a slánófí. “Fear stuacach dob ea é, ach má b’ea féin,” dar léi, “cad a bhí le déanamh ach a shlí féin a thabhairt do! Bheadh an donas air nú shásódh san é.” Bhí Diarmuid Liath sásta in’ aigne. Agus aige féin dob fheárr ’ fhios cad ’na thaobh. Bhí na cómharsain go léir ana-shásta ’na n-aigne. Is dócha go raibh ’ fhios cad ’na thaobh acu san leis.

Nuair a bhí Sadhbh ag imeacht thug sí na heochracha do Dhiarmuid. Ach má thug ní rómhór an t-ollmhaitheas d’fhág sí fé chimeád na nglas. Ag gabháil amach di ghlaeigh sí i leataoibh ar mháthair Mhicil.

“Bheadh sé chómh maith agatsa fanúint anso,” ar sise, “agus aire ’thabhairt don áit seo. D’fhéadfadh Micil aire ’thabhairt don tsiopa agus an leathar a dhíol. Tá an duine bocht so ró-aosta. Pé uair is toil le Dia glaoch air chun siúil ní bheidh éinne chun teacht idir thu agus seilbh an tí seo. Tá ’ fhios agam nách baol go ndéanfair éagóir ar m’athair. Pé faid a mhairfidh sé cimeádfadsa suas é. Pé airgead a dhéanfaidh díol an leathair bíodh sé agat féin agus ag Micil. An nglacfair an áit?”

“’ Dhe, glacfad dar ndóin,” arsan bhainntreach. “’Sea, a’ nglacfad! An daighe is greannúr san de! Ní hea,” ar sise, “ach tógfad an áit agus déanfad mo thigh beag féin do chur chun mná mo dhriothár. Tá sí ag fágáilt an tí ’na bhfuil sí. Agus ansan, dá ráineódh go n-oirfeadh dhuitse an tigh seo d’fháil thar n-ais féadfadsa mo thigh féin d’ fháil thar n-ais ar an gcuma gcéanna.”

“Tá go maith,” arsa Sadhbh. “Sin roinnt airgid agat a dhéanfaidh an gnó go gcuiread chút tuilleadh.”

Ar Mhicil a bhí an iúnadh ar ball nuair aduairt a mháthair leis dul siar agus a chuid éadaigh, agus a cuid éadaigh féin, a thabhairt leis aniar agus an glas a chur ar an ndoras ’na dhiaidh mar ná beidís ag dul abhaile in aon chor.

“Cad ’tá ag éirí dhuit, a mháthair?” arsa Micil, “nú cad ’na thaobh ná beimíd ag dul abhaile? Dar ndó’, ní hamhlaidh atá aon éileamh eile ar an áit. Ní fhéadfadh Cormac bheith ag teacht ag éileamh sealbha anois orainn. Measaim go bhfuil a mhalairt de chúram anois air.”

“Níl, a mhic ó,” ar sise, “aon éileamh ar an áit, ná éinne ag teacht ag lorg na sealbha orainn.” Agus d’inis sí dho an socrú a dhéin Sadhbh.

D’fhéach Micil ’na thímpall. “Agus an linn féin an tigh seo feasta?” ar seisean.

“Is ea, a mhic ó,” ar sise, “ach go gcaithfimíd aire mhaith a thabhairt do Dhiarmuid.”

D’fhéach sé ’na thímpall arís. “Is breá mór fairseag an tigh é,” ar seisean. “Is beag dá chuímhneamh a bhí agam go dtiocfainn féin agus mo mháthair chun cónaithe ann! Cad é mar athrú sa tsaol!”

“Comáin leat anois, a mhic ó,” ar sise, “agus féach i ndiaidh na ndaoine, agus ná deintear faillí in éinne, agus ná bíodh tart ná ocras ar éinne i gcaitheamh na hoíche. Beid siad go léir ag rínce láithreach agus cuirfidh an rínce tart orthu. Féach ’na ndiaidh, a Mhicil, agus bíodh an deoch agus
an bia acu sula mbeidh uain acu ar iad d’iarraidh.”

“Tá go maith, a mháthair,” ar seisean.

Nóta

Gura seacht feárr a bheidh siad: “that they may be seven times better off”. PSD shows the correct idiom is seacht bhfeárr, yet devoicing of the bh after the final t of seacht would effectively negate eclipsis here. See for example seacht cathanna in PUL’s novel, Niamh. Gura is go+the present subjunctive of the copula (nára later in the sentence is the negative form of this). Bheidh siad stood so in the original, in place of the expected bheid siad.

Foclóirín

babhta: “bout, turn, round”, pronounced /bautə/.
bacach: “beggar, cripple”, with bacaigh in the plural. Pronounced /bə’kɑx, bɑkigʹ/.
bairille: “barrel”. This spelling shows a slender r, but the glossary to Myles Dillon’s Teach Yourself Irish, which is based on Cork Irish, shows a broad r in this word.
bórd: “table”, with búird in the genitive. These would be bord and boird in the CO.
bríomhar: “powerful, forceful”. In connection with food, “substantial”, and in connection with liquor, “strong, potent”.
bronntanas: “gift, present”, pronounced /brountənəs/.
buacach: “towering, lofty, luxuriant”. FdS notes that this adjectives means “nutritious” when referring to food.
buidéal: “bottle”. As with many borrowed words, éa is realised as /eː/ in this word, /bi’dʹeːl/. Interestingly, while Shán Ó Cuív’s LS version of Séadna transcribes buidéal (i.e., the nominative singular and genitive plural) as buidéal, showing the long e, the dative plural buidéalaibh is transcribed as buidiàluiv, implying /bi’dʹialivʹ/.
caoireóil: “mutton”. The genitive here is caoireólach, where the CO has caoireola. Ceathrú chaoireólach, “a quarter or leg of mutton”.
ceart: “right”. Ceart a bhaint de dhuine, “to cope with someone, deal with someone”. Ceart d’fháil ó dhuine, “to get justice from someone”. Do cheart féin a leogaint le duine, “to allow someone to get the better of you, to fail to hold your own with him”.
cíoraim, cíoradh: “to comb”, and by extension, “to thresh out, to examine minutely in discussion”.
crích: “end, fate”, or críoch in the CO. Críoch is normally found in PUL’s works only to denote the end of a book. A gclann curtha i gcrích acu, “their children married off and settled in life”. Crích an scéil, “the upshot of the story”. An crích a bheireann duine, “the fate that overtakes someone, how someone ends up”. Deanamh críche, “to make yourself useful” (see PSD’s definition of this, “being industrious”).
cuirim, cur: “to put”. Curtha as a chéile, “placed end to end”.
cúlchainnt: “backbiting”.
cuthach: “rage, fury.” The genitive of this word, cuthaigh, is used as an adjective meaning “furious, fierce”. Liú chuthaigh, “a powerful shout”.
dea-labhartha: “well-spoken, eloquent”.
dea-thréith: “good quality”.
dei-bhlasta: “savoury, palatable”, pronounced /dʹəi-vlɑstə/. Dea-bhlasta in the CO.
díobhálach: “harmful, injurious”. FdS notes that this word has the passive sense of “suffering injury, being worse off, being at a loss” only in the proverb bíonn an fear deireanach díobhálach, “the last man comes off badly”, which is alluded to in chapter 26.
dochma: “a gloomy and restrained manner; dullness”.
doircheacht: “darkness”, or dorchacht in the CO. I had thought this word was pronounced /dirʹihəxt/, but the LS transcription, doirihacht, points to /dorʹihəxt/.
donas: “misfortune, mischief”. Bheadh an donas air nú shásódh san é, possibly meaning “there would have to be something wrong with him if that didn’t satisfy him”.
dosaen: “dozen”, pronounced /də’seːn/.
dóthain: “enough, sufficiency”. A dhóthain mór, “more than enough for him”.
driotháir: “brother”, pronounced /dri’hɑ:rʹ/. This is spelt deartháir in the CO, but the original spelling was dearbh-bhráthair. The genitive singular is driothár, and this would also be used in the genitive plural after beirt (beirt driothár) in preference to the weak plural driotháracha.
eochair: “key”, with eochracha in the plural. Pronounced /oxirʹ, oxərəxə/.
fabhar: “favour”, pronounced /faur/.
fadanálach: “slow-breathing”.
fearg: “anger”, pronounced /fʹarəg/.
fial: “generous, liberal”.
fraoch: “heather”, with fraoigh in the genitive, pronounced /freːx, friːgʹ/. Cearc fhraoigh, “red grouse”.
gealán: “sudden brightness, flash or blaze of light”, sometimes referring to intensely bright sunshine. Tine ghealáin, glossed in FdS “glow-worm”; in FGB as “will-o’-the-wisp” or “summer lightning”; and in PSD as “phosphorescent light as from fish or matches in the dark” or “lightning”. Yet the authorised translation of Séadna translates tine ghealáin as “phosphorus”.
gealgháiriteach: “radiant, cheerful”, or gealgháireach in the CO. Pronounced /gʹalə-ɣɑ:rʹitʹəx/.
giní: “guinea”, or 21 shillings in the pre-decimal coinage. The CO has gine in the singular and giní in the plural, but PUL’s form accords well with PSD, who has giní and giníacha (i.e., giníocha).
giorrae: “hare”, or giorria in the CO, with the plural here giorraithe, where the CO has giorriacha. Pronounced /gʹi’re:, gʹirihi/.
glas: “lock”. Fé chimeád na nglas, “under lock and key”. Glas a chur ar an ndoras, “to lock the door”.
gnó: “business, affair”. D’aon ghnó, “on purpose”.
grásta: “grace”. This word is normally used in what is the historic plural form, grásta (PSD shows grás as the original singular).
greann: “fun, pleasantry”.
grianach: “sunny”, used here to refer to someone’s disposition.
iúir: “soil, earth”. San iúir, “dead, in the grave”. This word is úir in the CO, but the original spelling iúir is retained, as CFBB shows that san iúir is pronounced /sinʹ uːrʹ/. Consequently, there is a good reason to have the initial i in this word.
lacha: “duck”, with lachain in the plural here. PUL’s An Guaire had lachainí in the plural.
laoifheóil: “veal” or laofheoil in the CO. Pronounced /liː’oːlʹ/ according to the LS edition of Séadna, but I would like to research this further, as the classical spelling is laoigh-fheoil, and PSD states that a slender g is heard in this word in Munster, i.e. /liː’gʹoːlʹ/, which would justify a spelling of laoigeóil.
mairteóil: “beef”.
maise: “goodness; goodness”. Ba mhaith an mhaise ag Sadhbh é, “Sadhbh did well by doing so, good for her that she did so”.
mart: “slaughtered cow, carcass of beef”. Ceathrú mhairt, “a quarter or leg of beef”.
meannán: “kid, young goat.” Also meannán gabhair.
mionairgead: “small change”, pronounced /mʹun-arʹigʹəd/.
mórtais: “pride, boastfulness”, or mórtas in the CO.
muíntearthas: “friendliness”, or muintearas in the CO.
naoscach: “snipe”, a type of wading bird, with naoscaigh in the plural where the CO has naoscacha. The entry in FdS says that this is feminine, as in the CO, which raises questions over why the plural is naoscaigh. It may be that this word can be masculine in WM Irish, particularly as PSD shows that this word can be masculine. More research required here.
neam-mion: “unstinting, lavish; not by halves”. This would be neamh-mhion in the CO, but the coincidence of labials causes delenition in WM Irish, with the pronunciation being /nʹa-mʹun/.
órdúchán: “an act of ordering about”. Ag órdúchán ar dhuine, “ordering someone about”.
píopán: “windpipe, throat”, or píobán in the CO.
píoparnach: “piping, wheezing; the ringing of a harsh sound”. Liú chuirfeadh píoparnach id chluasaibh, “a shout that would make your ears ring”.
scríobáil: “an act of scratching, clawing”. This is used as a verbal noun here, but seems to be a more sustained act of scratching and clawing than scríobadh, the general verbal noun of scríobaim.
sicín: “chicken”, also sicín circe.
siúl: “walking”. De shiúl a cos, “walking, on foot”. Lucht siúil, “tramps”.
slánaím, slánú: “to make whole, heal, save”. Cleamhnas a shlánú, “to mend a wedding match”.
sliocht: “offspring, progeny”. Sliocht sleachta, “offspring of offspring, grandchildren”. Sliocht sleachta ar shliocht do shleachta!, “may your granchildren have grandchildren, may your progeny continue”.
soir siar: “over, dispersed”.
stupaim, stupadh: “to stop; stop up, stuff up with something”, or stopaim, stopadh in the CO. Stupaithe le tuí, “stuffed with straw”. CFBB shows the pronunciation of these forms is with /u/, /stupimʹ, stupə, stupihi/.
súilaibidh: “bright-eyed, keen-eyed”, or súilaibí in the CO.
tispeáinim/tispeánaim, tispeáint: “to show”, or taispeáinim, taispeáint in the CO. The n is shown slender in chapter 26 (go dtaisbeáinfinn, edited here as go dtispeáinfinn), whereas chapter 12 had taisbeánfadh,edited here as tispeánfadh.
tocht: “silence”.
toradh: “product, fruit, yield”, and by extension, “fruitful regard, heed, attention, respect”. Ní raibh de thoradh aici air, “she paid no attention to it”.
uanaíocht: “taking of turns”, or uainíocht in the CO.

Séadna, caib. 25

Caibideal a Cúig is Fiche.

Um an dtaca san bhí muíntir an rí tar éis túirleacan dá gcapaillibh ar pháirc an aonaigh. D’éaghmais na gcapall a bhí acu féin chun marcaíochta, bhí tréad mór eile capall acu dá dtiomáint, agus giollaí ’na mbun. B’in iad na capaill a bhí le tabhairt tar n-ais do na daoinibh gur ceannaíodh uathu iad an lá úd an aonaigh, agus gur tugadh an t-airgead bréagach dóibh astu in ainm an rí. Bhí muíntir na sráide bailithe ar an gclaí, mórthímpall na páirce, agus bolgshúilí orthu, ag féachaint ar fhearaibh an rí, agus ar na clócaíbh síoda, agus ar na caipíníbh cogaidh, agus ar na claímhtibh móra fada a bhí acu, agus ar na claímhtibh beaga, agus ar na gathannaibh breátha sleamhaine fada a bhí ’na seasamh in áirde, agus ar na ribíníbh a bhí astu thuas ag rínce leis an ngaoith. Ach níor leog fir an rí orthu gurbh aon iúnadh leó aon ní dá raibh ann. Níor dheineadar aon iúnadh díobh féin ná d’éinne eile.

Bhí muíntir na tuatha ag teacht, ’na nduine ’s ’na nduine, mar do cuireadh scéala chúthu sa tímpall, éinne gur ceannaíodh capall uaidh don rí agus gur tugadh airgead bréagach do mar dhíolaíocht ann, ná raibh aige ach teacht go dtí páirc an aonaigh an lá san agus go raibh a chapall le fáil aige, dá n-aithníodh sé é, ach go ndéanfadh duine creidiúnach éigin urrús air.

Thánadar go léir. Níor bhaol go dtiocfadh éinne agus go leogfadh sé air capall a bheith imithe uaidh. Bhí aithne rómhaith acu go léir ar a chéile. D’aithneófí an cleas san láithreach. Go mór mór, ní fhéadfadh duine den tsórd san fear ’fháil a dhéanfadh an t-urrús air. Tháinig fear an bhramaigh, agus tháinig Seán Ceatach ag déanamh an urrúis air. Bhí sé nách mór ar an gcéad duine a fuair a chuid. Sular tugadh a chapall féin d’éinne do deineadh socrú áirithe. Do hórdaíodh gan éinne den mhuíntir ’na mbeadh a gcapaill fálta acu d’imeacht ón bpáirc go dtí go mbeadh an capall déanach tabhartha amach agus an fear déanach sásta. Is é cúis gur deineadh an t-órdú san ná le heagla go ndéanfí aon dearúd i roinnt na gcapall agus, chun an dearúid do leigheas, nárbh fholáir na capaill go léir agus na héilteóirí go léir a bheith ar aon láthair.

Bhí daoine creidiúnacha a ndóthain ag na héilteóiríbh chun na n-urrús a dhéanamh. Bhí an sagart ann agus urrús aige dá dhéanamh ar mhórsheisear in éineacht. Bhí Cormac ann, mar bhí an sagart imithe ón dtigh roimis agus do lean sé é. Bhí Diarmuid ann, mar ní bheadh Sadhbh sásta gan é ’theacht amach go bhfeicfeadh sé muíntir an rí agus áilleacht a n-órnáidí agus méid a ngradaim. Bhí Séadna ann mar bhí an uile dhuine de sna héilteóiríbh dhá iarraidh air an t-urrús a dhéanamh air féin, peoca ’bhí urrús déanta ar dhuine eile aige nú ná raibh.

Do glaodh na héilteóirí agus na hurraí suas i láthair an chínn airm. Bhí fear an bhramaigh ar tosach. Chonaic sé an bramach, i bhfad sular glaodh air, agus d’aithin sé é. Chonaic fear eile leis an bramach agus cheap sé gur leis féin é. Nuair a glaodh ar éilteóir an bhramaigh phreab an bheirt éilteóirí suas.

“Is liomsa é,” arsa duine acu.

“Ní leat ach liomsa,” arsan fear eile.

D’fhéach an ceann airm ar na hurraíbh. Ní fheidir éinne cad ba cheart a dhéanamh. Do labhair Séadna.

“Beirtear an bramach amach i lár na páirce,” ar seisean. “Téadh duine den bheirt éilteóirí seo go dtí taobh den pháirc agus an duine eile go dtí an taobh eile. Scaoiltear ansan den bhramach agus glaeidís araon air. Is é mo thuairim go dtiocfaidh an bramach ag triall ar an éilteoir dleathach.”

Do deineadh mar sin. Chómh luath agus ’fuair an bramach cead a chínn do rith sé anonn ag triall ar an bhfear a chothaigh é.

Ba gheárr go raibh na capaill rannta, ach más ea bhí daoine fós ann a bhí in éaghmais a gcapall féin. Níor fhéad an lucht cuardaigh teacht suas leis na capaillibh go léir. Na daoine a bhí in éaghmais a gcoda bhíodar go dúbhach agus go dobrónach, agus is é aduairt gach éinne ná gur chruaidh an cás é má bheadh thiar orthu an tarna lá chómh maith agus ’bhí thiar orthu an chéad lá. Bhí gach éinne ag déanamh trua dhóibh, agus bhí gach éinne ag cur ’s ag cúiteamh féachaint conas ba cheart an cás ’na rabhadar do thabhairt arís os cómhair an rí. Do thuig an uile dhuine, dá mbeadh fios an scéil i gceart ag an rí, go ndéanfadh sé rud éigin dóibh.

Ansan is ea aduairt fear cínn riain an airm go raibh órdú aige féin ón rí, éinne ná beadh a chapall ann le tabhairt do, fiacha an chapaill a thabhairt do. “Ach,” ar seisean, “conas a déanfar amach fiacha an chapaill agus gan an capall ann!”

Do stad an uile dhuine. Ní fheidir éinne conas ’fhéadfí fiacha an chapaill a dhéanamh amach agus gan an capall ann. Ní bheadh aon chiall le breithiúntas an éilteóra do ghlacadh ar fhiacha a chapaill féin. Ní lú ná ’bheadh aon chiall le cothrom an airgid bhréagaigh do thabhairt, in airgead dílis, do gach éilteóir ná raibh a chapall ann le tabhairt do. Cad a bhí le déanamh? Bhí an scéal ag dul sa mhuileann orthu go léir. Na héilteóirí ag lorg a gcirt go dána fé mar ’órdaigh an rí dóibh é. Fear cínn riain an airm i gcruachás, ná feidir sé an mór ba cheart a thabhairt do gach éilteóir. Agus gan éinne ábalta ar aon tuairim a thabhairt fé luacht dleathach na gcapall a bhí gan fáil.

Do labhair Séadna arís.

“Deintear an scéal do shocrú ar an gcuma so,” ar seisean. “Tugtar anso amach os ár gcómhair an capall is feárr agus an capall is measa ar na capaill seo a roinneadh anois. Curtar meas ó bheirt mholtóirí ar cad is fiú gach capall den dá chapall san. Ansan curtar an luacht mór agus an luacht beag le chéile agus deintear dhá leath den iomláine. Tugtar oiread airgid agus ’bheidh i leath na hiomláine sin do gach duine ná fuil a chapall féin ann le tabhairt do. Leis an socrú san b’fhéidir go mbeidh duine a gheóbhaidh beagán níos mó ná a cheart agus duine a gheóbhaidh beagán níos lú ná a cheart, ach ní mheasaim gur féidir aon tsocrú eile ’dhéanamh a thiocfaidh níos giorra don cheart.”

Do liúdar na daoine go léir agus bhuaileadar a mbasa.

“Sin í an chainnt! Sin í an chainnt!” ar siad. “Sin é an moladh ceart!”

D’fhéach an ceann airm ar Shéadna.

“Airiú,” ar seisean, “ní gréasaí atá againn ionatsa ach breitheamh!”

Do socraíodh an scéal ar an gcuma san agus bhí gach éinne sásta.

Dá mhéid dúil a bhí ag na daoine radharc ’ fháil ar fhearaibh an rí agus ar a n-arm agus ar a n-éide agus ar a ngléas agus ar a ngradam, ba mhó ná san an dúil a bhí ag muíntir an rí radharc maith ’fháil ar Shéadna, mar níor stad béal Chormaic an fhaid a bhí sé sa chathair ach ag trácht ar Shéadna agus ag déanamh iúnadh dhe agus dhá mhaíomh ná raibh a leithéid eile in Éirinn le doimhneas aigne agus le géire íntleachta agus le faidearaí, agus le luas gnímh nuair a bheadh an gníomh le déanamh.

An chéad fhéachaint a fuaradar air, agus é ag teacht isteach sa pháirc i dteannta na ndaoine a thug leó é chun an urrúis a dhéanamh, is amhlaidh a tháinig iarracht de sheirithean orthu. “Ach!” ar siad, “Más é sin é!” Ní raibh ann, dar leó, ach gréasaí mar aon ghréasaí, agus ní raibh i gcainnt Chormaic ach gaoith. Ach nuair ’ airíodar an socrú a dhein sé i dtaobh na gcapall do leath a súile orthu, agus tháinig iúnadh a gcroí orthu a rá nár chuímhnigh éinne acu féin ar an slí sin chun an scéil a shocrú.

Nuair a bhí an scéal socair agus gach éinne sásta agus muíntir an rí ag cuímhneamh ar chasadh abhaile, tháinig an ceann airm ag triall ar Shéadna agus ghlaeigh sé i leataoibh air.

“A leithéid seo, a Shéadna,” ar seisean. “Ag fágáilt an bhaile dhom thug an rí foláramh dom tusa do dhul liom síos nuair a bheinn ag filleadh, mar gur airigh sé tuairisc mhór ort agus gur mhaith leis fear ded cháil a bheith in aice leis thíos aige.”

“Abair leis an rí, a dhuin’ uasail,” arsa Séadna, “gur neamhní liomsa saibhreas saolta agus gur cuma liom beó nú marbh me féin, seochas toil mo rí do chómhlíonadh; gur suarach le rá iad mo dhea-thréithe agus gur beag é m’eólas, ach pé beag mór é mo dhícheall go ndéanfad é ’na sheirbhís. Iarr ar a shoíllse suím beag aimsire ’ thabhairt dom chun an méid cúraim atá ar mo láimh anso do chur i dtreó agus a chur díom.”

“Cad é an méid aimsire a bheadh uait?” arsan ceann airm.

“Bliain agus ráithe, a dhuin’ uasail,” arsa Séadna.

“Tá go maith,” arsan ceann airm.

Is é cúis ’na nduairt Séadna, “bliain agus ráithe”, mar ní raibh an uair sin gan caitheamh de na trí bliana déag ach bliain agus ráithe.

Síle. Ach, Dia linn! An fear bocht! Cad é an mhaith do a shaol! Airiú, nár gheárr an mhoíll ar an aimsir imeacht.

Gobnait. ’Sea, agus gur dhó’ le duine i dtosach na haimsire nárbh fhios cathain a bheadh sí caite.

Nóra. Agus féach, duairt a máthair ná beadh Peig trí bliana déag go Bealltaine.

Cáit. Cathain aduairt sí é sin?

Nóra. Nách cuímhin leat an oíche úd a tháinig an scannradh ar Shíle agus gur ritheamair go léir? Ní rabhas-sa imithe amach ar fad agus d’airíos an méid sin. “Agus gan tu ach trí bliana déag chun na Bealltaine,” ar sise.

Peig. Pé fada gairid iad na blianta bhíodar imithe ach amháin bliain agus ráithe, agus bhí an méid sin féin ag imeacht go tiubh.

Cáit. Ní fheadar ’en tsaol conas ’fhéadadh sé an oíche a chodladh, ná aon bhlúire bídh a chaitheamh. Ba dhó’ liom dá mbeinn ’na chás go maródh sé me bheith ag cuímhneamh ar an lá a bhí ag teacht. Ní fheadar ó thalamh an domhain conas ’fhéad sé an scéal a ghlacadh chómh bog.

Peig. Ba bheag seachtain ná tugadh sé cuaird anonn go tigh an tsagairt, agus an lá a théadh sé anonn thugadh sé féin agus an sagart tamall mór i bhfochair a chéile.

Gobnait. Dar ndóin, níor thug sé a rún don tsagart.

Peig. Ní raibh an rún tabhartha aige dho an lá a bhí sé ag cainnt leis i dtaobh an chleamhnais úd Mháire Ghearra, agus níor thug sé dho an lá san é, ach ní fheadarsa ceoca ’thug sé dho ’na dhiaidh san é nú nár thug.

Nóra. Dar ndó’, ní fhéadfadh sé é ’thabhairt do.

Cáit. ’ Gcloistí uirthi! Dar ndó’, níl sé ceangailte ar dhuine rún a chimeád ó shagart.

Peig. Níl sé ceangailte ar dhuine rún a chimeád ó shagart nuair a bheadh faoistin aige dá dhéanamh leis an sagart, ach d’fhéadfadh sé bheith ceangailte air gan an rún a thabhairt do lasmu’ den fhaoistin.

Nóra. Ó, tuigim. Agus nuair a gheóbhadh an sagart an rún sa bhfaoisdin bheadh sé ceangailte ar an sagart féin an rún do chimeád agus gan scéith air.

Peig. Bheadh go díreach, fé mar atá ceangailte ar an sagart rún na bpeacaí a hínstear dho a chimeád.

Ach ar aon chuma bhíodh Séadna thall go minic ag cainnt leis an sagart agus chaithidís a lán den lá i bhfochair a chéile. Chítí Séadna go minic ag dul chun Comaoine, agus bhíodh áthas ar na daoine dá bhárr san, go mór mór toisc ainm an mhíchreidimh a bheith air i dtosach bára. Ar dtúis chítí ag dul chun Comaoine dhá uair sa mbliain é, um Cháisc agus um Nollaig, ansan uair sa ráithe, agus i ndeireadh bára chítí ag dul chun Comaoine é gach aon chéad Domhnach den mhí.

Bhí sé féin agus an sagart ar pháirc an aonaigh ag cainnt le chéile tar éis na gcapall a bheith rannta. Tháinig fear cínn riain an airm chúthu, ag fágáil slán ag an sagart, agus cé ’bhuailfeadh chúthu, san am gcéanna díreach, ach Cormac.

“’Sea, a Athair,” arsa Cormac, “ó tá an méid sin gnótha déanta agus gach éinne sásta, b’fhéidir nár mhiste dhúinn iarracht a thabhairt ar ghnó bheag eile ’dhéanamh. Ná himigh, a Shéadna,” ar seisean, “ná thusa, a dhuin’ uasail,” ar seisean leis an gceann airm. “Dheineabhair araon an gnó eile úd chómh maith ní miste liomsa sibh araon a bheith i láthair mo gnóthasa anois.”

“Mura mbeadh Séadna bhí sé thiar orainn sa ghnó ó chiainibh,” arsan ceann airm. “Níl uaimse anois ach slán ’fhágáilt ag úr sagart agus agaibh go léir sula dtugad aghaidh ar Bhaile-’ bhfad-síos. Ach pé gnó é seo eile atá agatsa le déanamh, a Chormaic, más maith leat go ndéanfainnse ríghneas beag mar gheall air, déanfad é agus fáilte. Tá súil agam go bhfuil t’aignese sásta, a Athair, le gnó an lae,” ar seisean leis an sagart.

“Ana-shásta, a dhuine uasail,” arsan sagart. “Tabhair mo dhea-mhéinn agus mo chion go dílis agus go dúthrachtach do shoíllse an rí, nuair a bheidh cainnt agat leis, agus abair leis ná féadfainn a ínsint dá shoíllse méid an bhaochais atá agam, agus againn go léir, air, mar gheall ar an ngníomh atá déanta aige ar na daoine bochta so a chaill a gcuid. Abair lena shoíllse gur fada a bheidh cuímhne ag muíntir na háite seo ar an ngníomh uasal san, agus má thagann feidhm ’nar ghá cúnamh uainn–nár leogaidh Dia go dtiocfaidh–ach má thagann, abair leis ná fuil fear sa dúthaigh seo ná himreóidh a anam go fonnmhar ar son an rí.”

“Tá ’fhios ag an nduin’ uasal so, a Athair,” arsa Cormac, “gur minic aduartsa féin an chainnt sin leis, ón lá ’ thug an rí órdú uaidh na capaill seo do sholáthar agus do thabhairt thar n-ais do na daoine bochta so.”

“Dúraís go deimhin, a Chormaic,” arsan ceann airm. “Dúraís chómh minic sin é, ní baol go ndearúdfar é. Ach ní healaí dhúinn do ghnósa féin a dhearúd. Cad é an gnó é seo atá agat féin le déanamh, a Chormaic? Tá súil agam ná cuirfidh sé sinn i bpúnc chómh cruaidh leis an bpúnc ’na rabhamair ó chiainibh go dtí gur réitigh Séadna sinn as.”

“Sin í an chainnt, a Chormaic,” arsan sagart. “Cad é an gnó é seo atá le déanamh agat?”

“Bhíos thall ag an dtigh, a Athair, chun labhartha leat ’na thaobh, ach bhís imithe rómham. Dúradh liom go rabhais tagaithe anso agus do leanas t’onóir.”

“Tá go maith,” arsan sagart. “Táimíd go léir anso anois. Cad ’tá uait, a Chormaic?”

“Tá so, a Athair,” arsa Cormac, “go n-oireann dom athrú beag a dhéanamh ar mo shlí bheatha.”

“Athrú ar do shlí bheatha!” arsan sagart, agus iúnadh a chroí air mar dhea. “Ní dócha, a Chormaic, gurb í an bháillíocht a cheapfá a chaitheamh uait!”

“A dhe mhuise, a Athair,” arsa Cormac, “is dó’ liom gur beag dá mhearathall atá ort nách í an bháillíocht a mheasfainn a chaitheamh uaim, ní nách iúnadh; ach an dúil a bheith riamh ageat onóir sa tsult, agus nách foláir leat anois pas beag magaidh a dhéanamh fúmsa, ó b’annamh liom an chaoi ’thabhairt dot onóir chuige.”

“Go deimhin agus go dearfa, a Chormaic,” arsan sagart, agus é ag gáirí, “ní cúrsaí magaidh ná suilt ar fad an scéal. ‘Athrú beag’, a thugann tú air, Is dó’ liomsa gur b’é rud é ná athrú ana-mhór. Ach bíodh sé beag nú mór, tá aon ní amháin deimhnitheach. Más mar chabhair agus mar chúnamh dá fear a ceapadh an bhean, ní dó’ liom go mbeidh an fear eile sin le fáil is mó go mbeidh a bhean ’na cabhair agus ’na cúnamh aige ná mar a bheidh sí agatsa nuair a bheidh Sadhbh pósta agat.”

“Mhuise, t’r ’om do lámh bheannuighthe, a Athair!” arsa Cormac. “Ag magadh nú dáiríríbh duit is maith í do chainnt, agus is maith an sás fírinne ’dh’ ínsint thu. Agus cathain a bheidh sé caothúil dot onóir teacht agus an ceangal a chur orainn?”

“Pé am is feárr a thiocfaidh isteach led chaothúlacht féin, a Chormaic,” arsan sagart.

Placename

Baile-’ bhfad-síos: this placename is translated in the authorised translation of Séadna as ‘City-far-away’. It seems a generic Irish placename, almost a poking of gentle fun at some of more curious Irish placenames.

Foclóirín

annamh: “seldom”. Is annamh liom (rud a dhéanamh), “I seldom do something”.
báillíocht: “office of bailiff”.
bolgshúil: “a bulging eye”, pronounced /boləg-hu:lʹ/. Bolgshúilí orthu, “staring intently”. FdS indicates that bolgshúilí is the plural of bolgshúil. Súile is the plural of súil, and I had expected bolgshúilí to be the abstract noun meaning “the state of someone’s eyes bulging”.
breithiúntas: “judgement”, or breithiúnas in the CO.
caothúil: “convenient”, or caoithiúil in the CO, pronounced /ke:’hu:lʹ/.
caothúlacht: “convenience”, or caoithiúlacht in the CO, pronounced /ke:’hu:ləxt/.
cion: “affection”.
claíomh: “sword”, with claímhte in the plural. Pronounced /kliːv, kliːtʹi/. Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna transcribes claímhtibh as cluitiv, as if there is no long vowel in the first syllable.
dea-mhéinn: “goodwill”, or dea-mhéin in the CO. Pronounced /dʹa-vʹe:ŋʹ/.
dílis: “faithful, proper”. Airgead dílis, “genuine money”. Go dílis, sincerely.
doimhneas: “depth”, pronounced /deŋʹəs/. Doimhneas aigne, “mental depth”.
dúbhach: “gloomy, sorrowful, melancholy”, pronounced /duːx/.
ealaí: “art, skill”. healaí dhúinn, “it is not fitting for us, it does not behove us, it won’t do for us (to do something)”. Ealaí occurs in the CO as ealaín, which is historically the dative.
éilteóir: “claimant, claimer”, or éilitheoir in the CO. Pronounced /e:lʹ’ho:rʹ/.
fadaradhnach: “long-suffering, patient”, or fadaraíonach in the CO. The pronunciation given in IWM is /fɑdɑ’riːnəx/, but Brian Ó Cuív also says that some speakers have /fɑdɑ’rəinəx/, and so in the absence of any direct knowledge of PUL’s pronunciation the original spelling is retained here.
faidearaí: “long-suffering”, but also “foresight, deliberateness of action”, or fadaraí in the CO. PUL’s spelling (faidearadha) implies a pronunciation /fadʹa’ri:/, but /fɑdɑ’ri:/ is also found in WM Irish. The quality of the d is problematic, because fadaradhnach, the cognate adjective, occurs elsewhere in Séadna. Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna concurs in a pronunciation faideary. FdS gives fadaradha as a variant. PSD states this word is pronounced fadaraighe.
fáilte: “welcome”, pronounced /fɑːlʹhi/. Déanfad é agus fáilte, “I will gladly do it”.
faoistin: “confession”.
feidhm: “force, effect”, but also “need, emergency”. Pronounced /fʹəimʹ/.
ga: “spear”, with gathanna in the plural. This is one of a number of words where an h may be heard in certain contexts: /gɑ(h), gɑhənə/. Gathanna sleamhaine, “smooth spears”.
gaoth: “wind”, with gaoithe in the genitive and gaoith in the dative. Pronounced /geːh, giːhi, giːh/. Gaoith is also sometimes found in the nominative, with one instance in chapter 25 here: ní raibh i gcainnt Chormaic ach gaoith, “there was nothing but nonsense in what Cormac had been saying”. Shán Ó Cuív’s LS edition of Séadna transcribes this gaoith as gäh.
glaeim, glaoch: “to call, cry out”, or glaoim, glaoch in the CO. This verb was originally spelt glaodhaim, glaodhach, and so the spelling changes in the middle of the twentieth century have led to forms such as glaoim that are suboptimal for Cork Irish, as aoi would be pronounced /iː/. As the pronunciation is /gleːmʹ, gleːx/, ae is used in the editing here wherever a form is found that is poorly spelt in Standardised Irish, e.g. glaoidís is edited as glaeidís here. Glaoch ar dhuine, “to call to someone”.
gléas: “arrangement, accessories, trappings”. In chapter 25 (radharc fháil ar fhearaibh an rí agus ar a n-arm agus ar a n-éide agus ar a ngléas agus ar a ngradam), gléas is translated in the authorised translation of Séadna as “martial order”. The noun is pronounced /glʹias/.
gradam: “glory”. Méid a ngradaim is translated in the authorised translation of Séadna as “their imposing appearance”.
luacht: “value”. The CO form, luach, is also found here.
míchreideamh: “unbelief, lack of faith”.
moltóir: “adjudicator, arbitrator”.
pas: “a bit”. Pas beag, “a little bit”.
peaca: “sin”.
ráithe: “a season; a quarter, three months”, pronounced /rɑːhə/.
réitím, réiteach: “to solve”. Réiteach le duine, “to agree to what someone proposes”. Do réitigh Séadna sinn as, “Séadna extricated us from it, got us out of it”.
ríghneas: “slowness”. Ríghneas beag, “a little delay”. Pronounced /riːnʹəs/.
roinnim, roinnt: “to share, divide”. Roinnt na gcapall, “the dividing up/apportionment of the horses”. Pronounced /rəiŋʹimʹ, rəintʹ/. Note the past participle is rannta, /rauntə/, where the CO and PSD have roinnte. This might support a global change in the editing process here to spell roinnim and roinnt as rainnim and rainnt, or rannta can be seen as simply irregular. The verb was variously spelt roinn- and rainn- in the original text, wtih roinnt found as rain(n)t. Interestingly, Liam Mac Mathúna’s edition of Séadna transcribes rannta as roinnte, a word not found in the original text of Séadna.
saibhreas: “wealth”. pronounced /sevʹirʹəs/.
sás: “means; the very person to do something”. Is maith an sás fírinne dh’ínsint thu, “you are just the person to tell the truth”.
seirbhís: “service”, pronounced /ʃerʹi’vʹiːʃ/.
soíllse: “brightness, effulgence”. Soíllse an rí, “His Majesty, His Excellency the King”. A shoíllse, His Excellency. Soíllse is also the plural of solas, “light”.
suarach: “paltry, insignificant”. Suarach le rá, “no big deal, nothing to speak of”.
thiar: “behind; to the west”. An lá a bhí sé thiar, “the day he came over” (cf. PSD, where thiar is glossed as “over at the house, if the direction is west”). Thiar air, “behind hand, set back, disappointed”: mura mbeadh Séadna bhí sé thiar orainn sa ghnó, “if it had not been for Séadna, we would have failed in the job”. Also found impersonally: bhí thiar orthu, “they were left in the lurch, left disappointed, they lost out”.
trua: “pity”. Trua dhéanamh do dhuine, “to express pity for someone”.
tuaith: “the countryside; rural district.” Note the genitive here is given as tuatha, where the CO has tuaithe. Either spelling would yield the pronunciation /tuəhə/, but Dinneen’s dictionary shows that PUL’s spelling was accepted. Muíntir na tuatha, “the country people”.
urra: “warranty, security”, and in particular the person who provides a security or guarantee for another person, with urraí in the plural.
urrús: “security, guarantee”.