Críost Mac Dé 12

Caibideal a Dódhéag.

Mac an Taoisigh. Máthair Céile Shímóin. An Chuaird Teagascóireachta. An Lobhar Dá Leigheas.

D’fhág Íosa na Nasarénaigh mhallaithe úd ansúd ar bhárr an chnucáin, ag imeall na faille, san áit as ar mheasadar é ’ chaitheamh le fánaidh agus é ’ mharú. D’imigh sé uathu agus chuaigh sé soir ó thuaidh go Cana, an áit ’nar dhein sé fíon den uisce. Bhí áthas mór ar mhuíntir Chana nuair a tháinig sé chúthu, agus d’fhan sé roinnt bheag aimsire san áit. An fhaid a bhí sé san áit do thárla go dtáinig chuige duin’ uasal ó Chaphárnum, taoiseach airm leis an rí Antipas. Bhí mac an duin’ uasail sin breóite agus bhí sé ag dul chun báis. D’airigh an duin’ uasal Íosa ’ bheith tagaithe thar n-ais ó chathair Ierúsaleim agus é ’ bheith an uair sin i nGaililí. Tháinig sé go Cana agus duairt sé le hÍosa: “Tá mo mhac breóite,” ar seisean, “agus tá sé ag dul chun báis. Tair liom go Caphárnum agus leighis mo mhac.”

Agus duairt Íosa leis: “Gan fearta agus míorúiltí a dh’fheiscint ní chreideann sibh.” Ach duairt an duin’ uasal bocht leis, agus é ag féachaint go hana-bhuartha: “Tair liom, a Thiarna, agus leighis mo mhac sara bhfaighidh sé bás orm!”

Agus duairt Íosa leis: “Imigh leat. Tá do mhac beó.”

D’imigh an duin’ uasal. Thug Íosa dho grásta creidimh agus chreid sé an focal “tá do mhac beó.” Tháinig sé abhaile go Caphárnum. Bhí cuid dá mhuíntir an bóthar aduaidh ’na choinnibh agus áthas orthu agus d’ínseadar do go raibh an t-éagruas imithe dá mhac. Ansan chuir sé an cheist chúthu, “Cathain a dh’imigh an t-éagruas de? D’ínseadar do go cruínn. Bhí ’ fhios aige gurbh ar an neómat san díreach aduairt Íosa leis an focal “Tá do mhac beó.” Ansan do chreid sé féin in Íosa agus do chreid a mhuíntir go léir ann.

Is féidir a fhiafraí cad ’na thaobh go nduairt Íosa an focal úd, “Gan fearta agus míorúiltí a dh’fheiscint ní chreideann sibh.” Gan amhras, mara mbeadh gur chreid an duin’ uasal úd in Íosa ní raghadh sé ó dheas go Cana dhá iarraidh ar Íosa teacht agus a mhac do leigheas. Cad ’na thaobh, dá bhrí sin, gur chuir an Slánaitheóir easpa creidimh ’na leith?

Do bhí, gan amhras, creideamh aige, ach bhí easnamh sa chreideamh a bhí aige. B’fhuiriste a dh’aithint air gur mheas sé ná féadfadh an Slánaitheóir an mac do leigheas gan dul ó thuaidh chun na háite ’na raibh an mac ’na luí sa bhreóiteacht. Agus b’fhuiriste a dh’aithint air, leis, gur mheas sé dá bhfaigheadh an mac bás ná féadfadh an Slánaitheóir aon mhaith a dhéanamh do, ná féadfadh sé an mac do thógaint ón mbás. Ansan, nuair aduairt an Slánaitheóir an focal, “Imigh leat, tá do mhac beó,” do chreid an duin’ uasal láithreach nár ghá d’Íosa dul ó thuaidh in aon chor. Go raibh ar a chumas an leigheas a dhéanamh gan corraí as an áit ’na raibh sé. Go raibh ar a chumas an leigheas a dhéanamh le gníomh toile gan imeacht as an áit ’na raibh sé. Cad is léir as san? Is léir as san gur thug Íosa, dá ghrástaibh, grásta an chreidimh don duin’ uasal san ar an láthair sin.

Ansan nuair a bhuail a sheirbhísigh uime agus dúradar leis go raibh a mhac ag dul i bhfeabhas d’fhiafraigh sé dhíobh cad é an uair a thosnaigh an feabhas ar theacht air. D’ínseadar do. Ansan do chonaic sé gur dhein Íosa an leigheas díreach nuair aduairt sé an focal “Imigh leat. Tá do mhac beó.” Ansan, deir an soíscéalaí an focal, “Agus do chreid sé féin agus a theaghlach go léir.” B’fhéidir go ndéarfadh duine, “Nách é sin an uair a dhein an t-athair a ghníomh creidimh? agus más é ní fíor gur dhein sé gníomh iomlán creidimh nuair aduairt Íosa leis an focal “Imigh leat. Tá do mhac beó.”

B’fhéidir gan amhras, go ndéarfadh duine an chainnt sin. Ach más ea, b’fhéidir go ndéarfadh duine eile, ag freagairt na cainnte sin: “Do dhein an t-athair a ghníomh creidimh nuair aduairt Íosa an focal ‘Imigh leat. Tá do mhac beó.’ Ach do dhein sé gníomh eile creidimh nuair ’ airigh sé gur leighis an Slánaitheóir an mac le línn an fhocail sin do rá dho.”

Nuair a bhí roinnt bheag aimsire caite ag Íosa i gCana d’fhág sé an áit sin agus chuaigh sé ó thuaidh go dtí Caphárnum, ar bruach mhara Thibériais. Seo mar a dh’ínseann an Soíscéalaí, Maitiú Naofa, targaireacht Isáiais i dtaobh na háite sin:—

“Agus chuaigh sé (Íosa) chun cónaithe i gCaphárnum in aice na farraige, i gcríoch Shabuloin agus Nephtalí, ionas go gcómhlíonfí an ní aduairt Isáias fáidh: ‘Talamh Shabuloin agus talamh Nephtalí, fan na farraige, lastall den Iórdan, Gaililí na ngínte: Pobal a bhí suite i ndorchadas, chonacadar solas mór, agus d’éirigh solas don mhuíntir a bhí suite san áit ar a raibh scamall an bháis.’ As san amach do thosnaigh Íosa ar sheanmóin agus ar a rá: Deinidh aithrí” (Mait. iv. 13, 17).

Chuaigh Íosa chun cónaithe i gCaphárnum, agus deir Maitiú Naofa gurbh é Íosa, an uair sin, an “solas a dh’éirigh don mhuíntir a bhí suite san áit ar a raibh scamall an bháis.”

Ón uair a roinneadh an tír naofa ar chlaínn Israéil bhí treibh Shabuloin agus treibh Nephtalí ’na gcónaí fan bhruach abhann Iórdain ar an dtaobh thiar, ar bruach locha Genesareit agus lastuaidh den loch agus laisteas de. Nuair a chuir an rí Ierobóam suas na gamhna óir, gamhain acu i nDan agus an gamhain eile i mBetel, bhí Sabulon agus Nephtalí ag adhradh na ngamhan. Gaililí an ainm a bhí ar an dtír ’na raibh an dá threibh sin ’na gcónaí ar an dtaobh thiar den abhainn agus den loch. Níor choisc an abha cuid den dá threibh sin ar iad féin do leathadh thar abhainn soir, mar a raibh Ruben agus Gad agus cuid de threibh Mhanasses.

Do leanadar go léir ag adhradh na ngamhan óir. Bhíodh na fáidhí i gcónaí dhá rá leó go dtabharfadh an peaca san díbheirg an Tiarna orthu. Níor chuireadar aon tsuím i gcainnt na bhfáidhí. Fé dheireadh do tháinig an díbheirg. Tháinig, le toil an Tiarna, na hAssuiriánaigh anoir agus do scuabadar chun siúil a raibh de chlaínn Israéil lastoir den abhainn ar dtúis. Níor thug san ciall don chuid eile. Tháinig na hAssuiriánaigh arís agus do scuabadar chun siúil a raibh de chlaínn Israéil i Samaría ar fad, ansan do cuireadh anoir an tsloigisc iasachta agus do mheasc an tsloigisc iasachta ar ar fágadh de dhríodar na nIsraélíteach. Ansan bhí “talamh Shabuloin agus talamh Nephtalí” agus “Gaililí na nGínte,” ’sé sin, an talamh lastoir den abhainn as ar tógadh chun siúil an chéad chuid de chlaínn Israéil, bhíodar “fé dhorchadas agus fé scamall an bháis.”

Ach nuair a chuaigh an Slánaitheóir chun cónaithe i gCaphárnum “d’éirigh solas mór” agus do chonaic Sabulon agus Nephtalim an solas. Breis agus seacht gcéad blian roim theacht an tSlánaitheóra is ea ’ bhí Isáias beó. Do taispeánadh d’Isáias conas mar a bhí “Sabulon agus Nephteilim agus Gaililí na nGínte,” ar an dtaobh thoir den abhainn, “suite i ndorchadas agus i scáil an bháis,” agus conas mar a dh’ “éirigh an solas mór” orthu. B’é an Slánaitheóir an “solas mór” san a dh’éirigh ar an tíorthaibh sin, ar gach taobh den abhainn, an uair sin, nuair a chuaigh an Slánaitheóir chun cónaithe i gCaphárnum, ar bruach locha Genesareit.

Breis agus seacht gcéad blian roimis sin is ea do taispeánadh éirí an tSolais sin d’Isáias, agus seo mar ’ ínseann sé cérbh é an solas. “Óir tá LEANBH beirthe dhúinn, agus do tugadh dúinn MAC, agus tá a RIALTAS ar a GHUALAINN; agus tabharfar mar ainm air IÚNTACH, CÓMHAIRLEACH, DIA NA gCÓMHACHT, ATHAIR AN tSAEIL ATÁ LE TEACHT, RÍ NA SÍOCHÁNA” (Isáias ix. 6).

Do thosnaigh an Solas ar thaithneamh. Bhí maidean na sabóide ann. Tháinig an pobal chun an tsionagóig. Bhí na deisceabail ann, an cúigear úd is dócha. Bhí ann, leis, an duin’ uasail úd gur leighiseadh a mhac do. Agus bhí Muire Mháthair ann agus bráithre Íosa, ’sé sin na gaolta do tháinig leis ó Nasaret. Nuair a bhí na húrnaithe ráite chuaigh Íosa suas sa chathaoir ’nar cheart an teagascóir a bheith agus bhí sé ag teagasc an phobail. Tá aon fhocal amháin a bhíodh i mbéalaibh na ndaoine a bhíodh ag éisteacht leis, agus ní gá ach an t-aon fhocal amháin sin chun a chur in úil dúinn cad é an saghas an Cainnteóir. Sid é an focal adeireadh na daoine: “Do labhradh sé fé mar a bheadh cómhacht aige.”

Fág fén bpobal a dh’ínsint cad é an saghas an cainnteóir! Sin é díreach an deifríocht a bhí idir chainnt an tSlánaitheóra, ag labhairt leis an bpobal úd, agus an chainnt a dheineadh na scríbhneóirí agus na Fairisínigh nuair a bhídís ag teagasc na ndaoine. “Do labhair sé fé mar a bheadh cómhacht aige.” Ní baol gur labhair éinne acu súd eile “fé mar a bheadh cómhacht aige” mar ní raibh cómhacht acu, agus nuair ná raibh an chómhacht sa chainnteóir níorbh fhéidir don chainnteóir “labhairt fé mar a bheadh cómhacht aige.”

Bhí an Slánaitheóir ag teagasc, agus bhí, in aghaidh gach focail, an chómhacht ag dul ’na luí ar aigne na ndaoine. Go hobann, do chuir duine den phobal scread as. Do chuir an scread uathásach san scannradh ar gach éinne. Duine go raibh deamhan ann a chuir an scread as. Ní haon scread amháin a chuir sé as. Do lean sé ag screadaigh go hárd agus go fiain agus go nímhneach, agus é ag cainnt idir gach aon dá scread dá gcuireadh sé as. “Leog dúinn! Leog dúinn féin!” adeireadh sé. “Cad í an bhaint atá agatsa agus agamsa lena chéile, a Íosa ó Nasaret! leog dúinn! An chun íde ’ dhéanamh orainn a tháinís? Tá ’ fhios agamsa cé hé thu. Is tu AON Naofa Dé.”

Seo ceist. Arbh fhíor don annsprid gur aithin sé Críost Mac Dé? Duairt sé, trí bhéal an duine ’na raibh seilbh aige, an focal “Tá ’ fhios agamsa cé hé thu.” Arbh fhíor do go raibh ’ fhios aige cé ’ bhí ann? measaim nárbh fhíor. Measaim go raibh an t-éitheach aige dá ínsint; ná raibh ach tuairim aige i dtaobh cé ’ bhí ann, agus gur cheap sé go mb’fhéidir go ndéarfadh Íosa focal éigin a thabharfadh deimhne dho ar cé ’ bhí ann. Bhí ’ fhios aige go raibh cómhachta móra ag an té a bhí ann. Bhí sé ag éisteacht lena chainnt, agus bhí ’ fhios aige, fé mar a bhí ’ fhios ag an bpobal, gur “labhair sé fé mar a bheadh cómhacht aige,” agus go raibh an chómhacht aige. Níorbh fhada go bhfuair sé amach go raibh cómhacht éigin ann a bhí róláidir do féin. Do sheasaimh Íosa os cionn an duine agus duairt sé leis an ndeamhan: “Bí ciúin. Imigh amach as an nduine.” Do chuir an deamhan aon scread amháin eile as, do chaith sé an duine anuas ar an úrlár agus d’imigh sé amach as. Ansan d’éirigh an duine agus bhí sé cómh réidh chómh suaimhneasach le haon duine eile den phobal!

Dheallródh an scéal go raibh aithne mhaith ag an bpobal ar an nduine go raibh an deamhan ann. Dá bhrí sin, bíodh gur bhain an scread preab astu, níor cuireadh iúnadh agus uathás i gceart orthu go dtí go bhfeacadar an deamhan díbeartha as an nduine ag Íosa leis an aon fhocal amháin. B’in cómhacht uathásach. B’in é Íosa Nasareit ansúd os a gcómhair, ’na dhuine, mar éinne acu féin, agus an chómhacht san aige! Conas ’ fhéadfadh éinne seasamh ’na láthair agus féachaint air gan crithniú! Bhíodar go léir ag crith ’na láthair. Bhíodar ag cogarnaigh eatarthu féin “Cad é seo mar obair! Ar airigh éinne riamh a leithéid de chómhacht. Smachtaíonn sé na deamhain agus cuireann sé ’ fhéachaint orthu bheith úmhal do!”

Do críochnaíodh gnó na sabóide. Bhí an deisceabal úd Símón, mac Iónais, pósta ag mnaoi de mhnáibh Caphárnuim. Bhí máthair na mná san, máthair-céile Shímóin, ’na luí agus éagruas trom uirthi agus na daoine cruinnithe sa tigh. Chuaigh Íosa isteach sa tigh. Tháinig sé in aice na leapan. D’órdaigh sé don éagruas imeacht ón mnaoi. D’imigh an t-éagruas den mhnaoi chómh tapaidh díreach agus d’imigh an deamhan as an nduine. D’éirigh an bhean láithreach, agus gan aon rian den bhreóiteacht uirthi, gan aon tuirse uirthi. Ba ghnáth bia ’ chaitheamh tar éis oibre na sabóide. D’éirigh an bhean san agus siúd chun na hoibre láithreach í. D’ollmhaigh sí dínnéar láithreach d’Íosa agus dá dheisceabalaibh. Do chuir sí an bia ar an mbórd chúthu agus dhein sí féinig friothálamh orthu. Bhí an t-éagruas imithe dhi, gan aon phioc den iarsma is gnáth a dh’fhanúint uirthi, ach í chómh glan ó bhreóiteacht, chómh haibidh ’na sláinte, agus ’ bheadh sí dá mba ná beadh sé riamh uirthi.

Cómhacht scannrúil ab ea an chómhacht a chuir ’ fhéachaint ar an ndeamhan imeacht, leis an aon fhocal amháin cainnte. Cómhacht thairbheach ab ea an chómhacht a chuir ’ fhéachaint ar an éagruas imeacht den mhnaoi leis an aon fhocal amháin cainnte. Bhain an tairbhe an scannradh as an tarna cómhacht.

Tháinig an tráthnóna. Bhí an tsaoire imithe. Ní raibh bac feasta ar dhaoinibh rith chun oibre ’ dhéanamh agus ní bhrisfidís an tsaoire. Siúd chun siúil iad. Ba gheárr go rabhadar ag teacht ’na dtáintibh agus an uile shaghas daoine breóite acu á thabhairt leó chun go leighisfeadh Íosa iad. Daoine gan radharc, daoine gan éisteacht, daoine gan siúl, an lobhar ná raibh ach an galar le feiscint air i bhfuirm salachar croicin, agus an lobhar go raibh a aghaidh ite ag an ngalar i dtreó dá bhféachfá aon uair amháin ar an aghaidh sin ná curfá a chuímhne as do chroí an chuid eile ded shaol.

B’éigean do sna lobhraibh fanúint ar leithligh, agus is amhlaidh a bhíodh an chuid acu a bhí i dtosach an ghalair ag iompar na ndaoine a bhíodh i ndeireadh an ghalair agus iad ag druidim chun an bháis.

Bhíodar go léir ag teacht ’na slóitibh, i dtreó go raibh iúnadh ar na deisceabail agus ar mhuíntir na háite cá bhfuaradh iad go léir. Chómh tiubh agus ’ thagaidís do leighiseadh Íosa iad. Chuireadh sé a lámh ar dhuine acu agus d’imíodh a ghearán de díreach chómh tapaidh agus d’imigh an t-éagruas de mháthair céile Shímóin. Chuireadh sé a lámh ar an nduine a bhíodh ag iompar duine eile agus do ghlanadh an galar dá chroiceann. Chuireadh sé a lámh ar an nduine eile agus, ar leagadh na súl, d’fhásadh an croiceann a bhíodh feóchta agus an fheóil a bhíodh ite, agus thagadh snua agus luisne na sláinte san aghaidh lofa san, agus do léimeadh an duine sin anuas de dhrom an duine a bhíodh dhá iompar agus chaitheadh sé é féin ar an dtalamh anuas ag breith a bhaochais leis an Slánaitheóir a shlánaigh sé. Bhídís ag imeacht abhaile chómh tiubh agus ’ bhídís leighiste, agus bhí éirí an lae ann sara raibh an duine deirineach acu imithe.

Ní ínseann éinne dhúinn an mó duine do leighiseadh an oíche sin. Ní deirtear linn ach gur leighis sé iad go léir, an uile dhuine riamh acu. Agus ní deirtear linn go raibh aon deacracht i leigheas aon duine acu seochas a chéile. Tháinig leigheas an ghalair ba lú chómh saoráideach chun an tSlánaitheóra agus a tháinig leigheas an ghalair ba thruime. Ní raibh de thrioblóid ins gach leigheas acu ach lámh do chur ar an nduine, nú focal do labhairt. Do deineadh gach leigheas le gníomh toile. An gníomh toile lenar deineadh an domhan is é a dhein gach leigheas díobh. “I dtosach do bhí an briathar, agus bhí an briathar i bhfochair Dé, agus Dia ab ea an Briathar—Is tríd a deineadh an uile ní, agus gan É níor deineadh aon ní dár deineadh” (Eóin i. 3).

Chonaic na daoine go léir an chómhacht, an chómhacht uathásach, agus í dá hoibriú le gníomh toile, le gníomh saorthoile, agus an gníomh saorthoile sin dá dhéanamh gan dua gan deacracht. Thug na daoine fé ndeara, nuair a bhí sé ag teagasc sa tsionagóg go luath roimis sin sa lá, gur labhair sé fé mar ’ bheadh cómhacht aige. San oíche, nuair a bhí sé ag leigheas na ndaoine, chonacadar an chómhacht, agus dúradar, ’na n-aigne féin agus lena chéile nárbh aon iúnadh gur thaispeáin an chómhacht í féin ’na chainnt.

Chonaic na daoine a bhí dá leigheas ní eile, ní a chuir oiread iúnadh orthu agus ’ chuir an chómhacht orthu, nú b’fhéidir iúnadh níba mhó ná an iúnadh do chuir an chómhacht orthu. Chonacadar ar lasadh ’na ghnúis agus ’na shúilibh, ag taithneamh in’ aghaidh agus ag labhairt ’na ghlór nuair adeireadh sé focal cainnte, an trua thar bárr a bhí istigh ’na chroí do sna daoinibh bochta a bhí ag folag na ngearán go léir agus na bpian go léir. An trua san a bhí istigh ’na chroí dhóibh do chonacadar é agus chuaigh sé isteach ’na gcroithibh féin agus chuir sé áthas orthu, áthas ná raibh ar a gcumas a dh’ínsint, áthas a chuir iúnadh orthu, iúnadh a bhí níba mhó, dá mb’fhéidir é, ná an iúnadh do chuir na leighseanna míorúilteacha orthu. Do samhlaítí dhóibh ar chuma éigin go mbíodh sé ag TÓGAINT NA BPIANTA AIR FÉINIG AGUS DHÁ BHFOLAG THAR CHEANN NA NDAOINE!

Nuair a bhí na daoine go léir, leighiste, imithe, agus bhí an lá ag teacht, ní chun suaimhnis ná chun codlata ’ chuaigh an Slánaitheóir. D’imigh sé amach agus shiúlaigh sé tríd an gcathair bheag go dtí gur imigh sé amach as agus go raibh sé in áit uaigneach, an saghas áite ’nar mhian leis bheith, in’ aonar i láthair an Athar Síoraí. Níor fágadh i bhfad in’ aonar é. Bhí gnó an lae roimis sin i mbéal gach éinne agus in aigne gach éinne. Bhí na daoine ’na gcodladh nuair ’ fhág sé an chathair bheag ar éirí lae. Nuair a ghlan an lá d’éirigh na daoine. Bhí gach éinne dhá fhiafraí cá raibh Íosa. Ní raibh sé le fáil. Bhí cuid de sna daoine do leighiseadh gan dul abhaile fós. Bhí tuilleadh tagaithe, ag brath air go leighisfí iad. Bhí gach éinne dhá fhiafraí cá raibh Íosa. Ní raibh éinne ábalta ar a dh’ínsint cá raibh sé. Do ghluais Símón agus na deisceabail eile amach i dtreó an uaignis. Bhí tuairim acu gurbh ann a bhí sé. Fuaradar ann é, in’ aonar agus é ag machnamh.

“Táid na daoine go léir ad lorg,” ar siad leis. “Téimís isteach in sna sráidibh,” ar seisean, “agus in sna bailtibh beaga atá ’nár gcóngar, go ndeinead craobhscaoileadh iontu, óir is chuige sin a thánag” (Marc. i. 38). Bhí na daoine ag teacht ’na slóitibh, ar shálaibh na ndeisceabal. Nuair a thánadar suas do chromadar ar a iarraidh air gan imeacht uathu in aon chor ach fanúint acu. Duairt sé leó nárbh fholáir do imeacht, go raibh air dul agus na scéala fónta i dtaobh Ríochta Dé do bhreith ag triall ar dhaoinibh eile, leis.

B’éigean dóibh bheith sásta. Do ghluais sé ó thuaidh fan bhruach an locha go dtáinig sé go dtí Betsáida, an áit ’na raibh an chéad chuid dá dheisceabalaibh ’na gcónaí ar dtúis. Nuair a shrois sé an áit sin do chuir na deisceabail, clann Iónais agus clann Sebedé, na báid amach arís ar an loch chun roinnt éisc a thógaint. Chuadar amach um thráthnóna, mar is gnáth le hiascairíbh a dhéanamh. Thugadar an oíche ar an uisce ag cur na líonta amach agus dhá dtarrac isteach, agus níor thógadar oiread agus aon iasc amháin. Tháinig solas an lae, thuigeadar nárbh aon mhaith dhóibh na líonta do chur amach a thuilleadh. Thánadar chun na trá. Lena línn sin chonacadar Íosa ag teacht anuas chun na trá agus slóite daoine ’na thímpall ag brath air go ndéanfadh sé cainnt éigin leó. Chonaic sé an dá bhád agus a dheisceabail iontu. Chuaigh sé isteach i mbád Shímóin agus duairt sé leis druidim amach beagán ón bport. Ansan do shuigh sé sa bhád agus chrom sé ar labhairt leis na daoine agus ar iad do theagasc. Nuair a bhí an teagasc déanta aige duairt sé le Símón: “Druid an bád amach mar a bhfuil an t-uisce doimhinn,” agus duairt sé leis an muíntir a bhí in’ fhochair, “Cuiridh úr líonta amach chun éisc a thógaint.”

“A Rabbí,” arsa Símón, “tá an oíche caite againn ag obair agus níor thógamair aon iasc, ach ó deirirse an focal cuirfead an líon amach.” Chuir sé amach an líon. An túisce ’na raibh sé amu’ do líonadh é. Bhí oiread san éisc ann go raibh sé dá bhriseadh, agus do bhagair lucht an bháid sin ar an muíntir a bhí sa bhád eile dhá iarraidh orthu teacht agus cúnamh a thabhairt dóibh. Thánadar. Do tógadh an t-iasc isteach sa dá bhád agus bhí an dá bhád i riocht dul fé uisce bhíodar chómh lán san den iasc. Nuair a chonaic Símón Peadar an méid sin do chaith sé é féin ag cosaibh an tSlánaitheóra agus duairt sé: “Imigh uaim, a Thiarna, óir is duine peacúil me!” Tháinig scannradh orthu go léir nuair a chonacadar an ghabháil mhór iasc agus iad tar éis na hoíche ’ chaitheamh ag obair agus nár fhéadadar aon iasc a ghabháil.

Ach do labhair Íosa leó agus chuir sé misneach orthu. “Ná bíodh ceist oraibh,” ar seisean leó. “Is ag gabháil daoine in úr líontaibh a bheidh sibh feasta.”

Níor bheag san. Duairt Peadar, nuair aduairt Íosa leis an líon do chur amach chun an éisc a thógaint, “Tá an oíche caite againn ag obair agus níor thógamair aon ní ach ó deirir an focal cuirfead amach an líon.” Dheallródh an scéal, nuair ’ airigh Peadar an focal eile úd, “Is ag gabháil daoine id líon a bheidh tú feasta,” go nduairt sé in’ aigne féin, “Ó deirirse an focal, siúd leat me!” Ní baol go nduairt sé a thuilleadh “Imigh uaim, a Thiarna.” Thairrigeadar na báid isteach ar an dtráigh agus d’fhágadar ar an áit sin idir bháid agus líonta agus do ghluaiseadar in éineacht le hÍosa nuair a chonacadar gurbh é a thoil go leanfaidís é, agus go raibh a thoil curtha in úil dóibh aige lena leithéid de mhíorúilt.

Ansan do ghluais sé féin agus na deisceabail mórthímpall trí thriúchaibh Ghaililí go léir agus é ag seanmóin agus ag cur deamhan amach a’ daoine, agus ag leigheas an uile shaghas galair, agus ag teagasc in sna sionagógaibh. Do leighiseadh sé an uile shaghas galair, ach is é leigheas na lobhar is mó ’ chuireadh iúnadh agus alltacht ar gach éinne; agus an leigheas san a dhéanamh, ní hamháin nuair a bhíodh an drochní ag tosnú ar é féin do thaispeáint, ar an éadan, nú ar pháirt éigin eile den chroiceann ar arbh fhuiriste é ’ dh’fheiscint; ach an leigheas a dhéanamh, go hobann, nuair a bhíodh nimh an ghalair tar éis an duine do lot, tar éis cuid d’fheóil an duine ’ dhéanamh chómh lofa chómh bréan le corp a bheadh ar feadh tamaill san uaigh; an fheóil lofa san do chneasú ar leagadh na súl, í ’ dhéanamh chómh folláin chómh cneasaithe le feóil duine ná raibh an galar san riamh air, sin é an rud a chuireadh na daoine as a meabhair le hiúnadh agus le halltacht agus le huathás.

Tháinig aon lobhar amháin den tsaghas san chuige an fhaid a bhí sé féin agus a dheisceabail ar an gcuaird teagascóireachta san trí thriúchaibh Ghaililí. Bhí Íosa tagaithe chun baile éigin. Ní ínstear ainm an bhaile. Bhíodh na lobhair ag faire i gcónaí nuair ’ airídís é ’ bheith ag teacht i gcóngar aon áite ’na mbídís. Chaithidís imeacht ó chómhluadar daoine agus fanúint in uaigneas. Bhí sé i gcoinnibh na dlí dhóibh dul isteach in aon bhaile, in aon áit ’na mbíodh baol go ndéanfadh aon duine teangmháil leó, bhí an galar chómh tógálach san. Ach bhí an lobhar bocht so adeirim, bhí sé ag faire. D’airigh sé Íosa ’ bheith sa bhaile áirithe seo ná hínstear a ainm dúinn. Bhí scannradh air le heagla go n-imeódh Íosa as an áit sara bhféadfadh sé labhairt leis. Bhí ’ fhios aige, mar d’airíodh sé dá ínsint é, nár eitigh Íosa riamh lobhar do leigheas nuair a hiarrtí air é. Dhein sé dánaíocht. Bhí sé chómh gairid do gheata an bhaile agus d’fhéadfadh sé teacht gan an dlí do bhriseadh. Bhí sé ag féachaint isteach. Chonaic sé na daoine cruinnithe istigh agus Íosa ag cainnt leó. Do rith sé isteach agus níor stad sé go dtí go raibh sé ’na sheasamh ar aghaidh Íosa amach. Bhí lot uathásach déanta ag an ngalar air. “A Thiarna,” ar seisean, “tá ar do chumas me ’ ghlanadh más áil leat é.” Do shín an Slánaitheóir a lámh agus chuir sé ar an árrachtaí gránna í. “Is áil liom é. Glantar thu,” ar seisean. Ar leagadh na súl bhí an t-árrachtaí gránna in’ fhear bhreá ghlanchroicin, chumasach, dhea-shláinteach. Na méireanna a bhí titithe dá lámhaibh bhíodar ansúd arís ar na lámhaibh aige chómh slán agus ’ bhíodar sara dtáinig aon lobhadh riamh orthu. Na fiacla gránna buí úd a bhí nochtaithe istigh ’na bhéal, mar a bheidís i gceann cnublaigh, bhíodar go breá geal glan, agus na beóil dhá gclúdach arís, go séimh agus go miochair; mar sin do gach aon lot eile dá raibh déanta ag an ngalar ar an nduine, bhíodar go léir leighiste go hiomlán. Níor fhág an Slánaitheóir, moladh go deó leis! aon easnamh ar an obair ba thoil leis a dhéanamh don duine. Duairt sé leis, áfach, ná raibh sé ceart aige an dlí do bhriseadh. “Agus,” ar seisean leis, “imigh anois agus taispeáin thu féin do sna sagartaibh, agus tabhair an díolaíocht atá órdaithe ag dlí Mhaoise, mar fhianaise dhóibh sin agus ná hinnis d’éinne é.”

D’imigh an duine sin amach agus d’innis sé do gach éinne a bhuail uime an mhíorúilt a deineadh air.

Do hínseadh dúinn gur chuaigh Íosa agus a dheisceabail mórthímpall na tíre go léir ag teagasc agus ag leigheas na ngalar. Ní curtar síos dúinn ach aon leigheas amháin de sna leighseannaibh go léir a dhein Íosa ar an gcuaird sin. Ní haon iúnadh go ndeir Eóin, i ndeireadh an tSoíscéil, a scríbh sé féinig, an chainnt seo:—

“Ach tá a lán nithe eile do dhein Íosa agus dá scrí’tí síos i leabhraibh iad i ndiaidh ’ chéile, measaim ná beadh slí sa domhan féin do sna leabhraibh nárbh fholáir a scrí’” (Eóin xxi. 25).

Bhíodh Eóin in éineacht le hÍosa ar a chuardaibh agus do scríodh sé síos gach aon ní fé mar a thiteadh sé amach. Taispeánann an chainnt sin atá i ndeireadh an tSoíscéil aige nár fhéád sé a chur síos ’na leabhar ach fíorbheagán de sna míorúiltíbh a dhein Íosa. Do leighis Íosa an t-aon lobhar amháin sin agus do chuir Eóin síos an leigheas san. Ínseann a chainnt féin gur fhág sé mórán eile leighseanna míorúilteacha gan cur síos ’na leabhar. Bhíodar go léir míorúilteach ach bhí rud éigin sa leigheas san a dhein súile Eóin agus súile na ndaoine do ghreamú air níba dhaingne ná mar a greamaíodh iad ar na leighseannaibh eile. Gan amhras dob fhuiriste a dh’aithint gur le cómhacht Dé a deineadh iad go léir. Do deineadh iad go hobann, le haon fhocal amháin agus le haon ghníomh amháin toile. Gan amhras, leis, do deineadh, iontu go léir, cneasú ar rud éigin istigh sa cholainn, go raibh gá le cneasú aige. Do cneasaíodh fuil agus feóil na colla ar fad, ar leagadh na súl, nuair a díbreadh an t-éagruas amach a’ colainn máthar chéile Shímóin. An cneasú is gnáth a dhéanamh le haimsir do deineadh an uair sin é gan aon aimsir. Nuair a tugtí radharc do dhall do cneasaítí, istigh sa tsúil, rud éigin a bhíodh loitithe. Nuair a tugtí radharc do dhuine a rugadh ’na dhall do cruthaítí, istigh sa tsúil, rud éigin nua, rud éigin na raibh riamh sa tsúil sin agus nárbh fhéidir radharc a bheith sa tsúil sin gan an rud san a bheith inti. Ar an gcuma san bhíodh athnuachaint éigin, nú cruthú nua éigin, ins gach aon mhíorúilt. Ach bhíodh an chuid ba mhó dhíobh laistigh. Ní thagadh an t-athnuachaint nú an cruthú nua, fé shúilibh na ndaoine. Ach nuair a leighistí lobhar do chítí an glanadh. Agus nuair a deintí an glanadh go hobann, ar leagadh na súl, do bhíodh ’ fhios ag an uile dhuine ná raibh aon chómhacht daonna ábalta ar an nglanadh san a dhéanamh. Farais sin, nuair a bhíodh lot uathásach déanta ar an nduine ag nimh an ghalair; nuair a bhíodh ceann nú dhó de sna méireannaibh imithe den láimh, agus an chuid eile acu crapaithe, snadhmaithe; nuair a bhíodh an fheóil imithe den éadan agus an cnámh le feiscint; nuair a bhíodh na beóil, thíos agus tuas, imithe, agus an dá dhranndal nochtaithe, agus ceann de sna cluasaibh imithe, agus gan ann ach leath na cluaise eile; agus an tsrón imithe agus gan ’na háit ach an chneadh ghránna gus an dá pholl ghránna; nuair a leighistí an duine sin, ar leagadh na súl, agus a curtí méireanna nua air agus beóil nua air, lasmu’ dá fhiaclaibh, agus srón nua air, agus cluasa nua; an tsrón agus na cluasa ba chuímhin le gach éinne dá chómharsanaibh a bheith air sara dtáinig an galar gránna air; nuair a deintí leigheas den tsórd san do chuireadh an leigheas san, ní hamháin iúnadh ach scannradh, i gcroí an uile dhuine do chíodh é.

An té a chífeadh lobhar acu san ag brath ar leigheas a dh’fháil, déarfadh sé leis, “An amhlaidh is dó’ leis gur féidir srón nua do chur air agus cluasa nua!”

Gan amhras bhí an lobhar úd a’ rith isteach an geata, chun an Tiarna, ag cuímhneamh ar rud éigin den tsórd san, b’fhéidir go nduairt duine éigin leis, tamall beag roimis sin, lobhar eile b’fhéidir, “An amhlaidh a mheasfá go bhféadfadh sé srón nua do chur ort, agus cluasa nua, agus méireanna nua?”

Tabhair fé ndeara an chainnt aduairt sé chómh luath agus ’ bhí sé i láthair Íosa.

“Tá ar do chumas me ’ ghlanadh más áil leat é.” Dob ionann san agus a rá “A Thiarna, tá ’ fhios agam agus creidim é, go bhfuil ar do chumas, más áil leat é, srón nua do chur orm, agus cluasa nua, agus beóil nua.” Chonaic Íosa an gníomh creidimh sin. D’airigh sé an chainnt agus chonaic sé—rud ná féadfadh éinne eile a dh’fheiscint ach é—chonaic sé an creideamh a bhí istigh i gcroí an duine sin, agus dhein sé an rud nárbh fhéidir d’éinne ’ dhéanamh ach don té a dhein an domhan.

Bhí a lán de sna lobhraibh ar an gcuma san, cuid acu geall leis agus cuid acu níba mheasa. Do leighis sé iad go léir. Ní duairt sé le haon duine acu, pé lot a bhí air ó nimh an ghalair, “Imigh uaim, a dhuine! an amhlaidh a mheasfá go gcuirfinn srón nua ort! An amhlaidh is dó’ leat go bhféadfí méireanna nua do chur ort! Imigh uaim! Ní raibh aon cheart agat teacht anso isteach in aon chor.” Ní duairt riamh.

Is fíor go nduairt sé leis an nduine úd ná raibh sé ceart aige teacht isteach sa bhaile in aghaidh na dlí. Ach chuir sé an tsrón agus na beóil, agus na cluasa arís air ar dtúis. Ansan do chuir sé amach é, nuair ná raibh aon ghá le hé ’ chur amach, ach nárbh fholáir do teistiméireacht a bheith aige ó sna sagartaibh.

Ní ínstear dúinn aon leigheas dár dhein Íosa ar an gcuaird sin ach an t-aon leigheas amháin sin, ach ínstear dúinn, i gcónaí, pé slóite lobhar a tháinig ag triall ar Íosa, dhá iarraidh air iad do leigheas:— GUR LEIGHIS SÉ IAD GO LÉIR!

Nótaí

Chun an tsionagóig: we might have expected chun na sionagóige, as sionagóg is a feminine noun in other passages in this work, but this word is apparently parsed as masculine in this sentence.

Foclóirín

as: “out of, from”. The relationship between as and ó is worthy of comment. Irish seems often to use as where an English learner might expect ó. One example is this: d’fhág Íosa na Nasarénigh mhallaithe úd ansúd ar bhárr an chnucáin, ag imeall na faille, san áit as ar mheasadar é ’ chaitheamh le fánaidh agus é ’ mharú. As the Nazarenes were hoping to throw Jesus “from” a clifftop, it might be thought that this “from” would be ó, and yet we have as here, which fundamentally means “out of”. One way to understand this could be that where you are “in” a place, you can come “out of it” and where you are “on” a place, you can come “from” it. So because the Nazarenes were san áit, it is right to follow this up with as. But to a large extent, the difference between as and ó is one of idiom and usage.
athnuaim, athnuachaint: “to renew”, or athnuaim, athnuachan in the CO. Pronounced /ɑnhuəmʹ, ɑnhuəxintʹ/. The verbal noun (the noun meaning “renewal, rejuvenation”) is masculine here—an t-athnuachaint—where the CO form is feminine.
beóil: “lips”, derived from beól, a poetic form of béal, “mouth”. The CO uses béil, the regular plural of béal to mean “lips”.
breóite: “sick.” Note that the traditional distinction between breóite, “sick”, and teinn, “sore”, is maintained in Cork Irish. The CO only has the latter, spelt as tinn.
breóiteacht: “sickness”.
cneasaím, cneasú: “to heal”.
cnublach: “carcass, remains”, pronounced /knubələx/. This is etymologically derived from con, meaning “dog carrion”, and maybe “carcass of a dog” would be a better translation here. This word was spelt conablach in the original, which is the form used in the CO, but Dinneen gives cnubalach as a variant that is closer to the pronunciation, which is adjusted further to remove the spelling out of the epenthetic vowel in the interests of achieving a standardised spelling system for WM Irish (as if some epenthetic vowels are spelt out, they would all have to be so).
colann: “body”, or colainn in the CO, where the historic dative has replaced the nominative. Note the genitive singular here, colla (spelt colna in the original), where the CO has colainne.
crithim, crith: “to tremble, shiver”.
crithním, crithniú: “to tremble, shiver”, or creathnaím, creathnú in the CO.
croiceann: “skin”, or craiceann in the CO. Pronounced /krokʹən~krekʹən/. The genitive is spelt croicin here in the original, implying a pronunciation /krokʹinʹ/, and not the /krokʹiŋʹ/ that would be indicated by the expected spelling croicinn. More research required here.
cuirim, cur: “to put”. Note the second-person singular conditional curfá, where cuirfá would be more likely in WM Irish today.
dánaíocht: “presumptuousness, forwardness”. Ó Dónaill’s dicitonary prefers the word dánacht, but both forms are found in PUL’s works, although the phase dánaíocht a dhéanamh, “to make bold”, seems to be universally found with dánaíocht (cf. dul i ndánacht, “to grow bold, audacious”).
deacracht: “difficulty”. Note the pronunciation is /dʹakərəxt/; compare the pronunciation of the adjective, which is spelt deocair here.
dínnéar: “dinner”. Dinnéar in the CO. Pronounced /dʹi:’ŋʹe:r/.
dranndal: “gum”, or drandal in the CO. The traditionally correct double n is preserved here to show the diphthong: /draundəl/.
drom: “back”, or droim in the CO. PUL uses drom for the actual back of a person or an animal, but druím for more derived usages. Thus we have do léimeadh an duine sin anuas de dhrom an duine a bhíodh dhá iompar, “that person would jump down from the back of the person who was carrying him”, but de dhruím, “on account of”, equivalent to de dhroim in the CO. (Do léimeadh sé de dhruím an duine a bhíodh dhá iompar would have meant “he jumped over the back of the person who was carrying him”.)
éagruas: “malady, fever”.
eitím, eiteach: “to refuse”. Dinneen has both eiteach and eiteachadh as the verbal noun, but I have yet to come across the verbal noun in PUL’s works.
fara: “along with, as well as, besides”. Farais sin found here, “besides that, in addition, furthermore, also”—incidentally the origin of freisin, the CO word meaning “also”, is a little unusual, as fairis sin could have been expected. It is unclear how PUL personally pronounced this phrase, but Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne shows that both farais and fairis existed.
feart: “miracle”.
feóchaim, feóchadh: “to wither, decay”, or feoim, feo. The past participle is feóchta here, where feoighte is used in the CO. Pronounced /fʹo:ximʹ, fʹo:xə, fʹo:xtə/.
Gad: the tribe of Gad, son of the Hebrew patriarch Jacob, whose tribal territory was east of the River Jordan, in what is now Jordanian territory, to the north of the territory of the tribe of Reuben.
gearán: “complaint”, also used, as in English, to refer to medical complaints or illnesses.
glanaim, glanadh: “to clean”. Nuair a ghlan an lá, “when day dawned”.
glanchroicin: “clear-skinned”, as of a healed leper. This appears to cover the same lexical ground as glanchraicneach in the CO. As a word formed from the genitive of croiceann, see the note under croiceann in connection with the pronunciation.
iarsma: “remnant, remains”. Dinneen’s dictionary says that the r is not always pronounced; more research is required here on the Cork pronunciation.
iasc: “fish”. Roinnt éisc here, “some fish”, uses the genitive singular, where iasc in the singular is a collective noun. Iasc a thógaint, “to catch fish”.
iúnadh: “wonder, surprise”, or ionadh in the CO. Pronounced /u:nə/. This word is feminine in PUL’s Irish, but masculine in the CO. (The Irish of West Muskerry has an entry, however, for an t-iúnadh, claiming that the t is slender in this phrase: the issue is immaterial in PUL’s works, as he has an iúnadh.) The genitive singular is also transcribed here as iúnadh—both the nominative and genitive are spelt iongna in the original; the CO has ionaidh in the genitive.
leabaidh: “bed”, or leaba in the CO. The genitive singular here is leapan, where the CO has leapa.
leithleach: “a state of being apart”. This word appears to be feminine in the dative: ar leithligh, “apart”; fanúint ar leithligh, “to remain apart”. I am unsure as to the pronunciation of this word.
luisne: “blush, glow”. Luisne na sláinte, “a healthy glow or complexion (e.g. in someone’s face)”.
Manasses: the tribe of Manasses, son of Joseph, who was son of the Hebrew patriarch Jacob. The tribe of Manasses held land on both the western and eastern sides of the River Jordan, being allotted land between Issachar and Ephraim on the west side, and land to the north of Gad on the eastern side.
máthair-céile: “mother-in-law”, a word that is found with and without hyphenation in the original. It should be noted that this word is found several times without lenition of the c in both Críost Mac Dé and PUL’s translation of the Gospels. The CO has máthair chéile, which usage is corroborated by Dinneen’s dictionary. The lack of lenition in máthair-céile Shímóin and similar phrases can possibly be explained by the fact that céile is not indefinite here—máthair chéile would mean “a mother-in-law”—but part of a definite phrase, céile Shímóin, “Simon’s wife/spouse”. We also have amach a colainn máthar chéile Shímóin here, with three genitives concatenated, where each noun is treated separately, with lenition of the c.
méar: “finger”, with méireanna in the plural here, where the CO has méara.
miochair: “tender, kind, courteous”. I’m not quite sure how this word can apply to the covering of the teeth by lips, unless to mean that the teeth were covered by the lips in a pleasant or decent way. I’m not sure if this word is pronounced with an /i/ or a /u/ in the first syllable.
Nephtalí: the tribe of Naphtali, son of the Hebrew patriarch Jacob, which was allotted land in Northern Israel along the banks of Lake Tiberius and held some land on the eastern side of the River Jordan.
Nephtalim/Nephteilim: the tribe of Naphtali is referred to as Nephthalim in the Greek of Matthew’s Gospel.
nímhneach: “venomous, deadly”. Ag screadaigh go nímhneach, possibly “shrieking bitterly”.
obann: “sudden”, or tobann in the CO.
Peadar: Peter, a name given by Jesus to his disciple Simon, also given here as Símón Peadar. Note that this name is pronounced /pʹadirʹ/, with a slender r, even in the nominative, in WM Irish, but as the original gave the historically correct nominative, Peadar, it is retained here.
pian: “pain”. Note the genitive plural is given as both na bpian and na bpianta here, with na bpian being the older form.
pioc: “a bit, a jot, a little bit”.
Ruben: the tribe of Reuben, son of the Hebrew patriarch Jacob, whose tribal territory was east of the Dead Sea, in what is now Jordanian territory.
Sabulon: the tribe of Zebulun, son of the Hebrew patriarch Jacob, which was allotted land in Northern Israel.
saoire: “day of rest”.
Sebedé: Zebedee, a fisherman who was the father of James and John (St. John the Evangelist), two of Jesus’ apostles.
snaidhmim, snadhmadh: “to knot, tie, join”, or snaidhmim, snaidhmeadh in the CO. I am unclear whether this verb should really be snaidhmím or snadhmaim in WM Irish, or the snaidhmim used in the CO. The part participle appears here as snadhmaithe—spelt snamaithe in the original—corresponding to snaidhmthe in the CO, probably referring to the stumps of the lepers’ fingers being knitted together.
snua: “complexion, one’s normal appearance”.
sráid: “street”, with the dative plural here sráidibh, where sráideannaibh could have been expected. Weak plurals such as sráideanna are of later development; sráide is the older plural.
táin: “herd of cattle”. Na dtáinibh, “in droves”.
teangmháil: “contact”, teagmháil in the CO. Teangmháil a dhéanamh le duine, “to come into contact with someone”. Pronounced /tʹaŋə’vɑ:lʹ/.
tógálach: “infectious, catching”.
trí: “through”, spelt tré in the original, which spelling is adjusted here in line with the pronunciation. Note that this preposition is often lenited after a vowel or r, as in cur thrí chéile, “confusion”.
triúch: “district”.

Críost Mac Dé 11

Caibideal a hAondéag.

Críost Mac Dé ag Tobar Iácóib. Míorúilt ’na Dhúthaigh Féin.

Go luath tar éis na míorúilte úd an fhíona ag an gcóisire, i gCana i nGaililí, thug an Slánaitheóir aghaidh ó dheas ar an gcathair naofa, cathair Ierúsaleim, mar a raibh an teampall mór. Tháinig sé ar an saol chun na cine daonna do shaoradh, agus ba chóir tosnú ar an gcuid den chine daonna a mheas gurbh iad féin ba ghiorra do Dhia an uair sin. Is dóibh a gealladh, in sna haimsiribh a bhí i bhfad imithe, go raibh an Slánaitheóir le teacht. Is orthu do bhí ainm Dé agus dlí Dé do chimeád fé aithne ar an saol i gcaitheamh na haimsire a bhí imithe. Is bean den chuid sin den chine daonna a bhí ceapaithe ón síoraíocht ag Dia na Glóire chun í ’ bheith ’na máthair ag an Slánaitheóir nuair a thiocfadh sé. Do riaradh nithe, le leamhnú Dé i dtreó gur i mBetlehem, in aice leis an áit ’na raibh an teampall mór, do rugadh é. Chun na cathrach naofa is ea do stiúraigh solas ó Dhia na daoine úd a tháinig ón ndomhan toir dhá fhiafraí cá raibh an leanbh, cá raibh an Rí óg, Rí na nIúdach, beirthe. Dá bhrí sin ba chóir agus ba chuí gur i gcathair Ierúsaleim a thosnódh an Slánaitheóir ar an slánú do dhéanamh le lánchumas agus ’na lán-neart. Dhein sé an daichead lá troscaidh sa bhfásach agus d’fhuilig sé an cath ón namhaid, ó namhaid na cine daonna, agus sa chath san do bhuaigh an Duine, Críost Mac Dé, ar an árd-dhrochaingeal, ar aingeal an uabhair. Ansan do ghlaeigh sé chuige roinnt dá dheisceabalaibh, agus dhein sé an mhíorúilt úd an fhíona. Sórd ollmhúcháin chun na hoibre ab ea an méid sin. Thosnaigh an obair dáiríribh nuair a tháinig sé go dtí an chathair naofa agus chuaigh sé isteach sa teampall mór agus chomáin sé amach as an áit naofa san an tsloigisc a bhí ag truailliú na háite. Tá an gníomh céanna san dá dhéanamh ag an eaglais riamh ó shin. Deintear an gníomh san nuair a dheineann an Críostaí faoistin mhaith agus a tugtar do an aspalóid le cómhacht na heagailse. Glantar anam an Chríostaí sin, teampall Dé, ón sloigisc, .i. ó sna peacaíbh a bhí ag truailliú an teampaill sin.

Ansan do thosnaigh na míorúiltí ar bheith dá ndéanamh gach aon ré sholais ar fuaid na cathrach san. Bhí gach aon tsaghas galair dá leigheas; na lobhair dá nglanadh, dá leigheas le gníomh toile, bíodh go raibh ’ fhios ag gach éinne a chonaic an leigheas ná raibh ar chumas na ndochtúirí ba mhó eólas iad do leigheas le haon tsaghas íntleachta. Chonaic na daoine go léir, uasal agus íseal, na leighseanna san dá ndéanamh, chonacadar an lobhar dá leigheas glan, ar leagadh na súl, bíodh go raibh a lámha agus a chosa agus a aghaidh agus a shúile ídithe, lofa, leachta amach le nimh an ghalair. Chonacadar an dall, an duine do rugadh ’na dhall, an duine ná raibh aon tsúil riamh ’na cheann aige, do chonacadar, ar leagadh na súl, le gníomh toile nú le focal cainnte ón Slánaitheóir, dhá shúil mhaithe i gceann an duine sin agus radharc breá iontu. Chonacadar an corp agus an balaithe úd is eól don uile dhuine ag tosnú ar theacht uaidh, chonacadar an corp san ag éirí den chlár, ag labhairt, ag siúl, díreach fé mar a dhúiseódh duine as a chodladh, agus san le cómhacht aon fhocail amháin ó aon fhear amháin, agus an t-aon fhear amháin sin dhá thabhairt le tuiscint dóibh le línn gach míorúilte dhíobh san, gurbh é “Ríocht Dé a bhí tagaithe ’na measc.”

Chonacadar go léir na míorúiltí, d’airíodar go léir an deimhniú i dtaobh ríochta Dé. Chonaic uaisle an tSanhedrim na míorúiltí. D’airíodar an deimhniú. Níor labhair éinne acu. Do tháinig éinne amháin acu, san oíche, ag triall ar an Slánaitheóir. Duairt sé an focal úd is eól do gach éinne “Ní fhéadfadh éinne na míorúiltí a dheineann tusa do dhéanamh gan Dia ’ bheith leis” (Eóin iii. 2). Cad ’na thaobh nár labhair éinne eile de sna huaislibh?

Do thug an Slánaitheóir a ceart go hiomlán don chathair naofa. Níor fhág sé ar chumas na n-uasal san a rá choíche: “Do dhein sé éagóir orainn! Dhein sé míorúiltí móra in áiteannaibh eile. Níor dhein sé aon ní do chuirfeadh in úil dúinne gurbh é Mac Dé é.” Éinne acu do labharfadh ar an gcuma san d’fhéadfí glaoch ar Nicodémus mar fhínné ’na choinnibh.

Níor labhair éinne eile d’uaislibh an tSanhedrim mar ní raibh aon fhonn orthu chun labhartha. Pé míorúiltí a dhéanfadh sé ná pé cómachta a bhí aige, níorbh é sin saghas Messiah a bhí uathu. Bhí scorn orthu roimis. Bhí náire orthu labhairt leis in aon chor. Ní raibh puínn deifríochta, dar leó, idir é agus an stracaire fiain, leathlomrachta, úd a bhí amu’ in aice abhann Iórdain ag baisteadh na ndaoine; an fear dána drochlabhartha úd a thug “síolrach athrach nímhe” orthu féinig. “Bhí an scéal dona go leór an fhaid ná raibh ach éinne amháin acu ag cur na poiblíochta as a meabhair. Ach anois b’in beirt acu ar siúl! Níorbh fhios cá stadfadh an drochobair.”

B’é crích an scéil é go raibh uaisle an tSanhedrim dhá chuímhneamh, le fírinne, go mbeadh gnó tairbheach déanta ag an té ’ chuirfeadh deireadh, ar chuma éigin, leis an mbeirt. Bhí taithí ag uaislibh an tSanhedrim ar gan spéis rómhór a bheith acu in anam duine. Gan amhras do thuig an Slánaitheóir an aigne a bhí istigh iontu. Bhí gach ar chóir agus ar chuí a dhéanamh dóibh déanta aige dhóibh. D’imigh sé uatha ó dheas ar fuaid na gcnuc agus d’fhág sé ansan iad.

Laisteas i measc na gcnuc san a bhí sé nuair a tháinig cuid de dheisceabalaibh Eóin Baiste chuige agus d’ínseadar do go raibh Héród Antipas tar éis Eóin do chur isteach i gcarcair Mhacheronte. D’ínseadar do an chúis a bhí ag Héród Antipas. Bhí ’ fhios ag an Slánaitheóir go raibh lámh ag daoinibh eile sa ghnó san. Bhí ’ fhios aige go raibh lámh ag Heródias ann, agus go raibh Heródias tar éis cúnamh fé cheilt a dh’fháil ón Sanhedrim. B’é toil an tSlánaitheóra, nuair a bhí san go léir amhlaidh, imeacht ó chnucaibh Iúdéa agus aghaidh a thabhairt ó thuaidh arís ar chríochaibh Ghaililí. Bhí gá thuaidh leis toisc Eóin a bheith sa phríosún. Do ghluais sé féin agus a dheisceabail an bóthar ó thuaidh.

Níor sheachain sé an bóthar trí Shamaría. Ghoibh sé féin agus a dheisceabail an cóngar ó thuaidh. Thánadar go dtí Sliabh Ephraim. Chuadar thar an sliabh san ó thuaidh. Ansan bhí Sichem tamall beag uathu, ar a lámh chlé, laistiar, agus bhí an tobar ar a dtugtar tobar Iácóib buailte leó, ar a láimh dheis. Tháinig tuirse ar Íosa agus do stad sé ag an dtobar. Do shuigh sé ar an bhfalla íseal a bhí, mórthímpall, ar bhruach an tobair agus dhein an ceann, ’sé sin, an stua, a bhí os a chionn, scáth ón ngréin do. Bhí mórán abhair machnaimh ag an Slánaitheóir agus é ’na shuí ansúd ar bhruach an tobair úd. San áit sin díreach, fé chrann daraí a bhí ann, is ea do stad Ábraham nuair a tháinig sé ann, le hórdú Dé, ón a thír féinig lastoir, na céadta blian roimis sin. Do stad sé ar an áit sin agus chuir sé suas altóir ann in onóir do Iehóbha. Ar an áit gcéanna san is ea do stad Iácób, mac mic Ábrahaim, mórán blianta ’na dhiaidh san, nuair a bhí sé ag teacht thar n-ais ó Mhesopotámia. D’oscail sé an tobar san san áit sin agus do lean “tobar Iácóib” mar ainm ar an dtobar. Tamall beag siar ón áit sin is ea ’ dhein an priúnsa Sichemíteach éigean ar Dhína, iníon Iácóib, agus gur dhein clann mhac Iácóib an t-éirleach ar na Sichemíteachaibh mar gheall air. San áit sin, mórán blianta ’na dhiaidh san arís, is ea do hadhlacadh corp Ióseiph. Do thug a mhac, Ephraim, agus an chuid eile de shliocht Iácóib, leó aníos as an Éigipt an corp agus d’adhlacadar é san áit sin. De dheascaibh na ngnóthaí sin go léir b’í cathair Sicheim príomhchathair Iúda ar feadh mórán céadta blian ’na dhiaidh san.

Do ghluais an aimsir. Do thug Maois, le cómhachtaibh Dé, clann Israéil aníos as an Éigipt. Thug Dia an tír naofa dhóibh. Nuair a bhí seilbh na tíre acu do chruinnigh Iósue iad go léir ar aon láthair agus do labhair sé leó agus duairt sé leó bheith dílis do Dhia, agus dhearbhaíodar go léir d’aon ghuth go mbeidís dílis go deó do Dhia. I Sichem is ea a deineadh an dearbhú san (Iósue xxiv. 1-25).
Do ghluais tuilleadh aimsire. Bhí clann Israéil socair sa tír naofa. Tháinig Samuel. Tháinig Saul. Tháinig Dáibhid, tháinig Solomon. Do cuireadh suas an teampall mór ar chnucán an teampaill istigh i gcathair Ierúsaleim. Tháinig Robóam, Mac Solomoin. Ansúd thiar i gcathair Sicheim is ea do ghlac Robóam réim agus gradam rí, bíodh gurbh í cathair Ierúsaleim príomhchathair Iúdéa um an dtaca san.

Ar éigin a bhí réim rí glacaithe ag Robóam nuair a tháinig Ierobóam.

Ansan is ea ’ tháinig an donas. Do bhris deich dtreabha de shliocht Israéil ó Robóam agus ghabhadar le Ierobóam. Do chuir Ierobóam suas na gamhna óir agus do mheall sé na daoine chun na ngamhan san d’adhradh.

Thug san fearg Dé anuas ar na deich dtreabhaibh sin. Tháinig an namhaid ón dtír thoir agus do scuab sé leis soir iad go léir agus chuir sé anoir sloigisc iasachta chun na tíre agus na cathrach san Shamaría d’áitreabh. Do mheasc an tsloigisc sin ar pé dríodar de shliocht Israéil a fágadh ann. Sliocht an mheasctha san a bhí mar lucht cónaithe san áit an lá san a tháinig an Slánaitheóir chun na háite. Do shuigh sé ansúd ar bhruach an tobair úd Iácóib, agus bhí tuirse air. Bhí an radharc úd go léir, ó theacht Ábrahaim chun na háite go teacht na ngamhan óir, go gléineach os cómhair a aigne. Do chuir an radharc san tuirse air, agus tromchroí.

Bhí baile beag ar a dtugtí Sichar in aice na háite ’na raibh an tobar. Tháinig bean agus crúsca ar a gualainn aici, ón mbaile sin, i dtreó an tobair, a d’iarraidh uisce. Do shrois sí an tobar. Chonaic sí an fear ’na shuí ar bhruach an tobair. D’fhéach sí air. Do labhair sí léir go cneasta.

“Tabhair deoch uisce dhom,” ar seisean go réidh. Bhí ’ fhios aici gur Iúdach é. Ba léir an méid sin óna chainnt agus ón gcóir éadaigh a bhí air. Thug sí féachaint chruaidh air. “Is Samaratánach me,” ar sise, “agus is Iúdach tusa. Conas is féidir duit deoch a dh’iarraidh orm? Ní dheinid Iúdaígh agus Samaratánaigh cómharsanacht lena chéile.”

Diúltú ab ea an chainnt, agus bhí drochaigne sa diúltú. Bhí mioscais uathásach an uair sin idir na Iúdaígh agus na Samaratánaigh. Bhí fuath fíochmhar acu dá chéile. Thabharfadh Iúdach, an uair sin, deoch uisce don namhaid ba mheasa a dh’fhéadfadh a bheith aige ach amháin do Shamaratánach. Thabharfadh sé an deoch do Shamaratánach dá mba dhó’ leis go maródh an deoch é. B’é an cás céanna é ag an Samaratánach i dtaobh an Iúdaigh. Gan amhras do mheas an bhean ná raibh aon cheart aige labhairt in aon chor léi, gan bac do dhul chómh fada le deoch a dh’iarraidh uirthi. Dá bhrí sin thug sí an fhéachaint chruaidh air. Ní féachaint chruaidh a tugadh di i bhfreagairt, ach a mhalairt sin ar fad d’fhéachaint, agus na focail seo:— “Dá mb’eól duit tabharthas Dé, agus dá mbeadh ’ fhios agat cé hé adeir leat: ‘tabhair dom deoch uisce,’ is amhlaidh a dh’iarrfása deoch air sin, agus do thabharfadh sé dhuit uisce beó.”

D’imigh an cruadas as a féachaint. D’fhreagair sí go cneasta agus go hurramúil. “A uasail,” ar sise, “níl an chóir agat chun an uisce do thógaint aníos as an dtobar, agus tá an tobar doimhinn. Cá bhfuil an t-uisce beó san adeirir le fáil agat? An mó thu ná ár n-Athair Iácób, an té a thug dúinn an tobar so, agus gurbh as a dh’óladh sé féinig, agus a chlann agus a áirnéis?”

Duairt an Slánaitheóir léi: “An té a dh’ólfaidh an t-uisce seo beidh tart arís air, ach an té a dh’ólfaidh an t-uisce a thabharfadsa dho ní bheidh aon tart air go deó arís.”

Bhí an fhéachaint chruaidh imithe. Bhí an fuath don Iúdach imithe. Cad a chuir chun siúil iad? Do chuir míorúilt chun siúil iad. Do dhein an Slánaitheóir míorúilt an uair sin le neart a ghrásta, agus measaim gur mhó de mhíorúilt í sin ná dá leighseadh sé lobhar a bheadh leathite ag an ngalar. Dá leighseadh sé an lobhar ní bheadh aige á dhéanamh ach leigheas cuirp. Ach do dhein sé leigheas aigne ar an mnaoi sin an uair sin. Níor thuig sí in aon chor an brí sprideálta a bhí lena chainnt. Do thuig sí gur shaghas éigin uisce a bhí aige le tabhairt di agus ná beadh aon tart go deó arís uirthi tar éis an uisce sin a dh’ól di. Agus do chreid sí é! “An t-uisce a thabharfadsa dho,” arsan Slánaitheóir, “déanfaidh tobar uisce dhe istigh ann ag fiaradh chun beatha síoraí.” Níor thuig sí an chainnt ach do chreid sí an chainnt. Iúdach ab ea é dhi fós. Ach bhí an fhéachaint chruaidh imithe agus bhí an fuath imithe, agus do chreid sí a chainnt. Do chreid sí uaidh cainnt nárbh fhéidir di a chreidiúint an uair sin uaidh féin ná ó aon duine eile beó, cainnt nárbh fhéidir di a ghlacadh uaidh féin ná ó aon duine eile beó ach le gáire díchreidimh. Do chreid sí an chainnt agus d’iarr sí air, lom díreach, an t-uisce sin a thabhairt di. Míorúilt uathásach ab ea é. “A Uasail,” ar sise, lom dáiríribh, leis an Iúdach úd ná raibh aon cheart aige labhairt in aon chor le mnaoi Shamaratánach, “Tabhair dómhsa an t-uisce sin i dtreó ná beidh tart orm agus ná beidh orm bheith ag teacht anso a d’iarraidh uisce.”

Tabhair fé ndeara an scéal. Drochbhean ab ea í, bean go raibh a saol caite go holc aici ab ea í; an saghas drochmhná díreach a thabharfadh an focal ba mheasa ’na béal an uair sin d’aon duine eile beó adéarfadh an chainnt chéanna léi. Cad a mhínigh í? Cad a dhein aingeal den diabhal? Míorúilt ó ghrásta an tSlánaitheóra do dhein é. Ansan, dhá thaispeáint go raibh an mhíorúilt déanta go críochnaithe agus go beacht, duairt sé focal a chuirfeadh an diabhal ar lasadh ’na súilibh agus ag búirthigh ’na cainnt mara mbeadh go raibh sé díbeartha glan amach aisti.

“Imigh,” ar seisean, “agus glaeigh ar t’fhear pósta agus tair anso thar n-ais.”

Dá n-abradh aon fhear eile an chainnt sin leis an mnaoi sin roimis sin sa lá cad é an saghas freagra ’ gheóbhadh sé uaithi? Gheóbhadh sé freagra ná leómhfainnse a chur síos anso. Cad é an freagra ’ thug sí air? Duairt sí, go mín, agus go cneasta, agus go húmhal, agus go fírinneach, “Níl aon fhear agam.” Agus féach, ní raibh aon fhocal ráite fós i dtaobh an Mhessiah. Bhí an mhíorúilt déanta, áfach. Bhí grásta an tSlánaitheóra fálta aici, agus níor chuir sí ’na choinnibh. Nú má chuir bhí sé róláidir di. Do ghéill sí dho. Ansan do mhol an Slánaitheóir í. “Dúraís an méid sin go maith,” ar seisean. “Bhí cúigear fear agat, agus an té atá anois agat ní hé t’fearsa é. D’ínsis an fhírinne sa méid sin.” Do leath a súile uirthi nuair ’ airigh sí an chainnt sin. Chuímhnigh sí láithreach gur dhuine éigin eagnaí a bhí ag cainnt léi. Ansan chuímhnigh sí ar an abhar aighnis a bhíodh i gcónaí idir na Iúdaígh agus na Samaratánaigh i dtaobh cár cheart Dia d’adhradh. “A Uasail,” ar sise, “chím gur fáidh tu. Is ar an gcnuc so a dheineadh ár sínsear Dia d’adhradh, agus dar libhse is i gcathair Ierúsaleim is ceart Dia d’adhradh.”

Bíodh ná raibh in sna Samaratánaigh an uair sin ach sliocht mheascaithe, dríodar Israélíteach agus dríodar iasachta meascaithe ar a chéile, bhídís i gcónaí dhá mhaíomh gurbh ó Ábraham agus ó Isaac agus ó Iácób a shíolradar. Bhíodh an dá aicme, na Iúdaígh agus na Samaratánaigh, ag aighneas coitianta i dtaobh cár cheart Dia d’adhradh, agus ní adhradh aon taobh acu sa cheart é. D’fhreagair an Slánaitheóir í agus duairt sé léi: “A bhean, creidse uaimse go bhfuil an t-am ag teacht nuair nách ar an gcnuc so ná in Ierúsalem a dhéanfaidh sibh an tAthair a dh’adhradh. Adhrann sibhse an ní nách eól díbh. Adhraimídne an ní is eól dúinn, óir is ó sna Iúdaígh atá an slánú, ach tig an uair, agus is anois é, ’na ndéanfaid na hadharthóirí fírinneacha an tAthair a dh’adhradh i sprid agus i bhfírinne. Sprid is ea Dia, agus an mhuíntir a dh’adhrann é is i sprid agus i bhfírinne is ceart dóibh é ’ dh’adhradh.”

“Tá ’ fhios agam,” ar sise, “go bhfuil an Messiah ag teacht, an té ar a dtugtar Críost, agus nuair a thiocfaidh sé sin neósfaidh sé gach aon rud dúinn.” Duairt Íosa léi: “Is mise é sin; mise atá ag cainnt leat.”

Lena línn sin tháinig na deisceabail agus bhí iúnadh orthu é ’ bheith ag cainnt leis an mnaoi. Nuair a shuigh Íosa ar an bhfalla ar bhruach an tobair agus an tuirse air, chuaigh na deisceabail siar go Sichem chun fáltas bídh a cheannach. Ag teacht thar n-ais is ea ’ bhíodar nuair ’ chonacadar é ag cainnt leis an mnaoi. Nuair a thánadar d’imigh an bhean. D’fhág sí an crúsca ansúd in aice an tobair, ag cosaibh an tSlánaitheóra, agus siúd chun siúil í i dtreó an bhaile as a dtáinig sí agus gach éinne a bhuail uímpi ar an slí. “Tair” adeireadh sí leis “go bheicfir an fear a dh’innis dómhsa gach ní dár dheineas riamh. An féidir gurb é an Críost é!”

Do ghluais na daoine go léir amach agus siúd i dtreó an tobair iad ar luas, ’na slóitibh móra, chun go bhfeicfidís an fear iúntach.

Mar adúradh, bhí iúnadh ar na deisceabalaibh nuair a thánadar thar n-ais ó chathair Sicheim agus chonacadar Íosa ag cainnt leis an mnaoi; ach níor fhiafraigh éinne acu dhe aon ní mar gheall air. Chuireadar bia os a chómhair agus d’iarradar air an bia a dh’ithe. Níor chuir sé aon tsuím sa bhia.

“Bíonn bia agamsa le n-ithe,” ar seisean leó, “bia nách eól díbhse.” Bhí iúnadh ana-mhór orthu nuair ’ airíodar an focal san. “Ní héidir,” ar siad lena chéile, “gur thug éinne eile aon bhia chuige?” “Is é is bia dhómhsa,” ar seisean leó, “go ndéanfainn toil an tÉ a chuir uaidh me agus go gcuirfinn a ghnó chun cínn.”

Bhí an slua Samaratánach ag teacht ar saothar. Chonaic an Slánaitheóir ag teacht iad. Bhí ’ fhios aige gurbh í an bhean a chuir ar siúl iad. “Féach,” ar seisean leis na deisceabalaibh, “sin iad ag teacht iad treasna na bpáirceanna. Is cuma iad nú fómhar a bheadh aibidh. Bhíobhair ag cainnt anois, dhá rá go mbeidh an fómhar ann i gceann cheithre mhí. Féach orthu san. Féach, tá an fómhar aibidh cheana féin.”

Ansan do mhínigh sé dhóibh gur ar an bhfómhar sprideálta a bhí sé ag trácht. Agus gurbh iad na deisceabail na buanaithe a bhí aige féin á chur ag buaint an fhómhair, agus go bhfaigheadh gach buanaí a thuarastal. “An té a bhaineann an fómhar,” ar seisean, “gheibheann sé a thuarastal, agus cruinníonn sé toradh chun na beatha síoraí, ionas go bhfaigheadh idir churadóir agus buanaí áthas in éineacht. Óir is fíor, sa ní seo, an rá, go gcuireann duine an síol agus go mbaineann duine eile an fómhar. Táthaoise curtha uaim agamsa ag baint an fhómhair nár dheineabhair a shaothrú, daoine eile a dhein an saothrú agus chuabhairse isteach ar a saothar san.”

Do cuireadh na fáidhí, sa tseanndlí, ag déanamh na curadóireachta sprideálta, ag ollmhú an tsaeil don dlí nua. Ansan, do chuir Críost Mac Dé na deisceabail isteach sa pháirc chéanna, isteach i saothar na gcuradóirí, chun an fhómhair a bhaint. Agus ansan, sa bheatha shíoraí, beidh áthas ag an dá lucht oibre, ag na curadóiríbh agus ag na buanaithibh, ag na daoine naofa a dhein obair na seanndlí, an churadóireacht, agus ag daoine naofa na dlí nua, na buanaithe.

Tháinig na Samaratánaigh. Do labhair an Slánaitheóir leó. Do chreideadar ann go fonnmhar. D’iarradar air fanúint acu. D’fhan sé acu dhá lá. Do chreid a lán acu ann mar gheall ar an gcainnt aduairt an bhean leó, nuair aduairt sí leó gur innis sé dhi gach ar dhein sí riamh. Ach do chreid níba mhó go mór díobh nuair ’ airíodar a chainnt féinig. Seo mar adeiridís:— “Ní mar gheall ar do chainntse a chreidimíd anois. D’airíomair féinig é agus creidimíd anois gurb é Slánaitheóir an domhain é.”

Chuaigh Críost Mac Dé ó dheas go cathair Ierúsaleim chun na hoibre a bhí aige le déanamh do thosnú. Thaispeáin sé a chómhacht do mhuíntir na cathrach san. Thug sé a ghrásta dhóibh go líonmhar gan amhras. Thairrigeadar siar uaidh. Chimeádadar amach uaidh. Tháinig aon fhear amháin acu chuige, ach is i ndoircheacht na hoíche do tháinig sé. Tar éis na gcómhacht go léir a thaispeáin sé dhóibh b’éigean do imeacht uathu. Ansan tháinig sé ag triall ar an Samaratánachaibh. Do ritheadar chuige láithreach agus chreideadar ann go fonnmhar, agus dheineadar a ndícheall ar é ’ chimeád acu féin ar fad.

Sin abhar machnaimh don té gur maith leis an machnamh a dhéanamh. Tá áit eile anois againn le cur in aice an dá áit sin agus b’fhéidir gurbh fheárrde an machnamh é na trí áiteanna ’ bheith in éineacht fén machnamh. Nasaret an tríú háit sin.

Tar éis an dá lá ’ chaitheamh i Samaría do thug an Slánaitheóir aghaidh ó thuaidh ar Nasaret. Do shrois sé féin agus a dheisceabail an baile beag deas ar thaobh na gréine de chnuc Chármeil. Bhí a lán de mhuíntir Ghaililí i gcathair Ierúsaleim an fhaid a bhí Íosa ann ag déanamh na míorúiltí móra go léir. Bhí na daoine sin tagaithe abhaile agus bhíodar scaipithe ar fuaid tíre Gaililí agus gach éinne acu ag ínsint na míorúiltí iúntach a chonaic sé i gcathair Ierúsaleim. Ar an gcuma san, mar adeir Lúcás Naofa: “Chuaigh a cháil amach ar fuaid na tíre go léir sin.”

Chonaic na cómharsain é. Bhí aithne mhaith acu go léir air. Bhí sé ’na measc arís, díreach mar a bhíodh sé i gcaitheamh na mblianta úd go léir, sarar dhein sé an mhíorúilt úd an fhíona ag an gcóisire i gCana, an mhíorúilt úd a chuir ar siúl an formad agus an t-éad in aigne na gceárdaithe.

Tháinig lá na sabóide. Chuaigh sé isteach sa tsionagóg in éineacht leis an bpobal. Tigh breá mór ab ea an tsionagóg, tigh fada leathan, árd, mar a bheadh scioból. Níorbh fholáir é ’ bheith mór san áit ’na mbeadh pobal mór. Ní bhíodh aon íomhá ann ná aon ní i bhfuirm altórach. San áit ’nar dhó’ le Críostaí gur cheart an altóir a bheith, i gceann an tí mhóir, is amhlaidh a bhíodh bórd ann agus bosca ar an mbórd agus an Bíobla istigh sa bhosca san, agus bhíodh urraim ana-mhór ag an bpobal don bhórd san agus don bhosca san, mar gheall ar an leabhar naofa ’ bheith ann.

Bhíodh áit áirithe den leabhar naofa ceapaithe, de réir dlí na sionagóige, le lé’ gach sabóid. Ansan, nuair a bheadh an pobal cruinnithe, dá mbeadh aon duine ann gur mhaith leis an leabhar naofa do lé’ agus do mhíniú don phobal, thabharfadh an timire, an té ’ bheadh ceapaithe chuige, an leabhar naofa, as an mbosca naofa, ag triall ar an nduine sin, agus do léifeadh an duine sin an pháirt den leabhar a bheadh ceapaithe don lá san.

Ní mar a chéile in aon chor na leabhair a bhíodh ag daoine an uair sin agus na leabhair go bhfuil taithí againne orthu. Ní bhíodh sa leabhar an uair sin ach aon leathanach amháin. Bhíodh an leathanach san tímpall troigh go leith nú b’fhéidir cúpla troigh ar leithead, agus é déanta de mheamram nú de mhianach ríghin éigin mar é. Bhíodh sé fiche troigh, b’fhéidir, ar faid, nú pé faid ba ghá a bheith ann chun slí ’ bheith air don méid scríbhinne a bheadh sa leabhar. Ansan do bhíodh, socair ar gach ceann den leathanach san, ar an gceann thuas de agus ar an gceann thíos de, slat bheag dheas adhmaid, nú airgid, nú práis b’fhéidir, agus do fílltí suas an leathanach go léir ar an slait íochtaraigh. Ansan do thagadh an scrí’neóir agus chuireadh sé an leathanach fíllte sin chuige ar bhórd agus bheireadh sé ar an slait uachtaraigh agus d’oscladh sé amach os a chómhair ar an mbórd oiread den leathanach agus d’oireadh do agus thosnaíodh sé an scrí’neóireacht. Nuair a bhíodh an méid sin den leathanach lán aige den scríbhinn d’fhilleadh sé ar an slait uachtaraigh é agus do leathadh sé amach fáltas eile den leathanach agus chuireadh sé fáltas eile den scríbhinn ar an méid sin den leathanach, ansan d’fhilleadh sé an méid sin ar an slait uachtaraigh. Chomáineadh sé leis ar an gcuma san, ag déanamh na scrí’neóireachta ar an leathanach agus dhá fhilleadh ar an slait uachtaraigh, go dtí go sroiseadh sé an tslat íochtarach. Bhíodh an leabhar críochnaithe ansan, agus ní bhíodh le déanamh ach srangán do chasadh air agus é ’ chur i gcimeád.

Ar ball, nuair ba mhaith le duine an leabhar san do lé’, bhaineadh sé dhe an srangán, bheireadh sé ar an slait íochtaraigh agus d’fhilleadh sé an leathanach go léir ar an slait sin, ansan bhíodh an tslat uachtarach nochtaithe aige agus bhíodh tosach an leabhair aige. Bhíodh sé, ansan, ag lé’ an leabhair agus dhá fhilleadh ar an slait uachtaraigh, fé mar a bhíodh sé léite aige, go dtí go mbíodh sé ag an slait íochtaraigh arís agus an leabhar léite aige. Nuair a bhíodh an leabhar léite, fíllte, bhíodh an tslat uachtarach, agus tosach an leabhair, istigh i lár an rolla agus an tslat íochtarach, deireadh an leabhair, ar an dtaobh amu’ den rolla.

Nuair a bhíodh duine chun an Bhíobla do lé’ don phobal, sa tsionagóg, thugadh an timire chuige, as an mbosca naofa úd, an rolla ar a mbíodh an ní ceart agus d’oscladh an duine an rolla agus bhíodh sé dhá leathadh amach, dhá bhaint den tslait íochtaraigh agus dhá chur ar an slait uachtaraigh nú více versa go dtí go mbíodh an áit cheart nochtaithe aige.

Bhí Íosa ’na sheasamh sa tsionagóg, ag feitheamh leis an leabhar as an mbosca naofa. Do thug an timire an leabhar leis as an mbosca agus chuir sé i láimh Íosa é; ar ámharaí an tsaeil, ní hea ach le leamhnú Dé, cad a bheadh ceapaithe le lé’ an lá san ach páirt áirithe d’Isáias, mar a labhrann Isáias, i bpearsain an tSlánaitheóra. D’oscail Íosa an leabhar agus bhí sé ag filleadh an leathanaigh ar an slait uachtaraigh go dtí gur nocht sé an áit a bhí ceapaithe. Ansan do léigh sé amach an áit, mar seo:—

“Tá Sprid an Tiarna orm, agus dá bhrí sin d’ung sé me chun soíscéil do chraobhscaoileadh do sna bochtaibh; chun lucht an chroíbhrúite do leigheas; chun fuascailte ’ dh’fhógairt don mhuíntir atá i mbraighdineas; agus radharc do sna dallaibh; agus dul-as don mhuíntir atá i gcruatan; chun bliana fabhair an Tiarna d’fhógairt; agus lae an tuarastail.”

Nuair a bhí an méid sin léite aige d’fhíll sé suas an leabhar arís, mar a bhí sé ar dtúis, agus thug sé don timire é agus do shuigh sé. Agus, mar adeir Lúcás Naofa: “Bhí súile a raibh de dhaoine sa tsionagóg dlúite air.”

Bhí na súile dlúite air, agus bhí, gan amhras, a chúis acu. Nárbh é an siúinéir é! Mac an tsiúinéara! Bhí na daoine sin go raibh aithne mhaith acu air bodhar ó bheith ag éisteacht leis na nithibh iúntacha d’airídís ’na thaobh. Do bhí sé ansúd os a gcómhair an uair sin agus cad a bhí ann ach duine mar éinne acu féinig!

Ach do thosnaigh sé ar chainnt. Ansan do leath a súil ar chuid acu. Bhí ’ fhios acu go maith nár chuaigh sé ar aon scoil riamh. Cá bhfuair sé an léann agus an chainnt cheólmhar chómhachtach? Do thuigeadar go raibh sé dhá rá gur bhain cainnt Isáiais leis féinig. Measaim gur airíodar ó sna daoine a bhí ag féachaint ar na míorúiltíbh a dhein sé i gcathair Ierúsaleim, go nduairt sé gurbh é féin an Messiah. Measaim go nduairt duine éigin den mhuíntir a bhí sa tsionagóg an lá san, “Nách é mac Ióseiph é! An Messiah!!” Measaim go nduairt duine éigin an uair chéanna: “Cad ’na thaobh ná deineann tú, anso id dhúthaigh féin cuid éigin de sna nithibh iúntacha san a dheineann tú in áiteannaibh eile?” Measaim gur ansan aduairt Íosa an chainnt úd:—

“Go deimhin adeirim libh, ní glactar éinne in’ fháidh ’na dhúthaigh féin.” Ansan, chun fírinne na cainnte sin do thaispeáint d’innis sé cad a thit amach i dtaobh Eliais agus i dtaobh Eliséais. I ndúthaigh iasachta a dhein Elias an mhíorúilt a dh’fhóir ar an mbainntrigh, i Sarepta Shidónia amu’. Níor fhóir sé le míorúilt ar éinne de sna bainntreachaibh a bhí ag fáil bháis den ghorta ’na dhúthaigh féin. Dhein Eliséas an mhíorúilt a dh’fhóir ar Naaman an Suiriánach. Níor ghlan Eliséas éinne de sna lobhraibh a bhí ’na thír féinig, bíodh go raibh a lán acu ann.

Cé hé an Iúdach Nasaritánach a dh’fhéadfadh cainnt den tsórd san d’fholag? Ná raibh ’ fhios ag an uile dhuine gurbh iad na Iúdaígh cáirde ionúine Iehóbha? agus b’in é an fear san, an ceárdaí bocht san! mac an tsiúinéara! dhá chur ’na luí orthu gurbh annsa le Iehóbha an Gínteach págánach, Naaman, ná éinne de chlaínn Israéil! Do léimeadar go léir ’na seasamh agus do rugadar air agus chaitheadar amach as an sionagóg é. Níor stadadar ansan féin. Bhí diamhasla déanta aige! Bhí bá tuíllte aige! Do rugadar leó suas é go barra faille aoirde a bhí ann, chun é ’ chaitheamh le fánaidh na faille i dtreó go marófí é ar na carraigreachaibh a bhí thíos ag bun na faille.

Nuair a bhíodar ar bharra na faille do thit rud míorúilteach amach dóibh. Do bhog a lámha go léir de. Bhíodar ansúd ’na stad ag féachaint air agus ná féadfadh éinne acu cor a chur de chois ná de láimh leis! D’iompaigh an Slánaitheóir agus d’imigh sé uathu go breá réidh agus d’fhág sé ansan iad, agus míorúilt déanta aige dhóibh ’na dhúthaigh féin. Ní ínstear gur dhein an mhíorúilt sin aon tairbhe dhóibh. B’fhéidir gur dhein.

Nótaí

Ar a lámh chlé: “to the left of them”. Note that the dative singular, láimh, is not given here in the original, although ar a láimh dheis later in the sentence has the correct dative.
Ag ínsint na míorúiltí iúntach: it is interesting to note the contrast in the form of the adjective in the genitive plural here with ag déanamh na míorúiltí móra in the previous sentence. Originally, adjectives in the genitive plural were declined as the nominative singular, but over time a form identical with the nominative plural became used too, and both are clearly found in PUL’s works.
Sa tsionagóg: note that the historically correct dative, sa tsionagóig, is not given here. Further similar examples are not separately noted.

Foclóirín

adharthóir: “worshipper”, or adhraitheoir in the CO. Dinneen has adhraightheoir and adhrathóir, leaving me unclear if adharthóir here (as given in the original) is a separate form, or whether, once an epenthetic vowel is inserted after the r, essentially the same form as the CO version. If there is no epenthetic vowel, then the spelling indicated here must be an alternative form of the word.
áirnéis: “chattels, goods”. Refers in context here to Jacob’s cattle, who drank from the well at Sichar.
altóir: “altar”, with altórach in the genitive singular where altóra stands in the CO.
árd: “high”. Note the feminine genitive singular aoirde, where airde would stand in the CO.
bainntreach: “widow”, or baintreach in the CO. The double n here shows the diphthong: /baintrʹəx/. The dative is bainntrigh.
buainim, buaint: “to reap, harvest”. It seems this word is a variant of bainim, baint, “to cut”, used in the specific meaning of “reap”: ag baint an fhéir, “cutting the grass”; ag buaint an fhómhair, “reapting the harvest”. The CO prefers to use bainim in both meanings. PUL’s usage is also mixed, as shown by the use of bainim in the same passage as buaint here.
cóir: “equipment, provisions”. Cóir éadaigh, “rigout, clothing”. Cóir chun an uisce do thógaint aníos as an dtobar, “something with which to draw the water up out of the well”.
cómharsanacht: “neighbourhood; neighbourliness”. Cómharsanacht a dhéanamh le duine, “to act in a neighbourly fashion towards someone; to have civil dealings with someone”.
crích: “end, fate”, or críoch in the CO. Crích is the historical dative. Crích an scéil, “the upshot of the matter”.
croíbhrú: “contrition”. Lucht an chroíbhrúite, “the contrite of heart”.
crúsca: “jug, jar”. One instance of crúaga in the original has been adjusted to crúsca, assuming a typographical error.
cuí: “fitting, proper”.
curadóir: “sower, tiller”.
dair: “oak”, with daraí in the genitive here, as if from a nominative form darach (darach is listed in Ó Dónaill’s dictionary as a variant nominative, but the nominative is attested as dair in PUL’s Aesop a Tháinig go hÉirinn; darach is stated as being the nominative in the foclóirín to the 1903 edition of Aesop, but the foclóirín to that work was compiled by Norma Borthwick). The CO has dair and darach respectively. Crann daraí, “oak tree”.
Dína: Dinah, daughter of the patriarch Jacob, who was violated by a Canaanite prince as recounted in Genesis 34.
doircheacht: “darkness”, pronounced /dirʹihəxt/, or dorchacht in the CO.
dríodar: “dregs, refuse”.
drochaingeal: this word is not given in dictionaries, but appears to mean “fallen angel”.
drochlabhartha: “given to bad language”, pronounced /dro-lourhə/.
dul-as: “escape”, referring here to liberty for those in hardship. The hyphen is given in the original: although this is not normally used nowadays, it is retained here as improving the readability of the sentence in which it is found.
dúthaigh: “land, region, district”, with the genitive singular dútha and the plural dúthaí. Dúiche, pl. dúichí in the CO.
faill: “cliff”, or aill in the CO.
fáltas: “income, proceeds”, often used to refer to a little supply of something, as in fáltas bídh, “some provisions”. Fáltas eile den leathanach, “another portion of the page”.
faoistin: “confession”.
féinig: “self”, a Munster colloquial form of féin.
fiaraim, fiaradh: “to incline, tilt”. Ag fiaradh chun beatha síoraí, “springing up towards eternal life”. See John 4:14 in the Douay-Rheims Bible: “but the water that I will give him, shall become in him a fountain of water, springing up into life everlasting”.
fóirim, fóirithint: “to succour, relieve, save”, used with ar.
fonnmhar: “willing, desirous”. Go fonnmhar, “gladly”. Pronounced /funəvər/.
fuascailt: “deliverance”.
galar: “disease”.
Gínteach: “Gentile”, or Gintlí in the CO.
gorta: “hunger, famine”.
ídithe: “worn out, wasted”.
ionúin: “dear, beloved”, with the comparative annsa, pronounced /u’nu:nʹ, aunsə/. The CO uses the regularly derived comparative ionúine.
Iósue: Joshua, leader of Israel after the death of Moses during the Israelite conquest of Canaan.
Isaac: the patriarch Isaac, son of Abraham.
leachta amach: “wasted away, dissolved, melted”, the participle of leaghaim, leaghadh, “to melt”, or leáim, leá in the CO.
leigheas: “remedy, cure”, with the plural here leighseanna, where the CO has leigheasanna.
lofa: “rotted, putefried, decomposed”, the participle of lobhaim, lobhadh.
mac mic: “grandson”. I have yet to discover the word garmhac, used in the CO, in PUL’s works; it is likely the most idiomatic form is, as here, mac mic.
meamram: “parchment, scroll”, pronounced /mʹamərəm/.
Mesopotámia: Mesopotamia, the basin of the Tigris and Euphrates rivers in modern-day Iraq. The CO has An Mheaspatáim, but PUL eschews concocted forms of words that do not have genuine Irish equivalents.
míním, míniú: “to explain”, but also “to smooth, polish; quiet, assuage, render gentle”.
Naaman: a commander in the army’s of the Syrian king cured of leprosy by the Prophet Elisha.
Nasaritánach: Nazarene, inhabitant of Nazareth. See also under Nasarénach.
nimh: “poison”, but also “virulence”, of a disease.
ollmhúchán: “preparation”, or ullmhúchán in the CO. Pronounced /o’lu:xɑ:n/.
osclaim, oscailt: “to open”. Tobar a dh’oscailt, “to sink or create a well”.
ré: “interval”. Ré aithrí, “time to repent”. Gach aon ré sholais, “constantly, at every opportunity”.
ríghin: “slow”, but also “tough, thick, stringy” of texture or material.
Robóam: Rehoboam, king of Israel and son of King Solomon, during whose reign the northern ten tribes revolted, forming an independent Kingdom of Israel under King Jeroboam, leaving Rehoboam king of the southern kingdom of Judah.
rolla: “roll”.
sabóid: “sabbath”.
Samuel: the prophet Samuel, who anointed Saul and David as kings of Israel.
Sarepta: Sarephta of the Sidonians, identified with Sarafand in modern-day Lebanon, where a widow was miraculously fed by the Prophet Elijah according to the account in 3 Kings 17.
Saul: Saul, first king of a united Israel and father-in-law of King David.
scrí’neóireacht: “act of writing”, of scríbhneoireacht in the CO. I am unsure whether to show the bh is not pronounced in this way, or whether to allow the fact that the i is long to indicate the deletion of the bh in pronunciation.
seanndlí: “ancient law”, pronounced /ʃaun-dlʹi:/. Spelt sean dlighe in the original, the spelling has been adjusted to show the diphthong.
Sichar: Sichar, the town in Samaria where Jesus met a Samaritan woman at a well.
Sichemíteach: Shechemite, a native of Shechem.
Sidónia amu’: Sidonia, the area around Sidon, a Phoenician city in modern-day Lebanon. Probably referred to as amu’ because it was beyond the borders of Israel.
sionagóg: “synagogue”. The spelling is adjusted from sinagóg in the original, in line with the spelling given in Ó Dónaill’s dictionary.
Sliabh Ephraim: Mount Ephraim, the central mountainous district of Israel once associated with the tribe of Ephraim.
sliocht: “offspring, progency”. This word, which is masculine in the dictionaries compiled by Dinneen and Ó Dónaill, sometimes appears to be feminine in PUL’s works, as with sliocht mheascaithe here and an tsliocht in many of his works. Yet an tsleachta is found in the genitive singular in PUL’s translation of the Gospels.
srangán: “string, cord”. Pronounced /srə’ŋɑ:n/.
stracaire: “ragged tramp”, or sracaire in the CO.
stua: “arch, ridge”.
Suiriánach: “Syrian”. The form Siriach is used in the CO.
tagaim, teacht: “to come”. Tig an uair, “the hour is coming”, where tig is an ossified third-person singular present-tense form.
táim, bheith: “to be”. Note táthaoi, /tɑ:’hi:/, for the second-person plural in the present tense. PUL regularly uses this form in his works; I have not found an instance of tá sibh or tánn sibh.
tairbhe: “benefit”, pronounced /tɑrʹifʹi/.
tairbheach: “beneficial”. Pronounced /tɑrʹifʹəx/.
timire: “attendant”.
toil: “wish”, with the genitive toile here, in contradistinction to the tola of the CO.
tromchroí: “heaviness of heart, melancholy”. Spelt tromachroidhe in the original and pronounced /tromə-xri:/.
ungaim, ungadh: “to anoint”. The verb is pronounced /uŋimʹ, uŋə/, but the preterite d’ung sé has a g sound, and maybe a long vowel /du:ŋg ʃe:/.
urramúil: “respectful, deferential”, or urramach in the CO.

Críost Mac Dé 10

Caibideal a Deich.

Nicodémus, Antipas, Heródias, Macheronte.

Is léir gur dhein an Slánaitheóir mórán míorúiltí i gcathair Ierúsaleim tar éis an ghnímh úd a dhein sé ar na díolthóiríbh agus ar na ceannaitheóiríbh nuair a dhíbir sé iad amach a cúirtibh an teampaill. D’iarr na Iúdaígh cómhartha údaráis air. Duairt sé leó go raibh cómhacht aige, cómhacht a chuirfeadh suas an teampall in aon trí lá amháin dá leagaidís é. Do thaispeáin sé dhóibh go raibh cómhachta móra aige, cómhachta nár iarradar in aon chor air a thaispeáint. Is léir an méid sin ón bhfocal aduairt duine acu leis go luath ’na dhiaidh san. Nicodémus ab ainm don duine sin.

Duin’ uasal creidiúnach ab ea an Nicodémus san. Fear saibhir ab ea é. Bhí sé ag féachaint ar an sciúrsáil úd a fuair na díolthóirí agus na ceannaitheóirí amach as na cúirtibh. Gan amhras bhí sé láithreach nuair a tháinig an bhuíon úd de sna huaislibh a d’iarraidh cómhartha an údaráis ar an Slánaitheóir. D’airigh sé an iarraidh agus d’airigh sé an freagra; “leagaidh ar lár an teampall so agus cuirfeadsa suas arís é in aon trí lá amháin.” Ní miste dhúinn a chreidiúint go mb’fhéidir go raibh daoine naofa éigin ag éisteacht leis an bhfocal san agus gurbh é toil an tSlánaitheóra gaoth bheag éigin do leogaint isteach ’na n-aigne den bhrí bhunaidh a bhí leis an gcainnt sin. Agus b’fhéidir go raibh daoine ag éisteacht leis an bhfocal agus, bíodh nárbh é a thoil naofa aon ghaoth den bhrí sin do leogaint chúthu, gur leog sé dhóibh a thuiscint go raibh sa chainnt brí éigin doimhinn nárbh fhéidir dóibh a thuiscint. Agus b’fhéidir go raibh Nicodémus ar dhuine acu san. Bhí sé ar dhuine de sna huaislibh ab aoirde de sna Fairisíneachaibh. Bhí sé ana-léannta, ana-thuisceanach. Duine den tSanhedrim ab ea é. B’í an tSanhedrim an chúirt ab aoirde. Ní raibh aon athghairm óna breitheannaibh.

Theastaigh ó Nicodémus teacht chun cainnte leis an bhfear san a bhí ag déanamh na míorúiltí go léir. Ní leogfadh eagla dho teacht sa lá. Tháinig sé san oíche. Ní miste dhúinn stad agus a dh’fhiafraí cad é an t-eagla ’ bhí air. Cad fé ndeár an t-eagla? Priúnsa i measc na bhFairisíneach ab ea é. Cad ’na thaobh nár tháinig sé go dána i lár an lae? Níor tháinig. Bhí an t-eagla air. Cad ’na thaobh do teacht in aon chor más ea? Sid é an freagra. Duine fónta ab ea é. Bhí grásta Dé dhá tharrac chun Íosa. Ach bhí ’ fhios aige go raibh fuath ag formhór na n-uasal eile d’Íosa. Go raibh scorn orthu é ’ dh’admháil mar gheall ar gan é ’ bheith ’na rí uasal mar ba cheart an Messiah ’ bheith, dar leó. Bhí eagla air teacht chun cainnte le hÍosa i lár an lae, os cómhair na poiblíochta, sara mbeadh na huaisle eile ag magadh fé.

Tháinig sé san oíche chun an tí ’na raibh an Slánaitheóir ’na chónaí. Bhí grásta an tSlánaitheóra dhá tharrac chun an tí agus bhí an t-eagla roimis an magadh dhá tharrac siar. Ach bhí an oíche dorcha. Bíd na oícheanta ana-dhorcha san áit sin uaireanta. Níor bhaol go bhfeicfí é. Níor bhaol do an magadh agus tháinig sé. Níor mhór do, chómh luath agus ’ tháinig sé, a dh’ínsint cad a thug sé. Níor mhór do a ghnó a dh’ínsint. Gan amhras do thrácht sé ar dtúis ar chuid de sna míorúiltíbh a bhí ag an Slánaitheóir á dhéanamh coitianta an uair sin. Míorúiltí uathásacha ab ea iad. Thugadh sé radharc do sna dallaibh chómh tiubh agus d’iarraidís air é. Do leighiseadh sé na lobhair. Thugadh sé éisteacht do dhaoinibh a bhíodh chómh bodhar leis an gcloich. Na daoine go mbíodh na deamhain i seilbh iontu do díbreadh sé na deamhain astu, gan aon trioblóid ach le gníomh a thoile naofa. Na daoine a bhíodh marbh deireadh sé leó éirí agus d’éirídís, gan aon ríghneas, gan aon chruatan saothair, ach láithreach, le fuaim an fhocail, le gníomh a thoile naofa. Ag déanamh na míorúiltí sin do, bhí sé coitianta ag trácht leó ar an ní ar a dtugadh sé “Ríocht Dé.”

Gan amhras, nuair a bhí Nicodémus ag cainnt leis do thrácht sé ar na míorúiltíbh sin go léir agus dhein sé iúnadh dhíobh, mar bhíodar iúntach éagsamhlach thar aon ní dá bhfeacthas riamh san áit sin ná in aon áit eile. Bhí Nicodémus léannta. Bhí eólas aige ar sheanchas na tíre sin na nIúdach agus ar sheanchas na dtíortha eile go léir mórthímpall, agus pé faid siar a ragadh sé in sna haimsiribh ársa ní fhéadfadh sé aon tuarascbháil a dh’fheiscint ar aon ghníomharthaibh de shaghas na míorúiltí sin a bhí ag Íosa Críost á dhéanamh i gcathair Ierúsaleim an uair sin.

Tar éis na cainnte sin, nú tar éis mórán cainnte eile, b’fhéidir, dá sórt, tháinig sé chun an scéil a bhí ag déanamh buartha dho. Bhí sé ag éisteacht go minic, gan amhras, leis an Slánaitheóir ag trácht, tar éis míorúilt mhór éigin a bheith déanta aige, ar “Ríocht Dé,” agus ag trácht ar an aithghiniúint nárbh fholáir a dhéanamh ar an nduine sara bhféadfadh sé “Ríocht Dé” a dh’fheiscint. Mara raibh Nicodémus ag éisteacht le cainnt den tsórd san ón Slánaitheóir bhí daoine eile ag éisteacht leis an gcainnt agus d’ínseadar an chainnt do. Pé’r domhan é bhí an chainnt ag déanamh buartha dho agus cheap sé ’ fhios a dh’fháil ón Slánaitheóir féinig cad é an brí a bhí leis an gcainnt. Nuair a tháinig an t-am chuige duairt sé an focal so:—

“A Rabbí, is eól dúinn gur ó Dhia tháinís-se chúinn chun bheith id oide againn agus chun fírinní ‘Ríochta Dé’ do theasgasc dúinn. Ní fhéadfadh aon duine na míorúiltí sin a dheineann tusa do dhéanamh gan Dia ’ bheith leis agus cómhacht ó Dhia ’ bheith aige. Tá san deimhnitheach. Ba mhaith liom, a Rabbí, led thoil go neósfá dhom cad ’tá ag duine le déanamh chun go gcuirfeadh sé ‘Ríocht Dé’ in áirithe dho féin. Tá an chómhacht agat agus is cómhacht ó Dhia í. Ó thug Dia dhuit an chómhacht thug sé dhuit, gan amhras, cumas ar an bhfírinne ’ dh’ínsint dúinn i dtaobh cad ’tá le deanamh againn chun Ríochta Dé ’ dh’fháil.”

Ar chainnt den tsórd san is ea ’ thug an Slánaitheóir an freagra, “Chun Ríochta Dé ’ dh’fháil ní foláir aithghinúint a dhéanamh ar an nduine.”

Gan amhras, nuair ’ airigh Nicodémus an focal “aithghinúint” do leath a shúile air. Ansan do chuir an Slánaitheóir an deimhniú ar an bhfocal, agus duairt sé:— “Go deimhin deimhin adeirim leat mara mbéarfar an duine an tarna huair ní féidir do Ríocht Dé a dh’fheiscint!” Ansan duairt Nicodémus, “Conas ab fhéidir go mbéarfí duine agus é ’na sheanduine! An amhlaidh ’ fhéadfadh sé dul isteach arís i mbroínn a mháthar agus teacht ar an saol an tarna huair!”

Ansan b’é toil an tSlánaitheóra an chainnt d’athrú beagán do Nicodémus. Le ceart níor ghá an chainnt d’athrú mar b’fhuiriste d’éinne a thuiscint, agus ba rófhuiriste do Nicodémus a thuiscint, nách ag trácht ar dhuine do dhul isteach arís i mbroínn a mháthar a bhí an Slánaitheóir; go raibh sé ag trácht, i gcéill dhiamhar, fhigiúrtha, ar aithghiniúint éigin sprideálta. Fear léannta ab ea Nicodémus. Bhí ’ fhios aige go maith nách ar ghiniúint fola agus feóla do labhair an Slánaitheóir. Ach bhí mianach an Iúdaigh ann, agus bíodh nár dhrochdhuine é, níor fhéad sé gan an drochmhúineadh do leogaint amach. Ach bhí an Slánaitheóir trócaireach. Níor chuir sé suím sa drochmhúineadh. D’athraigh sé an chainnt agus duairt sé:— “Go deimhin deimhin adeirim leat, mara n-aithghintear duine ó uisce agus ón Sprid Naomh ní féidir é ’ dhul isteach i Ríocht Dé. An ní a gintear ón bhfeól is feóil é, agus an ní a gintear ón Sprid is sprid é. Ná dein iúnadh dhe go nduairt leat; Ní foláir go mbéarfar sibh an tarna huair. Gluaiseann an Sprid pé treó is áil leis. Cloiseann tú a ghuth ach ní heól duit cá dtagann sé ná cá ngabhann sé. Sin mar atá ag gach duine a gintear ón Sprid.”

Ba cheart do Nicodémus bheith sásta leis an méid sin. Do míníodh go soiléir do an chiall sprideálta ’nar ghlac an Slánaitheóir an focal “gintear.” Ní raibh sé sásta. Ní hea ach níor chreid sé an chainnt sa chéill sprideálta. Do thuíll sé focal cruaidh do féin leis an ndíchreideamh san. “Conas is féidir na nithe sin a bheith amhlaidh?” ar seisean, díreach mar aduairt Sacarias leis an aingeal Gabriél. Níor chreid sé go bhféadfadh “na nithe sin ’ bheith amhlaidh” nuair nár fhéad sé a thuiscint conas ’ fhéadfaidís bheith amhlaidh. Ansan fuair sé an focal cruaidh a thuíll sé. Deir Eóin sa tSoíscéal: Duairt Íosa leis dhá fhreagradh. “Is oide in Israél tusa agus ní heól duit na nithe sin!” ’Sé sin le rá, éinne go mbeadh an t-eólas ceart aige do thuigfeadh sé conas mar a taispeánadh roim ré, sa Tumna Sean, i bhfigiúiríbh, nithe a bhí le teacht dáiríribh sa Tumna Nua.

Ansan, bíodh go nduairt an Slánaitheóir an focal cruaidh do lean sé ag tabhairt an teagaisc do Nicodémus. “Go deimhin deimhin adeirim leat,” ar seisean, “an ní atá ar eólas againn is é adeirimíd, agus an ní a chonacamair is air a dheinimíd fianaise, ach ní ghlacann sibh ár bhfianaise. Má ínseas nithe saolta dhíbh agus ná creideann sibh me, conas a chreidfidh sibh me má ínsim nithe neamhaí dhíbh? Agus níor chuaigh éinne suas ar neamh ach an t-é a tháinig anuas ó neamh, Mac an Duine atá ar neamh. Agus fé mar a dhein Maois an t-athair nímhe do chur in áirde sa bhfásach, sin mar a caithfar Mac an Duine do chur in áirde; i dtreó, gach duine a chreidfidh ann ná caillfí é, ach go mbeadh beatha shíoraí aige.”

Déarfadh duine áirithe gur ar an ngaoith a labhair an Slánaitheóir nuair aduairt sé:— “Gluaiseann an Sprid pé treó is áil leis,” óir is ionann “spiritus” agus “gaoth” agus is ionann an focal Gréigise “pneúma,” agus “gaoth”, Ach measaim gur cruinne breithiúntas na ndaoine adeir gur ar an Sprid Naomh a bhí an Slánaitheóir ag trácht. Bhí sé díreach tar éis a mhíniú do Nicodémus gur ó uisce agus ón Sprid Naomh a bheadh an aithghinúint ar ar thrácht sé. Ansan do thrácht sé dho ar conas a dh’oibríonn an Sprid Naomh a ghrásta i gcoínsias an duine. Tugann an Sprid Naomh a chogar do choínsias an duine nuair ná bíonn coinne leis. Ní bhíonn ’ fhios ag an nduine “cá dtáinig an cogar ná cá ngabhann sé,” bíodh go gcloiseann an duine an cogar. Agus bíodh ná bíonn ann ach cogar ana-chiúin, ana-réidh, cuireann an cogar san scannradh i gcroí an duine uaireanta. Is féidir don Sprid Naomh obair a dhéanamh ná féadfadh fuil agus feóil a dhéanamh in aon chor. Dá bhrí sin níor ghá do Nicodémus aon iúnadh ’ bheith air mar gheall ar an aithghiniúint; tá ar chumas an Sprid Naoimh aithghiniúint a dhéanamh ar an nduine agus an aithghiniúint sin a bheith níos iúntaí inti féin, agus níos cómhachtaí, ná aon rud i bhfuirm na haithghiniúna ar ar chuímhnigh Nicodémus.

Do chas an Slánaitheóir easpa eólais le Nicodémus. “Oide in Israél is ea thusa agus gan eólas ar na nithibh seo agat!” Cad iad na nithe? Conas mar a thugann an Sprid Naomh a chogar do choínsias an duine. Bhíodh na Iúdaígh i gcónaí ag scrúdú na Scríbhinne Diaga. Tá an Bíobla Sean lán suas den chogarnach san an Sprid Naoimh. Cad ’tá i sailmibh Dháibhid ar fad ach an chogarnach san! Bhí an Bíobla Sean de ghlanmheabhair ag na Fairisínigh. Fairisíneach ab ea Nicodémus; b’olc uaidh, dá bhrí sin, gan an focal úd i dtaobh cogarnaí an Sprid Naoimh a thuiscint.

Bhí eólas maith ag Nicodémus ar an rud úd aduairt Dia le Maois a dhéanamh i dtaobh na n-athrach nímhe. Bhí an scéal go léir de ghlanmheabhair aige. Conas mar a bhí na Iúdaígh amu’ sa ghainmheach uaigneach thirim agus iad buailte amach le tuirse, agus an brothall agus an tart dhá marú, agus conas mar a thosnaíodar ar ghearán i gcoinnibh Mhaoise agus i gcoinnibh an Tiarna Dhia, mar gheall ar iad a thabhairt amach riamh as an Éigipt, mar a raibh na corcáin feóla acu, a ndóthain le n-ithe acu pé trioblóidí eile a bhí orthu. Bhí ’ fhios aige conas mar a chuir an Tiarna na piastaí maraitheacha chúthu, na haithreacha nímhe. Bhí na piastaí nímhe sin dhá marú. Nuair a bheireadh piast acu san ar dhuine théadh an nimh ó fhiacal na péiste isteach i bhfuil an duine agus gheibheadh an duine bás. Nuair a bhí roinnt acu marbh do screadadar ar Mhaois dhá iarraidh air a ghuí ’ chur suas chun an Tiarna agus a iarraidh air maitheamh dóibh agus na piastaí nímhe do thógaint uathu. Duairt an Tiarna le Maois piast phráis a dhéanamh agus an phiast phráis do chur in áirde ar rud éigin i dtreó go bhféadfadh gach éinne í ’ dh’fheiscint. Ansan, gach éinne go gcuirfeadh piast nímhe fiacal ann ná raibh aige le déanamh ach féachaint ar an bpéist phráis agus go leighisfí é. Do dhein Maois an ní sin. Do cuireadh an phiast phráis in áirde ar rud éigin agus ansan, nuair a bheireadh piast nímhe ar dhuine d’fhéachadh an duine uaidh ar an bpéist phráis agus do leighistí an chneadh láithreach.

Bhí an scéal san de ghlanmheabhair ag gach aon Iúdach. Do cimeádadh an phaist phráis sin ar feadh i bhfad tar éis na n-Israélíteach a theacht isteach sa talamh naofa.

Samhaltas ab ea an phiast phráis sin ar á Slánaitheóir. Do cuireadh an phiast phráis in áirde, amu’ san uaigneas, fé mar a cuireadh ár Slánaitheóir in áirde ar chrann na cruise. Ní raibh aon nimh sa phéist phráis, ach do leighiseadh ón nimh an duine a dh’fhéach uirthi. Ar an gcuma gcéanna, ní raibh aon pheaca ar an Slánaitheóir, ach do leighis sé an chine daonna ón bpeaca. D’fhéach an duine an uair úd ar an bpéist phráis agus do leighiseadh é ó nimh na péiste. Féachann an Críostaí anois, le creideamh, agus le haithrí, ar íomhá Chríost ar an gcruis, agus leighistear an Críostaí sin, nuair a tugtar an aspalóid do, ó nimh an pheaca.

Bhí scéal na péiste práis de ghlanmheabhair ag an scoláirthe uasal san Nicodémus, ach measaim go raibh roinnt iúnadh air, agus roinnt uatháis, nuair ’ airigh sé an focal: “Mar a dhein Maois an t-athair nímhe do chur in áirde sa bhfásach, sin mar a caithfar Mac an Duine do chur in áirde.” Níor labhair sé aon fhocal eile. D’éist sé go ciúin leis an gcuid eile den chainnt aduairt an Slánaitheóir an uair sin: “Do ghráigh Dia an domhan (.i. an chine daonna) chómh mór san gur thug sé uaidh a Aon-Mhac Féin, i dtreó, gach duine a chreidfeadh ann ná caillfí é, ach go mbeadh beatha shíoraí aige.”

Níor labhair Nicodémus a thuilleadh. Bhí a dhóthain mór le déanamh ag á aigne, agus é ag éisteacht leis an gcainnt agus a aigne ag breithniú ar an gcosmhalacht iúntach a bhí idir an bpéist phráis in áirde ansúd sa bhfásach agus an tslí ’na raibh “Mac an Duine le cur in áirde” chun na ndaoine do shaoradh ó nimh an pheaca. B’fhéidir nár thuig sé an scéal i gceart. Ach b’fhéidir, áfach, gur thug an tÉ a bhí ag rá na cainnte solas do chun na cainnte do thuiscint. Níl aon fhocal den chainnt aduairt an Slánaitheóir an uair sin ná fuil abhar machnaimh ann do dhuine, i gcaitheamh a shaeil go léir dá maireadh sé míle blian. Do chuir Eóin Soíscéalaí an chainnt síos ’na leabhar dúinn agus níl bac orainn bheith dhá lé’ agus ag machnamh uirthi i gcónaí.

Bhí an chainnt sin déanta ag an Slánaitheóir le Nicodémus agus bhí na míorúiltí móra déanta aige i gcathair Ierúsaleim, na míorúiltí ar ar thrácht Nicodémus nuair aduairt sé: “Ní fhéadfadh éinne na nithe seo a dheineann tusa a dhéanamh gan Dia ’ bheith leis.” Bhí na míorúiltí sin déanta aige. Bhí muíntir Ierúsaleim ag féachaint air dhá ndéanamh. Níor chuireadar aon chor díobh chun é ’ ghlacadh, ná chun bheith ’na ndeisceabalaibh aige. Do lean a dheisceabail féin é aduaidh ó Ghaililí. Bhíodar san, leis, ag féachaint ar na míorúiltíbh a dhein sé i gcathair Ierúsaleim. Ní deirtear go dtáinig éinne de mhuíntir Ierúsaleim ’na dteannta mar dheisceabal. B’fhéidir go raibh eagla orthu “go gcáinfí iad.”

D’imigh sé féin agus na deisceabail a tháinig ó Ghaililí in éineacht leis agus thugadar aghaidh ó dheas ar thír Iúdéa. Talamh árd, garbh is ea talamh Iúdéa, lán de chnucaibh agus de ghleanntaibh, agus sruthána uisce ag rith trí sna gleanntaibh. De réir na gcúntaisí atá againn thug Íosa roinnt mhaith de bhliain i dtír Iúdéa an uair sin agus bhí sé ag baisteadh na ndaoine. Ní hé féin, áfach, a dheineadh an baiste. Thugadh sé údarás dá dheisceabalaibh chun é ’ dhéanamh. Fuair sé roinnt deisceabal i measc na gcnuc. Fuair sé aon deisceabal amháin sa chúinne thoir theas den tír sin, sa bhaile bheag ar a dtugtí Ceriot. Iúdás ab ainm don deisceabal san, agus Iúdás Isceriot a tugtí air, nú Iscariot; ní gá a dh’ínsint cérbh é sin, .i. an fear a dhíol é.

Bhí Eóin Baiste, i gcaitheamh na haimsire céanna san ag déanamh a bhaiste féinig, an baiste chun aithrí, lastuaidh san áit ar a dtugtí Sicem. Bhí an aimsir róthirim agus le neart an bhrothaill do thráigh an t-uisce san abhainn agus ní raibh déanamh an bhaiste róshaoráideach ann, mar is le duine ’ thumadh san uisce a deintí an baiste. Bhí fíoruisce go líonmhar mórthímpall ar Shicem agus is san áit sin a bhí Eóin ag baisteadh na ndaoine. Tráth éigin an fhaid a bhí san amhlaidh do thárla gur éirigh aighneas idir Iúdach éigin agus cuid de dheisceabalaibh Eóin. Dheallródh an scéal go nduairt an Iúdach gurbh fhearr baiste Chríost ná baiste Eóin agus dá chómhartha san féin go raibh an saol mór ag dul ag triall ar Chríost chun an bhaiste do ghlacadh uaidh. Bhí ’ fhios ag deisceabail Eóin gurbh fhíor an méid sin den scéal ar aon chuma, .i. go raibh na daoine go léir ag tabhairt aghaidh ar Chríost chun an bhaiste do ghlacadh uaidh. Dar leó, ní raibh san ceart. An máistir a bhí acu féin is é a thosnaigh ar dtúis ar na daoine do bhaisteadh chun aithrí. Na daoine a bhí ’na ndeisceabalaibh aige ó thosach níor cheart dóibh bheith ag imeacht uaidh agus ag dul i ndiaidh duine nár thosnaigh ar an mbaiste ’ dhéanamh go dtí le deiriní. Bhí fearg orthu. Bhí éad orthu. Thánadar i láthair Eóin agus ghearánadar na deisceabail sin a bhí ag imeacht uaidh. Chuireadar a ngearán isteach leis, ar an té a bhí dhá mbreith uaidh. Níor chóir bheith cruaidh orthu. Ní raibh aithne an uair sin acu ar an tÉ sin a bhí ag tarrac na ndeisceabal chuige féin. Do labhradar le hEóin:— “A Rabbí,” ar siad leis, “an té úd a bhí id fhochairse lastall den Iórdan agus gur dheinis an fhianaise dho, féach tá sé sin ag déanamh baiste agus táid na daoine go léir ag dul ag triall air.”

Gan amhras ó bhí an fhearg orthu is dócha go ndúradar mórán eile, ach níor chuir an Soíscéalaí síos ach an méid sin. Do thuig Eóin Baiste go maith cad a bhí orthu; go raibh fearg agus éad orthu. Do labhair sé leó go cneasta agus d’innis sé an fhírinne dhóibh. “Is fínnithe dhómhsa sibhse féin,” ar seisean, “go nduart, ‘Ní mise Críost, ach is amhlaidh a cuireadh mise roime Chríost amach,’” ’sé sin chun a dh’fhógairt don domhan go raibh Críost ag teacht agus chun a rá leis na daoine iad féin d’ollmhú i gcómhair Chríost.

Ansan do labhair sé leó cainnt ana-dhoimhinn ana-dhiamhar, i dtaobh “Céile” agus i dtaobh “banchéile,” agus i dtaobh “Cara” an Chéile, cainnt a bhain le Críost Mac Dé, agus leis an eaglais a bhí le teacht, agus le hEóin Baiste féinig. Bhí a dheisceabail ag éisteacht lena chainnt. Mheasadar go mbeadh fearg air nuair a neósfaidís do go raibh an tÉ eile úd ag baisteadh daoine, leis, agus go raibh an saol mór ag imeacht ag triall air. Níor thuigeadar an chainnt dhoimhinn dhiamhar a labhair sé, ach do thuigeadar go maith go raibh árdáthas air, in inead na feirge do cheapadar a bheadh air. Ansan, nuair aduairt sé an focal “Méadú is dual do súd. Laíodú is ea is dual dómhsa” chuaigh an scéal in aimhréidh orthu ar fad. Chuir sé scannradh orthu, áfach, nuair aduairt sé, “Tá grá ag an Athair don Mhac agus tá gach ní tabhartha isteach ’na láimh aige dho. An té, áfach, a dhiúltaíonn do chreidiúint sa Mhac ní fheicfidh sé an bheatha, ach tá fearg Dé socair air.”

Ba dheas a bhí an scéal ansan ag lucht an éada! Ní ínseann an Soíscéalaí cad a dheineadar ná cad ’ dúradar, ach is dócha gur innis Eóin dóibh cad ba cheart dóibh a dhéanamh i dtreó ná beadh “fearg Dé socair orthu,” agus is dócha gur dheineadar é.

Do thárla, tímpall na haimsire sin gur chuaigh Eóin Baiste ó thuaidh fan abhann Iórdain agus isteach i dtír Ghaililí. Bhí an uair sin ’na thetrarc ar Ghaililí, mac do Héród Mhór, agus Antipas ab ainm do. Do phós an tAntipas san, ar dtúis, iníon don rí Arétas, rí Phetra, in Arábia. Bhí mac eile ag Héród Mór agus Aristobulus ab ainm do, agus Mariamne ab ainm do mháthair an Aristobuluis sin, agus bhí iníon ag an Aristobulus san agus Heródias ab ainm di. Bhí mac eile ag Héród Mór agus Pilib ab ainm do. Do phós an Pilib sin Heródias, iníon a dhriothár. Bean bhreá ab ea Heródias. Bhí sí go hálainn agus go holc. D’imigh sí óna fear, ó Philib, agus chuaigh sí agus chónaigh sí, ’na leannán, ag Antipas. Ansan do dhíbir Antipas a bhean féinig, iníon Arétais, ar son Heródiais. Bhí iníon ag Heródias le Pilib sara dtáinig sé ag triall ar Antipas, agus Salóme ab ainm di.

Gnó gránna, náireach, scannalach, os cómhair na dútha, ab ea an gnó san go léir. Chómh luath agus ’ tháinig Eóin Baiste isteach i nGaililí do hínseadh an scéal go léir do. Chómh luath agus d’airigh sé an scéal do labhair sé agus ní go réidh ná go leathbhalbh a labhair sé. Duairt sé le hAntipas go raibh sé i gcoinnibh dlí Dé dho bean a dhriothár a bheith aige. Deir cuid de lucht an tseanchais gurb amhlaidh a tháinig scannradh ar Antipas nuair a fuair sé go raibh fearg ar mhuíntir Ghaililí go léir mar gheall ar an ndrochbheart a bhí déanta aige, agus gur tháinig sé ag triall ar Eóin chun dul ó fheirg na ndaoine. B’fhéidir go raibh an fhearg san orthu. Bhí ’ fhios acu go maith ná leogfadh Arétas in aisce le hAntipas an easonóir a thug sé dá inín. Agus bhí ’ fhios acu gur orthu féin a luífeadh díbheirg Arétais. B’fhéidir gur thuig Antipas dá dtagadh Arétas agus mórshlua aige go gcuirfeadh an fhearg a bhí orthu ’ fhéachaint ar mhuíntir Ghaililí páirt a ghabháil le hArétas agus leis an mbannrín. Do chuirfeadh san ’ fhéachaint air dul agus cómhairle ’ dh’iarraidh ar Eóin Baiste.

Deir tuilleadh de lucht an tseanchais nár fhan Eóin Baislte le Antipas do dhul ag triall air, ach go dtáinig sé féinig go dtí an tigh ag triall ar Antipas agus go nduairt sé leis suas lena bhéal, go gcaithfeadh sé Heródias do chur uaidh abhaile chun a fir féinig nú go dtiocfadh fearg Dé air agus go ndéanfadh fearg Dé díoltas poiblí air mar gheall ar an scannal poiblí. Níor ghnáth le hEóin Baiste labhairt go réidh nuair a bhíodh íde nú aghaidh bhéil aige le tabhairt ar dhrochghníomharthaibh nú ar lucht na ndrochghníomh a dhéanamh. Duairt sé go daingean le hAntipas go gcaithfeadh sé Heródias do chur uaidh. Do ghlac Antipas go réidh é. Bhí Heródias ag éisteacht leis. Mara raibh sí láithreach os cómhair a shúl bhí sí i bhfolach ag faire féachaint cad ’ déarfadh sé. Gan amhras bhí sí ar buile. Bhí sí sin ’na namhaid mharaitheach ag Eóin Baiste as san amach. Bhí namhaid nárbh í ag Eóin Baiste leis, lán cathrach díobh. Bhí an Sanhedrim go léir ’na namhdaibh aige. Níorbh fhada gur thug Heródias cúntas cruínn dóibh ar an aghaidh bhéil a thug Eóin ar Antipas. Do thuig uaisle an tSanhedrim , an rud nár fhéadadar féin a dhéanamh nuair a chuadar ag triall air go bruach abhann Iórdain agus nuair a thug sé “síolrach athrach nímhe” orthu, go mb’fhéidir go bhféadfaidís é ’ dhéanamh trí Antipas agus trí Heródias. Do cuireadh an t-uisce-fé-thalamh ar bun. Níorbh fhéidir baint le hEóin Baiste an fhaid a bheadh na daoine go léir ’na thímpall. Do faireadh uain agus aimsir. Do fuaradh an chaoi. Do rugadh ar Eóin Baiste agus do cuireadh isteach i bpríosún é.

Ínseann Ióséphus cad é an saghas an príosún. Carcair dhaingean ar bhárr cnucáin ar bruach na mara mairbhe ab ea an charcair. Carraig árd ab ea an cnucán, agus carraigreacha móra garbha mórthímpall air agus na carraigreacha san lán de phollaibh agus de phluaiseannaibh móra doimhne, i dtreó nárbh fhéidir dul i ngaire an phríosúin ar aon taobh ach amháin díreach mar a raibh an cosán isteach chuige. Agus an cosán san caol agus é cosanta go maith. An Macheronte an ainm a bhí ar an ndaingean san. Bhí tigh cónaithe air leis, in aice an phríosúin. Do chaitheadh Antipas féinig tamall ’na chónaí sa daingean uaireanta. Agus bhí cead ag Eóin labhairt lena dheisceabalaibh nuair ba mhaith leó dul chun cainnte leis. Thagadh Antipas go dtí an áit chómh maith leis na deisceabail, agus dheineadh sé a lán cainnte le hEóin. Bhí ’ fhios aige gur dhuine naofa é agus gur ar son an chirt agus ar son na fírinne do labhradh sé, agus ná raibh aon bheann aige ar shaibhreas ná ar mhaitheasaíbh saolta. D’éisteadh sé lena chainnt agus uaireanta do thuigeadh sé gur mhaith í a chómhairle agus do ghlacadh sé an chómhairle agus dheineadh sé beart dá réir. Thug Heródias fé ndeara go raibh san amhlaidh. Do buaileadh isteach ’na haigne ná stadfadh an cómhairliú eatarthu go dtí go gcuirfeadh Eóin ’ fhéachaint ar Antipas í ’ dhíbirt. Bhíodh sí ag déanamh gach aon díchill chun Eóin do chur chun báis. Deir cuid den lucht seanchais go raibh Antipas dhá chosaint uirthi, “go raibh sé dhá chimeád,” an focal atá ag Marcus, vi. 20.

B’fhéidir go raibh Antipas dhá chosaint ar Heródias, ach más ea bhí dhá chúis aige leis an gcosaint. Duine naofa ab ea Eóin agus dá olcas é Antipas bhí an t-eagla dhá chosc ar aon dochar a dhéanamh don duine naofa. Bhí cúis eile aige i dteannta na cúise sin chun gan baint le hEóin. Bhí eagla na ndaoine air. Bhí an urraim rómhór ag na daoine d’Eóin agus bhí eagla ar Antipas, dá dtugadh sé aon anchor d’Eóin go n-éireódh na daoine ’na choinnibh. Dá n-éiríodh na daoine ’na choinnibh b’fhéidir go ndéanfadh na Rómhánaigh an rud a dheineadar le Héród eile tamall roimis sin, nuair a phós Archelaus bean a dhriothár, an rud céanna díreach a bhí déanta an uair sin ag Antipas.

Foclóirín

abhar: ábhar in the CO. WM Irish distinguishes between abhar (originally spelt adhbhar, now pronounced /aur/), “material”, and ábhar (sometimes written ádhbhar, pronounced /ɑ:vər/), “amount”. Abhar machnaimh, “food for thought, cause/material for reflection”.
aghaidh bhéil: “a scolding”.
aimhréidh: “entanglement”, pronounced /əi’rʹe:gʹ/. Dul in amhréidh, “to get tangled, confused”.
aithghinin, aithghinúint: “to regenerate; regeneration, rebirth”, pronounced /a-‘jinʹimʹ, a-ji’nʹu:ntʹ/.
anchor: “ill-treatment”, pronounced /’ɑn’xor/.
Arétas: Aretas IV Philopatris, king of the Nabataeans. His daughter, Phasaelis, was the first wife of Herod Antipas.
Aristobulus IV: Aristobulus IV, a Judaean prince, son of Herod the Great and Mariamne and father of Herodias. He was strangled in 7 BC by his father on suspicion of treason.
ársa: “ancient”.
aspalóid: “absolution”.
athghairm: “recall, repeal”. This word is clearly used in the sense of “appeal against a judgment/verdict” here. Achomharc is the word used in the CO in this meaning.4
banchéile: “wife, bride”.
cáinim, cáineadh: “to condemn, disparage”.
carcair: “prison, jail”.
Ceriot: Kerioth, a town in Judaea that Judas Iscariot may have come from.
cneadh: “wound”, or cneá in the CO. Possibly pronounced /knʹah/ with a short vowel.
cogarnach: “act of whispering”. It is worth pointing out that these feminine verbal nouns in -ach all decline the dative when used with ag (ag cogarnaigh), but do not decline the dative in PUL’s works when used as ordinary nouns (den chogarnach).
coínsias: “conscience”, pronounced /ki:nʃəs/.
dáiríríbh: “actually, really”, or dáiríre in the CO. Teacht dáiríribh, “to come true”, is not given in dictionaries and may reflect English influence.
deiriní: “lateness”, or deireanaí in the CO. Le deiriní, “recently”.
diamhar: “mysterious, mystic”, or diamhair in the CO. PUL regularly writes this adjective with a broad r, although IWM would point to a slender r.
díchreideamh: “unbelief”.
díolthóir: “seller, vendor”, or díoltóir in the CO. The original text has a lenited t, which is preserved in the editing here, showing the pronunciation, /dʹi:l’ho:rʹ/.
éagsamhlach: “extraordinary, uncommon”, or éagsúlach in the CO. Pronounced /iag’sauləx/.
faid: “length”, or fad in the CO. Pé faid siar a raghadh sé, “whoever far he went back”.
fiacal: “tooth”, or fiacail in the CO, which uses the dative.
figiúrtha: “figurative”, or fíortha in the CO. As the traditional spelling was fíoghartha, PUL’s form seems influenced by English.
gainmheach: this word is normally an adjective, “sandy”, but appears to be used as a noun here, possibly meaning “sandy desert”.
gaoth: “wind”, but also “glimpse, hint”. Gaoth bheag, “a little inkling”.
ginim, giniúint: “to give birth to, beget”. More research required on the pronunciation: the original spelling was gein-, and the Letiriú Shímplí edition of PUL’s An Teagasg Críostaidhe transcribes geineadh as geneag, implying the first vowel is an e.
gráim, grá: “to love”. The finite verb is rarely used, but is found here, in a quotation from the New Testament, possibly because PUL wanted to mirror the Greek original closely.
íde: “abuse”, including verbal abuse.
Ióséphus: Titus Flavius Josephus, a first-century Jewish historian whose works provide some historical background for the events recounted in the Gospels.
Iúdás Isceriot/Iscariot: Judas Iscariot, the disciple who betrayed Jesus. One theory is that he was called Iscariot because he came from the town of Kerioth.
leannán: “lover, concubine, paramour”.
leathbhalbh: possibly “restrained” here.
léim, lé’: “to read”, or léim, léamh in the CO. The verbal noun was historically léigheadh.
lobhar: “leper”, pronounced /lour/.
Macheronte (an Macheronte): the fortress of Machaerus or Macheronte, to the east side of the Dead Sea, where the historian Josephus located the imprisonment and death of John the Baptist.
Marcus: St. Mark the Evangelist.
mianach: “material, quality, calibre”. Used to refer to someone’s character in a similar way to the English word “breeding”. Mianach an Iúdaigh, “the character (especially bad character traits)/the characteristics/the nature of the Jews”.
náireach: “shameful”.
neamhaí: “heavenly”. This was spelt neamhdha in the original, and it is unclear how this should be pronounced, particularly as Dinneen’s dictionary shows the pronunciation can be neámhdha or neá. The CO spelling neamhaí may indicate the correct pronunciation, as -dha would be /i:/ in some words.
Nicodémus: Nicodemus, a Pharisee who visited Jesus and showed some interest in the gospel.
oide: “tutor, teacher”.
Petra: Petra in Jordan, the capital of the Nabataean kingdom in ancient times.
Pilib: Herod II, or Herod Philip I, son of Herod the Great and the first husband of Herodias.
salm: “psalm”.
Salóme: Salome, the daughter of Herod II and Herodias, who called for the head of St. John the Baptist on a plate.
saoráideach: “easy”, pronounced /səi’rɑ:dʹəx, se:’rɑ:dʹəx/.
scannalach: “scandalous”.
sciúrsálaim, sciúrsáil: “to scourge, flagellate”.
scoláirthe: “scholar”. According to Amhlaoibh Ó Loinsigh in Seanachas Amhlaoibh Í Luínse (p. 137), the plural should have a th in it. In the singular, scoláire is found in many of PUL’s works without th, but the original text gives it with th here. Consequently, the pronunciation would be /sklɑ:rʹhi/.
scorn: “disdain”, pronounced /skorən/. Bhí scorn orthu é dh’admháil, “they were too supercilious/it was beneath them to acknowledge him”.
sruthán: “stream, brook”. The plural is found in PUL’s other works as srutháin, but is sruthána here. Srutháin is the form used in the CO.
tráchtaim, trácht: “to mention, discuss”. I was surprised to see do thrácht sé dho ar…, as dictionaries do not show usage with do. I presume it means “he described to him, or expounded to him” in some sense.
tráim, trá: “to ebb, abate”.
tumaim, tumadh: “to dip”.
tumna: “testament, covenant”, or tiomna in the CO. This was spelt tiomna in the original, but Scéal mo Bheatha by Dónall Bán Ó Céileachair shows the pronunciation is with a broad t.

Críost Mac Dé 9

Caibideal a Naoi.

Natanael. Fíon a Dhéanamh den Uisce; An Bualadh Amach as an dTeampall.

Bhí cúigear deisceabal ag Íosa ansan, nuair a bhí Natanael aige i dteannta an cheathrair. Do ghluais sé féin agus an cúigear an bóthar ó thuaidh ó árdaibh Bheteil, agus do shroiseadar Sichem an tráthnóna san; amáireach a bhí chúinn do chuadar chun bóthair arís agus thug siúl an lae sin iad chómh fada leis an mbaile ar a dtugtí En-Gannim. Chuadar ón áit sin treasna machaire Esdrelóin, siar ó thuaidh, agus ansan bhíodar sa bhaile sin Nasareit, ar thaobh na gréine de chnuc Chármeil.

Do shroiseadar an baile, an tigh i Nasaret ’nar chaith Críost Mac Dé a shaol, agus ’na raibh cónaí air go dtí san. Ba cheart Muire Mháthair a bheith ann rómpu, ach ní raibh. Bhí sí imithe soir ó thuaidh go dtí an baile beag ar a dtugtí Cana. Bhí pósadh sa bhaile bheag san agus do hiarradh ar Mhuire Mháthair dul go dtí an chóisire agus do chuaigh. Bhí sí i gCana ag an gcóisire nuair a tháinig Críost Mac Dé agus a chúigear deisceabal go Nasaret. Do fuair Íosa, leis, cuireadh chun na cóisreach agus chuaigh sé ann, é féin agus a chúigear deisceabal.

Tá a lán cainnte agus mórán tuarascbhála, i gcuid de sna leabhraibh ar cad é an saghas an chóisire ba ghnáth a bheith an uair sin ag daoinibh saibhre sa dúthaigh sin. Níl aon ghá anso le tuarascbháil den tsórd san, go mór mór ó nách ag daoinibh saibhre a bhí an chóisire úd i gCana an uair úd ach ag daoine a bhí gan mórchuid saibhris. Bhíodar, is dócha, ar aon dul, i dtaobh saibhris, le Muire Mháthair féinig, agus le hÍosa, agus leis an gcuid eile dá gcómharsanaibh, daoine macánta a bhí ag maireachtaint ar thoradh oibre a lámh le céird nú le sclábhaíocht. Dheallródh an scéal go raibh dhá chúis acu le cuireadh ’ thabhairt do Mhuire Mháthair. Bhí urraim acu dhi, agus b’in aon chúis amháin díobh. Dá éaghmais sin, bhí sí tuisceanach, géarchúiseach, agus bhí sí go maith chun nithe do riaradh agus do chimeád in órdú cheart, i ganfhios don chuideachtain.

Bhí an chóisire ar siúl. Bhí an fíon dá riaradh, agus bhí an fíon dá ól. Thug Muire Mháthair fé ndeara, i ganfhios don chuideachtain, go raibh an fíon dá ídiú go tiubh. Thug sí fé ndeara nárbh fhada go gcaithfí a dh’admháil ná raibh a thuilleadh fíona ann le tabhairt don chuideachtain. Bheadh náire shaolta fálta ag an lánúin óg agus ag an dá mhuíntir. Do shocraigh Muire Mháthair ar gan leogaint don náire shaolta san teacht ar na daoine bochta san. Tháinig sí in aice a Mic agus duairt sí an focal “Níl a thuilleadh fíona acu.”

“A bhean,” arsan Mac, “cad é sin duitse agus dómhsa san? Níor tháinig m’aimsirse fós.”

Do labhair sise láithreach leis na seirbhísigh. “Pé rud adéarfaidh sé libh a dhéanamh,” ar sise, “deinidh é.”

Riail ana-dhian ab ea é i measc na nIúdach a lámha do ní roimh dhul chun bídh a chaitheamh. Riail de dheascaibh na rialach san ab ea áthrach uisce ’ bheith in áit áirithe do dhaoinibh chun a lámh do ní roim dhul chun an bhídh a chaitheamh. Bhí, mar ba cheart, sé cínn d’árthaíbh móra cloiche, agus iad lán d’uisce, san áit ’nar cheart iad a bheith, do chuideachtain na cóisreach úd, i dtreó go bhféadfaidís a lámha do ní, fé mar a thánadar, roim dhul isteach dóibh agus suí chun an bhídh. Do thóg gach duine roinnt den uisce, in árthach bheag agus do nigh sé a dhá láimh ann agus chaith sé uaidh é. Um an dtaca ’na raibh ag dul den fhíon bhí na hárthaí móra cloiche geall le bheith folamh. Do labhair Íosa leis na seirbhíseachaibh:— “Líonaidh na hárthaí sin d’uisce,” ar seisean. D’imíodar, agus thugadar leó an t-uisce agus bhíodhar dhá thabhairt leó go dtí go raibh na hárthaí lán go barra acu, agus do raghadh dó nú trí ’ mheadrachaibh uisce ins gach árthach díobh. Nuair a bhí na hárthaí lán do labhair Íosa arís:— “Tairrigidh libh anois é agus tugaidh don fhear tís é.” Dheineadar san. Do bhlais an fear tís é. Do thaithn an blas leis. Do ghlaeigh sé chuige an céile agus do labhair sé leis:—

“Ní rómhaith atá an gnó so déanta agat, a chara,” ar seisean. “Bhí sé ceart agat an fíon fónta so a thabhairt dúinn i dtosach na hoíche. Cuireann gach éinne an fíon fónta ar an mbórd ar dtúis agus ansan, nuair a bhíonn cuid mhaith ólta ag an gcuideachtain curtar ar an mbórd an fíon ná bíonn chómh maith. Ach chimeádais-se an fíon fónta go dtí anois.”

Tabhair fé ndeara an mhíorúilt. Níor tháinig an Slánaitheóir os cionn an uisce ag déanamh aon tsaghas putharnaí ná aon tsaghas cómharthaí sóird. Thug na seirbhísigh an t-uisce leó as an dtobar; uisce ab ea é nuair a chuireadar isteach in sna hárthaíbh é. Ansan duairt Íosa an focal, “Tógaidh é agus beiridh ag triall ar an bhfear tís é.” Fíon ab ea an rud a bhí in sna hárthaíbh chómh luath agus aduairt Íosa an focal san. Dhein Íosa fíon den uisce sin le gníomh a thoile. Bhí cómhacht Dé sa ghníomh san. Sin mar a dh’oibrigh toil Dé nuair a dhein sé an domhan. Dhein Dia an domhan le gníomh toile, le gníomh toile atá uilechómhachtach.

Bhí ’ fhios ag na seirbhísigh úd gur uisce as an dtobar a chuireadar féin isteach in sna hárthaíbh móra úd. D’airíodar an focal aduairt an fear tís. Gan amhras do bhlaiseadar féin an ní sin a bhí idir lámhaibh acu. Fuaradar gurbh fhíon é, gan amhras do rith an focal ó bhéal go béal gur deineadh míorúilt uathásach. Bhí an cúigear deisceabal ansúd ag féachaint ar an ngnó go léir. Bhí Natanael ann. Do bhlais sé an fíon. D’airigh sé na seirbhísigh ag cainnt. Bhí na seirbhísigh mar ’ bheidís as a meabhair le hiúnadh agus le huathás. “Duairt sé linn,” adeiridís, “na hárthaí móra san do líonadh d’uisce. Do líonamair iad den uisce a thugamair linn as an dtobar. Bhí iúnadh orainn cad chuige an t-uisce go léir. ‘Beiridh libh anois é,’ ar seisean, ‘agus tugaidh don fhear tís é!’ Mheasas féin go dtitfeadh an t-anam asam nuair a fuaras an balaithe breá fíona ar an uisce a thugamair linn as an dtobar!”

Ní labhradh na seirbhísigh lena chéile ná leis an gcuideachtain ach i gcogar, bhí a leithéid sin d’iúnadh agus d’uathás orthu. Ní labhradh an chuideachta lena chéile ach féna n-anál. Dhein an fear tís pas beag magaidh fén bhfear óg, fén gcéile, mar gheall ar an bhfíon fónta do dhearúd go dtí an tráth san. Ba gheárr gur thuig sé an ní a bhí déanta. Níor dhein sé a thuilleadh magaidh. Bhí an chuideachta go léir go hana-chiúin agus go lán d’áthas. Bhí smaoineamh nua in aigne gach duine, “Do chonacamair ní iúntach anocht! Ní fheacaigh éinne sa dúthaigh a leithéid riamh! An t-uisce á thabhairt isteach as an dtobar agus é in’ fhíon ar leagadh na súl! Agus sinn dhá ól! díreach mar ’ ólfaimís aon fhíon! agus uisce fuar as an dtobar ab ea é dhá neómat ó shin!” Cuid den chuideachtain ag cainnt ar an gcuma san féna n-anál agus cuid acu ciúin ar fad, gan aon fhocal in aon chor ag teacht astu ach a gcínn caite siar acu agus a súile ar dianleathadh le huathás. Cuid acu a d’iarraidh féachaint, i ganfhios ar Íosa anois agus arís, agus ansan luas croí orthu le heagla go n-iompódh sé a shúil orthu. Cuid acu ag féachaint ar Mhuire Mháthair agus ag cuímhneamh ar an bhfocal úd aduairt sí, an focal a chuir ’ fhéachaint ar Íosa a leithéid de mhíorúilt a dhéanamh. An lánú óg ag cuímhneamh ar an onóir a bhí tabhartha ag Muire Mháthair agus ag Íosa dhóibh nuair a dh’iarr Muire Mháthair ar Íosa an mhíorúilt sin a dhéanamh dóibh, agus gur dhein sé an mhíorúilt dóibh chun iad a thabhairt as an gcruachás ’na rabhadar. Gan amhras d’iarr an lánú óg san ar Íosa an uair sin a bheannacht do chur orthu. Agus gan amhras do chuir. Do chuir sé beannacht ar an lánúin sin ar chuma nár cuireadh beannacht ar lánúin riamh go dtí san.

Bhí Natanael ansúd agus chonaic sé an mhíorúilt sin, agus gan amhras duairt sé, arís agus arís eile, in’ aigne féin istigh, “Is tu Mac Dé, is tusa rí Israéil.” Bhí Eóin Soíscéalaí ann. Chuir sé síos ’na Shoíscéal dúinn a chúntas ar an míorúilt.

Déarfadh daoine, go mór mór na daoine ná fuil aon ghrá acu do Mhuir Mháthair, go raibh roinnt cruadais, nú b’fhéidir, diomá, sa bhfocal úd aduairt Íosa leis an Maighdin Muire nuair aduairt sé, “A bhean, cad é sin duitse ná dhómhsa san? Níor tháinig m’aimsirse fós.”

Tá dearúd orthu go léir, idir charaid agus namhaid. Ní raibh cruadas ná diomá sa chainnt, agus is maith a bhí ’ fhios ag Muire Mháthair ná raibh, agus measaim gurb í féin is feárr a thuig a chainnt. Féach an focal aduairt sí láithreach ’na dhiaidh san leis na seirbhísigh, “Pé rud adéarfadh sé libh a dhéanamh,” ar sise leó, “deinidh é.” An ndéarfadh sí an chainnt sin leis na seirbhísigh sin mara mbeadh ’ fhios a bheith aici go raibh sé ceapaithe ar an rud a bhí uaithi do dhéanamh? An labharfadh sí leis na seirbhísigh in aon chor mara mbeadh ’ fhios a bheith aici go ndéanfadh sé úsáid díobh chun an ghnímh a dhéanamh? Do thuig Íosa agus Muire Mháthair a chéile an uair sin, agus aon duine adéarfadh a mhalairt ní fiú é aighneas a dhéanamh leis.

Ach tháinig deireadh na cóisreach agus d’imigh na daoine abhaile, b’fhéidir gur rug cuid de sna daoine leó braonacha den fhíon iúntach san a deineadh dein uisce, chun é ’ thaispeáint do sna daoinibh a bhí ’na ndiaidh sa bhaile. B’fhéidir go raibh daoine eile ann ó Nasaret in éaghmais Mhuire Mháthair agus gur rugadar leó roinnt den fhíon, chun é ’ thaispeáint don mhuíntir go neósfaidís an mhíorúilt mhór dóibh. B’fhéidir go raibh duine éigin ann go raibh duine breóite ’na dhiaidh sa bhaile agus gur rug sé leis roinnt den fhíon mhíorúilteach san chun é ’ thabhairt le n-ól do le hionchas go leighisfeadh sé é. B’fhéidir, nuair a tháinig an lá amáireach, nú an lá amanarthar, go raibh an leigheas san déanta agus go raibh an mhíorúilt eile sin ag an nduine sin le hínsint i dtaobh an fhíona san.

Deirim “b’fhéidir” leis na nithibh sin go léir. Tá sé im aigne nách gá “b’fhéidir” a rá leó, mar gur róchosmhail gur thit a leithéidí amach. Bhí an mhíorúilt ró-iúntach, agus bhí an iomad fínnithe láithreach nuair a deineadh an mhíorúilt, idir sheirbhísigh agus cuideachta, agus níorbh fhéidir do sna daoinibh sin imeacht abhaile agus gan a thuilleadh do rá i dtaobh na míorúilte sin, ach í ’ scaoileadh thórsu mar a scaoilfidís rud a bheadh ag titim amach go minic san áit.

Gan amhras bhí daoine i Nasaret, agus sa tír mórthímpall, agus nuair a hínseadh an mhíorúilt sin dóibh, agus nuair a tugadh b’fhéidir braon den fhíon dóibh le n-ól, bhí iúnadh orthu, agus dheineadar mórán ceistiúcháin. Bhí cuid acu, i Nasaret ar aon chuma, agus tar éis an cheistiúcháin ní róchneasta do ghlacadar an scéal. “Ní chreidfinn focal de!” adeiridís. “Ar meisce a bhíodar go léir! Fíon a dhéanamh den uisce! Tá go breá! Mac Ióseiph agus Mhuire! Ná fuil aithne againn ar an bhfear san le deich mbliana fichid! Gan amhras duine macánta is ea é; agus siúinéir maith is ea é. Dhein sé roinnt trioscáin dómhsa agus dhein sé an obair go maith. Níorbh fhéidir aon locht ’ fháil ar an obair. Ach fíon a dhéanamh d’uisce! Scéal gan dath adeirim leis!”

“Ar thug éinne aon bhraon den fhíon duit le n-ól?” adeireadh duine leis sin b’fhéidir.

“Go deimhin do thug,” adeireadh seisean, “agus is fada nár ólas fíon chómh maith. D’airíos go raibh cúigear fear ann a tháinig aneas in éineacht le Mac Mhuire ón áit úd in aice Ierichó go bhfuil na daoine dá mbaisteadh ann. Is dócha gurb iad san a thug leó an fíon fónta go bhfuil an chainnt seo go léir ar siúl mar gheall air.” Lena línn sin tháinig suas duine de sna seirbhíseachaibh úd go nduairt Íosa leó na hárthaí do líonadh d’uisce. “Ó,” arsan fear a bhí ag cainnt, “seo duine do neósfaidh dúinn cá bhfuaradh an fíon.”

“Cad é an fíon?” arsan seirbhíseach.

“An fíon úd a dhein Íosa, an siúinéir ag an gcóisire i gCana,” arsan fear.

Do stad an seirbhíseach agus do bhánaigh sé roinnt. “Ní fheadar cá bhfuaradh an fíon,” ar seisean, “ach tá ’ fhios agam go maith cá bhfuaras féin an t-uisce. Ní raibh aon choinne agam féin ná ag an gcúigear eile a bhí ag tarrac an uisce im theannta, cad é an gnó a bhí den uisce, ach nuair a bhí na hárthaí go léir lán den uisce againn duairt Íosa linn” (agus chrom sé a cheann i ganfhios do féin le línn an fhocail do rá dho), “é ’ tharrac agus a thabhairt don fhear tís. Díreach nuair ’ airíos an focal san is ea ’ tháinig chúm as an árthach uisce a bhí lán ansúd agam, an balaithe breá fíona. Ba dhóbair go dtitfinn i gceann mo chos le huathás nuair a fuaras nách uisce a bhí san árthach mór agam ach fíon!” Do stad sé, níor labhairt éinne eile go ceann tamaill. Bhí firín beag geanncach dubh ann agus é ag féachaint go cas agus go canncrach agus go drochaigeanta:—

“Cad í an bhreab a tugadh duit as an mbréig sin a dh’ínsint?” ar seisean. “Ná fuil ’ fhios agat go maith gurb iad an cúigear iasachta úd a tháinig aneas in éineacht leis an siúinéir sin, Íosa, do thug an fíon san leó mar bhronntanas don chóisire, agus an measfá a chur ’na luí ar a bhfuil anso anois gurb amhlaidh a dhein an siúinéir fíon den uisce!” “Bhí cúigear eile seirbhíseach ann ag tarrac an uisce in éineacht liomsa. Bhí sé árthaí móra ann le líonadh, árthach don duine againn. Chonacadar go léir an rud a chonacsa. Fuaradar go léir balaithe an fhíona ag teacht as an uisce chómh luath agus adúradh an focal, ‘Beiridh ag triall ar an bhfear tís é.’” Chómh luath agus a bhí an focal san ráite aige thug sé a chúl ar an bhfear geanncach agus d’imigh sé.

Do labhair an fear geanncach arís. “Seisear acu!” ar seisean. “Bhí an scéal olc go léir againn anso i Nasaret an fhaid ná raibh ann againn ach é féinig. Sin cúigear tabhartha leis aige anois. Ní bhfaighidh siúinéirí na háite seo aon obair le déanamh feasta anso. Caithfimíd go léir imeacht go dúthaigh éigin eile.”

Do leanadar ag cainnt ar an gcuma san. Tháinig tuilleadh. Do deineadh tuilleadh cainnte. Bhí na daoine ag teacht agus an chainnt ag méadú agus ag dul i ngéire go dtí go raibh an baile beag ’na chíréip. Éad, éad, éad orthu go léir! mar gheall ar an gcreidiúint a bheadh ag Íosa, an siúinéir, feasta; agus ’ fhios acu, dar leó, ná raibh ann ach duine mar aon duine eile acu féin.

Níorbh fhada gur fágadh gan chúis éada iad. D’imigh an Slánaitheóir uathu, mar adeir Eóin sa tSoíscéal:—

“Ansan do chuaigh sé síos go Caphárnum, é féin agus a mháthair agus a bhráithre agus a dheisceabail, agus d’fhanadar ann beagán laethanta.”

Bhí Caphárnum ar bruach locha Genesareit, tímpall deich míle soir ó thuaidh ó Nasaret, ar an dtaobh thuaidh den loch in aice na háite ’na dtéann an abha, Iórdan, isteach sa loch. Ansan is ea ’ bhí an bheirt deisceabal, Aindréas agus Símón, ’na gcónaí sarar leanadar Íosa. “Síos go Caphárnum,” adeir an Soíscéalaí, mar tá titim an tailimh, nú an fhánaidh, síos ó chnucChármeil, agus ó Nasaret, go Caphárnum.

D’fhágadar go léir Nasaret, Íosa agus a chúigear deisceabal, agus a bhráithre, agus a Mháthair. Clann driféar do Mhuire Mháthair ab ea cuid de sna bráithribh sin. Do chuir an mhíorúílt úd an fhíona a leithéid d’éad agus d’fheirg ar shiúinéiríbh agus ar cheárdaithibh eile Nasareit nár mhaith le héinne de mhuíntir Íosa fanúint san áit.

Níor fhan Íosa i bhfad i gCaphárnum, ach an fhaid a bhí sé ann do dhein sé mórán míorúiltí. Ní ínstear cad iad na míorúiltí a dhein sé ann an uair sin, ach chífar ar ball gur mhíorúiltí móra iad agus gur mhíorúiltí iúntacha iad, agus gur dhein sé mórán acu dá ghiorracht a bhí an aimsir a dh’fhan sé san áit an uair sin. Níor fhan sé ann i bhfad. Bhí an Cháisc ag teacht. Bhí muíntir na tíre go léir ag dul ó dheas go dtí cathair Ierúsaleim chun oibre na Cásca ’ dhéanamh, ’sé sin Iúdaígh uile na tíre. Iúdaígh ab ea muíntir Ghaililí. Bhí buíona móra dhíobh san ag gluaiseacht ag dul go Ierúsalem. Do ghluais Íosa in éineacht le buín acu. Do ghluais sé mar aon duine eile den bhuín. Pé míorúiltí a bhí déanta aige i gCaphárnum bhí trácht i gCaphárnum orthu, ach ní raibh aon trácht fós orthu lasmu’ den áit sin. Bhí a ngnó féinig ag déanamh buartha don chuid eile den bhuín lenar ghluais sé, agus níor chuireadar aon tsuím ann seochas aon fhear eile.

Do shrois an bhuíon san cathair Ierúsaleim. Chuaigh an Slánaitheóir suas láithreach chun an teampaill. Ach ba de threibh Iúda é agus níorbh fhéidir d’éinne dul isteach in sna háiteannaibh naofa den teampall ach do sna Lebhíteachaibh.

Nuair a rugadh na hIsraélíteacha chun siúil sa bhraighdineas do leathadh amach iad ar fuaid tíortha iasachta. Nuair a tugadh cead dóibh teacht abhaile as an mbraighdineas d’fhan a lán acu gan teacht. In aimsir ár Slánaitheóra bhí Iúdaígh ’na gcónaí anso ’s ansúd ar fuaid na ndúthaí, ins gach aon bhall, chómh fada ó thuaidh le Damascus agus le hAntioch agus i bhfad soir ó sna háiteannaibh sin, leis. Nuair a thagadh na Iúdaígh sin go Ierúsalem chun gnóthaí na Cásca ’ dhéanamh, nú gnóthaí aon fhéile eile i gcaitheamh na bliana, ní bhíodh ar a gcumas na bhictimí do thabhairt leó chun na n-íbirtí do dhéanamh. Is é rud a dheinidís ná an t-airgead a thabhairt leó agus na bhictimí do cheannach i gcathair Ierúsaleim. Bhíodh súil leó agus bhíodh lucht na bhictimí do dhíol ag feitheamh leó agus na bhictimí ollamh acu dhóibh. Nuair a bhíodh an tsúil ag na díolthóiríbh leis na ceannaithibh go mbíodh aithne acu orthu ó sna bliantaibh a bhíodh imithe, thugaidís na bhictimí go dtí an teampall agus bhídís ansúd acu in aice an teampaill nuair a thagadh na ceannaitheóirí agus ní bhíodh aon ríghneas sa ghnó. An fhaid a bhíodh an díol agus an cheannaíocht ar siúl ba mhar a chéile an áit agus áit aonaigh. Le himeacht aimsire, i ndiaidh ar ndiaidh, do shleamhnaigh an díol agus an ceannach agus an t-aonach ar fad, isteach i gcúirtibh íochtaracha an teampaill mhóir, i dtreó go raibh an áit bheannaithe dá díbheannú.

Isteach in sna cúirtibhíochtaracha san is ea ’ chuaigh an Slánaitheóir an uair sin. Chonaic sé an t-aonach. Na díolthóirí agus na ceannaitheóirí, na ba, agus na gamhna, agus na caoire, agus na huain, agus na reithí agus na colúir, gach aon tsaghas ruda a bhí oiríunach nú riachtanach chun na n-íbirtí ’ dhéanamh. Na díolthóirí ag moladh na n-ainmhithe a bhí acu á dhíol. Na ceannaitheóirí dhá lochtú, dhá rá go rabhadar ródhaor, nú dhá dhéanamh amach ná rabhadar oiriúnach don íbirt mar ná rabhadar gan locht, nú ná rabhadar díreach mar ba cheart iad a beith de réir dlí Mhaoise. Aighneas á dhéanamh i dtaobh an airgid. Lucht an airgid do shóinseáil ansúd i leataoibh agus búird acu agus mionairgead acu ar na bórdaibh agus an t-airgead ná raibh mion, nú ná raibh sa riocht ’nar cheart é ’ bheith de réir dlí na cathrach, iad dhá shóinseáil don mhuíntir gur theastaigh san uathu, agusgaimbínacu á bhaint amach i dtaobh na sóinseála. Gach éinne ag aighneas agus ag labhairt chómh hárd agus d’fhéad sé labhairt chun a ghnótha féinig a dhéanamh níba thúisce ná mar a déanfí gnó éinne eile. Ba ag búirthigh, gamhna ag béicigh, caoire agus uain ag méiligh, gadhair ag cómhrac agus agamhastraigh, daoine ag coímheascar agus ag spídiúchán ar a chéile agus ag eascainí; an áit lán de chré agus de shalachar, fé chosaibh daoine agus beithíoch; agus fúthu go léir thíos an t-úrlár breá uasal cloiche, déanta go hórnáideach, in onóir do Dhia, den obair theisill dob uaisle agus ba dhaoire dá raibh le fáil an uair sin!

Sin é an radharc a chonaic an Slánaitheóir an lá san nuair a chuaigh sé isteach i gcúirtibh íochtaracha an teampaill. Níor thoil leis an radharc a dh’fholag. Níorbh aon mhaith dho labhairt leis an sloigisc sin. Bhí a leithéid de challóid agus de ghleó agus d’fhothram ann ná haireódh duine a ghlór féin mara labhradh sé an-árd. Do thóg an Slánaitheóir lán a ghlaice de théadaibh fada caola a bhí ar an dtalamh agus do chas sé ar a chéile iad i dtreó gur dhein sé mar ’ bheadh sciúirse dhíobh, ansan do chrom sé ar idir dhaoine agus beithígh do bhualadh agus do chomáint roimis go dtí gur chomáin sé amach as an áit iad. Bhí lucht an airgid do shóinseáil ann agus an t-airgead ’na chárnánaibh ar a mbórdaibh. Do leag sé na búird agus do steall sé an t-airgead ar fuid an úrláir. Níor chuir éinne ’na choinnibh. Ní dheinidís ach féachaint san aghaidh air agus ansan rith uaidh. Bhí daoine bochta ann agus iad ag díol na gcolúr leis na daoinibh bochta ná bíodh ar a gcumas bó ná caíora do cheannach i gcómhair íbirte. Do labhair sé réidh leó san. Níor chomáin sé iad mar a chomáin sé an chuid eile. Ní duairt sé leó ach “Tógaidh chun siúil iad san agus ná bíodh tigh ceannaíochta agaibh á dhéanamh de thig m’Athar.”

Chuir sé an gnó go léir agus na daoine go léir lasmu’ de sna cúirtibh sin.

Ní fheicim go dtugann éinne míorúilt ar an ní sin a dhein an Slánaitheóir an uair sin. Measaim féinig gur mhíorúilt ana-mhór é. Bhí daoine stuacacha drochaigeanta, agus iad dána láidir neamheaglach, sa chruinniú a bhí ansúd an lá úd. Bhí fir chróga neartmhara ann. Cad ’na thaobh nár iompaigh duine nú beirt acu, nú cúigear, nú deichniúr acu, agus é ’ láimhseáil? Cad ’na thaobh, do sna fearaibh sin go léir, gluaiseacht roimis, amach as an áit, díreach mar a ghluais na caoire agus na huain? Measaim gur le neart a thoile féinig a ghluaiseadar roimis ar an gcuma san; an toil lena dtógadh sé an duine marbh ón mbás. Míorúilt mhór ab ea an gníomh san. Agus b’é toil an tSlánaitheóra an gníomh a dhéanamh ar an gcuma san chun a chur in úil do sna daoinibh úd, agus dúinn go léir, cad é an díogras ba cheart don duine a bheith aige chun onóra ’ thabhairt do theampall Dé.

Ach seo rud agus táim ag éisteacht leis riamh, ón gcéad lá úd fadó nuair a hínseadh an scéal dom agus me im leanbh. Tháinig na Iúdaígh chuige agus chuireadar ceist chuige. “Cad é an cómhartha atá agat le taispeáint dúinn a thabharfadh údarás duit chun an ghnímh sin a dhéanamh?” Tabhair fé ndeara an cheist sin. Dá mbeadh aon fhear eile an uair sin tar éis dul isteach ansúd sa chúirt úd agus breith ar sciúirse agus cromadh ar na daoine do bhualadh leis an arm san, agus bheith dhá mbualadh go dtí gur chomáin sé amach as an áit iad, cad a dhéanfadh na Iúdaígh leis? Cad a dhéanfadh giúistísí aon tíre leis? Cad a dhéanfaidís leis ach breith air agus é ’ chur isteach sa phríosún agus an dlí ’ chur air agus é ’ dhaoradh i mbriseadh na síochána? An chéad uair riamh a hínseadh an scéal dom bhí iúnadh orm a rá nárbh é sin rud a dhein na Iúdaígh. Gan amhras is é ba mhaith leó a dhéanamh. Cad ’na thaobh nár dheineadar iarracht éigin ar é ’ dhéanamh? Níl ach aon fhreagra amháin ar an gceist sin. Níorbh é a thoil naofa go ndéanfaidís é. Nuair a bhí sé dhá mbualadh agus dhá gcomáint amach a cúirt an teampaill níorbh é a thoil naofa aon duine acu do dhéanamh aon chur ’na choinnibh. Ar an gcuma gcéanna níorbh é a thoil naofa leogaint do sna Iúdaígh a dhéanamh ach teacht go húmhal agus go smachtaithe agus a fhiafraí dhe cad é an cómhartha údaráis a bhí aige le taispeáint dóibh. Toil naofa an tSlánaitheóra féinig a bhí ag stiúrú na hoibre go léir. D’iarradar cómhartha údaráis, cómhartha údaráis ó Dhia. Thug sé dhóibh cómhartha, níor chómhartha údaráis ó Dhia é, áfach, ach cómharthacómhachtaDé féin. “Leagaidh ar lá an teampall so,” ar seisean, “agus cuirfeadsa suas arís é in aon trí lá amháin.” Gan amhras dá mbeadh ar a chumas an gníomh san a dhéanamh ba chómhartha é go raibh cómhacht ó Dhia aige chun an teampaill sin do chosaint ar shárú. Bhí an cómhartha fírinneach sa chéill sin ach níor chreideadar é. “Thug an rí Héród seacht mbliana agus daichead ag cur an teampaill seo suas agus chuirfása suas é in aon trí lá amháin!” Thug sé an cómhartha fíor dóibh agus níor ghlacadar é.

Bhí an cómhartha fíor sa chéill sin. Níor mhór do dhuine cómhacht ó Dhia a bheith aige chun an teampaill sin do chur suas in aon trí lá amháin. Ach dá mbeadh duine marbh, sínte san uaigh, agus ansan, go n-éireódh sé beó as an uaigh sin i gcionn trí lá, LENA CHÓMHACHT FÉINIG, níor mhór do É FÉIN A BHEITH ’NA DHIA. Bhí an dá bhrí le cainnt an tSlánaitheóra an uair sin agus gach brí acu, fé leith, fíor ’na shlí féinig. Níor ghlac na Iúdaígh an chéad bhrí. Níor chuímhníodar in aon chor ar an mbrí eile. Is fíor gur éirigh Críost Mac Dé ón mbás lena chómhacht féinig, mar bhí sé, agus tá sé, ’na Dhia. Agus ós fíor é sin is fíor é siúd, a fortiori.

Nótaí

Cad é sin duitse agus dómhsa san?: PUL pointed out in his Notes on Irish Words and Usages, referring to a similar passage (cad é sin duitse sin? in PUL’s Sgéalaídheachta as an mBíoblaNaomhtha), that the final san/sin is not superfluous, as it replaces a whole clause, e.g. cad é sin duitse agus dómhsa gan a thuilleadh fíona bheith acu?
Dó nú trí ’ mheadrachaibh uisce: “two or three pails of water”. Trí ’ mheadrachaibh is a truncation of trí dhe mheadrachaibh.
Féna n-anál: “under their breath”. Note the failure to use the correct dative, anáil, twice in this passage.
Chun é ’ thabhairt le n-ól do: “to give it to him to drink”. Note that WM Irish prefixes n to ithe and ól, where other dialects and the CO prefix h.

Foclóirín

amanarthar: “the day after tomorrow”, or amanathar in the CO. An lá amanarthar, “the day after tomorrow” or, in context, “two days later”.
amhastraím, amhastrach: “to bark”. Note the verbal noun is feminine, and so we findag amhastraigh /əgaustərigʹ/ in the dative, a distinction not observed in the CO.
Antioch: Antioch, now Antakya in Turkey, a city that later became one of the early centres of Christianity.
bárr, barra: “top”. Barra is a variant of bárr in WM Irish, more frequently used in the dative. Pronounced /bɑ:r, bɑrə/.
béicim, béiceach: “to shout, cry out”. Note the verbal noun is feminine, and so we findag béicigh /ə bʹe:kʹigʹ/ in the dative, a distinction not observed in the CO.
bhictim: “sacrificial victim”. A clearly Anglophone word is used here, where íobartach is recommended in the CO.
bórd: “table”, with búird in the plural, where the CO has bord and boird.
braon: “drop”, with braonacha in the plural, where the CO has braonta.
búirtheach: “an act of bellowing, roaring”, or búireach in the CO. The th is preserved, as the pronunciation is /bu:rʹhəx/ in traditional WM Irish. Note that as a feminine verbal noun, it becomes ag búirthigh /ə bu:rʹhigʹ/ in the dative, a distinction not observed in the Standard, which has ag búireach.
callóid: “commotion”.
canncrach: “cantankerous”, or cancrach in the CO. The editing approach here is to use a double n to show a diphthong, /kauŋkərəx/.
Caphárnum: Capernaum, a filling village on the northern shores of Lake Galilee.
cara: “friend”. Note PUL’s use of the traditionally correct genitive carad and dative caraid.
cárnán: “heap, mound”.
cas: “curly”, but also “bad-tempered”.
ciall: “meaning”. Sa chéill sin, “in that sense, thus”.
cóisire: “wedding banquet”, or cóisir in the CO. The genitive here is cóisreach, where the CO has cóisire.
cosmhail: “likely, apparently so”, or cosúil in the CO. Róchosmhail, “highly likely”. IWM shows that /kosvilʹ/ was the pronunciation of Amhlaoibh Ó Loingsigh. The editing policy here is to keep the smh where it stood in the original (cosmhail remains cosmhail), but to use where samh stood in the original in cognates of this word (cosamhlacht becomes cosúlacht).
cruadas: “hardness, severity”, or cruas in the CO. The traditional spelling was cruadhas, but PUL stated in his Notes on Irish Words and Usages that the pronunciation is with an unlenited d, and the word so appears in the original text of Críost Mac Dé.
cuireadh: “an invitation”, spelt cuire in the original; pronounced /kirʹi/.
cúirt: “court”. The plural is found in dictionaries as cúirteanna, but PUL has cúirtibh in the dative plural here.
Damascus: Damascus, Syria. The CO has contrived the form An Damaisc.
deasca: “gleaning, dregs”. De dheascaibh, “on account of, in consequence of”.
deinim, déanamh amach: “to make out”. This is used in the sense of “pretend” here—a sense not give in dictionaries for this phrase, which indicate that it can mean “to make out” in the sense of “discern” (“to make out a sound”), and “to head out”. PUL’s use here appears to reflect English influence.
díbheannaím, díbheannú: “to defile, desecrate”, a word not given in dictionaries.
driofúr/drifiúr: “sister”, or deirfiúr in the CO. Note the genitive plural driféar here.
dul: “condition, state”. Ar aon dul, “in the same condition, state, situation”.
En-Gannim: Ein-Ganim, a city identified with Jenin in the north of the West Bank of Palestine today.
fánaidh: “slope”, or fána in the CO. Pronounced /fɑ:nigʹ/. The historical dative has replaced the nominative in WM Irish. Le fánaidh, “down, downwards”.
gaimbín: “exorbitant interest”, or “gombeen” in Hiberno-English. Spelt gambín in the original.
geanncach: “snub-nosed; surly”, or geancach in the CO. Pronounced /gʹauŋkəx/.
gleó: “noise; hubbub”.
íochtarach: “lower; deeper, more remote”.
ionchas: “expection”. Pronounced /unəxəs/. Le hionchas go, “in the expectation or likelihood that”.
láimhseálaim, láimhseáil: “to manage, handle; to grapple with, attempt to bring under control”.
lasmu’: “outside, beyond”, or lasmuigh in the CO. PUL used the spelling lasmuich, possibly to avoid giving the impressing there was a g in this word. Given that his spelling varied from both the classical and modern spellings, the editing approach used here is to show the pronunciation, /las’mu/.
leighisim, leigheas: “to remedy, cure”, leigheasaim, leigheas in the CO.
luas croí: possibly “panic” here.
meadar: “wooden vessel, pail”, with meadracha in the plural.
méileach: “bleating (of lambs)”. Note that as a feminine verbal noun, this becomesag méiligh /ə mʹe:lʹigʹ/ in the dative, a distinction not observed in the CO.
putharnach: “act of puffing”, or putháil in the CO.
reithe: “ram”.
salachar: “dirt”, pronounced /slɑxər/.
saolta: “worldly”. Náire shaolta, “a public scandal”.
sáraím, sárú: “to violate, profane”.
scaoilim, scaoileadh: “to release, let go”. Rud a scaoileadh thort, “to circulate or pass something round”, as of a story.
sciúirse: “scourge”.
seochas: “besides, other than”, or seachas. Spelt seachas in the original, but pronounced /ʃoxəs/.
Sichem: Sechem, a city identified with Tell Balatah, near Nablus in the West Bank of Palestine today.
sloigisc: “riff-raff, rabble”.
sóinseálaim, sóinseáil: “to change”, especially of mponey.
tairrigim, tarrac: “to pull, draw”, or tarraingím, tarraingt in the CO. Pronounced /tarʹigʹimʹ, tɑrək/.
talamh: “ground.” PUL consistently uses a slender l in the genitive, tailimh.
teiseall: the phrase obair theisill is unusual in that it is specially footnoted in the original work as meaning “mosaic work”, or mósáic in the CO. That fact that the word needed to be footnoted indicated that teiseall doesn’t have any acknowledged meaning in Irish. Teiseall seems to be a gaelicisation of the Latin word tessella, meaning “little mosaic tile”.
thar: “through, across, past”. Thórsu, /ho:rsə/, “beyond them”, equivalent to tharsta in the Standard.
tigh: “house”, or teach in the CO, where the historical nominative is used.
tíos: “housekeeping”. Fear tís, “house steward”.
titim: “lie, slope”. Titim an tailimh, “the lie of the land”.
trioscán: “furniture”, or troscán in the CO.

Críost Mac Dé 8

Caibideal a hOcht.

Na Cathanna; An Dréimire.

An fhaid a bhí Críost sa bhfásach ag déanamh an troscaidh; agus ansan, ag buachtaint ar an áirseóir in sna cathannaibh, dhá thaispeáint do sna Críostaithibh conas bua do bhreith ar an namhaid gcéanna i gcathannaibh mar iad, bhí Eóin amu’ ar bruach abhann Iórdain agus é ag baisteadh na ndaoine chun aithrí, agus ag éisteacht leó ag déanamh faoistine ’na bpeacaíbh, agus é coitianta ag seanmóin dóibh, agus a chainnt ag dul trína gcroithibh, agus an t-aon ní amháin aige á chimeád os a gcómhair i gcónaí, “deinidh an aithrí mar tá ríocht Dé buailte libh!” Agus bhí an chainnt chéanna úd ag dul ó bhéal go béal thiar i gcathair Ierúsaleim, gach éinne dhá rá gurbh é an Messiah é.

Bhí na Fairisínigh ag éisteacht leis an bhfocal san. Ní chreidfidís an focal. “Cad a bhéarfadh go dtiocfadh an Messiah sa riocht san! i riocht an árrachtaí sin a bhí ag imeacht ar an gcuma san ’na dhuine buile leathlomrachta! Cá bhfuil an chómhacht a bheidh tímpall ar an Messiah nuair a thiocfaidh sé! Cá bhfuil an chómhacht agus an mhórgacht agus an armáil a chuirfidh fé chois agus fé smacht an domhan go léir, an chómhacht a chuirfidh amach as an gcathair naofa so na Rómhánaigh agus gínte págánacha an domhain, agus do chuirfidh suas sliocht Ábrahaim san uachtaránacht atá geallta ag Dia dhóibh!”

Do leanadar ag cainnt ar an gcuma san ar feadh i bhfad agus ag diúltú d’aon tsuím a chur sa chainnt a bhí go hárd i mbéal gach éinne ach iad féin, gurbh é an Messiah, gan aon mhearathall ar domhan, an fear uathásach san a bhí ag baisteadh na ndaoine amu’ ar bruach abhann Iórdain. Fé dheireadh do chuímníodar gurbh fheárr daoine éigin creidiúnacha ciallmhara do chur amach chun na háite chun go bhfeicfidís é agus chun go bhfiafróidís de, lom díreach, arbh é an Messiah é. Dá n-abradh sé gurbh é, d’fhéadfaidís an dlí ’ chur air láithreach agus breith air agus é ’ chur isteach sa phríosún agus é ’ dhaoradh i ndiamhasla. Chuirfeadh san deireadh leis an ndíobháil phoiblí a bhí aige á dhéanamh, ag mealladh na ndaoine le héitheach. Do ceapadh na teachtairí. D’imíodar amach. Thánadar chun na háite ’na raibh Eóin. Gan amhras dheineadar a lán cainnte ná fuil curtha síos sa tSoíscéal. Gan amhras dúradar leis mar seo: “Tá an uile dhuine dhá rá gur tusa an Messiah. Innis an fhírinne dhúinn, an tu?” Cheapadar, ní nách iúnadh, go ndéarfadh sé go dána, “Is me cheana.” Cheapadar gurb amhlaidh a bheadh áthas air an onóir sin a dh’éileamh do féin; gurbh in é a bhí uaidh; gurbh é féin, b’fhéidir, a chuir na ráflaí ar siúl á rá gurbh é an Messiah é. Fuaradar freagra ná raibh aon choinne in aon chor acu leis, “O ní me! ní me in aon chor! Ní me an Messiah! Faire go deó! Cad a chuir an ní sin in úr gceann! Mise an Messiah!! Aililiú! Cé ’ fhéadfadh cuímhneamh ar a leithéid!” Bhain an freagra san an anál astu. Gan amhras duairt sé an fhírinne, dar leó, nuair aduairt sé nárbh é an Messiah é. Ba léir dóibh ná duairt sé féinig riamh gurbh é an Messiah é, agus ba léir dóibh ná raibh aon lorg in aon chor aige ar éinne eile dhá rá gurbh é an Messiah é; an socrú úd a bhí déanta acu i dtaobh an diamhasla agus an phriosúin do thit sé as a chéile. Cad a bhí le déanamh acu? Níor mhór dóibh eólas éigin ’ fháil uaidh féinig ar cad chuige dho bheith ag déanamh an chur thrí chéile go léir. Dá gcuiridís ceist eile chuige b’fhéidir go ndéarfadh sé rud éigin a thabharfadh greim dlí dhóibh air. Bhí ’ fhios acu, sara nduairt na daoine gurbh é an Messiah é, go mbídís dhá rá go láidir gurbh é Elias é. Dá n-abradh sé anois gurbh é Elias é bheadh greim dlí acu air bíodh ná beadh ar a gcumas diamhasla ’ chur ’na leith, bheadh greim dlí acu air mar d’fhéadfaidís, dar leó, a chur ’na leith go raibh sé ag ínsint éithigh agus ag cur na ndaoine amú.

“An tu Elias?” ar siad.

“Ó, ní me! ní me in aon chor!” ar seisean. Do thit an socrú san as a chéile orthu chómh maith leis an socrú i dtaobh an diamhasla. Dheineadar a machnamh arís. Dá bhféadaidís a chur ’ fhéachaint air a rá gur dhuine mór éigin é, d’fhéadfaidís, dar leó, an t-éitheach a chur ’na leith. Chuímhníodar ar an bhfáidh úd a gheall Maois a thabharfadh Dia do chlaínn Israéil.

“An tu an fáidh a gheall Maois dúinn?” ar siad.

“Ó ní me! ní me in aon chor!” ar seisean.

Bhí buaite orthu. Do theip orthu cuímhneamh ar aon cheist eile do thabharfadh aon ghreim dóibh air. Cheapadar go mb’fhéidir go dtabharfadh sé féin dóibh freagra éigin a thabharfadh dóibh an greim a bhí uathu.

“Cé hé thu, más ea?” ar siad. “Tabhair eólas éigin dúinn ort féin i dtreó go bhféadfaimíd freagra ’ bhreith linn chun na n-uasal a chuir anso sinn. Cé hé thu in aon chor?” Ansan is ea do tugadh dóibh an freagra do mhíll ar fad iad:—

“Guth duine ag glaoch sa bhfásach is ea me,” ar seisean, “agus is í glao a thugaim ná, ‘deinidh slí an Tiarna do dhíriú!’”

Bhí buaite orthu. Ní raibh sa bhfear san ach guth, guth duine ag glaoch sa bhfásach. Níorbh fhéidir greim ’ fháil ar ghuth. Níorbh fhéidir guth do chur sa phríosún, go mór mór, níorbh fhéidir locht ’ fháil ar an bhfocal adeireadh an guth, “deinidh slí an Tiarna do dhíriú.” Bhí scéal leamh acu ag dul thar n-ais ag triall ar na huaislibh. Cheapadar focal éigin bunúsach a bheith acu. “Ní tu an Messiah,” ar siad.

“Ó ní me! Ní me in aon chor!” ar seisean, agus uathás ’na ghlór mar gheall ar a chuímhneamh go ndéarfadh éinne gurbh é.

“Agus ní tu Elias,” ar siad.

“Ní me! Ní me go deimhin!” ar seisean.

“Agus ní tu an fáidh úd,” ar siad.

“Imbriathar nách me,” ar seisean.

“Agus,” ar siad, “cad chuige dhuit bheith ag déanamh baiste? Cad é an t-údarás atá agat chuige sin nuair nách tu an Messiah ná Elias ná an fáidh úd?” Ansan thug sé eólas dóibh, ach níor thuigeadar an t-eólas:—

“Baiste in uisce is ea an baiste a dheinimse,” ar seisean, “ach tá anois beó ar úr measc,” ar seisean, “fear, agus níl aon aithne agaibh air. Tá an fear san ag teacht im dhiaidhse, bíodh go bhfuil tosach aige orm, agus nách fiú mise go ndéanfainn iall a bhróige do scaoileadh.”

Do dhall an chainnt sin iad. Níor thuigeadar aon fhocal den chainnt sin, bhíodar ag féachaint ar a chéile agus ag féachaint ar an bhfear lom láidir leathnochtaithe a bhí os a gcómhair, agus bhíodar ag breithniú na bhfocal a bhí ráite aige. “Fear ag teacht ’na dhiaidh?” “Fear atá ’na dhiaidh agus atá roimis!” “Fear atá ’nár measc agus ná fuil aithne againn air?” “As a mheabhair atá sé.” Tá a mheabhair ag leathadh air agus ní haon iúnadh san. Féach an cor atá air, agus an fhéachaint bhuile atá ’na shúilibh.” D’imíodar uaidh agus thugadar aghaidh siar arís ar chathair Ierúsaleim. Nuair a chuadar abhaile d’ínseadar do sna huaislibh i gcathair Ierúsaleim cad é an saghas an duine buile a bhí ag baisteadh na ndaoine thoir in aice Bhetánia, ar bruach abhann Iórdain, agus ag cur na ndaoine chómh mór as a meabhair agus ’ bhí sé féin, le fiantas na cainnte a dheineadh sé.

Do bhreithnigh na huaisle agus na daoine léannta an scéal nuair a hínseadh dóibh é. B’fhéidir go nduairt duine de sna huaislibh sin, as a mhachnamh, agus as a bhreithniú:—

“De réir na dtargaireachtaí go léir, a uaisle, tá an t-am ann chun an Mhessiah do theacht. Is eól don uile dhuine san a bheith amhlaidh. Tá ’ fhios ag an nduine buile úd thoir ar bhruach abhann Iórdain san a bheith amhlaidh. Dhein sé an iomad machnaimh ar an Messiah. Do chuir an machnamh as a mheabhair é. Ansan le neart an mheascáin mearaí a tháinig air do buaileadh isteach in’ aigne gurbh é féin an Messiah. Titeann nithe den tsórd san amach uaireanta, mar is eól dúinn go léir.”

“Tá san maith go leór, a uasail,” arsa duine de sna teachtairíbh, mar a mheasaim, “ach dá mbeithá ag féachaint air nuair ’ fhiafraíos-sa dhe, lom díreach, arbh é an Messiah é ní déarfá gur mheas sé gurbh é. Ní fheaca riamh diúltú chómh dian, chómh seasmhach. Ní fheaca riamh iúnadh agus alltacht ar dhuine chómh mór leis an iúnadh agus leis an alltacht a bhí air mar gheall ar éinne dhá mheas gurbh é féinig an Messiah, ní hea ach a rá go gcuímhneódh éinne ar a leithéid de cheist a chur chuige.”

“Cé hé an fear so adeir sé atá ag teacht ’na dhiaidh, agus go bhfuil tosach aige air féinig, agus nách fiú é go leogfí dho iall bróige an fhir sin do scaoileadh?” arsa duine éigin eile, mar ’ mheasaim.

“D’airíos-sa,” arsa duine eile, mar ’ mheasaim, “go bhfeacthas fear ag teacht chun na habhann, i dteannta na nGaililéach, agus gur iarr an fear san ar an nduine buile é ’ bhaisteadh, agus gur éirigh aighneas eatarthu, agus go nduairt an duine buile: ‘Is agatsa atá mise do bhaisteadh ar dtúis,’ nú focal éigin mar sin; ach sa deireadh gur bhaist an duine buile an fear ó Ghaililí, agus chómh luath agus ’ tháinig an Gaililéach aníos as an uisce gur airigh na daoine tóirthneach.”

Measaim gur deineadh a lán aighnis den tsórd san nuair a tháinig na teachtairí thar n-ais ón abhainn, agus gurbh é deireadh an aighnis go ndúradar go léir ná raibh in Eóin ach duine buile agus gur fhágadar mar sin an scéal.

Ach an fhaid a bhí an t-aighneas san ar siúl sa tSanhedrim, i gcathair Ierúsaleim, bhí gnó eile ar siúl lastoir ar bruach Iórdain. An lá tar éis an lae a bhí teachtairí an tSanhedrim ann, do thárla go raibh Íosa ann agus é ag siúl, fé mar a bheadh sé ag teacht tar n-ais ón áit ’nar chuir an t-áirseóir na cathanna air. Do chonaic Eóin é. Chómh luath agus ’ chonaic sé é do labhair sé “Féach Uan Dé! ar seisean. “Féach,” ar seisean, “an tÉ a thógann peacaí an domhain!” D’airigh na Iúdaígh a bhí ’na thímpall an focal “Uan Dé,” agus chuímhníodar ar an bhfocal aduairt Isáias sa targaireacht a dhein sé ar pháis Chríost Mic Dé: “Seólfar É ar nós caeireach, chun an bháis, agus ar nós an uain i láthair na mbearbóirí, beidh sé ciúin” (Isáias liii. 7).

“Féach,” arsa Eóin, “sin é an tÉ go nduartsa ’na thaobh, ‘tá fear ag teacht im dhiaidh agus do cuireadh os mo chionn é, mar bhí tosach aige orm,’ agus níor aithníos é; agus fós do thánag ag tabhairt baiste an uisce dhíbhse, ionas go ndéanfí Eisean do thaispeánadh in Israél.”

D’airigh na daoine go léir a bhí ann an chainnt sin. Do thaispeáin Eóin an Slánaitheóir dóibh, d’innis an chainnt dóibh go soiléir gurbh é sin an tÉ úd go raibh na bóithre cama le díriú dho; an tÉ úd nárbh fhiú Eóin go leogfí dho iall a bhróige do scaoileadh. D’airíodar go léir an chainnt ach níor chorraigh éinne chun an tSlánaitheóra do leanúint. Ní duairt Eóin leó: “Imídh agus leanaidh É. Tá mo ghnósa déanta.” Ní duairt. D’fhág sé fé Íosa féinig iad a tharrac chuige le neart a ghrásta.

La ’rna mháireach a bhí chúinn bhí Eóin agus beirt dá dheisceabail ’na seasamh agus do shiúlaigh Íosa thórsu. Do labhair Eóin, “féach Uan Dé!” ar seisean. Chómh luath agus d’airigh an bheirt deisceabal an focal san d’fhágadar Eóin agus d’imíodar i ndiaidh Íosa. D’iompaigh Íosa agus chonaic sé iad ag teacht ’na dhiaidh. “Cé hé atá uaibh?” ar seisean leó. “Cá mbíonn tu id chónaí, a Rabbí?” ar siad san. Tagaidh agus feicidh,” ar seisean. Agus d’imíodar leis agus chonacadar an áit ’na raibh sé ’na chónaí.

Bhí sé ’na chónaí i gceann de sna bothaibh beaga a bhí an uair sin ar bruach abhann Iórdain. Ní dócha go raibh sa bhoth ach scailp déanta de ghéagaibh crann, mar dhíon ón ngréin i gcaitheamh an lae agus ón spéir i gcaitheamh na hoíche. Bhí craínn giúise ann go tiubh agus craínn failme, agus dheineadh duine scailp de sna géagaibh a bhíodh ar na crannaibh sin, agus ansan do leathadh an duine ar an dtalamh, fén scailp sin, a shúsa bhreá bhog ramhar, nú a bhrat a bhíodh déanta de sheithe nú de chlúmh camaill, agus shíneadh sé ar an súsa, nú ar an seithe, agus chodladh sé an oíche go sámh, agus d’éiríodh sé ar maidin go haibidh agus go hanamúil agus go dea-shláinteach. I mboth éigin den tsórd san is ea ’ bhí an Slánaitheóir ’na chónaí nuair aduairt sé leis an mbeirt úd dul leis agus an áit a dh’fheiscint. Bhí sé tímpall a ceathair a’ chlog um thráthnóna nuair a shroiseadar an both agus d’fhan an bheirt i bhfochair Íosa agus “thugadar an chuid eile den lá ’na theannta.”

Ní ínseann an Soíscéalaí cad air go rabhadar ag cainnt i gcaitheamh an lae as san go hoíche. D’fhéadfadh sé an uile fhocal dá gcainnt agus dá gcómhrá a dh’ínsint, dá mba mhaith leis é, mar bhí sé féin ar dhuine den bheirt. Eóin eile ab ea é, Eóin Soíscéalaí. Bhí sé ag gabháil le hEóin Baiste go dtí gur thaispeáin Eóin Baiste dho “Uan Dé,” ansan d’fhág sé Eóin Baiste ’na dhiaidh, an rud a theastaigh ó Eóin Baiste, agus do lean sé Uan Dé. Níor thug sé, sa tSoíscéal a scríbh sé, aon chúntas ar an aoibhneas a bhí ag an Slánaitheóir á chur ar an mbeirt i gcaitheamh an tráthnóna san. Ní ínseann sé sa tSoíscéal go raibh sé féin ar dhuine den bheirt; ach bhí. Bhí an úmhlaíocht ann. Níor mhaith leis bheith ag trácht air féin. B’fhéidir gur thuig sé nár bheag de chúntas ar an aoibhneas a cuireadh ar an mbeirt a dh’ínsint gur chaitheadar an tráthnóna i bhfochair Íosa; nárbh fhéidir d’aon tsaghas tuarascbhála ar aoibhneas dul thairis sin.

Aindréas ab ainm don duine eile den bheirt. B’iad san an chéad bheirt de dheisceabalaibh Íosa. Iascaire ab ea é, agus is ar loch Genesareit, a dh’fhág sé a bhád ’na dhiaidh an uair sin, agus tháinig sé, mar chách, chun go n-aireódh sé Eóin Baiste ag seanmóin agus chun go mbaistfí é. Bhí driotháir aige gurbh ainm do Símón. Bhí sé sin, leis, tar éis a bháid d’fhágáilt ’na dhiaidh in imeall locha Genesareit agus teacht, mar chách, chun éisteacht leis an seanmónaí agus chun baiste ’ ghlacadh. Ag siúl i measc na ndaoine dho do bhuail Aindréas uime. “Do fuaramair an Messiah,” arsa Aindréas, “tair liom go bhfeicir é.” Thánadar ag triall ar Íosa. Do labhair Íosa le Símón. “Is tusa Símón mac Ióna,” ar seisean, “Ní Símón a tabharfar ort ’na dhiaidh so mar ainm ach Céphas.” Is é brí atá leis an bhfocal Eabhraise “Iónas” ná “colúr,” agus leis an bhfocal “Céphas” ná “carraig.” Dá bhrí sin dob ionann cainnt an tSlánaitheóra agus dá n-abradh sé, as Gaelainn, “Is tusa Símón mac an cholúir. Ní Símón ná colúr, áfach, a tabharfar ort feasta ach Carraig.”

Bhí triúr deisceabal ag Críost um an dtaca san, Eóin Soíscéalaí agus an bheirt driothár, Aindréas agus Símón. Amáireach a bhí chúinn, nuair a bhí an Slánaitheóir ag gluaiseacht chun dul thar n-ais go Gaililí, do casadh air fear dárbh ainm Pilib, fear ó Bhetsáida, an áit ’na raibh an bheirt driothár, Aindréas agus Símón ’na gcónaí. “Lean mise,” arsan Slánaitheóir le Pilib; an túisce ’nar airigh Pilib an focal do lean sé an Slánaitheóir, gan oiread agus focal do rá. Bhí ceathrar deisceabal ag an Slánaitheóir ansan.

Bhíodar ag dul ó thuaidh go Gaililí. Bhí dhá bhóthar ó thuaidh, bóthar ó thuaidh fan na habhann, bóthar fada, bóthar a bhí ag casadh agus ag lúbadh de réir mar a bhí an abha ag casadh agus ag lúbadh. Bhí bóthar eile acu le gabháil dá mba mhian leó é, bóthar ó thuaidh díreach trí thír Shamaría. Cóngar mór ab ea an bóthar san, ach bhíodh sé cúntúrthach uaireanta mar gheall ar an mioscais a bhí ag na Samaratánachaibh agus ag na Iúdaígh dá chéile. Ní bhíodh an mhioscais róghéar ach nuair a bhíodh féile éigin leis na Iúdaígh ar siúl. Ní raibh aon fhéile ar siúl an uair sin agus do ghoibh an Slánaitheóir agus a cheathrar deisceabal an cóngar ó thuaidh ó Iericó go dtí Cana. Tháinig an chuallacht bheag go hárdaibh Ephraim agus bhíodar ag gabháil trí Bhetel, an áit ’na raibh Iácób ’na chodladh, na céadta blian roimis sin, nuair a chonaic sé, in aisling, an dréimire, agus na haingil ag dul suas agus ag teacht anuas, as na flaithis, ar an ndréimire sin. Chonaic an chuallacht Iúdach áirithe agus é ’na shuí ag bun craínn fígí. Bhí aithne ag Pilib air. Bhí caradas eatarthu. Ghlaeigh Pilib air:—

“A Natanaeil,” arsa Pilib, “Tá an Messiah fachta againn, an Messiah atá i dtargaireacht ó Mhaois agus ó sna fáidhíbh; Íosa, Mac Ióseph ó Nasaret is é é.”

“Ó Nasaret!” arsa Natanael, agus chuímhnigh sé láithreach ar Bhetlehem, gur i mBetlehem a béarfí an Messiah. “Ó Nasaret!” ar seisean arís, “An féidir aon ní fónta do theacht a Nasaret?” ar seisean. Níor dhein Pilib aon argóint i dtaobh an scéil, ní duairt sé ach, “tair go bhfeicir é.” Tháinig sé. Chómh luath agus ’ chonaic an Slánaitheóir é duairt sé an chainnt seo:—

“Féach an fíor-Israélíteach! an fear atá gan feall ann!”

“Conas ’ aithníonn tú me?” arsa Natanael. “Sarar ghlaeigh Pilib ort,” arsan Slánaitheóir, “nuair a bhís fén gcrann fígí, bhíos-sa ag féachaint ort.”

“A mháistir,” arsa Natanael, “is tu Mac Dé! Is tusa rí Israéil!”

Ní haon iúnadh linne, pé rud a thit amach fén gcrann go raibh an Slánaitheóir ag féachaint air. Ní heól dúinn, ná d’aon duine beó, ach don tSlánaitheóir agus do Natanael féinig, cad é an ní é. Tá deimhne againn ar an méid seo, áfach, ón bhfocal aduairt an Slánaitheóir, nárbh aon rud é gur gá do Natanael aon náire ’ bheith air ’na thaobh.

Ach do chuir focal an tSlánaitheóra iúnadh a chroí ar Natanael. Bhí ’ fhios aige ná raibh ach Dia amháin gurbh fhéidir do ’ fhios a bheith aige cad a thit amach fén gcrann. Chuir san ’ fhéachaint air an chainnt a rá, “Is tu Mac Dé.”

Ní foláir dúinn, áfach, a thuiscint nách ag cuímhneamh ar rúndiamhar na Tríonóide a bhí Natanael an uair sin. Bhí sé ag cuímhneamh ar an bhfocal a bhíodh i mbéalaibh na nIsraélíteach i gcónaí i dtaobh an Mhessiah, .i. “Mac Dé, Rí Israéil.”

Dá ndeineadh na Iúdaígh machnamh i gceart ar ráitibh an Bhíobla do chífidís go dtaispeánaid na ráite sin trí pearsana a bheith i nDia, agus gur phearsa de sna pearsanaibh sin an Messiah. Níor dheineadar an machnamh san. Nuair a thugaidís “Mac Dé” ar dhuine éigin oirirc do thuigidís leis sin gur dhuine é a bhí taithneamhach i láthair Dé, agus gurbh ionúin le Dia é, fé mar is ionúin mac len’ athair. Níor tháinig aon phioc dá chuímhneamh chúthu gurbh fhéidir an duine oirirc sin a bheith ’na Dhia agus cómhacht Dé agus nádúr Dé a bheith aige. Dá bhrí sin nuair aduairt an Slánaitheóir leó “go raibh cómhacht Dé aige;” “gurbh ionann é féin agus an tAthair” “Go raibh sé ’na Dhia”; d’éiríodar ar buile agus chuireadar diamhasla ’na leith. Bhí ’ fhios acu go raibh sé ’na dhuine, mar aon duine eile. Níor shéan sé féin riamh go raibh sé ’na dhuine, mar dob fhíor é. Ach d’oibrigh sé, os cómhair a súl, cómhachta, nárbh fhéidir d’éinne a dh’oibriú mara mbeadh cómhacht Dé aige, nú an chuid ba lú dhe, mara mbeadh cómhacht ó Dhia aige. Nuair ’ airigh Natanael an focal úd, “Nuair a bhís féin gcrann fígí do bhíos-sa ag féachaint ort,” do thuig sé gurbh amhlaidh a thug Dia an cumas radhairc sin do agus dá dheascaibh sin is ea aduairt sé “Is tu Mac Dé.” Dá mb’é an Messiah féin é, bhí a lán de sna Iúdaígh agus, bíodh gur thuigeadar go mbeadh cómhacht móra aige ó Dhia, níor mheasadar go mbeadh sé féinig ’na Dhia. Bhí a n-aigne chómh daingean san acu ar gan a bheith ann ach aon Dia amháin, i gcoinnibh na bpágánach go mbíodh na slóite déithe acu, nár chuímhníodar in aon chor ar nádúr Dé a bheith dochuimsithe agus an Tríonóid ró-Naofa ’ bheith ’na rúndiamhar, os cionn cumais tuisceana an duine.

Ach d’fhreagair Críos an focal aduairt Natanael agus duairt sé:—

“Creideann tú, a Natanaeil, toisc go nduart leat go rabhas ag féachaint ort agus tu fén gcrann fígí. Chífir nithe is mó ná san: chífidh sibh na flaithis ar oscailt agus aingil Dé ag dul suas agus ag teacht anuas ar Mhac an Duine.”

Do chonaic Iácób, in aisling, mórán aimsire roimis sin, an dréimire, agus na haingil ag dul an dréimire suas agus ag teacht an dréimire anuas, san áit sin díreach ’na raibh Críost agus Natanael ag cainnt an uair sin. Do fíoradh aisling Iácóib, agus do fíoradh focal an tSlánaitheóra nuair a cuireadh eaglais Chríost ar bun. Do chuir “Mac an Duine” an eaglais ar bun suas le dhá mhíle blian ó shin, agus táid na flaithis ar oscailt riamh ó shin, agus na haingil ag dul suas agus ag teacht anuas dréimire na sácraimíntí, ag tabhairt na ngrást anuas ar na Críostaithibh, anuas ar an Eaglais, “anuas ar Mhac an Duine” atá ’na chónaí san Eaglais sin a chuir sé féin ar bun. Ní gan fáth a chuir an Slánaitheóir an deimhniú dúbalta úd ar a chainnt nuair aduairt sé an focal san le Natanael an lá san, ansúd san áit ’na bhfeacaigh Iácób an dréimire úd agus na flaithis ar oscailt lastuas de. “Go deimhin deimhin adeirim libh,” ar seisean, “chífidh sibh na flaithis ar oscailt agus aingil Dé ag dul suas agus ag teacht anuas ar Mhac an Duine” (Eóin i. 51).

Foclóirín

Aindreás: St. Andrew, a fisherman and brother of St. Peter, the pair being the first of the disciples called by Jesus.
amáireach: “tomorrow”, or amárach in the CO. Amáireach a bhí chúinn, “the following day”.
argóint: “argument”, pronounced /ɑrə’go:ntʹ/.
árrachtaí: “monster, ravening beast”, or arracht in the CO. Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne shows this word is also used in the opposite meaning of “a good-for-nothing, puny person”, which may be sense intended here.
bearbóir: “barber, shearer”, pronounced /bʹarə’bo:rʹ/. In the meaning of “shearer”, this would be bearrthóir in the CO.
Betánia: Bethany beyond the Jordan, on the Jordan River above the Dead Sea, where John the Baptist baptised Jesus.
Betsáida: Bethsaida, a village or place on the northern shore of the Lake of Galilee. The exact location has not been identified by scholars.
both: “booth, hut”. Note the dative plural bothaibh here: Ó Dónaill’s dictionary gives bothanna as the nominative plural, but indicates that botha is a variant (in other words, the traditionally correct form).
Cana: Cana in Galilee, where Jesus performed his first miracle at a wedding. The location has not been positively identified by scholars.
Céphas: Cephas, meaning “rock” in Aramaic—PUL states the word is Hebrew here—an appellation given by Jesus to Simon Peter, and the origin of the name of Peter, the Greek translation of Cephas.
cóngar: “shortcut”.
cur thrí chéile: “confusion”.
diamhasla: “blasphemy”.
dochuimsithe: this word is given in Ó Dónaill’s dictionary as “boundless, illimitable”, but Dinneen has “incomprehensible”, which may be more the sense here.
Eabhrais: “Hebrew language”, pronounced /ɑvəriʃ/.
Eóin Soíscéalaí: St. John the Evangelist.
Ephraim: Ephraim, one of the tribes of Israel, which held territory in what later became Samaria.
failm: “palm”, or pailm in the CO. Pronounced /falʹimʹ/.
faire go deó!: “alas! the shame of it!”
fiantas: “nonsense”, or fiántas in the CO. This word was traditionally written fiadhantas; the síneadh fada in the CO seems unjustifiable.
fíge: “fig”, or fige in the CO. Crann fígí here means “fig tree”—which is also the form used in the CO—but PUL uses crann fíge in his translation of the Gospels.
Gaililéach: Galilean.
glao: “call”, feminine here, but masculine in the CO.
go deimhin deimhin: “verily, verily”, an emphatic phrase found in the New Testament.
Iónas: Jonah, a Hebrew name meaning “dove”. PUL gives both Iónas and Ióna as the name of Simon Peter’s father, Jonah.
ionúin: “dear, beloved”.
Israélíteach: “Israelite”, or Iosraeilíteach in the CO.
leamh: “insipid, uninteresting”.
leathaim, leathadh: “to spread”, but also, as shown in Ó Dónaill’s dictionary, “to become confused, indistinct”. Tá a mheabhair ag leathadh air, “he’s getting confused, losing his mind”.
leathlomrachta: “half-naked”, pronounced /lʹah-lomərəxtə/, leathnocht in the CO.
Loch Genesareit: Lake Gennesaret, or the Lake of Gennesaret, also called the Sea of Tiberias or the Sea of Galilee, in north-eastern Israel.
mearathall: “confusion”, or mearbhall. Pronounced /mʹarəhəl/ in WM Irish.
meascán mearaí: “bewilderment”.
millim, milleadh: “to destroy”, but also “to puzzle, confuse”. Note the long vowel in the preterite: do mhíll sé.
Natanael: Nathanael or Nathaniel, one of the 12 apostles of Jesus, usually identified with St. Bartholomew. The vocative is given in the original as a Natanael!, but edited here as a Natanaeil!
págánach: “pagan (adj)”, or págánta in the CO.
Pilib: St. Philip, one of Jesus’ disciples.
rá: “saying, utterance”, with ráite in the plural.
Rabbí: Rabbi, the form of address of a Jewish religious teacher, originally meaning “my master” in Hebrew. The CO has concocted the form raibí.
ramhar: “fat”, but also “thick” of cloth. Spelt reamhar in the original.
rúndiamhar: “mystery”, or rúndiamhair in the CO. Pronounced /ru:n-dʹiəvər/.
sácraimínt: “sacrament”. The Letiriú Shímplí version of PUL’s An Teagasg Críostaidhe points to a pronunciation of /sɑkri’mʹi:ntʹ/, although the original text here has sácramintí, with a long a, and An Teagasg Críostaidhe has both sacramínt and sácramínt. The pronunciation may be /sɑ:kri’mʹi:ntʹ/. There is no epenthetic vowel here, probably because the word is known in its English/Latin versions too.
Samaratánach: Samaritan, a native of Samaria. The Samaritans claimed to be descendants of Ephraim and Manasseh, sons of Joseph (founder of one of the 12 tribes of Israel), who escaped the deportation of the Israelites to Assyria in 722 BC.
Sanhedrim (an tSanhedrim): the Sanhedrim, the 71-member supreme court of Israel. This regularly appears as an tSanhedrim in the nominative here, as if feminine, but then we have teachtairí an tSanhedrim here also, as if masculine.
scailp: “den, hut”.
seanmónaí: “preacher”, or seanmóirí in the CO. Pronounced /ʃanə’mo:ni:/.
seasmhach: “steadfirst, firm, staunch”, pronounced /ʃasəvəx/.
Símón mac Ióna: St. Peter, originally called Simon, son of Jonah. Simon was a fisherman and the brother of St. Andrew, the pair being the first of the disciples called by Jesus.
sroisim, sroisiúint: “to reach”, or sroichim, sroicheadh in the CO. IWM and CFBB confirm the WM pronunciation is /sroʃimʹ, sro’ʃu:ntʹ/.
suas le: “close to, approximately”.
súsa: “rug”.
tagaim, teacht: “to come”. Note that PUL used the classical spelling tar in the imperative, a spelling that is adopted in the CO, but this has been edited here as tair, to give the WM pronunciation, /tɑrʹ/.
tóirthneach: “thunder”, or toirneach in the CO. Pronounced /to:rhnʹəx/. PUL commented in his Notes on Irish Words and Usages (p107) that he had never heard this word pronounced without its medial –th-.
Tríonóid: “Trinity”.

Críost Mac Dé 7

Caibideal a Seacht.

Eóin Baiste.

Cnuic agus sléibhte is ea an tír ar fad laisteas de chathair Ierúsaleim. Talamh ana-bhocht atá in sna gleanntaibh idir na cnuic sin. Cnapóga móra cailce is ea na cnuic, agus dá bhrí sin ní cré is mó atá in sna gleanntaibh ach cailc bhrúite. Ní fhásann puínn glasraí ar an gcailc bhrúite sin. Ní feictear uirthi ach paistí beaga de rud éigin i bhfuirm fraoigh anso agus ansúd, agus ansan, an chailc bhrúite ar leathadh amach fé sholas na gréine agus í ag taithneamh mar a bheadh sneachta, ag caochadh an té ’ bheadh ag féachaint ’na thímpall ar an dtír.

Toisc gan a bheith in sna cnucaibh ach cnapóga móra cailce bíd na cnuic lán de phluaisibh móra doimhne leathana. Bíonn an chailc tirim, agus dá bhrí sin bíd na pluaiseanna tirim, i dtreó go bhfaighfí orthu, uaireanta, pluais bhreá leathan árd ’na bhféadfadh duine cónaí ’ dhéanamh maith go leór.

Tá pluais acu san tamall siar ó chathair Ierúsaleim, in aice leis an mbaile mbeag ar a dtugtar Ain Carim. Pluais mhaith mhór is ea í agus ní rófhuiriste dul isteach inti, tá an áit chómh hachrannach san ag á béal. Tá le feiscint istigh sa phluais sin cloch mhór leathan, i bhfuirm bínse, agus d’fhéadfadh duine é féin do shíneadh ar an gcloich sin agus bheith ar a shuaimhneas ar feadh tamaill. Tá roinnt sceach ag fás amu’ tímpall ar bhéal na pluaise, agus tá sruth beag fíoruisce ag teacht amach a taobh an chnuic tamall beag ó bhéal na pluaise, agus an t-uisce ag titim síos isteach i gclais bheag atá sa charraig mar a bheadh cupán.

Tá sé ’na sheanchas béil i measc na ndaoine sa tír sin gur sa phluais sin a bhí Eóin mac Sacarí ’na chónaí ó fhág sé tigh a mhuíntire go dtí go raibh sé deich mbliana fichid d’aois. Agus “díthreabh Eóin,” an ainm atá ar an dtalamh uaigneach fiain atá mórthímpall na háite ’na bhfuil an phluais. Is dó’ leis na daoine gur istigh sa phluais sin a rugadh Eóin. Is fíor ná fuil aon bhunús leis an samhlú san, ach taispeánann sé ainm Eóin, agus a phearsa, agus a chónaí sa phluais, a bheith ana-shoiléir i gcuímhne agus in aigne na ndaoine.

Is eól, áfach, nár chaith Eóin istigh sa phluais sin ach cuid dá dheich mbliana fichid, agus b’fhéidir, cuid bheag. Tuigid lucht eólais go raibh aigne láidir aige agus gurbh fhear ana-chruaidh ana-dhea-shláinteach é, agus ná fanadh sé in aon áit amháin puínn aimsire ach é ag imeacht ó áit go háit. Théadh sé soir go bruach na mara Mairbhe, mar ar thit an tine ó neamh anuas ar chathrachaibh Shodoim agus Ghomorrha, ag loscadh na ndaoine, bhíodar chómh holc san i láthair Dé. Chíodh sé an talamh ar bruach na Mara Mairbhe sin agus gan ann ach an luaithreach, fé mar ’ bheadh rian na tine fós féin air. Mhothaíodh sé, nuair a luíodh an brothall ar uisce na Mara Mairbhe sin, an balaithe bréan a bhíodh ag éirí as, balaithe na tine bréine ruíbhe do thit as an spéir ar an áit an lá uathásach úd fadó. Théadh sé ó thuaidh fan bhruach na mara san go dtí an áit ’na ritheann uisce abhann Iórdain isteach inti. Chíodh sé an áit ’nar cimeádadh siar uisce na habhann san agus ’nar fágadh leaba na habhann tirim an fhaid a bhí clann Israéil ag teacht thar abhainn anoir nuair a bhíodar ag teacht isteach sa talamh naofa. Théadh sé as san siar go dtí cathair Ierichó ná raibh i bhfad siar ón áit, agus chíodh sé an chathair sin Ierichó, agus chuímhníodh sé ar conas mar a thit fallaí árda láidre na cathrach san chun tailimh anuas, le fuaim na dtrúmpaí beannaithe, gan éinne ag baint leó ná ag bualadh aon bhuille orthu, gan dhá leagadh ach fearg Dé, mar gheall ar léanmhaireacht peacaí na ndaoine. Théadh sé tamall eile ó thuaidh fan na habhann. Thagadh sé chun na háite ’na raibh Elias agus Eliséas ag siúl le cois a chéile agus ag cainnt lena chéile go dtí gur tháinig an carbad tine agus gur tógadh Elias isteach sa charbad agus gur chaith sé a bhrat chun Eliséais, agus gur tógadh suas go neamh é féin.

Bhíodh na pluaiseanna aige ins gach aon bhall. Ní bhíodh de chlúdach air ach seithe fan choím air agus crios leathair, agus brat déanta de chlúmh camall aniar ar a shlinneánaibh. Ní bhíodh de bhia aige ach torthaí na gcrann agus lócaistí agus an mhil a dheineadh na beacha i bpollaibh na gcarraigreach. Ach, ar nóin, thugadh Dia aire dho.

I gcaitheamh na haimsire sin go léir bhí an Sprid Naomh ag líonadh a chroí den eólas agus de sna smaointibh a bhí riachtanach chun é ’ dh’ollmhú i gcómhair na hoibre a bhí ceapaithe dho le déanamh. An bheatha uaigneach i measc na gcnuc; an t-eólas a bhí aige as an scríbhinn diaga ar na nithibh a thit amach in sna haimsiribh roimis sin in sna háiteannaibh a bhí aige á shiúl an uair sin; an bhaint a bhí ag na sean-nithibh sin leis an Messiah a bhí le teacht; na focail a labhair na fáidhí go léir i dtaobh an Mhessiah sin; ’na theannta san, an solas a chimeád an Sprid Naomh ar lasadh dho istigh in’ aigne, agus an stiúrú a bhí ag an Sprid Naomh á dhéanamh ar a smaointibh agus ar a mhachnamh; do dhein san go léir ollmhú air i gcómhair na hoibre. Bhí an t-ollmhú fada, ach níor mhór san, mar obair ana-mhór ab ea an obair a bhí le déanamh. Tháinig as an ollmhú san go raibh a chroí lán de neart, agus go raibh a aigne lán de sholas, agus go raibh a thuiscint lán de chruinneas, agus go raibh an neart san, agus an solas san, agus an cruinneas tuisceana san le feiscint go soiléir ’na shúilibh agus ’na ghnúis, agus gur chuireadar fuinneamh agus lúth agus anamúlacht ’na shiúl, agus daingneacht ’na sheasamh, agus tathac ’na chainnt, agus uchtach ’na chliabh.

Fé dheireadh tháinig an t-am do chun na hoibre ’ thosnú:—

“Sa cúigiú bliain déag d’ímpireacht Thibériuis Caesar, nuair a bhí Pontius Pílát in’ uachtarán ar Iúdéa, agus Héród ’na thetrarc ar Ghaililí, agus a dhriotháir Pilib ’na thetrarc ar Itúréa agus ar chrích Thraconítis, agus Lisanias ’na thetrarch ar Abilína; in aimsir an dá Árdshagart Annas agus Caiphas, do thárla briathar Dé ar Eóin mac Shacariais sa bhfásach, agus tháinig sé ar fuaid na gcríoch go léir ar bruach Iórdain, ag fógairt baiste chun aithrí agus chun maithiúnachais peacaí, mar atá scríofa i leabhar na bhfocal aduairt Isáias fáidh: ‘Guth duine ag glaoch sa bhfásach: deinidh slí an Tiarna d’ollmhú; deinidh a bhóithre do dhíriú dho: líonfar gach gleann agus ísleófar gach sliabh agus gach cnuc, agus beidh gach cam ’na dhíreach agus gach garbh ’na shlí réidh, agus chífidh gach feóil an slánú a dhéanfaidh Dia.”

Sin mar a dh’ínseann an Soíscéalaí, Lúcás Naofa, conas a chuir an Sprid Naomh ’ fhéachaint ar Eóin an obair a bhí aige le déanamh do thosnú. “Baiste chun aithrí” a thugann sé ar an obair. Bhí an Messiah chun na ndaoine do shaoradh óna bpeacaíbh. Ní féidir peacaí do mhaitheamh in aon chor, ná aon duine do “shaoradh óna pheacaíbh” gan dólás a bheith ar an nduine mar gheall ar na peacaíbh. Dá bhrí sin, is é céad ghnó a bhí ag Eóin le déanamh, ag ollmhú na ndaoine chun go saorfí óna bpeacaíbh iad, ná iad do spreagadh chun aithrí. Bhí seanathaithí ag na Iúdaígh ar gach sórd íonú le huisce, ní lámh roim bia ’ chaitheamh, agus a lán deismireachtaí den tsórd san. Níor dheocair glanadh na colla le huisce do chur ’na luí ar a n-aigne, ’na chómhartha ar ghlanadh an anama le deóraibh aithrí.

Chómh luath agus a thosnaigh Eóin ar sheanmóin do thosnaigh na daoine ar chruinniú chuige. Chuir neamhchoitiantacht a phearsan agus uathásacht a chainnte iúnadh agus alltacht orthu go léir. Nuair a bhíodh daoine tar éis teacht ag triall air agus éisteacht lena sheanmóin, agus go mbaisteadh sé iad agus go n-imídís uaidh abhaile, d’ínsidís do dhaoinibh eile an scéal. Thagadh na daoine eile sin chun go n-aireóidís a chainnt. Nuair a thagaidís sin agus chídís é agus d’airídís a ghlór agus a chainnt, d’admhaídís nár thug an tuarascbháil a fuaradar air aon eólas dóibh ar cad é an saghas é go dtí go bhfeacaigh a súile féin é agus go raibh a gcluasa féinig ag éisteacht le fuaim agus fuinneamh agus le faobhar a chainnte.

Ar bruach abhann Iórdain is ea is mó a bhíodh sé ag déanamh na hoibre, san áit ’nar innis seanchas béil na ndaoine Elias agus Eliséas a bheith ag siúl le cois a chéile sarar tógadh suas Elias. Chuir san na daoine ag cuímhneamh ar Elias, agus dhá thabhairt fé ndeara go raibh cosúlacht mhór idir an Elias a bhí ’na n-aigne agus an fear lom, láidir, leathnochtaithe sin a bhí ansan ag cainnt leó agus ag cur an phíoparnaigh ’na gcluasaibh le faobhar a ghutha, agus ag cur an chreatháin ’na gcroithibh le scannrúlacht na bhfírinní a bhí aige á chur os a gcómhair.

Nuair a bhídís tamall ag éisteacht leis chuímnídís ar an gcainnt atá i bhfilíocht Ecclesiasticuis, an tuarascbháil atá sa bhfilíocht san ar an gcéad Elias úd, mar seo:—

“Agus d’éirigh Elias fáidh, mar ’ bheadh tine,
Agus bhí a chainnt mar ’ bheadh lasair thine,
Agus thug sé gorta anuas orthu,
Agus do deineadh buíon shuarach den mhuíntir
A bhíodh dhá chrá lena bhformad,
Óir níor fhéadadar aitheanta an Tiarna a dh’fholag.
Le briathar an Tiarna do dhún sé an spéir,
Agus thug sé tine anuas as an spéir trí huaire.
Ar an gcuma san do móradh Elias le hoibreachaibh iúntacha,
Agus cé ’ fhéadfaidh maíomh mar thusa!
Thusa do thóg an marbh aníos ó ghreim an bháis,
Le briathar an Tiarna Dia!
Thusa do leag ar lár na ríthe móra,
Agus do bhris gan dua a gcómhachta,
Agus do dhíbir as a leapachaibh lucht glóire.
Thusa do chlois breitheanna i Síon,
Agus breitheanna cosnaimh i Hóréb.
Thusa do chuir ungadh chun aithrí ar ríthibh,
Agus a dhein fáidhí chun iad a bheith id dhiaidh.
Thusa do glacadh isteach sa lasair ghuarnain,
Agus i gcarbad na n-eachra tine.
Thusa atá scríofa i mbreitheannaibh na haimsire,
Chun feirge an Tiarna do mhaolú,
Chun croí an athar do chasadh ar an mac,
Chun na dtreabh so Iácóib do chur ar a mbonnaibh arís.
Is aoibhinn don mhuíntir a fuair radharc ortsa,
Agus go bhfuil orthu solas do ghrá dhóibh.”

Bhí an moladh san ar Elias i mbéalaibh na ndaoine go léir an uair sin. Chonaic an uile dhuine gur mhar a chéile an tElias a fuair an moladh san agus an fear a bhí ansúd os a gcómhair. An mhuíntir a bhíodh ag éisteacht leis ar feadh tamaill, agus a bhaisteadh sé nuair a bhídís ollamh chuige, théidís abhaile nuair a bhíodh an baiste fálta acu, agus ní bhíodh de phort acu sa bhaile ach dhá ínsint cad é an deallramh a bhí ag Eóin leis an Elias úd a fuair an moladh sa bhfilíocht naofa.

Is é rud a tháinig as an gcainnt sin agus as an ndeallramh san ná gur thosnaigh daoine ar a rá gurbh é duine Eóin mar Sacarí ná Elias féinig tagaithe ar an saol arís. Fé mar a thosnaigh na slóite daoine a bhí ag teacht ar mhéadú, do thosnaigh an focal san ar bheith dá rá níba mhinicí agus níba dheimhnithí. Gach aon chuallacht daoine a théadh abhaile tar éis tamaill a thabhairt ag éisteacht le húrlabhra Eóin, agus tar éis é dhá mbaisteadh chun aithrí in uisce abhann Iórdain, dheinidís deimhniú sa mbreis do sna daoine sa bhaile gurbh é Elias é gan amhras ar bith. Fé mar a hairítí an deimhniú san agus é ag dul i méid, do thosnaigh uaisle móra ar theacht. Bhíodh an t-eólas ní b’fheárr ag na huaslibh móra san ar an scríbhinn diaga agus ar na targaireachtaíbh, agus ar an dtuarascbháil a bhí ar Elias i leabhar Ecclesiasticuis. Thánadar agus chonacadar Eóin agus d’éisteadar lena ghlór agus bhíodar ag féachaint sa ghnúis air, agus in sna súilibh air. Do chuir borradh agus aoirde agus neart agus ceól an ghutha a bhí ag teacht as a chliabh agus óna chroí an píoparnach úd ’na gcluasaibh agus an creathán úd ’na gcroithibh, agus do buaileadh isteach ’na n-aigne go daingean gurbh é Elias é gan dabht ar domhan. Dheineadar san an aithrí agus do bhaist Eóin iad, chun na haithrí, agus chuadar abhaile, cuid acu siar chun cathrach Ierúsaleim agus cuid acu thar Iórdan soir.

Ag áth éigin d’áthannaibh na habhann is ea ’ bhíodh Eóin an chuid ba mhó dá aimsir, ag seanmóin agus ag baisteadh. Bhí a lán de shliocht Israéil lastoir den abhainn. D’fhanadar ar an dtaobh thoir den abhainn an chéad lá úd nuair a tháinig an pobal go léir treasna na habhann anoir chun na tíre naofa do shealbhú. Bhí an talamh ar an dtaobh thoir go maith agus thaithn sé le cuid acu. B’éigean dóibh áfach teacht anoir nuair a bhí an pobal go léir ag teacht anoir, chun na gcathanna do throid, ach do leogadh dóibh dul soir arís nuair a bhí an troid déanta, agus an talamh thoir d’áitreabh. Nuair ’ airigh sliocht na ndaoine sin an baiste chun aithrí ’ bheith dá dhéanamh san abhainn chromadar ar theacht chun na habhann agus ar bheith ag éisteacht le húrlabhra an fhir uathásaigh go raibh gach éinne ag trácht air agus gach éinne dhá rá gurbh é Elias é. Bhíodar san chómh deimhnitheach le cách gurbh é Elias é.

D’airigh uaisle cathrach Ierúsaleim an chainnt a bhí ar siúl, gach éinne dhá rá go raibh Elias tagaithe arís. D’airigh na Fairisínigh an chainnt, d’airigh na Sadducínigh an chainnt. An fhaid ná raibh ag rá na cainnte ach amháin daoine bochta gan léann níor chuir na huaisle, na Fairisínigh, na Sadducínigh, ná aon aicme eile den tsórd san, aon tsuím sa chainnt. Ach nuair a bhí gach éinne ag rá na cainnte, idir uasal agus íseal dá bhfeacaigh é agus dár airigh é, dhá rá gurbh é Elias é gan aon dabht, níorbh fhéidir d’Fhairisíneach ná do Shadducíneach neamhshuím do chur sa scéal a thuilleadh. Do ghluais cuid acu soir chun go bhfeicfidís é lena súilibh féinig agus go n-aireódís a chainnt lena gcluasaibh féinig.

Thánadar ’na láthair. Chonacadar é. Chonacadar an fear lom, láidir, neamheaglach, agus an seithe casta fan choím air, agus an brat, a bhí déanta de chlúmh an chamaill, aniar ar a shlinneánaibh aige. Chonacadar é, agus d’fhéach sé orthu, d’fhéach sé orthu amach as na súilibh tine úd agus do chritheadar. Do labhair sé leó, agus tháinig tuilleadh creatháin orthu. “Ó!” ar seisean, agus chuir an t-“Ó!” san píoparnach ’na gcluasaibh, “Ó!” ar seisean, “a shíolrach na n-aithreach nímhe! Cé ’ mhúin díbhse conas dul ón ndíbheirg atá ag teacht!” Mheasadar, b’fhéidir, gur “Míle fáilte rómhaibh, a uaisle!” adéarfadh sé. Sin mar a labharthí leó thiar i gcathair Ierúsaleim nuair a bhíodh daoine bochta dhá gcaitheamh féin ar an dtalamh ag úmhlú dhóibh. “A shíolrach na n-aithreach nímhe!” ar seisean, agus an pobal go léir, na mílte daoine, ag éisteacht lena chainnt. Ní bhfuair na Fairisínigh ná na Sadducínigh a leithéid d’easonóir riamh. Ach féach, ní duairt sé leó: “Scriosaidh as mo radharc nú tabharfad tine anuas as na flaithis agus loiscfead sibh in úr luaithrigh mar a dhein Elias le fearaibh armtha an rí!” Ní duairt sé aon ní dhá shórd. Chrom sé láithreach ar a ghnó féinig a dhéanamh, ar an ollmú ’ dhéanamh don tSlánaitheóir. “Deinidh aithrí!” ar seisean, “ach más maith libh an aithrí ’ bheith tairbheach deinidh go torthúil í. Bíodh toradh ar an aithrí agaibh toradh diongbhálta, diongbháil na haithrí de thoradh.”

I dteannta gach dearúd eile dá raibh ar na Iúdaígh an uair sin bhí sé daingean ’na n-aigne, ó b’iad sliocht Ábrahaim iad nár bhaol dóibh fearg Dé mar ná fágfadh Dia Ábraham gan sliocht air. Duairt Eóin leó gan codladh ar an gcluais sin; mara ndeinidís an aithrí go dtiocfadh díbheirg Dé orthu agus go ndísceódh an díbheirg sin iad go léir, agus ná fágfadh san Ábraham gan sliocht air, mar go bhféadfadh Dia daoine ’ dhéanamh de sna clochaibh a bhí ansúd fé chosaibh an phobail agus iad a thabhairt mar sliocht d’Ábraham.

Nuair a bhí an focal cruaidh ráite aige leis na huaislibh do labhair sé leis an bpobal go léir agus duairt sé leó: “Tá faobhar na tua curtha ar phréimh gach craínn, agus gach aon chrann ná tabharfaidh toradh fónta geárrfar é agus curfar sa tine é.” Ansan thosnaigh na daoine ar é ’ cheistiú, “Agus cad ’tá againn le déanamh?” ar siad. Duairt sé leó, “An té go bhfuil dhá chasóig aige tugadh sé don té ná fuil aige agus an té go bhfuil bia aige deineadh sé mar an gcéanna.” Agus tháinig poibleacánaigh chuige chun go mbaistfí iad agus, “A Mháistir,” ar siad, “cad ’tá againne le déanamh?”Aicme a bhí go mór fé dhrochmheas ab ea na poibleacánaigh. Ba chosúil iad leis na prócadóiríbh a bhíodh anso in Éirinn againn tamaill ó shin, agus a bhíodh ag bailiú deachún do sna ministríbh Gallda. Cheannaídís an deachú ón ministir agus thugaidís airgead áirithe dho. Ansan do bhainidís a dhá oiread san amach i mbailiú an airgid ó sna daoine. Ar an gcuma gcéanna, amu’ in sna tíorthaibh a bhíodh tabhartha féna smacht ag na Rómhánaigh, thugadh na Rómhánaigh do phrócadóiríbh áirithe a dhíoladh as, ceart chun na cánach a bhailiú. Ansan do bhailíodh na prócadóirí sin, ón bpoiblíocht le héigin, níos mó go mór ná mar a bhíodh díolta acu féin as an gceart chun na cánach. Do thuigeadh an phoiblíocht an éagóir sin agus bhíodh fuath fíochmhar acu do sna prócadóiríbh, nú do sna poibleacánachaibh, óir sin é an ainm a thugaidís orthu. “Cad ’tá againne le déanamh?” ar siad le hEóin. Níor thaispeáin sé fuath ná fearg dóibh. Do labhair sé leó go cneasta, ach d’innis sé an fhírinne dhóibh. “Ná bainidh amach níos mó ná mar atá ceapaithe dhíbh,” ar seisean. Nuair ’ cheannaídís an ceart chun na cánach a bhailiú do lamháltí dhóibh suím éigin den cháin, dóibh féinig, mar dhíolaíocht as an mbailiú. Duairt Eóin leó gan níba mhó ná an méid sin a bhaint amach agus go mbeadh an scéal go maith acu.

“Agus cad ’tá againne le déanamh?” arsa saighdiúirí éigin a bhí ann. “Ná deinidh lámh láidir ar éinne,” ar seisean leó, “agus ná deinidh cúlchainnt ar éinne, agus bídh sásta lenúr dtuarastal.”

Mar adúradh, bhí an focal ag imeacht ó bhéal go béal, agus ag neartú fé mar a bhí sé ag imeacht, gurbh é Elias é. Ansan tháinig athrú i neart ar an bhfocal san féinig. Thosnaigh daoine ar a rá gurbh é an Messiah é, gurbh é an Slánaitheóir a bhí geallta é, gurbh é an Críost é. Thug sé fé ndeara an chainnt sin a bheith ar siúl. Chuir sé cosc leis an gcainnt sin láithreach. Duairt sé leó go raibh an Críost gan teacht fós, ach go raibh sé ag teacht. “Táimse úr mbaisteadh le huisce,” ar seisean, “ach tiocfaidh duine is treise ná me, duine nách fiú mise go ndéanfainn iall a bhróige do scaoileadh, agus baistfidh sé sin sibh leis an Sprid Naomh agus le tine.”

Ní duairt sé aon rud nuair a bhí an chainnt ar siúl dhá rá gurbh é Elias é. Bhí ’ fhios aige go raibh fírinne áirithe sa chainnt sin, go raibh an chainnt fíor ar shlí. Ach chómh luath agus adúradh gurbh é an Slánaitheóir é bhain sé an ceann den scéal tapaidh go leór dóibh; “Duine ag teacht im dhiaidh agus is treise é ná me, . . . Ní fiú me go scaoilfinn iall a bhróige dho . . . Baiste le huisce mo bhaistese . . . Baiste leis an Sprid Naomh agus le tine an baiste a dhéanfaidh sé siúd.”

Do chomáin Eóin leis ag déanamh an bhaiste le huisce agus ag teagasc na ndaoine. Fé dheireadh tháinig an tÉ a bhí chun an bhaiste ’ dhéanamh leis an Sprid Naomh agus le tine. Deir lucht eólais ná raibh ach trí mhí ó thosnaigh Eóin ar an mbaiste ’ dhéanamh sa Iórdan go dtí gur tháinig mar aon duine eile den phobal, an tÉ sin a bhí chun baiste ’ dhéanamh leis an Sprid Naomh agus le tine. Dheallródh an scéal ná raibh aithne súl ag an mbeirt ar a chéile. Bhí a shaol go dtí san caite ag an Slánaitheóir i nGaililí. Níor casadh ar a chéile iad go dtí an lá ’nar tháinig Íosa go dtí an Iórdan i measc an phobail. Deir Eóin féin ná raibh aon aithne súl aige air. Deir sé an chainnt dhá uair. “Ach níor aithníos-sa É,” agus arís, “Níor aithníos-sa É, ach an té a chuir uaidh me ag déanamh an bhaiste in uisce duairt sé liom: ‘An tÉ go bhfeicfir an Sprid Naomh ag teacht anuas air agus ag fanúint air, is é sin a dheineann baiste sa Sprid Naomh.’” (Eóin i. 31-33.) Chonaic Eóin É agus d’aithin sé láithreach É. Níor ghá dho fanúint le teacht an Sprid Naoimh anuas air. Chonaic sé chuige é agus pobal mór de mhuíntir Ghaililí in éineacht leis, agus é ar a measc mar aon fhear eile den phobal. Ach d’aithin Eóin é go maith.

Bhí sé in aigne Eóin i gcónaí ná raibh ann féin ach fógarthóir don tSlánaitheóir, agus nuair a thiocfadh an Slánaitheóir go mbeadh gnó an fhógarthóra déanta. Ach tháinig Íosa agus d’iarr sé ar Eóin é ’ bhaisteadh. Tháinig tocht ar Eóin. “Ó!” ar seisean, “is amhlaidh is ceart duitse mise ’ bhaisteadh!” Agus bhí sé ag cur ’na choinnibh, agus duairt Íosa leis: “Scaoil liom sa ní seo, óir seo mar is ceart dúinn gach fíoraontacht do chómhlíonadh.”

D’úmhlaigh Íosa Críost é féin mar aon duine eile den phobal. Do ghlac sé an baiste chun aithrí ó láimh Eóin mar a ghlac gach duine eile den phobal, bíodh ná raibh aon ghá le haithrí aige. Do naomhaigh sé, leis an úmhlú san aithrí na ndaoine. Do chuir mórluacht na páise, a bhí le teacht, toradh fíoraontachta ar an aithrí, toradh fíoraontachta nárbh fhéidir a bheith ar aithrí na ndaoine mara mbeadh an Slánaitheóir do dhul isteach san aithrí, dhá naomhú. Nuair a chuaigh an Slánaitheóir isteach san aithrí do beachtaíodh toradh na haithrí. Do beachtaíodh, nú do cómhlíonadh, an fhíoraontacht, ’sé sin, fíoraontacht na ndaoine, ’sé sin, fíoraontacht na cine daonna, ’sé sin “gach fíoraontacht,” ’sé sin, omnem justitiam (Mait. iii. 14.)

Ansan do bhaist Eóin Íosa díreach ar nós aon duine eile den phobal, agus chómh luath agus ’ tháinig Íosa aníos as an uisce do hoscladh an spéir os a chionn agus tháinig an Sprid Naomh anuas air, i riocht colúir, agus d’fhan sé air, agus lena línn sin tháinig an guth anuas as an spéir “Is tusa mo mhac ionúin. Is ort atá mo ghreann.”

Chíd lucht diachta sa méid sin cainnte áireamh ar thrí pearsanaibh na Tríonóide, gach pearsa fé leith, gan ionantas; an tAthair Síoraí ag labhairt thuas, Críost Mac Dé, a gineadh go síoraí ón Athair, agus é ’na dhuine, laistíos, agus an Sprid Naomh ag teacht anuas. Ní hionann an té do labhair thuas agus an té lenar labhradh thíos. Ní hionann an té a tháinig anuas agus an té a dh’fhan thuas agus do labhair thuas, agus ní hionann éinne dhíobh san agus an té a bhí thíos, ’na dhuine. Bhí an tAthair Síoraí thuas, tháinig an Sprid Naomh anuas. Bhí an Mac, Críost Mac Dé, thíos agus é ’na dhuine. Sin iad trí pearsana na Tríonóide, an tAthair agus an Mac agus an Sprid Naomh, gach pearsa acu fé leith, agus gur neamhionann an tAthair agus an Mac, an tAthair agus an Sprid Naomh, an Mac agus an Sprid Naomh. Is trí pearsana fé leith iad in aon Dia amháin.

Deir an Soíscéal gur “fhan” an Sprid Naomh ar Íosa nuair a bhaist Eóin é. Agus deir Lúcás go raibh Íosa “lán den Sprid Naomh,” agus gur “sheól an Sprid Naomh amach sa bhfásach é ar feadh daichead lá,” agus gur “cuireadh cath air ón annsprid,” agus “nár ith sé bia ar feadh na haimsire sin.” Nuair a bhí an daichead lá caite tháinig ocras air. Ansan duairt an diabhal leis: “más tu Mac Dé abair leis an gcloich sin arán a dhéanamh di.” Agus duairt Íosa: “Ní har arán amháin a mhaireann an duine ach ar gach briathar a thagann ó Dhia.”

Bhí ’ fhios ag an áirseóir go raibh cómhachta móra éigin ag Íosa, ach ní raibh deimhne aige ar gurbh é Mac Dé é. Dá ndeineadh Íosa an mhíorúilt bheadh, dar leis, an deimhne sin aige. Fuair sé an freagra a gheóbhadh sé ó aon duine a bheadh ciallmhar, tuisceanach, muiníneach as Dia, agus sásta le toil Dé. D’fhág an freagra san é gan aon phioc den eólas a bhí uaidh.

Ansan do rug an t-áirseóir leis é isteach i gcathair Ierúsaleim agus chuir sé ’na sheasamh é ar spuaic an teampaill agus duairt sé leis: “Más tu Mac Dé caith thu féin le fánaidh, óir tá scríofa; gur thug sé órdú dá aingealaibh tu ’ thabhairt saor, agus go ndéanfaidís thu ’ ghabháil ’na nglacaibh sara mbuailfá do chos i gcoinnibh cloiche.” Fuair sé, arís, freagra a bhí ciallmhar fírinneach, oiriúnach d’aon duine le tabhairt, ach níor thug an freagra san do, ach chómh beag leis an gcéad fhreagra, an deimhne a bhí uaidh. D’fhéadfadh aon duine ciallmhar a rá “Peoca is me Mac Dé nú nách me ní ceart dom fromadh ’ dhéanamh ar mo Thiarna Dia; me féin do chaitheamh le fánaidh síos ansan gan ghá gan riachtanas.”

Ansan do rug an t-áirseóir leis é go dtí mullach cnuic aoird agus thaispeáin sé dho, in aon phúnc amháin aimsire, ríochta an domhain go léir, agus duairt sé leis: “Tabharfadsa dhuitse na cómhachta san uile go léir, agus a ngradam, óir do tugadh dom iad, agus tugaim iad dom rogha duine; dá bhrí sin, má dheineann tú mise ’ dh’adhradh ansan os mo chómhair, is leat iad go léir.” Do thuig an t-áirseóir dá mba ná beadh in Íosa ach duine gur dheocair do gan na cómhachta móra go léir sin agus an gradam san go léir do ghlacadh. Dá nglacadh sé iad bhí buaite ag an áirseóir air. Dá n-abradh sé, “Is liom féin cheana iad” bheadh an deimhne tabhartha uaidh aige. Ní duairt sé ach an focal ba cheart d’aon duine a rá i dtaobh Dé, agus a rá go feargach: “Tá scríofa: adharfaidh tú do Thiarna Dia agus déanfair seirbhís do san amháin.” D’fhág an tríú freagra an t-áirseóir gan eólas, chómh maith leis an dá fhreagra eile, agus d’imigh sé. Bhí buaite air glan, agus ní raibh aon phioc dá fhios aige ná gur ag duine a bhí buaite air. D’imigh sé, ach níor imigh sé ach go ceann tamaill. Bhí sé ceapaithe ar lá eile ’ bheith aige uair éigin.

Deintear a lán ceistiúcháin i dtaobh an chatha san a leogadh don áirseóir a chur ar Chríost. “Cad chuige an cath?” “Cad a bhí beirthe le bua an chatha?” “Cad é an iúnadh Dia na Glóire do bhuachtaint ar an áirseóir?”

Ar dtúis, “Cad chuige an cath?” Is mó cúis ná tuigimídne a bhí leis an gcath ach bhí roinnt cúiseanna a thuigimíd go maith leis an gcath. Thaispeáin an cath san dúinne conas is ceart dúinn cathanna dá shaghas a throid nuair a chuireann an t-áirseóir orainn iad. Bhí a chúis féin ag an áirseóir leis an gcath. Bhí ’ fhios aige go raibh duine le teacht ar shliocht na mná úd, agus go mbrúfadh sé a cheann féin. Bhí ’ fhios aige, as na targaireachtaíbh gurb é Mac Dé ’na dhuine, a dhéanfadh an brú san. Theastaigh uaidh ’ fhios a bheith aige arbh é an duine seo a bhí daichead lá gan bhia sa bhfásach é sin. Níor dheimhniú dho air, an daicheadh lá gan bhia. Bhí Maois daichead lá gan bhia ar an gcnuc agus níorbh é Mac Dé é.

Bhí an ní céanna fíor i dtaobh Eliais agus níorbh é Mac Dé é. B’fhéidir nárbh é Mac Dé an duine seo ach chómh beag. Theastaigh ón áirseóir deimhne ’ dh’fháil ar an scéal. Chonaic sé an t-ocras ar an nduine. Chuir sé an mhíorúilt os a chómhair. “Más tu Mac Dé órdaigh arán a dhéanamh den chloich sin.” Fuair sé freagra, ach ní bhfuair sé an deimhne a bhí uaidh. “Peoca is me Mac Dé nú nách me ní gá arán a dhéanamh den chloich sin óir ní har arán amháin a mhaireann an duine ach ar an uile bhriathar a thagann ó bhéal Dé.” Ní raibh sa chainnt sin ach an chainnt adéarfadh Maois, nú Elias, nú aon duine fíoraonta eile do thuigfeadh cad ba cheart do a rá sa chás. Múineann an chainnt sin dúinne cad is ceart dúinn a chuímhneamh agus a rá ’na leithéid eile de chás. Bhí an gá san leis an méid sin den chath.

Ach ní raibh an deimhne a bhí uaidh fálta ag an áirseóir agus cheap sé go ndéanfadh sé iarracht eile ar an ndeimhne ’ dh’fháil. Mhachnaimh sé ar an gcuma so: “Más duine é, agus ná fuil sé ach dhá leogaint air gurb é Mac Dé é beidh ’ fhios san agam mar seo.” Ansan do rug sé leis suas é agus chuir sé ’na sheasamh ar spuaic an teampaill é, ansan, “más tu Mac Dé,” ar seisean, “caith thu féin síos, óir tá scríofa, tá órdú tabhartha ag Dia dá aingealaibh thu ’ ghlacadh ar a mbasaibh le heagla go mbuailfá do chos i gcoinnibh cloiche.” “Agus,” ansan t-áirseóir in’ aigne féinig, “Más é Mac Dé é agus go nglacfaid na haingil ar a mbasaibh é ní marófar é agus beidh deimhne agam ar gurb é Mac Dé é. Agus mara bhfuil sé ach dhá leogaint air gurb é Mac Dé é marófar é agus beidh deimhne agam ar an dtaobh eile den scéal, agus beidh díoltas déanta agam air.” I lár an mhachnaimh do tháinig an freagra: “Tá súd scríofa gan amhras, ach tá rud eile scríofa, leis. Tá scríofa ‘ná dein fromadh ar do Thiarna Dia.’” Sin é díreach an freagra ’ thabharfadh Maois air nú Elias, nú Ábraham, nú éinne eile de sna daoinibh naofa úd go raibh aithne mhaith aige orthu go léir. Agus múineann an freagra san dúinne nách mar a chéile in aon chor, muinín as ár dTiarna Dia, agus, fromadh ar ár dTiarna Dia, ní is gá dhúinn go minic a bheith ar eólas againn. Tugann an freagra eólas dúinne, agus d’fhág an freagra an t-áirseóir gan aon phioc den eólas a bhí uaidh. Tabhair fé ndeara an dá fhreagra san. Do hínseadh an fhírinne ins gach freagra dhíobh, ach is go breá, réidh, ceannsa, do hínseadh an fhírinne iontu. Ní raibh aon fhearg iontu. Ach sa tríú hiarracht a thug an t-áirseóir fén nduine d’iarr sé air, lom díreach, iompáil i gcoinnibh an Tiarna Dia agus an onóir atá ag dul don Tiarna Dia a thabhairt don áirseóir. Ansan do tháinig an fhearg. “Glan as mo radharc, a namhaid mhallaithe!” Díreach mar adéarfadh Maois, nú Elias, nú aon duine naofa eile dhíobh súd go raibh seanaithne ag an annsprid orthu le fada dh’aimsir. Bhí buaite glan air, ach is é Críost Mac Dé, ’na dhuine, do bhuaigh air.

“Is é Críost Mac Dé, ’na dhuine do bhuaigh air, ach ná raibh cómhacht Dé ag Críost Mac Dé, ’na dhuine?”

Bhí gan amhras, ach bhí cómhacht an duine, leis, aige, agus aigne an duine agus tuiscint an duine, agus toil an duine, agus do bhuaigh an chómhacht daonna san, agus an aigne dhaonna san, agus an tuiscint daonna san, agus an toil dhaonna san, ar íntleacht an áirseóra. Agus bhí ’ fhios ag an áirseóir, istigh ’na chroí féinig, go raibh buaite ag an nduine sin air, agus i ndeireadh an aighnis ní raibh ’ fhios aige ceoca ab é Mac Dé é nú nárbh é.

“Ná duairt sé leis an áirseóir, ‘Imigh a Shátain’? Nár thug san le tuiscint don áirseóir gurbh é Mac Dé é?”

Níor thug. D’fhéadfadh Maois, nú Elias, nú aon duine naofa eile acu, an chainnt sin do chaitheamh leis an ndiabhal, agus ní thaispeánfadh san gurbh é Mac Dé Maois, nú Elias, nú éinne eile do chaithfeadh an chainnt sin leis an ndiabhal. Ní chiallaíonn “Sátan” ach namhaid, nú áirseóir, nú adversarius, nú éinne ’ bheadh ag cur i gcoinnibh dhuine.

Nuair a bhí an cath críochnaithe d’imigh an annsprid, agus ansan tháinig na haingil agus dheineadar friothálamh ar Chríost.

Is féidir a thuiscint as san nárbh é toil Chríost úsáid a dhéanamh de chómhacht Dé sa chath, bíodh go raibh an chómhacht san aige. Do mhúin Críost dúinn, ar an gcuma san, trí buillí aitheasca maithe lenar féidir dúinn, le cúnamh ó ghrásta Dé, buachtaint ar an áirseóir i dtrí cathannaibh, na trí cathanna is gnáth leis an áirseóir a chur ar an gCríostaí. Cuireann sé an chéad chath acu san ar an nduine nuair a spriocann sé an duine chun dúil rómhór do chur i mbia agus i ndigh agus in sna nithibh eile atá riachtanach don cholainn. Más é toil Dé na nithe sin a bheith in easnamh orainn múineann an freagra úd a thug Críost ar an áirseóir dúinn “nách ar arán amháin a mhaireann an duine ach ar an uile fhocal dá dtagann ó bhéal Dé.” Cad é an tairbhe ’ dhéanfadh arán do dhuine mara dtugadh toil Dé, “briathar Dé,” sláinte don duine chun an aráin do dhul chun sochair do?

Cuireann an t-áirseóir cath eile acu san orainn nuair a spriocann sé sinn chun dul isteach i gcúntúirt achomair an pheaca. Deir sé linn, mar aduairt sé leis an Slánaitheóir, “caith thu féin le fánaidh, níl baol ort, is Críostaí fónta thu, tabharfaidh grásta Dé saor thu,” ach deir an freagra a thug Críost air, deir sé linn: “Seachain! ná dein fromadh ar do Thiarna Dia; ná caith thu féin le fánaidh. Fan amach as an gcúntúirt. Seachain an drochtheangmhálaí.”

Cuireann an t-áirseóir an tríú cath orainn nuair a spriocann sé sinn chun iompáil ó Dhia trí dhúil i saibhreas saolta. Cuireann sé os cómhair ár n-aigne an t-aoibhneas agus an suairceas saolta is féidir a dh’fháil le saibhreas. Cuireann sé ’na luí ar ár n-aigne nách féidir d’éinne bheith saibhir choíche mara ndeinidh sé a dhícheall, chómh fada agus a leogfaidh dlí na ríochta dho é, ar airgead a mhealladh a póca an fhir thall isteach ’na phóca féinig, gan bac don seachtú aithne, don aithne adeir “ná dein guid.” Ach deir an tríú freagra úd a thug Críost air: “Bíodh grá agat do Dhia os cionn gach uile ní, agus bíodh grá agat dod chómharsain mar thu féin ar son Dé.”

Do bhuaigh Críost Mac Dé na trí cathanna. Do bhuaigh sé iad ’na dhuine. Leis sin do chuir sé in úil do Chríostaithibh conas na cathanna céanna do bhuachtaint leis an gcúnamh atá le fáil ag an uile Chríostaí ó ghrásta Dé. Do bhuaigh Críost Mac Dé na cathanna ’na dhuine le cúnamh ó ghrásta Dé díreach mar is toil leis Críostaithe dhá mbuachtaint. Go dtugaidh Críost Mac Dé, trí ímpí na Maighdine Muire, a ghrásta go líonmhar dúinn go léir chun na gcathanna san do throid mar a throid seisean iad, agus chun iad do bhuachtaint mar a bhuaigh sé iad! Amen!

Nóta

Dá nglacadh sé iad bhí buaite ag an áirseóir air: the use of bhí instead of bheadh is emphatic.

Foclóirín

abha: “river”. The genitive is abhann and the dative abhainn, but the dative has replaced the nominative in the CO. Pronounced /au/, /aun/ and /auŋʹ/.
Abilína: Abilene, a region in modern Syria ruled by Lysanias in the first century AD.
Ábraham: Abraham, the ancestor of the Jewish race.
achrannach: “rocky, difficult (of terrain)”, pronounced /ɑxərənəx/.
aimsir: “time”. This word is not normally found in the plural, although Dinneen lists aimseara as the plural. In sna haimsiribh roimis sin, “in earlier times”.
Ain Carim: Ain Karim or Ein Karem, originally a village, now part of Jerusalem, traditionally said to be the birthplace of St. John the Baptist.
aitheasc: “move, reply, response”. Trí buillí aitheasca appears to have the genitive singular, which would be aithisc in the CO. “Three responses, three moves, three ways of dealing with something”. Ó Dónaill’s dictionary claims the plural would be aithisc, but PUL’s usage here, with buillí, may indicate that a plural is not usually used; Dinneen had no plural.
anamúlacht: “liveliness”.
Annas: Annas, also known as Ananus, high priest of Judaea 6 AD – 15 AD. He was deposed by the Romans in 15 AD, but remained influential in priestly circles through his son-in-law, Caiaphas.
ar nóin: “of course, no doubht”, dar ndóigh in the CO. Ar nóin is derived from dóin, given in PSD1927 as a corruption of dóigh (transcribed where found here as dó’).
áth: “ford”, a place to cross a river. PUL is on record as stating that this word had an unmistakable nasal vowel in it, but nasal vowels are not a noted feature of WM Irish today.
baiste: “baptism, baptismal”. Eóin Baiste, John the Baptist. In Dinneen’s dictionary, baiste is an adjective meaning “baptismal”, whereas in Ó Dónaill’s dictionary it is a variant of the word baisteadh meaning “baptism”. It is probably to be interpreted as an adjective that derives from the genitive singular of the noun, baistidh, although the spelling Eóin Baistidh is not found. Because the spelling baistidh is somewhat awkward in that it could imply a final slender g in Munster Irish, I have decided to edit this word as baiste (with baiste also in the genitive), with baisteadh only used as a verbal noun.
beach: “bee”.
bínse: “bench”.
borraim, borradh: “to increase”. Borradh an ghutha, possibly “the crescendo of the voice”.
breis: “increase, addition”. Note that this word is normally eclipsed by sa, sa mbreis, “in addition”.
brothall: “heat of the day”.
buaim, buachtaint: “to win, gain a victory, be victorious over”, or buaim, buachan in the CO.
Caiphas: Joseph, son of Caiaphas, normally known simply as Caiaphas, appointed Jewish high priest by the Romans in 18 AD, before being removed from the position by the Romans in 36 AD after the end of Pontius Pilate’s governorship. He was the son-in-law of Annas.
carbad: “chariot”, pronounced /kɑrəbəd/.
carraig: “rock”, with carraigreacha in the plural where the CO has carraigeacha, and carraigreach in the genitive plural.
cath: “temptation”. The CO often uses a cognate word, cathú.
clais: “trench, furrow”.
cloisim, clos: “to hear”, or cloisim, cloisteáil in the CO. Airím, aireachtaint is used by preference in WM, but PUL occasionally uses this verb too. Note that PUL has do chlois in the preterite, as if a regular verb, rather than the historically correct do chuala.
clúmh: “fur”.
cómhacht: “might, power, authority”, or cumhacht in the CO. Note the plural cómhachta, where the CO has cumhachtaí.
cómharsa: “neighbour”. PUL has cómharsain in the plural, where the CO has comharsana. PUL’s form is the historical nominative plural; the CO form is the historical vocative plural. Note the dative singular, cómharsain.
cúm: “waist”, or com in the CO, with coím in the genitive. Fan choím, “around his waist”.
cupán: “cup”, or cupa in the CO.
daingneacht: “strength, firmness”. This would be daingne in the CO, a word that is also used by PUL. It seems PUL uses abstract nouns forms like comparative adjectives in some contexts (after , “however”), but uses forms in -acht in other contexts.
deachú: “tenth part, tithe”, with deachún in the genitive. PUL uses deichiú in his Sgéalaídheachta as an mBíobla Naomhtha, but deachú, used here, is the historically correct from.
deallramh: “look, appearance, resemblance”, or dealramh in the CO. Pronounced /dʹaurəv/.
deimhnitheach: “certain, definite”, or deimhneach in the CO.
deismireacht: “incantation”. Probably referring here to the almost superstitious way that ritualistic cleansing was practised by the Jews.
diacht: “divinity”. Lucht diachta, “theologians”. Both diacht and diagacht are found in PUL’s works. The CO has diagacht.
díbheirg: “wrath, vengeance”. Pronounced /dʹi:’vʹerʹigʹ/.
diongbháil: “merit, worth”. Pronounced /dʹiŋə’vɑ:lʹ/. Diongbháil na haithrí, “worthy of repentance”.
diongbhálta: “definite, certain, confirmed; worthy, fitting”, or diongbháilte in the CO. Pronounced /dʹiŋə’vɑ:lhə/.
díthreabh: “wilderness, retreat (as in a place inhabited by a hermit)”.
doimhinn: “deep”, domhain in the CO. Pronounced /dəiŋʹ/, with the comparative, doimhne, pronounced /deŋʹi/.
drochtheangmhálaí: “bad associate”. Seachain an drochtheangmhálaí, “avoid bad company”.
eachra: “horses”, pronounced /ɑxərə/. This is a collective word, used in the singular with a plural meaning. However, these grammatically singular collective words seem to be used in the genitive plural (not genitive singular) in PUL’s works: i gcarbad na n-eachra tine, “in the chariot of the fiery steeds”. See also fé fhórlámhas na n-uathadh, “under the dominion of the few” in PUL’s Catilína, where uathadh is a grammatically singular collective word meaning “the few”.
Ecclesiasticus: a deuterocanonical work included in the Roman Catholic Old Testament, also known the Wisdom of Sirach. The poem given here is from Ecclesiasticus 48.
Elias: Elias or Elijah, an Old Testament prophet often compared with St. John the Baptist. The ministry of John the Baptist is seen by the Christian church as the fulfilment of the prophecy relating to the return of Elijah in the book of Malachi. Elijah was described in the Old Testament (2 Kings 2) as ascending to heaven in a chariot of fire.
Eliséas: Elisha, an Old Testament prophet, to whom Elijah threw his mantle as he ascended into heaven.
fána: “slope”, with fánaidh in the dative. Le fánaidh, “down, downwards”.
fíoruisce: “spring-water”.
fógarthóir: “proclaimer, announcer”, or fógróir in the CO.
fraoch: “heather”.
friothálaim, friothálamh: “to serve, attend”, or friothálaim, friotháil in the CO. Friothálamh also corresponds to the related the CO noun, friotháileamh, “reception, entertainment of guests”. Friothálamh a dhéanamh ar dhuine, “to minister to someone”.
fromadh: “trying, testing, proving”, or promhadh in the CO. The original text had fromadh here, but fromhadh is used in PUL’s gospels. More research required here.
glac: “clutch, grasp”.
Gomorrha: Gomorrah, a city near the Dead Sea mentioned in the Old Testament as destroyed by God for its immorality.
guarnán: “whirl”, or guairneán in the CO. Lasair ghuarnain, “whirlwind of fire”. More research is required here, as Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne has guairneán, as in the CO. Also the original text here has ghuarnain in the genitive, showing no long vowel.
Hóréb: Mount Horeb, the mountain where God gave Moses the 10 commandments. Horeb may have been the same location as Mount Sinai, although scholarly opinions differ.
iall: “thong, strap”. Iall bróige, “bootlace”.
Ierichó: Jericho, found earlier in this work as Iericó.
ímpí: “intercession”.
ionantas: “sameness, identity”, or ionannas in the CO.
Iórdan: the River Jordan.
Itúréa: Ituraea, an area to the north of Galilee ruled by Philip the Tetrarch.
lamhálaim, lamháil: “to grant, allow”, e.g. the granting of a sum of money to someone.
leabaidh: “bed”, or leaba in the CO. The traditional dative has replaced the nominative in Cork Irish. Pronounced /lʹabigʹ/. Leaba na habhann, “the river bed”, is worth noting here. It may be that more metaphorical usages should have leaba in the nominative.
leagaim: “to knock down, fell”. The verbal noun here is leagadh, where leagan stands in the CO.
léanmhaireacht: “dreadfulness”, a word not given in dictionaries.
leathnochtaithe: “half-naked”, or leathnocht in the CO.
leogaim, leogaint: “to let, allow”, ligim, ligean in the CO.
Lisanias: Lysanias, named in Luke’s Gospel as the ruler of Abilene when St. John the Baptist began his ministry.
lócaiste: “locust”.
maithiúnachas: “forgiveness, remission”, or maithiúnas in the CO.
minic: “often”. Note the comparative here, minicí, where the CO has minice.
mórluacht: “great value, efficacy”.
neamhionann: “not the same, different”.
ollamh: “ready”, or ullamh in the CO.
paiste: “a patch or stretch of something”.
Pilib: Philip the Tetrarch, sometimes referred to as Herod Philip II, son of Herod the Great and tetrarch of the north-eastern part of Palestine. Died in 34 AD.
píoparnach: “piping, wheezing; the ringing of a harsh sound”; píopáil in the CO. This word is masculine here, but given as feminine in Dinneen’s dictionary. Ag cur an phíoparnaigh ’na gcluasaibh le faobhar a ghutha, “making their ears ring with the power of his voice”.
Pontius Pílát: Pontius Pilate, or Pontius Pilatus, Roman governor of Judaea 26 AD – 36 AD.
poibleacánach: “publican, tax-collector”.
port: “tune”. Rud do bheith de phort agat, “to keep harping on about something”.
préamh: “root”, or fréamh in the CO.
prócadóir: “proctor”, an officer of the church of some kind, represented here as collecting tithes for the Established Church.
réidh: “smooth, even”. Pronounced /re:gʹ/.
rí: “king”. Note PUL’s use of ríthe, rather than the more common WM forms, rithe or rite, as the plural.
ríocht: “kingdom”, with ríochta in the plural, where the CO has ríochtaí.
ruibh: “sulphur, brimstone”. I am unclear how the genitive is pronounced; maybe as /ri:/, which explains the editing here with a síneadh fada as ruíbhe.
Sacarí: Zechariah, the father of St. John the Baptist, more generally referred to as Sacarias in this text.
Sátan: Satan, referring to the Devil, but also meaning “adversary” in Hebrew.
scannrúlacht: “frightfulness”, or scanrúlacht in the CO. Pronounced /skau’ru:ləxt/.
seachtú: “seventh”. Note that this ordinal number does not occasion h-prefixation of a vowel here (an seachtú aithne, “the seventh commandment”). In general, PUL’s works show patchy h-prefixation after ordinal numbers from tríú through to naoú (the examples I have found in PUL’s works of dara/tarna and deichiú all have h-prefixation before a vowel).
seanmóin: “to preach”, or seanmóir in the CO.
seirbhís: “service”, pronounced /ʃerʹi’vʹi:ʃ/.
seithe: “skin, hide”. This is masculine here, but feminine in the CO.
Síon: Zion, the original name of a mountain near Jerusalem where a Jebusite fortress stood that was conquered by King David. Zion later came to be used as a synonym for Jerusalem.
Sodom: Sodom, a city near the Dead Sea mentioned in the Old Testament as destroyed by God for its immorality.
spreagaim, spreagadh: “to incite, inspire”. PUL usually used spriocaim, spriocadh (which means “to fix, arrange” in the CO) in the sense of “inspire”, reserving spreagadh for usages such as ceól a spreagadh suas, “to play music with verve”. However, counterexamples exist, as is seen here.
spuaic: “steeple, pinnacle”.
sruth: “stream”.
tathac: “solidity, substance, body, weightiness”, or tathag in the CO. Possibly, “gravitas”.
téim, dul: “to go”. Rud atá ag dul do, “something due to him”.
tetrarc: “tetrarch”, king of a fourth part of a kingdom.
Tibérius Caesar: Tiberius Caesar, Roman emperor 14 AD – 37 AD.
tirim: “dry”, pronounced /trʹimʹ/.
tosnaím, tosnú: “to begin”, or tosaím, tosú in the CO.
Traconítis: Trachonitis, an area ruled by Philip the Tetrarch that now falls within modern Syria.
trúmpa: “trumpet”.
uchtach: “spirit, vigour; the delivery of a speech”. Pronounced /əx’tɑx/.
ungadh: “ointment”. Ungadh ’ chur ar dhuine, “to anoint someone”.

Críost Mac Dé 6

Caibideal a Sé.

Críost Mac Dé agus Dochtúirí na Dlí.

Ní thugann an Soíscéal aon chúntas dúinn ar conas a chaith Críost Mac Dé a shaol ón lá a rug a mhuíntir leó ó thuaidh go Nasaret é chun cónaithe, go dtí go raibh sé tímpall dhá bhliain déag d’aois. Ní deir an Soíscéal ’na thaobh, i gcaitheamh an dá bhliain déag san ach an méid seo focal: “Agus d’fhás an mac, agus do neartaigh sé, agus bhí grásta Dé ann.” (Lúc. II. 40.)

Deirtear gur ghleann beag ana-dheas gurbh ea an gleann beag ’na raibh Nasaret suite an uair sin; ná raibh aon áit i dtír Phalestín ba dheise ná é. Bhí an baile beag suite ar chliathán cnucáin ar an dtaobh thoir de, agus mar ’ bheadh fáinne de chnucánaibh eile mórthímpall ar an gcnucán san, lasmu’ den bhaile bheag, ar an dtaobh thoir, agus iad clúdaithe le coílltibh, agus Machaire Esdrelóin ar leathadh uathu san soir, agus an machaire sin go breá glas, féarmhar, saibhir. Lastoir den mhachaire sin bhí, mar atá fós, an loch ar a dtugtar loch, nú muir, Thibériais. Laistiar den chnuc ar a raibh Nasaret suite bhí an cnuc álainn úd ar a dtugtí Cnuc Chármeil, an cnuc ba bhreátha dá raibh le feiscint in aon áit an uair sin; agus laistiar den chnuc san, an fharraige mhór, an Mhuir Torriann. Nuair a bhíodh an ghaoth aniar, agus ba mhinic sin, bhíodh sí ag séideadh isteach ón bhfarraige sin agus ag tabhairt sláinte do gach aon rud beó, agus do gach aon tsaghas fáis dá raibh ag teacht tríd an dtalamh. Gaoth na farraige aniar agus solas na gréine anoir, agus iad ag obair i dteannta ’ chéile, chuiridís maise ar choílltibh, agus ar ghlasraíbh, agus ar bhláthannaibh, agus ar bheithíochaibh agus ar dhaoinibh. Do dtugtí fé ndeara gur rug mná Nasareit bua i mbreáthacht agus i ndathúlacht, agus i maisiúleacht pearsan, ar mhnáibh Phalestín eile go léir. Agus deirtí gurbh í Muire Mháthair, nuair a bhí sí ’na cónaí ’na measc, do bhronn orthu an bua maisiúlachta san. San áit álainn sin is ea do chaith an Slánaitheóir a shaol go dtí go raibh sé dhá bhliain déag d’aois.

Deir Lúcás Naofa sa tSoíscéal go dtéadh a mhuíntir ó dheas go Ierúsalem gach aon bhliain, uim fhéile na cásca. “Agus nuair a bhí sé dhá bhliain déag do chuadar suas go Ierúsalem de réir ghnáis na féile. Agus nuair a bhí na laethanta caite agus iad ag filleadh d’fhan an Mac, Íosa, in Ierúsalem ’na ndiaidh, agus ní raibh ’ fhios san ag á mhuíntir: cheapadar go raibh sé i measc na ndaoine, agus thánadar siúl aon lae ar aghaidh, agus bhíodar dhá lorg i measc a ngaolta agus a lucht aithne, ach ní bhfuaradar é, agus d’fhilleadar go Ierúsalem, dhá lorg. Agus do thárla, tar éis trí lá, go bhfuaradar é sa teampall, ’na shuí i measc na n-ollamh, ag éisteacht leó, agus dhá gceistiú. Agus bhí iúnadh ar a raibh ag éisteacht leis, mar gheall ar a ghuntacht agus ar na freagraíbh a thugadh sé. Agus bhí iúnadh orthu san nuair a chonacadar é. Agus duairt a Mháthair leis: ‘A mhic, cad é seo atá déanta agat orainn? Féach, bhí t’athair agus mise go buartha ar do lorg.’ Agus duairt sé leó: ‘Cad chuige go rabhabhair ar mo lorg? Ná raibh ’ fhios agaibh nách foláir me ’ bheith in sna nithibh a bhaineann le m’athair.’ Agus níor thuigeadar san an focal a labhair sé leó. Agus d’fhíll sé anuas leó, agus tháinig sé go Nasaret, agus bhí sé úmhal dóibh.”

Sin mar a dh’ínseann an Soíscéalaí Lúcás, an scéal san, agus níorbh fhéidir d’éinne an scéal a chur síos i bhfoclaibh níba shoiléire ná níba chruinne. Ach is féidir machnamh a dhéanamh ar bhrí an scéil, agus ar nithibh áirithe do bhain leis an scéal.

Ar dtúis, is féidir a dh’fhiafraí cad ’na thaobh do dul isteach sa teampall. Gan amhras níorbh aon iúnadh é ’ dhul isteach ann an chéad uair a tháinig sé aduaidh ann ó Nasaret. B’é teampall a Athar é, an t-aon áit amháin sa domhan, an uair sin, ’na raibh aon chuid den chine daonna ag tabhairt onóra don Athair Síoraí, agus b’é féin Mac Síoraí an Athar Síoraí, agus bhí sé ar an saol chun na cine daonna do shaoradh ó fheirg an Athar Síoraí. Cá dtabharfadh sé aghaidh chun na hoibre sin do thosnú ach ar theampall an Athar Síoraí? Thug sé aghaidh ar an dteampall san agus thosnaigh sé an obair. Conas a thosnaigh sé an obair? Seo mar a thosnaigh sé an obair. Na daoine sin go raibh sé ’na shuí ’na measc cérbh iad féin? Dochtúirí na dlí, dochtúirí dlí Mhaoise. Cad iad na ceisteanna a bhí aige á chur chúthu? Agus cad iad na ceisteanna a bhí aige á fhreagairt dóibh? Ní ínstear dúinn cad iad na ceisteanna iad, ná cad iad na freagraí a bhí aige á thabhairt orthu. Ach is féidir tuairim láidir a thabhairt gur bhain idir cheisteanna agus freagraí le “gnó a Athar Síoraí;” le saoradh na cine daonna ó fheirg an Athar Síoraí. Go raibh sé ag scrúdú na bhfáidhí dhóibh, agus dhá scrúdú dhóibh ar shlí a chuirfeadh, dá mb’fhéidir é, amach as a n-aigne an dearúd a bhí orthu i dtaobh an Mhessiah; ar shlí a thaispeánfadh dóibh nách ’na rí chómhachtach, agus slóite armála aige, a bhí sé le teacht, ach ar a mhalairt sin ar fad de shlí. Gan amhras, leis, an fhaid a bhí an ceistiúchán agus na freagraí ar siúl, bhí grásta Dé go líonmhar ag an Slánaitheóir á thabhairt do sna dochtúiríbh sin chun na fírinne úd do thuiscint agus do ghlacadh. B’fhéidir gur ghlac cuid acu an fhírinne. Níl aon phioc dá fhios san againn. Ní hínstear dúinn gur ghlacadar ná nár ghlacadar. Ní ínstear dúinn aon ní ach amháin an méid a dh’innis sé féinig dúinn, ’sé sin “Nárbh fholáir do ’ bheith in sna nithibh a bhain len’ Athair.”

Gan amhras grásta uathásach do sna dochtúiríbh úd ab ea an chuaird sin a thug an Slánaitheóir orthu an uair sin agus an trí lá san a thug sé ’na bhfochair dhá gceistú agus ag freagairt ceisteanna dhóibh. Is léir gur chuaigh sé ana-dhian orthu chun a súl a dh’oscailt dóibh, mar do “chuir a ghuntacht” árdiúnadh orthu. Tá nithe sa chuaird sin nách féidir dúinne a thuiscint, nithe ná thuig Muire Mháthair ná Naomh Ióseph féinig.

Do thuigeadar san go maith, áfach, an bhuairt a bhí orthu féin nuair a bhíodar ar a lorg, agus nuair a bhí ag teip orthu é ’ dh’fháil. Áit chúntúrthach ab ea an chathair an uair sin. Bhí ímpire na Rómhánach, Augustus, tar éis an tíoránaigh Archelaus do dhíbirt as an ríocht, agus tar éis na tíre do chur fé smacht na Rómha féin, agus tar éis árdú cíosa do chur ar na daoine. Bhí na daoine tar éis éiri i gceannairc i gcoinnibh na Rómhánach agus bhí an chathair ’na círéip. Lasmu’ den cathair, ar fuaid na dútha, bhí lucht foghla ag gluaiseacht ’na mbuínibh, agus scannradh curtha acu ar dhaoinibh a bhí síochánta réidh, dúilmhar i socracht, gan aon dúil in achrann. Drochghníomhartha dá ndéanamh go tiubh agus gan aon dlí á chur i bhfeidhm. Lucht na ndrochghníomh a dhéanamh dhá chur ’na luí ar an bpoiblíocht gur ar mhaithe leis an dtír a bhíodar ag obair.

Níorbh iúnadh scannradh agus critheagla ar Mhuire Mháthair agus ar Naomh Ióseph nuair a bhíodar tagaithe chómh fada ó thuaidh ó chathair Ierúsaleim leis an mbaile ar a dtugtí Beerot, agus iad ag dul abhaile agus gan aon tuairisc acu ar Íosa. Bhí an chathair cúntúrthach agus bhí an tír mórthímpall cúntúrthach, agus bhí an bóthar ó thuaidh cúntúrthach.

Bhí dhá chúntúirt ag baint leis an mbóthar ó thuaidh, an chúntúirt a bhí ag baint leis an ndúthaigh an uair sin, agus cúntúirt eile do bhain leis an mbóthar san féinig. Bhí an bóthar san ag gabháil trí chathair Samaría, agus bhí muíntir Shamaría agus an chuid eile de sna Iúdaígh i gcoinnibh a chéile go fíochmhar agus do mioscaiseach.

Mórán aimsire roimis sin do thit muíntir Shamaría agus muíntir Ierúsaleim amach lena chéile. Tar éis bháis do Sholomon do dhein dhá ríocht de chlaínn Israéil. Bhí Ierobóam ’na rí ar deich treabhaibh agus Mac Sholomoin ’na rí ar an dá threibh eile. Bhí eagla ar Ierobóam dá mbeadh na daoine a bhí féna láimh féinig ag dul go Ierúsalem chun íbirtí ’ dhéanamh go n-iompóidís uaidh i ndiaidh ’ chéile. Chuir sé suas altóracha dhóibh féin agus chuir sé gamhna óir ar na haltórachaibh sin agus mheall sé na daoine chun na ngamhan óir sin d’adhradh. Níor dheocair do iad a mhealladh chuige sin. Is eól do gach éinne a ghiorracht a bhíodar go léir tagaithe amach as an Éigipt nuair a chuireadar suas gamhain óir dóibh féin chun bheith dhá adhradh.

Nuair a bhí na gamhna óir curtha suas agus na daoine dhá n-adhradh, i mBetel, agus lastuaidh arís sa bhaile ar a dtugtí Dan, bhíodh daoine naofa do bhain leis an ríocht san ag fágaint na ngamhan ’na ndiaidh agus ag imeacht ó dheas go Ierúsalem chun gnó Dé ’ dhéanamh ann mar ba cheart. Ansan bhíodh lucht na ngamhan a dh’adhradh ag teacht ar na bóithribh roimis na daoine naofa san dhá dtabhairt thar n-ais ar éigin, nú dhá marú dá mba ná tiocfaidís thar n-ais.

I gcathair Shamaría is ea ’ bhí an neart ba threise de lucht na ngamhan a dh’adhradh. An chuid de sna daoine naofa a bhíodh lastuaidh den chathair sin is tríd an gcathair a caithidís gabháil ag dul ó dheas dóibh, nú tímpall fada do ghabháil, nú gan dul ó dheas in aon chor.

Ríocht Iúda a tugtí ar an gcuid de chlaínn Israéil a bhí fé shliocht Sholomoin, agus ríocht Israéil a tugtí ar an gcuid díobh a bhí fé shliocht Ierobóaim. Do lean muíntir ríochta Israéil ag déanamh na n-olc san, .i. an dá olc, .i. ag adhradh na ngamhan agus ag cosc daoine eile ar Dhia d’adhradh mar ba chóir. Chuir Dia fáidhí chúthu go minic ag tabhairt cómhairle a leasa dhóibh. Níor chuireadar aon tsuím sa chómhairle. Ag magadh fé sna fáidhíbh a bhídís, nú ag tabhairt tarcaisne dhóibh, nú dhá gcur chun báis. Fé dheireadh tháinig fearg Dé orthu. Duairt na fáidhí leó go minic go mbéarfí chun siúil iad i mbraighdineas. Ná fágfadh Dia sa tír naofa iad mar go rabhadar iompaithe amach ró-olc ar fad; go rabhadar níba mheasa os cómhair Dé an uair sin ná na drochdhaoine úd a dhíbir Dia as an dtír sin chun slí ’ dhéanamh do chlaínn Israéil. B’é toil Dé gur éirigh cómhacht láidir lastoir díobh, i dtír na nAssuiriánach, agus go dtáinig slóite líonmhara anoir, fé Shalmanasar ar dtúis, agus ansan fé Thargon. Do tógadh cathair Shamaría tar éis imdhruidim trí mblian. Ansan do leath an namhaid iad féin amach ar an dtaobh theas de thír ríochta Israéil agus chomáineadar rómpu amach na daoine go léir, i dtreó nár fágadh éinne sa tír ná i gcathair Shamaría, ná in aon chathair eile i ríocht Israéil, gan comáint chun siúil, soir go Babilóin nú chun áite éigin eile lastoir.

Ansan bhí Samaría agus an tír mórthímpall uirthi folamh ó dhaoine. Bhí an dúthaigh ag titim fé sheilbh na mbeithíoch allta. Nuair a chonaic rí na nAssuiriánach an cor a bhí ar an dtír agus ar an gcathair, do chruinnigh sé slóite daoine iasachta, slóite págánach, ó Bhabilóin agus ó thíorthaibh eile lastoir, agus chuir sé siar iad chun na háite thiar a dh’áitreabh. Pé dríodar a dh’fhan thiar, i ndiaidh na scuaibe, de shliocht Israéil chuireadar aithne ar na págánaigh iasachta. Do mheasc an dá aicme ar a chéile, i gnóthaíbh talún agus i gcleamhnaistíbh. Is iad sliocht na gcleamhnaistí sin a bhí i Samaría nuair a tháinig Muire Mháthair agus Naomh Ióseph agus Críost Mac Dé go Ierúsalem an Cháisc úd. B’éigean dóibh gabháil trí chathair Shamaría ag teacht aduaidh dóibh agus bhí orthu gabháil tríd an gcathair gcéanna ag dul ó thuaidh dóibh arís go dtí Nasaret. Dá bhrí sin bhí cathair Ierúsaleim cúntúrthach, agus bhí an bóthar ó thuaidh cúntúrthach, go mór mór an áit den bhóthar ar a raibh Samaría. Níorbh iúnadh brón agus buairt ar Mhuire Mháthair agus ar Naomh Ióseph nuair a fuaradar an Mac in easnamh orthu tar éis iad a dhul siúl lae as an gcathair. Agus ansan, níorbh iúnadh buaireamh aigne orthu ag dul ó thuaidh abhaile dhóibh, agus an tír go léir chómh cúntúrthach agus an bóthar chómh cúntúrthach, agus orthu gabháil trí Shamaría ó thuaidh.

Do cheadaigh Críost Mac Dé an buaireamh aigne sin go léir do theacht orthu toisc an dúil a bheith aige gnó a Athar do dhéanamh ar son na ndochtúirí úd a bhí sa teampall agus iad amú ar fad i dtaobh an chuma ’na dtiocfadh an Messiah. Tháinig lá, ’na dhiaidh san, agus do shil sé deóra go faíoch os cionn na cathrach san Ierúsaleim, toisc nár deineadh dá chainnt agus dá ghuntacht an lá san ach iúnadh. Do deineadh iúnadh dá chainnt ach níor glacadh a chómhairle. Dob aimhleasta an aicme iad na dochtúirí úd, agus ba sheasmhach ar bhóthar a n-aimhleasa, agus a rá gur theip ar Chríost Mhac Dé féin iad a dh’iompáil ar a leas bíodh gur chaith sé trí lá ag gabháil dóibh, ag nochtadh na fírinne dhóibh, agus ag tabhairt a ghrásta dhóibh go flúirseach. D’fhan sé ar feadh trí lá ag gabháil dóibh ag taispeáint cainnteanna na bhfáidhí dhóibh, na cainnteanna ’na dtráctaid na fáidhí ar na piantaibh a bhí ag an Messiah le folag, ar an séanadh agus ar an dtarcaisne a bhí aige le folag, ar an mbás a bhí aige le folag. D’fhan sé ar feadh trí lá ag gabháil dóibh ar an gcuma san agus ’ fhios aige go raibh a Mháthair bheannaithe agus Naomh Ióseph ag siúl na cathrach i gcaitheamh na haimsire sin agus iad go dúbhach agus go croíbhriste ar a lorg. Tháinig Muire Mháthair agus Naomh Ióseph. Bhí an t-aighneas ar siúl; na dochtúirí go léir ansúd agus iad caochta aige lena ghéarchúis agus lena ghuntacht agus leis an eólas a bhí aige ar na fáidhíbh agus ar bhrí na cainnte aduairt na fáidhí, eólas ná raibh acu féin riamh agus nár chuímhníodar riamh air. Bhíodar caoch aige, gan focal eile le rá acu, nuair a tháinig Muire Mháthair agus Naomh Ióseph isteach sa teampall agus do labhair Muire Mháthair an focal. D’airigh na dochtúirí an focal “. . . . Mise agus t’athair ad lorg. . . . .” D’airíodar an freagra, “. . . . nárbh fholáir dómhsa bheith sa ghnó a bhaineann le m’athair.” D’airigh na dochtúirí an trácht ar an dá athair. D’airíodar conas mar a thug sé gnó a Athar ar an aighneas a bhí aige á dhéanamh leó san i gcaitheamh an trí lá. Bhí ’ fhios acu go maith gur ar an Athair Síoraí a thrácht sé nuair a thug sé “gnó m’Athar” ar an aighneas a bhí aige á dhéanamh leó san. D’airíodar gach aon fhocal. Má airíodar níor labhradar, d’fhanadar go dúr agus go béaldúnta. Thug sé uain dóibh ar a fhiafraí dhe cad ’na thaobh do gnó a Athar a thabhairt ar an aighneas a bhí aige á dhéanamh leó san. Níor labhair aon duine acu. Níor theastaigh uathu a thuilleadh cainnte d’aireachtaint uaidh i dtaobh an Mhessiah ná tiocfadh in’ “Árdrí ar shlóitibh ag tabhairt cómhachta os cionn an domhain do chlaínn Israéil.” Níor labhair éinne acu. Níor labhair seisean a thuilleadh. Do bhuail sé uathu doras an teampaill amach agus d’fhág sé ansan iad. Agus d’imigh sé féin agus Muire Mháthair agus Naomh Ióseph ó thuaidh go Nasaret, “agus bhí sé úmhal dóibh. Agus do chimeád a Mháthair na focail sin go léir ’na croí féin. Agus do chuaigh Íosa ar aghaidh in eagna agus in aois, agus i ngrásta i láthair Dé agus daoine.” (Lúc. ii. 52.) Ciallaíonn an chainnt, de réir mar a mhíníd lucht eólais í, gurbh é toil ár Slánaitheóra, moladh agus baochas leis, dlí nádúra na daonnachta a bhí aige do chómhlíonadh go hiomlán agus dul ar aghaidh ó bheith ’na leanbh go dtí bheith in’ ógánach, agus go dtí bheith in’ fhear. Gan amhras is fíor gur ghlac sé nádúr daonna ar chuma fé leith. Do ghlac sé colann daonna i mbroínn na Maighdine Muire, le hoibriú ón Sprid Naomh. ’Sé sin do ghlac sé corp agus anam mar atá againne. Do chruthaigh Dia an t-anam mar a cruthaítear gach aon anam daonna, agus fuair sé a chorp, a chuid fola agus feóla, le hoibriú ón Sprid Naomh, óna Mháthair , ón Maighdin Muire, gan athair saolta. Ansan, do chaith sé naoi mí i mbroínn na Maighdine. Ansan do rugadh é; do tháinig sé ar an saol, ó bhroínn na Maighdine, gan dochar dá maighdineas. Ansan d’fhás sé ar nós aon linbh eile. Ansan, d’éirigh sé suas mar ’ éireódh aon leanbh eile, agus thug na cómharsain fé ndeara gur “chuaigh sé ar aghaidh in eagna agus in aois agus i ngrásta i láthair Dé agus daoine.” B’é an tarna Pearsa den Tríonóid ró-Naofa é. Bhí sé ’na Dhia go fíor agus bhí sé ’na dhuine go fíor. B’é Mac Dé é ’na Dhia agus ’na dhuine. B’é Críost Mac Dé é, agus b’é Críost Mac na Maighdine Muire é. Agus bhí an Mhaighdean Mhuire ’na máthair ag Críost Mac Dé. Agus bhí Críost Mac Dé ’na chónaí i Nasaret, i bhfochair na Maighdine Muire agus Naoimh Ióseiph, ag obair ar chéird Naoimh Ióseiph, ar chéird siúineára, ag tuilleamh a bheatha ar nós aon duine eile dá raibh san áit.

Níorbh é toil Dé a thuilleadh cúntais a thabhairt dúinn ar an gcuma ’nar chaith sé na blianta ó aois a dhá bhlian déag go dtí gur thosnaigh sé ar an Soíscéal do chraobhscaoileadh agus ar an eaglais do chur ar bun, agus ar a chómhacht a thaispeáint.

Nótaí

Tímpall dhá bhliain déag d’aois: “around twelve years old”. The expected genitive dual, dhá bhlian, is not given here, probably because of the influence of the following slender d. Compare obair dhá bhlian in PUL’s Mo Sgéal Féin and ó aois a dhá bhlian déag at the end of this chapter. The nominative and dative dual is formed like the dative singular (dhá bhuín), although the correct dative is often not given in dual contexts in PUL’s works. The genitive dual, however, is generally formed like the genitive plural. This in turn is often identical to the nominative singular, or nearly so, but with a broadened ending (bliain/blian, glúin/glún, súil/súl). See os cionn a dhá shúl in PUL’s Niamh. However, it is worth adding that the more recent “weak” plural endings of nouns are not used in the genitive dual: bunús an dá leitir is found in PUL’s Niamh; leitreacha would not be found in the genitive dual. Consequently, other than in the fifth declension (where the genitive plural and thus genitive dual is identical to the genitive singular), the genitive dual form should either be the nominative singular or a broadened version thereof.

Ní ínstear: both ní ínstear and ní hínstear are found in this chapter. It is grammatically correct for h-prefixation to be used before an autonomous form starting with a vowel, but the diversity of theoriginal text is preserved here.

An trí lá san: “those three days”. The singular article is correctly used with a plural noun viewed as a single whole.

Foclóirín

ag: “at”. Ad: the combination of ag, the particle governing the verbal noun, with a second person singular pronoun object. This would be do do in the CO (an extremely inauthentic form).
aimhleasta: “misguided, foolish”.
áitrím, áitreabh: “to inhabit”, or áitrím, áitriú in the CO. The CO has a noun áitreabh, meaning “habitation, dwelling”, but PUL clearly uses it as the verbal noun here. Dineen has áitreabhaim, and I have no attestation of the finite verb in PUL’s works as yet.
altóir: “altar”, with altóracha in the plural where the CO has altóirí. PUL uses altóiríbh in the dative plural in his editing of An Teagasg Críostaidhe, although that work contains some older forms, having been originally compiled in the mid-nineteenth century, and we see altórachaibh used here in the dative plural. Consequently, it seems altóracha is the dialectal form.
arís: “again”, but also “further” in various senses. Lastuaidh arís, “further to the north”. PUL used the spelling airís, indicating a slender r, /i’rʹi:ʃ/.
Assuiriánach: Assyrian, the name of a people whose kingdom was based in modern-day Iraq from the twenty-fifth to the seventh century BC. The CO has Aisiriach.
béaldúnta: “pursed-lipped”, a word not given in dictionaries.
Beerot: Beeroth, a town to the north of Jerusalem in ancient Israel. PUL surmises that Mary and Joseph got as far north as Beeroth before they noticed Jesus was missing, but the location is not given in Luke 2.
Betel: Bethel, a city on the southern border of the northern kingdom of Israel, where King Jeroboam set up a golden calf to be worshipped.
Cáisc: “Easter, or the Passover”. Féile na Cásca, “the Feast of the Passover”.
caochaim, caochadh: “to dazzle”.
ceannairc: “mutiny, revolt”.
ceistím, ceistiú: “to question”. This is found as duine cheistiú and ceistiú ar dhuine in PUL’s works.
círéip: “riot, uproar”, or círéib in the CO.
cleamhnas: “match, marriage”, with cleamhnaistí in the plural where the CO has cleamhnais.
Cnuc Chármeil: Mount Carmel in Northern Israel.
cómharsa: “neighbour”. PUL has cómharsain in the plural, where the CO has comharsana. PUL’s form is the historical nominative plural; the CO form is the historical vocative plural.
craobhscaoilim, craobhscaoileadh: “to propagate, broadcast; preach”.
croíbhriste: “heartbroken”.
Dan: Dan, a city on the northern border of the northern kingdom of Israel, where King Jeroboam set up a golden calf to be worshipped.
daonnacht: “humanity”.
deocair: “difficult”, or deacair in the CO.
dríodar: “dregs, remnants”.
dúbhach: “sorrowful, melancholy”.
dúilmhar: “covetous, desirous”. The spelling indicates that the v is broad (du:lʹ-vər); maybe this is always so with the ending -mhar.
faíoch: “loud, plaintive”.
fás: “growth”, but also “plant”.
gabhaim, gabháil: “to take; go” and a large range of other meanings. Pronounced /goumʹ, gvɑ:lʹ/. Gabháil do, “to work on, deal with, be occupied with, be on the case of”.
gamhain: “calf”, with gamhna in the nominative plural and gamhan in the genitive plural.
glasra: “vegetable, herb”, pronounced /glɑsərə/.
gnás: “custom, usage”. De réir ghnáis na féile, “in the customary manner of celebrating the festival”.
guntacht: “sharpness, incisiveness”, or gontacht in the CO.
Ierobóam: Jeroboam, king of the northern kingdom of Israel around 930-910 BC, following the rebellion of the northern tribes against Rehoboam, king of Judah.
imdhruidim, imdhruidim: “to besiege”. Dinneen has iomdhruidim, and it seems likely the first m is broad; possibly edit as iomdhruidim?
iompaím, iompáil: “to turn”, or iompaím, iompú in the CO. Pronounced /u:m’pi:mʹ, u:m’pɑ:lʹ/. Iompáil amach, “to turn out (a certain way)”.
Loch Thibériais (Muir Thibériais): the Sea of Tiberias, also known as the Sea of Galilee or the Lake of Gennesaret, in north-eastern Israel. The lake or sea is named after the city of Tiberias on its shores.
Machaire Esdrelóin: the Plain of Esdraelon, or Jezreel Valley, in Galilee.
maighdineas: “virginity”, or maighdeanas in the CO.
Muir Torriann (an Mhuir Torriann): the Tyrrhenian Sea, between Italy and Africa. The name Tyrrhenian derives from the Greek for “Etruscan”. Muir Thoirian in the CO. The Tyrrhenian Sea is part of the Mediterranean Sea and PUL seems to use the term to refer to the Mediterranean Sea itself here. The CO has an Mheánmhuir for the Mediterranean itself.
ollamh: “doctor, professor, doctor of the law, etc.”
pearsa: “person”, but often by extension “appearance, features, bearing”. Pearsa is ultimately derived, as with cognates in all European languages, from the ancient Etruscan phersu, “face mask”.
Salmanasar: Shalmaneser V, king of Assyria 727-722 BC, who began the deportation of the Israelites in captivity to Assyrian territory.
Solomon: king of ancient Israel, and son of King David. He was succeeded by his son Rehoboam, here referred to simply as Mac Sholomoin, during whose reign the kingdom of Israel become divided between the northern ten tribes (the kingdom of Israel) and the southern two tribes (the kingdom of Judah), which remained under Rehoboam’s rule.
Targon: apparently an error in the original for Sargon, i.e., Sargon II, king of Assyria 722-705 BC, who completed the conquest of Israel and the deportation of the Israelites to Assyrian territory.
tiubh: “rapid”, but also “plentiful, common, widespread”.
treibh: “tribe”. The historic dative has replaced the nominative in this word; accordingly the nominative plural is treabha, where the CO has treibheanna.
um: “about, around”. Often uim in WM Irish. Pronounced /um, imʹ/.

Críost Mac Dé 5

Caibideal a Cúig

An tÍonú; an tEipiphaní; an Teitheadh go hÉigipt.

B’é dlí Mhaoise go gcaití tímpallghearradh ’ dhéanamh ar gach céadghin mhic ocht lá tar éis é ’ theacht ó bhroínn a mháthar. B’é toil ár Slánaitheóra, moladh go deó leis, é féin d’úmhlú fén ndlí sin an fhaid a bhí an dlí sin i bhfeidhm. É féin a chuir an dlí sin ar bun i bhfad roimhe sin, nuair a tugadh an dlí d’Ábraham, agus d’úmhlaigh sé é féin don dlí sin ó ba de shliocht Ábrahaim é. Agus ’na theannta san, d’úmhlaigh sé é féin don dlí sin i dtreó ná beadh na Iúdaígh dhá chasadh leis ar ball go raibh sé gan tímpallghearradh. B’é sin an t-asachán ba tharcaisní ’ fhéadadh na Iúdaígh a chasadh leis na Gíntibh, a rá go rabhadar gan tímpallghearradh, agus b’é toil an tSlánaitheóra gan a dh’fhágaint ar a gcumas an t-asachán san do chasadh leis féinig ’na dhiaidh san nuair a bheadh sé ag ínsint an tSoíscéil dóibh.

Do deineadh an tímpallghearradh ar an leanbh agus do tugadh a ainm air, an ainm Íosa, an ainm a dh’órdaigh an t-aingeal a thabhairt air sarar gabhadh sa bhroínn é. Ciallaíonn an focal Íosa ‘Slánaitheóir,’ agus d’oir an ainm go hana-chruínn don leanbh san. Slánaitheóir i gceart is ea é mar dhein sé slánú nárbh fhéidir d’éinne eile a dhéanamh. Bhí ar chumas an duine an peaca ’ dhéanamh, ach ní raibh ar chumas an duine díobháil an pheaca do leigheas. D’fhéad an duine aithne Dé do bhriseadh. Ní raibh, áfach, ach Dia féinig a dh’fhéadfadh sásamh a thabhairt sa bhriseadh sin. Tá Críost Mac Dé ’na Dhia agus ’na dhuine; ’na dhuine chun na páise ’ dh’fholag mar shásamh sa pheaca a dhein an duine, agus ’na Dhia chun an tsásaimh sin a bheith ’na leórghníomh dhiongbhálta. Tá an brí sin go léir san ainm naofa san Íosa. D’fhuilig Íosa an pháis thar cheann na cine daonna, le grá don chine daonna, agus do thóg an pháis sin den chine daonna an eascaine a bhí curtha ag an bpeaca ar an gcine daonna, eascaine ná féadfadh aon ní eile a thógaint den chine daonna ach an pháis a dh’fhuilig Íosa Críost Mac Dé thar cheann na cine daonna agus ar son na cine daonna, le grá don chine daonna.

B’éigean do Mhuire Mháthair, leis, úmhlú agus luí fé dhlí Mhaoise, ar chuma do bhain léi féinig. B’é dlí Mhaoise, gach leanbh fireann a thiocfadh a broínn a mháthar, nárbh fholáir é ’ choisreacan chun an Tiarna. Agus níorbh fholáir an mháthair a dh’fhanúint daichead lá ar leithligh, istigh ’na tigh féin sa bhaile, tar éis an linbh a theacht ar an saol. I gcaitheamh an daichead lá san ní raibh ceadaithe d’aon mháthair teacht i ngaire an tsanctuáriuim. Bhí ’ fhios ag Muire Mháthair nár bhain an dlí sin léi féinig. Nár mhar a chéile í féin agus aon mháthair eile dár mhair riamh. Bhí ’ fhios aici cad é an brí a bhí leis an bhfocal aduairt sí leis an árdaingeal, agus cad é an brí a bhí leis an bhfocal aduairt an tÁrdaingeal léi. Bhí sí ’na Máthair agus ’na Maighdin, agus ní raibh aon truailliú uirthi. Dá bhrí sin níor bhain an dlí úd léi in aon chor. Ach do dhein sí de réir na dlí, fé mar a deineadh de réir dlí an tímpallgheárrtha i dtaobh a Mic. Nuair a bhí an daichead lá caite bhí aimsir a híonaithe críochnaithe. De réir na dlí do bhain an t-íonú leis an máthair agus leis an leanbh in éineacht. Dá bhrí sin, nuair a bhí an daichead lá caite chuaigh Ióseph agus Muire suas go Ierúsalem agus do rugadar leó an leanbh Íosa agus do deineadh na híbirtí a bhí órdaithe de réir na dlí. Bhíodh na híbirtí sin costasúil ar dhaoinibh saibhre ach ní bhídís costasúil ar dhaoinibh dealbha. Daoine dealbha ab ea Ióseph agus Muire Mháthair agus ní raibh orthu a thabhairt le híbirt ach an dá cholúr, agus do deineadh íonú Mhuire agus coisreacan Íosa.

Tá féile ó shin in eaglais Chríost in onóir don íonú san na Maighdine Muire, féile an íonaithe, nú “Lá Fhéile Muire na gcoinneal sa teampall.”

Bhí an uair sin i gcathair Ierúsaleim, duine fíoraonta agus Símeón ab ainm do, agus bhí sé “ag súil le sólás Israéil.” Gan amhras bhí ’ fhios aige, as an mBíobla, a bréithre na bhfáidhí, go raibh an t-am ann chun an tSlánaitheóra do theacht, agus bhí a shaol aige á chaitheamh ag tnúth le hé ’ dh’fheiscint sara bhfaigheadh sé bás. Bhí an Sprid Naomh tar éis a shoíllsiú don fhear fhíoraonta san gur dheimhin go bhfeicfeadh a shúile an Slánaitheóir sara bhfaigheadh sé bás. Le línn Muire Mháthair agus Ióseph a bheith ag teacht chun an teampaill bhí an Sprid Naomh ag seóladh Shímeóin chun an teampaill, leis, i dtreó go bhfaigheadh sé an radharc lena raibh sé ag tnúth. Duin’ uasal creidiúnach, de réir lucht eólais, ab ea Símeón. Tháinig sé go dtí an teampall. Chonaic sé an lánú bhocht agus an leanbh. Níor chuir a ndealús aon stad ann, tháinig sé chúthu láithreach. Thóg sé an leanbh chuige in’ ucht. Nuair a bhí an leanbh in’ ucht aige d’fháisc sé lena chroí é, agus ansan do labhair sé an channtaic seo:—

A Thiarna, leog dod sheirbhíseach
Imeacht anois i síocháin,
De réir t’fhocail;
Óir tá radharc fachta ageam shúilibh
Ar do Shlánú,
An Slánú atá ollmhaithe agat
Os cómhair na bpobal go léir;
An Solas atá chun na ngínte do shoíllsiú;
Agus Glóire do phobail féinig Israél.

Bhí Muire agus Ióseph ag éisteacht le cainnt an duin’ uasail naofa agus bhí iúnadh orthu. Níor labhair aon duin’ uasail eile leó an lá san ar an gcuma san. Níor ghnáth le huaislibh Ierúsaleim labhairt le daoine bochta dealbha. Dá éaghmais sin dob iúntach an channtaic í sin do labhair an duin’ uasal. Bhíodar ag machnamh ar an gcanntaic agus ag déanamh iúnadh dhi. Bhí an fhilíocht uasal agus bhí an brí doimhinn. Chuir an duin’ uasail a bheannacht ar an leanbh. Ansan do luigh súil an duin’ uasail ar Mhuire. Do taispeánadh dá aigne an bhuairt agus an folag a bhí ’na cómhair. Bhí sise ag féachaint ar an leanbh. Do labhair an duin’ uasail. “Féach,” ar seisean, agus an leanbh ar a bhaclainn aige os a cómhair, “beidh an leanbh so ’na thrúig díthe, agus ’na chúis airéirithe, dá lán in Israéil. Diúltófar do agus séanfar é, agus raghaidh claíomh dóláis trí t’anamsa féinig.” “Agus,” ar seisean i dtaobh an linbh, “tiocfaidh as san go nochtfar smaointe as mórán croithe.”

Measaid cuid de lucht an eólais go raibh an duin’ uasal san Símeón ana-chreidiúnach an uair sin i gcathair Ierúsaleim. Déarfaidís go raibh sé in’ uachtarán ar an sanhedrim. Peoca ’ bhí sé sa ghnó san nú ná raibh bhí aithne mhaith aige ar na Iúdaígh a bhí ’na thímpall an uair sin. Bhí aithne mhaith aige ar na Fairisíneachaibh agus ar na haicmeachaibh eile a bhí ann. Bhí ’ fhios aige go mbíodh na Fairisíneacha dhá leogaint orthu ana-ghrá ’ bheith acu do dhlí Mhaoise. Do chíodh an phoiblíocht an díogras thar bárr a bhí iontu don dlí. Ach bhí ’ fhios ag Símeón go raibh díogras eile laistigh den díogras san a chonaic an phoiblíocht, agus nár dhíogras don dlí an díogras a bhí laistigh ach díogras chun saibhris agus chun pléisiúir agus chun onóra ó dhaoine. Bhí ’ fhios ag Símeón gur dhíogras bréagach an díogras don dlí. Bhí ’ fhios aige, nuair a thiocfadh an Soíscéal, agus gan aon trácht ann ar an ngradam a mheas na Iúdaígh a gheóbhaidís ón Messiah, go n-iompóidís i gcoinnibh an tSlánaitheóra agus ansan go bhfeicfí cad é an saghas an díogras don dlí. Go dtaispeánfadh beatha agus bás Chríost gur dhíogras bréagach an díogras don dlí, agus go nochtfadh san an díogras laistigh, an díogras daonna, an díogras chun an tsaibhris, an díogras chun an phléisiúir, an díogras chun nithe saolta. Ar an gcuma san “do nochtfí na smaointe” a bhí i bhfolach istigh in sna croithibh sin. Nuair a tháinig an t-am do fíoradh cainnt Shímeóin. Ní hea ach do fíoradh a chainnt ó thosach. Bhí ’ fhios ag na Fairisínigh go raibh an t-am ann chun na geallúna do chómhlíonadh. Dá dtagadh an Slánaitheóir ’na rí, nú in’ árdrí, agus na mílte sló aige, is tapaidh a rithfeadh na Fairisínigh chuige. Ní mar sin a tháinig sé ach ’na leanbh lag gan chómhacht shaolta gan slóite gan arm. Níor chuireadar aon tsuím sa scéal san. Níorbh aon mhaith slóite aingeal agus gan sa té a tháinig ach leanbh lag, ag mnaoi bhocht dhealbh. Ní hé sin saghas Messiah do theastaigh ó sna Fairisínigh. Do shéan na Fairisínigh é luath go leór. Bhí na smaointe úd i bhfolach istigh ’na gcroí acu. Chimeádadar i bhfolach iad an uair sin ón bpoiblíocht ach níor fhéadadar iad a chimeád i bhfolach ó Shímeón. Chonaic an saol mór ’na dhiaidh san na smaointe a bhí in aigne na bhFairisíneach, conas mar a bhí díogras do dhlí Mhaoise acu mar chlúdach ar dhúil i saibhreas, ar dhúil i gcreidiúint, ar dhúil in uachtaránacht, ar dhúil i suairceas agus i bpléisiúr an tsaeil seo. Do thosnaigh an nochtadh an lá a rugadh Críost Mac Dé, agus do críochnaíodh an nochtadh an lá a dh’fhuilig Críost Mac Dé bás ar chrann na cruise chun na cine daonne do shábháil.

Is baol go bhfuil a lán de sna Críostaithibh riamh ó shin, agus anois féin, agus nár mhór nochtadh den tsaghas chéanna do dhéanamh ar a smaointibh, go leogaid siad orthu, leó féinig agus le cách, go bhfuil ana-dhíogras don chreideamh acu agus gan sa díogras san acu ach clúdach ar an ndúil i nithibh saolta atá i bhfolach istigh ’na gcroithibh acu. Is baol ná nochtfar na smaointe sin, as na croithibh sin, go dtí lá an bhreithiúntais. Beidh sé déanach an uair sin.

Le línn a chainnte ’ chríochnú do Shímeón tháinig bean chúthu. Anna ab ainm don mhnaoi. Phanuél ab ainm dá hathair. De threibh Aseir ab ea é. Bean aosta ab ea Anna an uair sin. Bainntreach ab ea í. Bhí sí seacht mbliana pósta, agus do cailleadh a fear, agus d’fhan sí sa teampall as san amach go dtí go raibh sí, an lá san, cheithre bliana gus cheithre fichid. Agus ag déanamh troscaidh agus úrnaithe agus ag onórú Dé, is ea ’ bhí sí ag caitheamh a saeil sa teampall. Tháinig sí sin de láthair an uair sin agus d’admhaigh sí an Tiarna agus bhíodh sí ag trácht air le gach éinne a bhí ag súil le fuascailt Israéil.

D’airigh na Fairisínigh cainnt na bainntrí sin agus í dhá admháil gurbh é an Slánaitheóir an leanbh san. Níorbh fhéidir dóibh gan an chainnt d’aireachtaint. Ní haon uair amháin ná dhá uair aduairt sí gurbh é an Slánaitheóir a bhí geallta é. Deir an Soíscéal go “mbíodh sí ag trácht air.” Do lean sí dhá rá an fhaid a mhair sí ’na dhiadh san. Bhí ’ fhios ag gach éinne sa chathair go mbíodh an chainnt sin ar siúl aici coitianta. Bhí an bheirt sin, Símeón agus Anna, ceapaithe ag Dia chun na fírinne sin a chimeád os cómhair na ndaoine an fhaid a mhair an bheirt.

D’airigh muíntir Bhetleheim an scéal a dh’innis na haeirí i dtaobh na n-aingeal. D’airigh muíntir Ierúsaleim an scéal céanna. D’airigh gach éinne an chainnt aduairt Símeón sa teampall agus an chainnt aduairt an bhanfháidh Anna. Bhí an chainnt go léir i mbéal na poiblíochta. Dá bhrí sin níor fágadh aon leathscéal acu chun gan aon tsuím a chur sa chainnt. Bhí an gheallúint acu go léir sa Bhíobla. Bhí ’ fhios acu go raibh an t-am ann, de réir na bhfáidhí, chun na geallúna do chómhlíonadh. Do cuireadh chúthu na haingil agus Símeón agus Anna dhá ínsint dóibh go raibh an gheallúint cómhlíonta, go raibh an Slánaitheóir tagaithe, go raibh sé ’na luí ansúd sa mhainséar. Níor thaithn an mainséar leó. Níor thaithn an bhochtaineacht leó. Níor thaithn an dealús leó. Ní Slánaitheóir bocht dealbh, ’na luí i mainséar asail, a bhí uathu, ach rí cómhachtach do chuirfeadh suas iad os cionn an domhain go léir. “Tháinig sé chun a dhaoine féinig agus ní ghlacfaidís é.”

Ach bhí daoine eile ar an saol an uair sin in éaghmais na nIúdach, agus do hínseadh do sna daoinibh eile sin go raibh an Slánaitheóir tagaithe.

Nuair a bhí a ngnó déanta sa teampall ag Muire Mháthair agus ag Ióseph d’fhágadar slán ag Símeón agus ag Anna agus ghluaiseadar amach as an gcathair chun dul ó dheas arís go Betlehem. Ag imeacht amach as an gcathair dóibh chonacadar cuallacht uasal ag teacht isteach sa chathair ’na gcoinnibh. “Máigí,” a thugann an Soíscéalaí Maitiú orthu. De réir an chúntais atá againn ar na Máigí sin is léir gurbh é saghas iad ná daoine de shaghas na ndraoithe a bhí in Éirinn in aimsir Phádraig; págánaigh ab ea iad ar nós na ndraoithe a bhí in Éirinn, ach ar nós na ndraoithe sin bhí an phágánacht ní b’uaisle agus níba ghlaine acu ná mar a bhí an phágánacht ag treabhchasaíbh eile a bhí ’na dtímpall. Meastar go n-adhraidís aon chómhacht amháin a bhí, dar leó, os cionn an domhain go léir. Deirtear gur saghas éigin sagart gurbh ea iad, ach ná bíodh aon íodail acu, ná aon íbirtí. I náisiún na bPersach a bhíodar. Deirtear gur chimeádadar, ó shliocht go sliocht, iarracht éigin den chreideamh a thug Naoi dá shliocht.

Bíd na spéartha ana-ghlan in sna tíorthaibh sin sa domhan toir agus bíonn ana-sholas in sna réilthíníbh san oíche ann. Agus is béas le muíntir na dtíortha san bheith i gcónaí ag faire ar na réilthíníbh san oíche agus ag breithniú a ngluaiseachtaí. Bhí an béas san ag na Persachaibh agus ag á ndraoithibh in aimsir ár Slánaitheóra, agus bhí eólas cruínn acu ar gach cor dá gcuireadh aon réilthín di. Agus ní fhéadfadh aon réilthín nua í féin a thaispeáint i ganfhios dóibh.

Tá rud eile againn le rá i dtaobh na ndaoine úd a bhí sa domhan toir an uair a tháinig ár Slánaitheóir. Tuigtear go raibh dhá chúis ag Dia na Glóire leis an Iúdaígh a bhreith soir go Babilóin i mbraighdineas, ’sé sin, chun pionóis a chur orthu féin mar gheall ar a bpeacaíbh, agus chun a thaispeáint don mhuíntir thoir cad é an saghas an creideamh a bhí tabhartha ag Dia do chlaínn Israéil. Do deineadh an dá ghnó san. Do cuireadh an pionós ar chlaínn Israéil, agus dheineadar aithrí ná déanfaidís choíche dá mba ná curfí an pionós orthu. ’Na theannta san do thug cómhluadar na nIúdach don mhuíntir thoir eólas ar fhírinníbh creidimh, eólas a dhein maitheas mór dóibh. Measaid lucht eólais go bhfuair a lán den mhuíntir thoir, an uair sin, a cainnt agus a cómhrá na nIúdach, eólas ar an Messiah ’ bheith le teacht agus gur chimeádadar an t-eólas. Gan amhras bhíodh na Iúdaígh dhá rá coitianta go dtiocfadh an Messiah; gur gheall Dia d’Ábraham go dtiocfadh an Slánaitheóir. Nuair ab é toil Dé croí an rí lastoir do spriocadh chun na nIúdach do chur siar abhaile agus chun an teampaill mhóir do chur suas arís, do tháinig a lán de sna Iúdaígh anoir ach níor thánadar go léir. D’fhan mórán acu lastoir agus chimeádadar san na daoine thoir ag cuímhneamh ar an ngeallúint agus ag cuímhneamh ar an Messiah úd a bhí le teacht.

As san go léir, níorbh iúnadh, nuair a taispeánadh an réalt iúntach úd do sna draoithibh uaisle agus nuair a cuireadh ’na luí ar a n-aigne go raibh “Rí na nIúdach,” tagaithe ’na leanbh, ar an saol, gur chreideadar láithreach é, agus gur thuigeadar, trí shoíllsiú an Sprid Naoimh, gur cheart dóibh dul agus an Rí sin d’adhradh.

Chómh maith do ghluaiseadar láithreach. Bhí an tslí fada, ach gan amhras do taispeánadh an réalt dóibh in am agus thug Dia gach aon chúnamh dóibh chun an slí ’ chur díobh agus teacht go dtí cathair Ierúsaleim, an chathair úd gur airíodar a hainm ó Iúdaígh an bhraighdinis chómh minic.

Ní ceart a dhearúd, bíodh gur i mbraighdineas a bhí na Iúdaígh lastoir, ná raibh an scéal chómh holc in aon chor ann agus a mheasfadh duine. Gan amhras bhí an scéal go holc acu nuair a bhí an namhaid dhá gcomáint ón mbaile, ó chathair Shamaría, agus ó chathrachaibh eile tíre Phalestín, agus ansan ó chathair Ierúsaleim féinig. Agus gan amhras bhíodh an scéal go holc acu an fhaid a bhídís ar an slí soir agus an namhaid dhá gcomáint rómpu agus dhá mbualadh nuair a dheinidís ríghneas nú nuair a bhíodh tuirse an bhóthair orthu. Ach nuair a bhíodh tamall caite lastoir acu agus áiteanna cónaithe tabhartha dhóibh ann, agus iad socair in sna háiteannaibh cónaithe sin, d’éiríodh muíntearthas go minic idir iad agus na daoine thoir, agus thugadh an creideamh fírinneach a bhí acu éirim aigne dhóibh ná bíodh ag an muíntir thoir. Do thugadh an éirim aigne sin búntáiste dhóibh agus creidiúint, i dtreó go mbíodh an mhuíntir thoir go minic ag féachaint suas chúthu le hurraim agus ag cur ceisteanna chúthu i dtaobh an chreidimh agus i dtaobh gach aon rud a bhain leis an gcreideamh. Do lean an braighdineas i bhfad, agus ní hin éineacht a chuaigh na Iúdaígh go léir soir, ná ní hin éineacht a thánadar anoir. Fuair an mhuíntir thoir ana-chaoi ar chreideamh na nIúdach a dh’fhoghlaim agus ar aithne ’ chur ar Iehóbha, agus ar Mhaois, agus ar na haitheantaibh a thug Iehóbha do Mhaois, agus ar conas mar ná raibh clann Israéil dílis do Iehóbha agus nár chimeádadar na haitheanta, ná an connradh a dhein Iehóbha leó. Do chonaic an mhuíntir thoir go soiléir an dólás a bhí ar na Iúdaígh mar gheall ar na peacaíbh a dheineadar in aghaidh Iehóbha, na peacaí gur chuir Iehóbha an braighdineas san orthu ’na dtaobh. Chonaic an mhuíntir thoir an sólás aigne do thagadh ar na Iúdaígh sin nuair a chuímhnídís ar an AON naofa úd a bhí geallta ag Iehóbha dhóibh. Bhí a leithéid sin de mheas ag na págánaigh ar na Iúdaígh agus a leithéid d’fhéachaint suas acu chúthu go ráiníodh uaireanta Iúdach a bheith, ní hamháin ana-chreidiúnach, ach ana-chómhachtach san áit thoir. Fear ana-chómhachtach ab ea an Iúdach Mardochai. Agus fear ana-chómhachtach ab ea an fáidh Daniel. Bhí a leithéid sin de mheas ag na págánaigh ar Dhaniel go raibh a ainm i seanfhocal acu. Aon duine a bhíodh eagnaí thar na beartaibh deiridís, “tá sé chómh heagnaí le Daniel.”

Níorbh aon iúnadh, nuair a bhí an scéal ar an gcuma san lastoir, na daoine, go mór mór na draoithe, ’ bheith ag faire ar na réaltaibh, agus san am gcéanna ag cuímhneamh ar an Rí úd na nIúdach a bhí geallta agus a bhí le teacht ar an saol. Agus ansan nuair a taispeánadh an Réalt dóibh níorbh aon iúnadh, trí shoíllsiú an Sprid Naoimh, gur thuigeadar cad é an brí a bhí leis an Réalt. Thánadar anoir an tslí go léir. Cá bhféadfaidís aghaidh a thabhairt ach isteach i gcathair Ierúsaleim, an chathair naofa go raibh na Iúdaígh ag trácht uirthi leó i gcónaí. Thánadar isteach i gcathair Ierúsaleim. Bhí gan amhras, cuallacht mhór seirbhíseach acu agus a lán camall. Agus gan amhras bhí lucht airm acu chun iad a chosaint ar lucht foghla, agus gan amhras bhíodar féin armtha go maith agus bhíodar oilte ar úsáid na n-arm. Gan amhras, leis, ní rabhadar gan eólas acu ar an dteangain Eabhra, tar éis an chaoi a thug braighdineas na nIúdach dóibh ar an dteangain sin a dh’fhoghlaim.

Chómh luath agus ’ thánadar isteach sa chathair do bhailigh na daoine chúthu, slua de dhaoinibh bochta na cathrach, agus roinnt de dhaoinibh ná raibh róbhocht, agus cuid de sna huaislibh. B’fhuiriste dhóibh a thuiscint go raibh ana-dhúil ag na daoine go léir, bocht agus saibhir, ’ fhios d’fháil cérbh iad na huaisle iasachta. Ní dócha go rabhadar i bhfad sa chathair sarar fiafraíodh díobh cárbh as iad agus cérbh iad féin, agus cad a bhí uathu. Thugadar an t-eólas uathu gan ríghneas: “Thánamair ón ndomhan toir. Tá Rí na nIúdach beirthe. Chonacamair a réalt sa domhan toir. Is é an tiarna atá geallta do sna Iúdaígh é. Thánamairne chun é ’ dh’adhradh mar is cóir Dia d’adhradh. Taispeántar dúinn cá bhfuil sé.”

Níor labhair éinne dhá bhfreagradh. Níor airigh éinne acu, uasal ná íseal aon “Rí na nIúdach,” a bheith tagaithe ar an saol. Ní raibh aithne acu ar aon “Rí na nIúdach,” óg ná aosta, ach ar Héród. Ní raibh i Héród ach rí fé smacht na Rómhánach, agus rí drochmhianaigh ab ea é, rud ab eól do chuid acu go teinn, bíodh ná leómhfaidís a leogaint orthu gurbh eól.

Níor chuímhnigh éinne ar an gcainnt úd na n-aeirí, nú má chuímhnigh éinne ar an gcainnt sin, agus ar an scéal úd na n-aingeal, níor leog sé air gur chuímhnigh. Dá dtráchtadh sé ar an haeiríbh agus ar na haingealaibh chaithfeadh sé trácht ar an bpluais, agus ar mhainséar an asail. Cé ’ thráchtfadh ar an bpluais, agus ar mhainséar an asail, agus ar an lánúin bhocht dhealbh úd, leis na huaislibh móra san ón ndomhan toir!

Do thuig na huaisle, má bhí aon eólas acu le fáil ó éinne i dtaobh “Rí na nIúdach,” an Rí go bhfeacadar a réalt sa domhan toir, gur ón rí sin na nIúdach a bhí beó an uair sin sa chathair a gheóbhaidís an t-eólas. Chuireadar teachtaireacht chun Héróid dhá ínsint cérbh iad agus dhá iarraidh air cead a thabhairt dóibh agus go raghaidís chun cainnte leis. Do tugadh an cead. Chuadar chun cainnte leis an rí. Do ghlac an rí Héród iad le honóir mhór nuair a chonaic sé an chóir uasal a bhí orthu. D’fhiafraigh sé dhíobh cad a bhí uathu, nú cad í an dea-chómharsanacht a dh’fhéadfadh sé féin a dhéanamh dóibh. D’ínseadar do a ní a bhí uathu:—

“Innis dúinn, a rí,” ar siad, “cá bhfuil an Rí seo na nIúdach atá beirthe. Chonacamair a réalt sa domhan toir agus thánamair chun é ’ dh’adhradh.” Ansan, gan amhras, d’ínseadar do an scéal, tríd síos, i dtaobh an eólais a fuaradar, agus a fuair daoine nárbh iad, lastoir, ó Iúdaígh an bhraighdinis, i dtaobh an Mhessiah, an rí a bhí le teacht chun bheith os cionn an nIúdach, agus go raibh ’ fhios acu go raibh sé tagaithe ar an saol mar go taispeánadh a réalt dóibh sa domhan toir.

D’éist Héród leó go ciúin agus go séimh. Bhí a chroí lán de dhrochaigne ach chimeád sé istigh an drochaigne. Nuair a bhí a gcainnt ráite acu san duairt sé leó: “Níor airíos-sa an ní sin fós,” ar seisean. “Tá sé chómh maith agaibhse anois, a uaisle,” ar seisean, “dul go dtí an tigh ósta is feárr sa chathair agus tuirse na slí ’ chur díbh. An fhaid a bheidh sibh ag cur úr dtuirse dhíbh chífeadsa lucht eólais na cathrach so agus cuirfead tuairisc an linbh seo adeirthíse orthu. Ansan nuair a bheidh an tuairisc fachta agam cuirfead fios oraibh agus tabharfad díbh an t-eólas.”

Do socraíodh an scéal ar an gcuma san. Do stiúraigh teachtairí Héróid iad chun na hóstaíochta ba dhaoire agus ba chúmpórdúla a bhí sa chathair, agus d’órdaigh sé, fé cheilt, an óstaíocht a thabhairt in aisce dhóibh agus an costas a bheith air féinig. Bhí Héród fial i ngnóthaíbh den tsórd san. Agus ’na theannta san, bhí a chúis féin aige an uair sin leis an bhféile.

Do ghluais an scéal ar fuid na cathrach go raibh leanbh éigin beirthe agus go raibh an leanbh san chun bheith ’na rí ar náisiún na nIúdach, agus deir an Soíscéal go raibh buaireamh ar Héród, agus ar Ierúsalem go léir chómh maith.

Ní deocair a thuiscint cad é an saghas an buaireamh a bhí ar Héród. Do thaispeáin sé féin go luath ’na dhiadh san cad é an saghas an buaireamh a bhí air. Ach cad é an saghas an buaireamh a bhí ar “Ierúsalem go léir chómh maith,” níl sé chómh fuiriste a thuiscint. Cuireann súil le rud a thaithnfeadh go mór le duine buaireamh air chómh maith díreach agus ’ chuirfeadh súil le rúd ná taithnfeadh in aon chor leis. Bhí mórán daoine naofa i gcathair Ierúsaleim an uair sin. B’fhéidir ná raibh puínn daoine ann a bhí chómh naofa le Símeón agus le Naomh Anna, ach bhí a lán daoine ann a bhí fíoraonta go maith. Bhí na daoine sin ag súil le teacht an tSlánaitheóra, agus nuair ’ airíodar na huaisle móra úd a bheith tagaithe ón ndomhan toir agus iad dhá rá go raibh an Slánaitheóir tagaithe agus go raibh sé beó, ’na leanbh óg, in áit éigin sa chathair, ní fhéadfadh an scéal gan buaireamh uathásach a chur orthu, agus iad dhá fhiafraí ar chosmhail gurbh fhíor é nú ar chosmhail nárbh fhíor é.

Bhí a lán daoine saibhre sa chathair an uair sin. D’airíodar an chainnt i dtaobh na n-uasal san a tháinig ón ndomhan toir. Bhí buaireamh aigne orthu san mar gheall ar an saibhreas a bhí acu. Bhí eagla istigh ’na gcroí go mb’fhéidir go ndéanfadh an rí óg so athrú éigin ar an saol agus go scarfadh an t-athrú san iad féin agus an saibhreas lena chéile. Bíonn an t-eagla san i gcónaí ar lucht saibhris.

Bhí daoine bochta sa chathair, gan amhras is mó dhíobh san a bhí ann ná mar a bhí de dhaoinibh saibhre ann. Ba bheag ná gur chuma leó san cad é an t-athrú a dhéanfadh an Rí óg úd ar an saol. Bhíodar féinig chómh fada san síos sa tsaol gur dheallraitheach, pé athrú a déanfí orthu gur suas a chuirfeadh sé iad. Ach do chuirfeadh súil le héirí buaireamh orthu bíodh gurbh é do thaithnfeadh leó.

Ní dó’ liom, áfach go raibh éinne eile sa chathair a bhí chómh mór trí chéile aigne agus a bhí Héród nuair ’ airigh sé an chainnt aduairt na huaisle úd ón ndomhan toir. Chomáin sé teachtaireacht mórthímpall ag triall ar uachtaránaibh na sagart agus ar sheanóiríbh an phobail agus duairt sé leó teacht chuige. Thánadar chuige. Nuair a thánadar chuige d’fhiafraigh sé dhíobh cá mbéarfí Críost. D’ínseadar do gur i mBetlehem Iúda a béarfí é. Agus thugadar do cainnt an fháidh ag deimhniú an scéil sin:— “Agus tusa a Bhetleheim, a thalamh Iúda, ní tu is lú in aon chor ar thaoiseachaibh Iúda, óir is asatsa a thiocfaidh an taoiseach a dhéanfaidh mo phobal Israél do riaradh.”

Nuair ’ airigh Héród an méid sin ó sna huachtaránaibh do scaoil sé uaidh iad. Nuair a bhíodar imithe chuir sé fios ar na huaislibh iasachta. Thánadar. Bhí sé ana-shéimh, ana-chneasta, ana-cheannsa leó:—

“Tá fachta amach agam, a uaisle,” ar seisean, “gur i mBetlehem Iúda atá an leanbh so atá uaibh. Gan amhras is é Rí na nIúdach é, an ‘Rí na nIúdach,’ gur taispeánadh a réalt díbhse. Gheóbhaidh sibh i mBetlehem é. Imídh ó dheas anois go Betlehem agus nuair a gheóbhaidh sibh an leanbh tagaidh thar n-ais anso agus ínsidh dómhsa cá bhfuil sé agus raghadsa agus adharfad é, leis. Tá sé chómh ceart agamsa é ’ dh’adhradh agus ’ tá sé agaibhse é ’ dh’adhradh.”

Do ghluaiseadar. Bhíodar ana-bhaoch den rí fónta fial san, Héród. Gan amhras bhí sé buailte isteach ’na n-aigne go raibh náisiún na nIúdach tógtha lena leithéid de rí ’ bheith os a gcionn. Gan amhras bhíodar láncheapaithe ar theacht thar n-ais agus a dh’ínsint do cá raibh an leanbh, an Rí óg, chómh luath agus ’ bheadh ’ fhios acu féinig cá raibh sé.

Measaid cuid de lucht an tseanchais ná raibh an réalt ag stiúrú na n-uasal i gcaitheamh na slí ón áit ’na rabhadar ’na gcónaí sa domhan toir. Gur taispeánadh an réalt iúntach dóibh. Ansan gur tugadh le tuiscint dóibh gur bhain an réalt le “Rí na nIúdach,” an “Rí” úd na nIúdach go n-airídís na Iúdaígh ag trácht air. Ansan, tar éis radhairc a dh’fháil ar an réalt agus tar éis eólais a dh’fháil ar bhrí na réilte, go mb’éigean dóibh féin eólas na slí do chur. Deir cuid den tseanchas go rabhadar i bhfad ar an slí. Gan amhras tá príomhchathair na bPersach i bhfad soir agus ní fhéadfadh cuallacht mhór an tslí ’ chur díobh ach go réidh.

B’fhéidir gur stiúraigh an réalt ar an slí iad agus b’fhéidir nár dhein. Níl aon eólas ag lucht seanchais ar an méid sin scéil ach bheith ag caitheamh tuairimí. Is deimhin, áfach, ná raibh aon radharc acu ar an réalt nuair a thánadar go dtí cathair Ierúsaleim. Chómh luath, áfach, agus a bhíodar lasmu’ den chathair, tar éis bheith scartha acu le Héród, do chonacadar an réalt arís agus bhíodar lán d’áthas.

Deir an Soíscéal, “an réalt a chonacadar sa domhan toir,” ní deir an Soíscéal “an réalt a stiúraigh iad ón ndomhan toir.” B’fhéidir gur mar gheall ar an bhfocal san adeir cuid de lucht an tseanchais nár dhein an réalt ach í féin a thaispeáint dóibh, agus ansan go mb’éigean dóibh féinig an stiúrú ’ dhéanamh. Pé’r domhan é, do dhein an réalt an stiúrú ó Ierúsalem ó dheas go Betlehem, agus níor stad an réalt den stiúrú go dtí go raibh sí os cionn an tí bhig ’na raibh Muire Mháthair agus Ióseph ’na stad agus an leanbh acu.

Níor ghá do sna huaislibh a thuilleadh tuairiscí ’ chur. Thúirlicíodar de sna camallaibh. Chuadar isteach sa tigh. Chonacadar an leanbh, agus an mháthair, agus Naomh Ióseph. Níor fhéachadar chun laighead an tí. Níor fhéachadar chun dealúis na háite. Níor fhéachadar ach ar an dtriúr, an leanbh a bhí uathu, agus an mháthair agus Naomh Ióseph. Chaitheadar iad féin ar an dtalamh anuas láithreach, os cómhair an linbh agus d’adhradar é. Ní raibh síoda ná sról ná éadach snáth óir ar an úrlár san. Níor fhéachadar ceoca ’ bhí nú ná raibh. Ní har a leithéid a bhíodar ag cuímhneamh. Ar an leanbh a bhíodar ag cuímhneamh. Ar an leanbh a bhíodar ag féachaint. Níor tháinig uabhar agus bochtaineacht agus diomá orthu, agus ní dúradar: “An chun a leithéid seo de bhothán bhocht, atá chómh fuar chómh folamh, a thánamair treasna an domhain! An chun a leithéidí seo de thriúr bhocht dhealbh gan cuid na hoíche acu a thánamair treasna na dtíortha go léir!” Ní baol go ndúradar aon fhocal den tsórd san. Dúradh cainnt den tsórd san ’na dhiaidh san, áfach, agus dúradh go minic ’na dhiaidh san í. Duairt an t-eiriceach Marcion cainnt den tsórd san. “Gráin orthu!” ar seisean, “mar phluais, agus mar stábla, agus mar mhainséar asail! Conas ’ fhéadfadh Dia na Glóire ’ bheith ’na leithéid de chónaí?” Níorbh aon mhaith don éigse, Tertullian, bheith dhá rá le Marcion: “Ní thuigeann tusa an brí atá leis na nithibh sin go bhfuil an ghráin agat orthu. Tá gráin agat ar an bpluais, agus ar mhainséar an asail, agus ar an dtigh beag i mBetlehem, agus ar an ndealús agus ar an mbochtaineacht. Ach nách de chloich a bhí an phluais déanta? Agus nách de chlochaibh a bhí pálás uasal an rí, Héród, déanta istigh i gcathair Ierúsaleim? Bhí Críost Mac Dé sa phluais, i mainséar an asail. Bhí an rí, Héród, ’na phálás uasal i gcathair Ierúsaleim. Ní raibh Héród in’ aonar sa phálás uasal. Bhí cuideachta aige ann. Bhí uabhar, agus sainnt, agus drúis agus craos, agus fearg, agus formad, agus leisce i dteannta an rí Héród, sa phálás uasal. Bhíodar in aontíos aige sa phálás. Is maith a bhí ’ fhios ag muíntir Ierúsaleim go raibh an mhórsheisear san in aontíos istigh ’na phálás uasal ag an rí, Héród. Bhí Críost Mac Dé sa phluais, i mainséar an asail. Ceoca pálás is dó’ leatsa, a Mharcion, dob uaisle? Nú ceoca is mó an ghráin is dó’ leat ba cheart duit a bheith agat ar an bpluais agus ar an mainséar agus ar an ndealús, nú ar an bpálás uasal agus ar an mórsheisear úd? Ná tuigeann tú gurbh é cúis do Chríost Mhac Dé teacht ar an saol sa phluais ná chun a thaispeáint cad í an ghráin a bhí aige ar an uaisleacht an fhaid a bhí an mhórsheisear úd in aontíos aici? Ní hi bpálás Héróid amháin a bhí an mhórsheisear úd in aontíos an uair sin. Is beag má bhí aon tigh uasal ná rabhadar in aontíos ann, le lántoil fir an tí. D’fhéadfadh duine a rá, dá mb’é toil an tSlánaitheóra locht ’ fháil ar an bpluais gurbh ar éigin ’ fhéadfadh a Shoíllse bheith istigh ’ fháil in aon phálás eile nuair ’ fhágfadh sé pálás broinne na Maighdine, toisc aontíos a bheith ag an mórsheisear úd in sna tithibh eile. Ba thoil leis cónaí do dhéanamh sa phluais, nú sa tigh beag ’na raibh sé nuair a fuair sé na huaisle é, chun go mbainfeadh sé uaisleacht an tsaeil seo dá bonnaibh.”

“Uaisle móra ab ea na fir úd a tháinig ón ndomhan toir. Ach ní raibh éinne den mhórsheisear úd a bhí chómh gráinniúil in aon tsaghas chómhluadair acu. Dá bhrí sin d’aithníodar Críost Mac Dé agus d’aithin Críost Mac Dé iad san. Chaitheadar iad féin ar an úrlár os a chómhair agus d’adhradar é mar is cóir Dia d’adhradh.”

Ní folamh a thánadar. Thugadar tabharthaistí leó, ofrálacha le tabhairt do Chríost Mhac Dé, do Rí na nIúdach, don Mhessiah gur airíodar an trácht air lastoir i ndiaidh na nIúdach úd an bhraighdinis. Deir cuid de sna cúntaisíbh go raibh triúr acu ann, triúr ríthe dar le drong, triúr draoithe dar le drong eile, triúr uaisle móra dar le drong eile. Deir cúntas eile gur dhuin’ uasail aosta duine acu; go raibh féasóg fhada liath air agus folt fada liath. Melchior ab ainm do san. Gaspar ab ainm don tarna duine agus fear óg fíonnarua ab ea é. Aghaidh dhorcha a bhí ar an dtriú duine, agus féasóg throm dhubh air agus gruaig dhubh, agus Baltasar ab ainm do san. Níl aon deimhne, ámh, ar an dtuarascbháil sin. Is deimhin go raibh na fir ann, agus go rabhadar uasal, saibhir, ach níl aon deimhne ar cad é an dath a bhí orthu ná ar cad é an t-aos a bhíodar. Bhí trí shaghas bronntanaisí acu, agus do bhronnadar an trí shaghas ar an leanbh. Thug duine acu bronntanas óir do. Thug duine eile acu bronntanas túise dho. Thug an tríú dhuine bronntanas mirr do. Saghas súlaigh a thagann amach a sceach áirithe in Arábia is ea an mirr. Rud ana-shearbh is ea é. Tá leigheas ann agus rud ana-dhaor ab ea é an uair sin. Rud ana-dhaor, leis, ab ea an túis.

Deir cuid de sna haithreachaibh naofa go raibh brí sprideálta leis na trí bronntanasaíbh sin. Gurbh ionann an bronntanas óir agus a dh’admháil go raibh an leanbh san ’na rí. Gurbh ionann an bronntanas túise agus a dh’admháil go raibh sé ’na Dhia, agus gurbh ionann an bronntanas mirr agus a dh’admháil go raibh sé ’na dhuine agus go bhfaigheadh sé bás.

Bhí Héród ag feitheamh. Bhí buairt air agus bhí drochfhuadar fé. Bhí sé ana-shéimh ana-chneasta leis na huaislibh iasachta agus cheap sé nár bhaol ná go dtiocfaidís thar n-ais agus go neósfaidís do cá raibh an leanbh, “Rí na nIúdach.” Nú cheap sé dá dteipeadh orthu é ’ dh’fháil, go dtiocfaidís agus go neósfaidís do go raibh teipithe orthu. Dá mbeadh ’ fhios aige gur theip orthu bheadh roinnt suaimhnis air.

Do ghluais an aimsir agus ní rabhadar ag teacht. Bhíodar láncheapaithe ar theacht ach níor leog Dia dhóibh teacht. Grásta ó Dhia do Héród, agus do mhuíntir cathrach Ierúsaleim ab ea na huaisle sin a theacht ón ndomhan toir chúthu chun a chur ’ fhéachaint orthu a shúile ’ dh’oscailt agus an Slánaitheóir a dh’admháil. Do chreid Héród, nú bhí amhras aige, gurbh é an Slánaitheóir an leanbh san. Mara mbeadh gur chreid sé é cad é an t-eagla ’ bheadh aige roimis? Do chreid sé gurbh é an Slánaitheóir é, ach ba chuma leis ceoca ab é nú nárbh é, chuirfeadh sé chun báis é le heagla, nuair ’ éireódh sé suas go mbainfeadh sé an ríocht dá shliocht. Do cheadaigh Dia, le trua dho, an t-eólas a theacht chuige trí theacht na n-uasal ón ndomhan toir, ach níor cheadaigh Dia dho an t-eólas a bhí uaidh chun an linbh a chur chun báis, a dh’fháil ó sna huaislibh sin. Thug Dia órdú, i dtaibhreamh, do sna huaislibh gan dul thar n-ais ag triall ar Héród, ach dul bóthar eile abhaile chun a dtíre féinig. D’éiríodar agus d’imíodar abhaile bóthar eile, bunoscionn leis an mbóthar a thánadar. Chómh luath agus ’ bhíodar imithe do thaispeáin aingeal an Tiarna é féin do Ióseph agus é ’na chodladh agus duairt sé leis mar seo:—

“Éirigh,” ar seisean leis, “agus tóg leat an leanbh agus máthair an linbh agus imigh ó dheas san Éigipt, agus fan san Éigipt go n-ínseadsa dhuit (’sé sin, ‘go n-abradsa leat teacht as’) óir beidh Héród ag lorg an linbh chun é ’ mharú.”

Bhí an oíche ann fós agus ní raibh éinne lasmu’. D’éirigh Ióseph agus thóg sé leis an leanbh agus máthair an linbh agus do ghluais sé. Bhí an uair sin an t-ór aige ó sna huaislibh chun costais an bhóthair.

Tá Betlehem sa cheann theas de thír Phalestín, in sna cnucaibh úd Iúda. Bhéarfadh siúl trí lá duine ó dheas ó Bhetlehem go dtí an gleann ar a dtugtí Rhinocolúra. (Nár Ghaelach an ainm í!) Chómh luath agus ’ bheadh an gleann san curtha dhíobh acu bheidís lasmu’ de réim Héróid. Bheidís san Éigipt.

Bhí seanathaithí ag claínn Israéil ar an mbóthar san ó dheas ó thír Phalestín go dtí an Éigipt. Bhíodh lucht taistil i gcónaí ar an mbóthar, ag dul ó dheas nú ag teacht aneas. Níor bhaol go gcuirfeadh éinne aon tsuím i mbeirt daoine mbocht a bheadh ag gabháil ó dheas mar chách. Ba shuarach le rá an uair sin iad, i súilibh daoine, bíodh gur mhór le rá iad i láthair Dé agus na n-aingeal. Ní thugann an Soíscéal aon tuairisc dúinn ar conas a chuireadar an tslí dhíobh. Tá, áfach, lasmu’ den tSoíscéal, a lán scéalaíochta i dtaobh nithe adeirtear a thit amach an fhaid a bhí Muire agus Ióseph agus an leanbh ag cur na slí sin díobh; ainmhithe allta, leóin bhuí agus leóin bhreaca, ag teacht ag léimrigh isteach ó sna dúthaíbh fiaine, agus ag úmhlú don tSlánaitheóir. Aithreacha nímhe ag teacht ag casadh agus ag lúbarnaigh, ag úmhlú dho. Nithe gan anam, leis, na craínn mhóra árda, ag cromadh anuas ag úmhlú dho.

Níl aon deimhne ar na nithibh sin, bíodh gur dhein lucht ealaíon na hIodáile, i bhfad ’na dhiaidh san, peictiúirí breátha, ag taispeáint na n-ainmhithe agus na gcrann ag déanamh na míorúiltí sin. Ní raibh sa scéalaíocht, ámh, ach fiannaíocht, agus ní raibh in sna peictiúiríbh ach samhlú aigne lucht ealaíon.

Ba chóir go dtuigfeadh na daoine sin go raibh an samhlú chómh gléineach san ’na n-aigne acu, gur shamhlú gan chiall an samhlú san. Dá ndeineadh na hainmhithe agus na craínn míorúiltí den tsórd san do neósfadh na daoine a bhí ag teacht aníos as an Éigipt na míorúiltí sin i gcathair Ierúsaleim. D’aireódh Héród na hiúnaí. Nách tapaidh a leanfadh sé an lánú a bhí ag teitheadh uaidh. Nách tapaidh a thiocfadh sé suas leó agus a mharódh sé an leanbh, nú b’fhéidir, an triúr. Níor chuímhnigh lucht na n-iúnaí do cheapadh ar an dtaobh san den scéal.

Bhí Héród ag feitheamh leis na huaislibh úd, chun go dtiocfaidís agus go neósfaidís do cá raibh an leanbh, nú go neósfaidís do gur theip orthu sa chuardach. Ní rabhadar ag teacht. Fé dheireadh chuir sé a dtuairisc. Do hínseadh do go rabhadar leath na slí soir abhaile, i dtreó a dtíre féinig, um an dtaca san. Ansan is ea ’ bhí sé ar buile. Chrom sé ar mhachnamh ar conas a thiocfadh sé ar an leanbh. As an machnamh duairt sé leis féin: “De réir mar ’ labhair na hamadáin úd tá an leanbh ar chíochaibh a mháthar fós. Níor deighleadh fós é. Ní deighiltear iad go dtí go mbíd siad dhá bhliain d’aois. Tá go maith. Tiocfadsa suas leis.”

Ansan do dhein sé reacht go gcaithfí gach aon leanbh mic a bhí dhá bhliain d’aois nú féna bhun, do chur chun báis. Ní túisce a bhí an reacht curtha amach aige ná mar a chuir sé an marú ar siúl. Do ghluais lucht airm an rí amach agus chromadar ar na leanaíbh fireanna go léir do mharú. D’éirigh, ins gach aon bhall sa tír sin Bhetleheim, gol agus lógóireacht na mban. B’é “gol na mban san ár” é i gceart. Na máithreacha ag lógóireacht mar gheall ar mharú na leanbh.

Deir Naomh Maitiú, i dtaobh lógóireachta na mban san an uair sin. “Ansan is ea do cómhlíonadh an chainnt aduairt Ieremias fáidh nuair aduairt sé: do hairíodh guth i Rama, árdghol agus iomad olagón, Rachel ag caoineadh a clainne, agus ná glacfadh sí sólás, toisc gan iad a bheith ann.”

Tabhair fé ndeara an méid seo, a léitheóir. Bhí Rachel pósta ag Iácób. Ní raibh aon chlann aici ar feadh i bhfad. Bhí buairt uathásach uirthi “agus í ag caoineadh a clainne, agus ná glacfadh sí sólás toisc gan iad a bheith ann.” Fé dheireadh b’é toil Dé go dtáinig an chlann. Do rug sí Beniamin agus fuair sí bás de dhruím an linbh sin, agus do hadhlacadh í i mBetlehem. Bhí cathair bheag in áit ar a dtugtí Rama, in áirde ar chnucán ná raibh i bhfad ó Bhetlehem. Bhí sliocht Bheniamin i mBetlehem go dtí aimsir an bhraighdinis. Do rugadh chun siúil iad sa bhraighdineas. Bhí árdghol agus olagón san áit nuair a bhí na daoine dá mbreith chun siúil, nuair a bhí sliocht Rachel dá mbreith chun siúil, agus duairt Ieremias: “Do hairíodh ar na hárdaibh guth, árdghol agus caoineadh gan sos, Rachel ag caoineadh a clainne, agus ní ghlacfaidh sí sólás toisc gan iad a bheith ann.” Ansan deir Maitiú Naofa, sa tSoíscéal go nduairt Ieremias fáidh gur thaispeáint roim ré gurbh ea gol na mban sa bhraighdineas .i. Rachel ag caoineadh a sleachta, ar ghol na mban in ár na naíon, .i. Rachel, arís, ag caoineadh a sleachta nuair a bhí Héród ag déanamh an éirligh orthu.

Ansan, deir lucht scrúdaithe na bhfáidhí gur sampla an gol san Rachel ar an mbaint atá le teacht an tSlánaitheóra ag gach aon ní dár thit amach sa tsaol ó thug Dia an gheallúint don bheirt i ngáirdín Parathais go dtí gur cómhlíonadh an gheallúint sin i dteacht an tSlánaitheóra.

Ní raibh puínn ag Héród de bhárr an éirligh go léir. Níorbh fhada ’na dhiaidh san go dtáinig an bás air. Tháinig bás gránna air, an saghas céanna báis a tháinig, roinnt céadta blian roimis sin, ar ropaire eile rí a bhíodh ag cur daoine chun báis, agus dhá gcéasadh agus dhá gcrá, nuair ná séanfaidís a gcreideamh. Antíochus Epiphanes ab ainm don ropaire sin.

Is eól do gach éinne cad é an saghas an lobhadh a thagann ar chorpán an duine tar éis bháis do. Bíonn an balaithe chómh holc san nách féidir d’aon duine beó é ’ dh’fholag. Bíonn an fheóil ag titim as a chéile agus í lán de phiastaíbh gránna. Tháinig an lobhadh san ar chorp Héróid, agus ar chorp Antíochuis, agus iad ’na mbeathaidh. Bhí Héród beó, ag ithe bídh, agus ag cainnt le daoine, agus cuid dá chuid feóla chómh lofa leis an bhfeóil a bheadh ar aon chorpán a bheadh san uaigh ar feadh mí! Sin é an pionós a chuireann Dia na glóire uaireanta ar na ropairíbh a bhíonn ag crá agus ag céasadh agus an marú daoine chun a chur ’ fhéachaint orthu an creideamh do shéanadh.

Nuair a bhí Héród marbh tháinig aingeal an Tiarna ag triall ar Ióseph san Éigipt agus duairt sé leis: “Éirigh agus tóg leat an leanbh agus máthair an linbh agus imigh thar n-ais go talamh Israéil, óir iad súd a bhí ar tí an linbh do mharú táid siad féin tar éis bháis.” D’éirigh Ióseph agus do ghluais sé fé dhéin an bhaile. Deir Naomh Maitiú gur cómhlíonadh, i gcainnt an aingil le Ióseph, an focal aduairt an fáidh Osee, .i. “Do ghlaos mo Mhac as an Éigipt.” D’fhéadfí an chainnt chéanna a thagairt do ghlaoch clainne Israéil as an Éigipt. Bhí an dá bhrí sin sa chainnt. Samhaltas ab ea an chéad bhrí ar an tarna brí, .i. glaoch clainne Israéil as an Éigipt ar ghlaoch Chríost Mhic Dé as an Éigipt.

Bhí Ióseph ceapaithe ar theacht go Betlehem agus ar fhanúint ann chun cónaithe, ach d’airigh sé go raibh Archelaus ’na rí in inead a athar agus go raibh sé go holc, mar ba dhual athar do ’ bheith. Ní leogfadh eagla do Ióseph fanúint i mBetlehem. Bhí an áit róchóngarach do chathair Ierúsaleim, agus don tíoránach Archelaus. Thug Dia le tuiscint do i dtaibhreamh gur ó thuaidh go tír Ghaililí a bhí air dul. Bhí mac eile do Héród ’na rí ar an dtír sin agus Héród Antipas ab ainm do. Bhí sé go mírialta, mar ba dhual athar do ’ bheith, ach bhí sé neamhshuimiúil agus ní raibh sé chómh cúntúrthach de rí lena dhritháir Héród. I nGaililí atá Nasaret, agus do shocraigh Ióseph ar dhul chun cónaithe i Nasaret. Deir Maitiú Naofa gur cómhlíonadh leis sin an chainnt úd na bhfáidhí dhá rá go dtabharfí Nasarénach ar Íosa.

Bhíodh na fáidhí, i gcónaí riamh, dhá thabhairt fé ndeara go mbíodh baint éigin le teacht an Mhessiah ag na nithibh a thiteadh amach do chlaínn Israéil i gcaitheamh a n-aimsire; agus ansan bhíodh na Soíscéalaithe agus na naoimh dhá thabhairt fé ndeara conas mar a cómhlíontí cainnteanna na bhfáidhí in sna nithibh a thit amach don tSlánaitheóir tar éis teacht Do.

Nótaí

Measaid cuid de lucht an eólais: “some of the scholars think”. It is worth noting that the use of the plural form of the verb, which is regularly found in PUL’s works in the present and future tenses with plural pronouns (measaid siad) and plural nouns (measaid na fir), also applies to apparently grammatically singular words, such as cuid, that have a plural meaning.
Adeirthíse: “that you (pl) talk about”. Deirthí is an archaic second-person plural present-tense form, corresponding to deir sibh in the CO; compare táthaoi for tá sibh, “you are”. These second-person plural forms are easily confused with the imperfect autonomous form (deirtí or deirthí).

Foclóirín

adhlacaim, adhlacadh: “to bury”.
ag: “at”. Ag mo appears here as ageam, pronounced /igʹəm/.
aicme: “group, class”. Note the plural here is aicmeacha, where the CO has aicmí.
aithrí: “penance”.
amhras: “doubt”, but bhí amhras aige here means “he suspected it”.
Anna: Anna, the prophetess who met Jesus during the Presentation in the Temple and prophesied about him.
ár: “slaughter”. Gol na mban san ár, “the lament of the women in the massacre”, is a piece of music said to have been composed by the female relatives of Alasdair Mac Colla (Allister McDonnell), the Scottish leader of the Irish confederate army who fell in battle in the Cromwellian wars in 1647.
Arábia: Arabia.
Archelaus: Herod Archelaus, son of Herod the Great (and brother of Herod Antipas), who ruled Judea after the death of his father in 4 BC.
ar leithligh: “apart, aside, by onself”. I am unclear of the exact pronunciation.
armaim, armadh: “to arm”, or armálaim, armáil in the CO. Armtha, /ɑrəmhə/, would be armáilte in the CO.
asachán: “reproach”, or achasán in the CO.
Aser: the tribe of Asher, one of the tribes of Israel.
athair: “father”. Athair nímhe, “a venomous snake; a viper”. Note that athair nímhe is a corruption of the classical form, nathair nímhe.
bainntreach: “widow”, or baintreach in the CO. The double n here shows the diphthong: /baintrʹəx/.
balaithe: “smell”, or boladh in the CO. The original spelling, balaith, is adjusted here in the line with the WM pronunciation, /bɑlihi/, which appears to derive originally from the plural of the word.
Baltasar: Balthazar, the legendary name of the one of the three wise men who worshipped the baby Jesus. He is normally represented as a Arabian king or scholar.
banfháidh: “prophetess”. Note this word is feminine here, but masculine in the CO, where an arbitrary “rule” has been applied that all compound nouns have the gender of the second half of the compound. Dinneen’s dictionary shows this word to be feminine.
Beniamin: Benjamin, one of the tribes of Israel, and the name of the one of the sons of Rachel.
briathar: “word”. Note the plural bréithre here, where briathra stands in the CO. Both bréithre and briathra were found in PUL’s translation of the gospels.
bronntanas: “gift, present”, with bronntanaisí in the plural where the CO has bronntanais. Note the dative is shown here with a broad s, bronntanasaíbh.
bunoscionn: “upside down, awry”. Bunoscionn le, “at variance with”. Pronounced /binʹiʃ kʹu:n/.
búntáiste: “advantage”.
caoineadh: “keening, lamenting”.
ceoca: “which? which of them?” From cé acu or cé’cu. Pronounced /kʹukə/. Often followed by a relative clause.
ceannsa: “gentle, meek”, or ceansa in the CO.
chím, feiscint: “to see”, or feicim, feiceáil in the CO. Chífead lucht eólais na cathrach seems to have the sense of “holding a meeting with someone”: “I will meet with the scholars of the city”.
cíoch: “breast”.
coisricim, coisreacan: “to consecrate, dedicate”.
colúr: “pigeon, dove”, pronounced /klu:r/.
comáinim, comáint: “to drive, force, impel”, or tiomáinim, tiomáint in the CO. Both forms are found in PUL’s works.
connradh: “covenant”, or conradh in the CO. The traditional double n is retained here as suggestive of the long vowel, pronounced /ku:rə/. Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne shows that Amhlaoibh Ó Loingsigh had a pronunciation /ku:rəv/. This word is generally feminine in PUL’s works, but apparently masculine here, as it is in the CO.
corpán: “corpse”.
cosmhail: “likely, apparently so”, or cosúil in the CO. IWM shows that /kosvilʹ/ was the pronunciation of Amhlaoibh Ó Loingsigh.
craos: “gluttony”.
cruis: “cross, crucifix”, or cros in the CO. The nominative is normally cros, apart from in the meaning of “crucifix”, where PUL regularly has cruis chéasta Chríost, showing that the dative has replaced the nominative. Crann na cruise, “the cross; the tree of the cross”.
cúmpórdúil: “comfortable”, a variant of cúmpórdach. The CO form would be compordach, with compordúil listed as a variant in Ó Dónaill’s dictionary.
Daniel: the prophet Daniel, a Jew who was taken in captivity to Babylon around 606 BC and became an advisor to the Babylonian royal court, as related in the book of Daniel.
dea-chómharsanacht: “neighbourliness”. The meaning here seems more along the lines of “a good deed, a favour, a neighbourly helping hand”.
deallraitheach: “apparent, likely, plausible”. Pronounced /dʹaurəhəx/. Spelt dealraitheach in the CO.
deighlim, deighilt: “to separate”, or dealaím, dealú in the CO. This seems to be used here in the sense of “to wean a child from its mother’s milk”. Pronounced /dʹəilʹimʹ, dʹəihlʹ/.
deirim, rá: “to say”. The present subjunctive form go n-abrad is found here. It appeared as abarad in the original, but I am not convinced of the need for an epenthetic vowel here.
díogras: “zeal, passion”, or díograis in the CO.
diomá: “disappointment”, or díomá in the CO.
díth: “loss”.
drong: “a faction, a body of people”. I believe this word has been largely replaced by dream.
druím: “back”, or droim in the CO. PUL uses drom for the actual back of a person or an animal, but druím for more derived usages. De dhruím, “on account of”, or de dhroim in the CO.
drúis: “lust”.
eagnaí: “wise”, pronounced /ɑgə’ni:/.
éigse: “learned man, sage”. This word is generally collective in meaning, but can refer to a single sage, as is shown in both Ó Dónaill’s and Dinneen’s dictionaries.
Éigipt (an Éigipt): Egypt.
Eipiphaní (an tEipiphaní): the Epiphany, the manifestation of Christ to the Gentiles when the three kings came to worship him. The CO has Eipeafáine.
eiriceach: “heretic”. PUL here uses the form that has been adopted in the CO. In his translation of the gospels he uses eiriceadaí.
Fairisíneach: “Pharisee”, a member of a religious group in first-century Palestine. Note that both Fairisínigh and Fairisíneacha are found in the plural here; the CO has Fairisínigh.
fiain: “wild”. As the pronunciation is /fʹianʹ/, there seems no reason for the CO spelling, fiáin.
fiannaíocht: “nonsense”, a turn originally derived from the Fenian myths.
fionnarua: “light-red, sandy”, of hair colour. This was fionn-ruadh in the original, but I believe there pronunciation is with an additional vowel. More research required here.
foghail: “plundering, pillaging”. Lucht foghla, “marauders, highwaymen”.
folt: “a head of hair”, pronounced /fohl/.
formad: “envy”, pronounced /forəməd/.
freagraim: “to answer”. While the verbal noun is normally freagairt, there is an example here of freagradh being used as the verbal noun of this verb.
gaire: “nearness, proximity”, pronounced /girʹi/.
Gaspar: Caspar, the legendary name of the one of the three wise men who worshipped the baby Jesus. He is normally represented as an Indian king or a Persian scholar.
gheibhim, fáil: “to get, find”. This is the absolute form of the verb faighim; the distinction is not observed in the Standard, which has faighim alone. The past participle used here is fachta (fálta, /fɑ:lhə/, is used elsewhere in Críost Mac Dé), corresponding to faighte in the Standard.
gléineach: “clear, lucid”.
gráinniúil: “abhorrent”, or gráiniúl in the CO. Pronounced /grɑ:’ŋʹu:lʹ/.
iarracht: “attempt”, but also “a bit, a touch, a certain amount of something”.
Iehóbha: Jehovah or Yahweh, the name of the Hebrew god.
Ieremias: the prophet Jeremiah.
Iodáil (an Iodáil): Italy.
íodal: “idol”, or íol in the CO. The traditional spelling was íodhal, but it seems PUL has an d in this word.
íonaím, íonú: “to purify”. An tÍonú, the Purification, when Mary took Jesus to the Temple for the ritual purification 40 days after childbirth. Also known as the Presentation of Jesus.
Lá Fhéile Muire na gcoinneal sa teampall: Candlemas, also known as the Purification of the Blessed Virgin and the Presentation of Christ in the Temple, celebrated on February 2nd, the 40 days after Christmas.
laighead: “smallness”, or laghad in the CO, pronounced /li:d/ in WM Irish.
láthair: “spot, location”. De láthair, “before, in the presence of”.
léimreach: “jumping”, or léimneach in the CO. Pronounced /lʹe:mʹirʹəx/. “Jumping” can also be léim. Léimreach is a feminine verbal noun that is declined in the dative as ag léimrigh.
leisce: “laziness”.
leómhaim, leómhadh: “to dare”.
león: “lion”. León buí, “lion”. León breac, “cheetah/leopard”.
lobhaim, lobhadh: “to putrefy, decompose”, with lofa as the past participle.
lógóireacht: “act of wailing, bewailing”.
lúbarnach: “twisting, writhing, wriggling”. Note that as a feminine verbal noun in -ach this becomes ag lúbarnaigh in the dative, a distinction not observed in the CO.
Máigí: Magi, a Persian word for astrologers or wizards, used to refer to the Three Kings who worshipped Christ during the Epiphany.
Maitiú: St. Matthew the Evangelist.
Marcion: a second-century bishop who was excommunicated for heresy. He believed that the incarnation of Christ was only an imitation of a human body, and thus rejected the full humanity of Christ.
Mardochai: Mardochai, the name of a Jew who rose to prominence in the Persian royal court, as related in the book of Esther.
Melchior: Melchior, the legendary name of the one of the three wise men who worshipped the baby Jesus. He is normally represented as a Persian king or a Babylonian scholar.
Messiah (an Messiah): the Messiah, the anointed one or Christ. The CO has Meisias, but PUL regularly eschews made-up gaelicised forms of non-Irish words.
mírialta: “unruly, disorderly”.
mirr: “myrrh”, or miorr in the CO.
mórsheisear: “seven people”, pronounced /muəriʃər/. Feminine here, although Amhlaoibh Ó Loingsigh had a masculine mórsheisear. Mórsheisear is masculine in PUL’s Aesop a Tháinig go hÉirinn.
muíntearthas: “friendliness”, or muintearas in the CO.
naíon: “infant”. Ár na naíon, “the slaughter of the innocents”. Dinneen has both naoidhean and naoidhe in the nominative singular; the CO has naí. Naíon in the genitive plural here points to a nominative singular naíon, but I haven’t found this word in the singular in PUL’s works.
Nasarénach: Nazarene, a resident of Nazareth.
neamhshuimiúil: this either means “uninterested, indifferent” or “insignificant”. I am unsure which is meant in reference to Herod Antipas here.
Osee: the prophet Hosea.
óstaíocht: “lodging, lodgings, accommodation for travellers”.
Pádraig: St. Patrick.
peictiúir: “picture”, or pictiúr in the CO.
peoca: “whether”, from pé acu, or pé’cu. Pronounced /pʹukə/. Often followed by a relative clause.
Persach: “Persian”, or Peirseach in the CO.
Phanuél: Phanuel, father of the prophetess Anna.
ráiníonn: a defective verb usually found in impersonal usage. The original verb means “to reach”, but the impersonal usage means “to happen to be”. Do ráiníodh Iúdach a bheith ana-chómhachtach, “a Jew would often happen to be in a powerful position”.
Rama: Ramah, a city 20 miles from Bethlehem, on the site of the modern Al-Ram.
réalt: “star”, or réalta in the CO; réilte in the genitive. This is the base form from which the diminutive réilthín is formed.
réilthín: “star”, or réalta in the CO. This diminutive form is the normal form of the word in WM Irish. The lenited t is preserved here as showing the pronunciation. It is worth noting that réilthín is feminine here, but masculine in Ó Dónaill’s dictionary, as it is in Dinneen’s. PUL seems to determine the gender of diminutives in accordance with the gender of the base nouns they are formed from.
Rhinocolúra: Rhinocorura or Rhinocolura, a region or towns mentioned in ancient writings lying between Israel and ancient Egypt.
riaraim, riaradh: “to arrange; distribute, allocate; administer”, along with many other meanings; riariam, riar in the CO. Mo phobal Israél do riaradh, “to rule my people Israel”.
Samaría: Samaria, the capital of the kingdom of Israel after the Jewish people were divided into two kingdoms (Israel in the north and Judah in the south) from the ninth century BC. The northern kingdom was overrun by Assyria in 722 BC, leading to the deportation of many of the inhabitants of Samaria and other parts of Israel in captivity to Babylon.
samhlú aigne: “imagination”.
sanctuárium: “the sanctuary of the Hebrew temple”. Here PUL uses the Latin word; sanctóir would be found in the CO. The síneadh fada is supplied from the usage in PUL’s translation of the gospels.
sceach: “bramble-bush”.
seanathaithí: “old habit”, or perhaps better translated “great familiarity” here.
seanóir: “elder”.
Símeón: Simeon, a devout man who blessed Jesus in the Temple, as related in Luke 2.
síoda: “silk”.
spriocaim, spriocadh: the verb spriocaim exists in the CO only in the meaning “fix, arrange”, but PUL uses this verb to mean “inspire”, a meaning that is covered by spreagaim in the CO. PUL also uses spreagaim in this meaning too, so the relationship between these forms is complex.
sról: “satin”.
súlach: “sap, juice”.
tabharthas: “gift”, or tabhartas in the CO. The plural here is tabharthaistí, where the CO has tabhartais.
tagraím, tagairt: “to refer to”, with do.
taibhreamh: “dream”, pronounced /təirʹəv/.
taispeáint roim ré: “foreshadowing”, i.e. the interpretation that holds that events in the Old Testament were an allegorical enactment in advance foreshadowing events in the New Testament.
teinn: “sore”, or tinn in the CO. Pronounced /tʹəiŋʹ/. Rud ab eól dóibh go teinn, “something they sorely knew (something they knew only too well)”, shows that the meaning of “sore” is, just as in English, broader than merely a bodily pain.
Tertullian: Quintus Septimius Florens Tertullianus (ca. 160-ca. 225), a Christian apologist raised in Roman Carthage who railed against Marcion’s heresy in his Adversus Marcionem.
tnúthaim, tnúth: “to envy”. Ag tnúth le rud, “to yearn for something, earnestly hope for it”.
treabhchas: “tribe”. The plural treabhchasaí is used here. The CO plural is treabhchais. Treabhchaisí was the plural used by Amhlaoibh Ó Loingsigh.
treasna: “across” or trasna in the CO. Pronounced /trʹasnə/.
troscadh: “fasting”.
trúig: “cause, occasion”. Trúig díthe, “something that causes loss or ruin”.
tuarascbháil: “account, report”, or tuarascáil in the CO.
túirligim, túirleacan: “to descend”, or tuirlingím, tuirlingt in the CO. Note the c in the future and conditional: e.g. túirliceóidh, where the CO has tuirlingeoidh. I have not found this verb in the present tense—it may be túirligím or túirlicím—but the past-tense form thúirlicíodar here places the verb in the second conjugation. More research required here.
úr: “your (pl)”, or bhur in the CO.

Críost Mac Dé 4

Caibideal a Ceathair.

Rún An Rí Dá Chimeád.

Má fhan Muire Mháthair i bhfochair Elisabeit theas i dtigh Shacariais, go dtí go rugadh Eóin Baiste níor fhan sí ann i bhfad ’na dhiaidh san. Tháinig sí abhaile go Nasaret ag triall ar a céile N. Ióseph. Bhí trí mhí curtha dhi aici an uair sin ón lá aduairt sí leis an Árdaingeal an focal úd “Mise cailín an Tiarna. Deintear liom de réir T’fhocail.” Bhí Críost Mac Dé ’na broínn aici ón lá aduairt sí an focal san leis an aingeal. Duairt sí an focal lena toil, agus nuair aduairt sí an focal do ghlac Mac Dé colann daonna istigh ’na broínn.

Do fíoradh ’na taobh an focal úd aduairt an tÁrdaingeal Raphaél le Tobias óg, “Bonum est sacramentum regis abscondere”—“Is maith an rud rún an rí do chimeád.” Do chimeád Muire “run an Rí.” Níor innis sí dá fear, do Ióseph, aon fhocal i dtaobh na cainnte aduairt an tÁrdaingeal léi. Níor ghá dhi a ínsint do go nduairt sí féin go raibh sí gan aithne fir aici. Bhí ’ fhios ag Ióseph go raibh sí gan aithne fir aici chómh maith agus ’ bhí ’ fhios aige go raibh sé féinig gan aithne mná aige. Thuigeadar féin a chéile i dtaobh na haithne sin.

B’fhéidir go bhfiafródh duine, má bhí socair ag Ióseph a shaol do chaitheamh gan aithne mná agus ag an maighdin a saol do chaitheamh gan aithne fir, cad é an bac a bhí orthu an socrú san do chimeád, agus leanúint air, gan pósadh?

Bhí dhá chúis le hiad a bheith i gcuíng phósta. Deir cuid de lucht an tseanchais go raibh cúis den dá chúis sin ag baint le dlí na ríochta. Bhíodar dealbh ar gach taobh. Ní raibh puínn saoltais ag Ióachim agus ag Anna. Ní raibh ag Ióseph ach a cheárd, nú má bhí aon fháltas eile saoltais aige ní raibh ann ach fíorbheagán. Bhí gaol ag Muire agus ag Ióseph lena chéile agus dá bpósaidís d’fhéadfaidís, le pé púnc dlí a bhí sa scéal, an fáltas beag saoltais a bhí acu do chimeád i dteannta ’ chéile. Bhí an urraim acu dhá chéile, agus bhí an iontaoibh acu as a chéile, agus ó bhíodar araon ceapaithe ar a saol do chaitheamh i ngeanmnaíocht ba mhór an sólás leó bheith geanmnaí i gcuíng phósta i gcaitheamh a dtréimhse ar an saol so. Bheadh cómhluadar a chéile acu, agus cúnamh a chéile, agus bhí ’ fhios acu araon go raibh beannacht áirithe ó Dhia ar an lánúin a bheadh i gcuíng phósta ar an gcuma san, agus gan aon phioc dá fhios ag éinne ach ag Dia agus ag aingealaibh agus ag an mbeirt acu féin.

Bhí an chúis sin acu féin leis an socrú san do dhéanamh, ach bhí cúis eile ag Dia na Glóire le grásta fé leith a thabhairt dóibh i dtreó go ndéanfaidís an socrú san eatarthu féin. Bhí Muire ceapaithe ón síoraíocht ag Dia na Glóire chun í ’ bheith ’na máthair ag an Slánaitheóir. Chuige sin níorbh fholáir í ’ bheith, mar aduairt Isáias, ’na maighdin agus ’na máthair in éineacht. Gan an socrú úd a bheith idir í féin agus Naomh Ióseph níorbh fhéidir í ’ bheith ’na maighdin agus ’na máthair in éineacht. Mar, chómh luath agus ’ chífeadh na Iúdaígh go raibh sí ’na máthair ní chreidfidís í ’ bheith ’na maighdin agus chuirfidís chun báis í, fé dhlí Mhaoise dar leó. Dá bhrí sin fé mar a bhí Muire Mháthair ceapaithe ón síoraíocht chun í ’ bheith ’na máthair ag an Slánaitheóir, bhí Naomh Ióseph ceapaithe ag Dia na Glóire, ón síoraíocht, chun é ’ bheith ’na chéile, i gcuíng phósta, ag an maighdin i dtreó ná beadh ’ fhios ag na Iúdaígh ná gurbh é Naomh Ióseph athair an linbh; agus i dtreó, leis, go mbeadh Ióseph ann chun an chúraim a bhí riachtanach a dhéanamh den leanbh agus den mháthair. Ní baol ná gur thug Dia na Glóire do Ióseph naofa go hiomadúil agus go saibhir, na grásta a bhí riachtanach do chun an chúraim sin a dhéanamh mar ba chóir.

Do fíoradh arís, sa ghnó san, an focal úd aduairt an tÁrdaingeal Raphaél. Do cimeádadh “rún an Rí” fé cheilt ó sna Iúdaígh.

Deir duine de sna naoimh gurbh é toil Dé, leis, an rún do chimeád ón áirseóir. Gur chimeád an pósadh an rún ón áirseóir díreach mar a chimeád an pósadh an rún ó sna Iúdaígh. Bhí ’ fhios ag an áirseóir, ó sna targaireachtaíbh go léir, go raibh an t-am ann chun a namhad féin do theacht “ar shliocht na mná.” Bhí ’ fhios aige, as na targaireachtaíbh go mbeadh an Slánaitheóir, an namhaid sin do bhrúfadh a cheann féin féna chois, ’na mhac ag maighdin. Is lú d’amadán an t-áirseóir ná cuid de lucht léinn agus de lucht eólais na haimsire seo. Bhí ’ fhios ag an áirseóir go dianmhaith cad é an brí a bhí le cainnt Isáiais, “Béarfaidh Maighdean Mac.” Déarfadh fear léannta na haimsire seo: “Ach, níl sa chainnt sin ach mar adéarfadh duine ‘Béarfaidh óigbhean mac.’” Déarfadh an t-áirseóir leis an bhfear léinn sin: “Tá breall ort féin agus ar do chuid léinn agus ar do chuid eólais! An amhlaidh is dó’ leat ná cuirfeadh Achab sceartadh gáire as dá mba ná déarfadh Isáias ach amháin ‘Béarfaidh óigbhean mac!’ Níor chuir Achab aon gháire as, áfach, nuair aduairt Isáias, ‘Béarfaidh Maighdean Mac.’”

Ní raibh aon phioc dá fhios ag Ióseph go raibh an tÁrdaingeal tar éis na teachtaireachta úd a thabhairt leis chun na Maighdine Muire. Go luath tar éis na Maighdine do theacht abhaile ón gcuaird a thug sí ó dheas go tigh Elisabeit do thosnaigh gach éinne ar a thabhairt fé ndeara go raibh sí ag iompar clainne. Níor chuir san aon iúnadh ar éinne ach ar an éinne amháin, ar Ióseph naofa. Bhí iúnadh agus alltacht air sin. Do chonaic an Mhaighdean an t-uathás agus an scannradh agus an bhuairt, agus an briseadh croí a bhí air. Cad ’na thaobh nár labhair sí agus an scéal go léir a dh’ínsint do? Níor labhair. Do chimeád sí a béal dúnta. Do chimeád sí “rún an Rí fé cheilt.” Do chimeád sí a béal dúnta agus d’úmhlaigh sí í féin i láthair na Tríonóide agus d’fhuilig sí an náire. Bhí ’ fhios aici cé ar a shon go raibh an náire aici dá fholag. Chonaic sí an fhéachaint a bhí i súilibh Ióseiph agus d’fhuilig sí an náire, agus níor oscail sí a béal. D’fhuilig sí an náire agus do dhein sí an fhoighne. D’fhág sí an scéal go léir fé Dhia.

Bhí Ióseph i gcruachás. Níor chruachás go dtí é. Bhí ’ fhios aige cad é an saghas mná Muire. Bhí ’ fhios aige go raibh sí go fíorgheanmnaí má bhí bean riamh fíorgheanmnaí. Ach conas ’ fhéadfadh sé radharc a shúl do bhréagnú! Fé dheireadh do shocraigh sé in’ aigne nárbh fholáir do scarúint léi. Ba bhriseadh croí scarúint léi, ach níorbh fholáir é ’ dhéanamh. Deir an Soíscéalaí focal ’na thaobh agus ní foláir machnamh ar an bhfocal. Deir sé gurbh fhear ceart Ióseph agus dá bhrí sin, ó nár mhaith leis masla poiblí ’ thabhairt di gur mhian leis í ’ chur uaidh i ganfhios. Deir lucht scrúdaithe na scríbhinne diaga do dtaispeánann an chainnt sin go raibh Ióseph deimhnitheach ná raibh aon ghníomh mígheanmnaí déanta ag Muire agus dá bhrí sin go mbeadh éagóir aige á dhéanamh uirthi dá gcuireadh sé uaidh í go poiblí; gur thuig sé go raibh rud éigin a bhí os cionn a thuisceana féin sa scéal agus ná raibh ar a chumas aon rud a dhéanamh ach í ’ chur uaidh i ganfhios don tsaol.

Nuair a bhí socair ar an méid sin aige tháinig aingeal an Tiarna chuige agus é ’na chodladh agus duairt sé leis; “A Ióseiph, a mhic Dháibhid, ná bíodh aon eagla ort do bhanchéile Muire do ghlacadh chút mar is ón Sprid Naomh an ghin atá ar iompar aici, agus béarfaidh sí mac agus tabhairse Íosa mar ainm air, óir slánóidh sé a dhaoine óna bpeacaíbh.” Agus do thit an méid sin go léir amach i dtreó go gcómhlíonfí an focal aduairt an fáidh nuair aduairt sé “Beidh gin ’na broínn ag maighdin, agus béarfaidh sí mac, agus tabharfaid siad Emanuel mar ainm air” [agus ciallaíonn an ainm sin ‘Dia linn’].

Ansan do dhúisigh Ióseph as a chodladh agus bhí an bhuairt go léir agus an t-uathás go léir imithe. Ansan do thuig sé an scéal go léir. Do thuig sé gurbh é Críost Mac Dé, Slánaitheóir an domhain, an leanbh a bhí ar iompar ag Muire. Do thuig sé an gnó a bhí ceapaithe dho féin le déanamh. Do thuig sé go hálainn ansan conas mar a bhí Dia na Glóire tar éis a chur mar chúram air féinig, thar a raibh d’fhearaibh sa domhan aire ’ thabhairt do Mháthair Mic Dé, agus aire ’ thabhairt do Mhac Dé féin, agus “D’éirigh sé agus do dhein sé mar aduairt an t-aingeal leis.” Ansan cá bhfuil an té ’ fhéádfadh a dh’ínsint, agus do chur síos i bhfoclaibh cainnte cad é an t-áthas, agus cad é an t-aoibhneas, agus cad é an suairceas croí, agus cad é an suaimhneas aigne, a bhí ar an mbeirt sin, ar Mhuire Mháthair agus ar Ióseph naofa, ón lá san amach! Bhí an urraim uasal acu dá chéile agus an grá naofa acu dá chéile, agus an meas árd acu ar a chéile, i gcaitheamh na haimsire sara dtáinig an ócáid a chuir an t-uathás agus an scannradh ar Ióseph. Ansan nuair a tháinig an t-aingeal agus d’innis sé “Rún an Rí” do Ióseph, do hoscladh a shúile do Ióseph. Do baineadh an t-uathás de glan. Do baineadh an scannradh as a chroí. “Ná bíodh aon eagla ort, a mhic Dháibhid,” arsan t-aingeal. D’imigh an scannradh. Do dhíbir focal an aingil an scannradh. “Glac chút í,” arsan t-aingeal. Thug an focal san thar n-ais do í, stór a chléibh. Bhí a chroí briste, bhí a chroí folamh. Thug an focal san thar n-ais do an saibhreas a mheas sé a bhí scartha leis go deó deó. Ní hea ach thug an focal san thar n-ais do saibhreas a bhí míle míle uair ní b’uaisle ná an saibhreas a mheas sé a bhí imithe uaidh. “Gin a ghoibh sí ón Sprid Naomh is ea an ghin sin atá ar iompar aici,” arsan t-aingeal. Chómh luath agus d’airigh Ióseph an focal san do thuig sé an gnó go léir. Do las solas an eólais istigh in’ aigne mar a lasfadh splannc. “Geóbhaidh Maighdean gin ’na broínn agus béarfaidh sí mac, agus tabharfar Emanuel mar ainm air.” Bhí eólas maith ag Ióseph ar an gcainnt sin. Bhí eólas ag an uile Iúdach an uair sin ar an gcainnt sin. Chómh luath agus ’ duairt an t-aingeal an focal do thuig Ióseph go raibh cainnt an fháidh cómhlíonta. Do thuig sé go raibh, in inead an tsaibhris a mheas sé a bheith scartha leis, saibhreas ná raibh aon choinne aige leis tabhartha dho, an saibhreas go raibh clann Israéil ag tnúth leis i gcaitheamh na gcéadta blian go léir. Do thuig sé an gnó a bhí le déanamh aige feasta agus d’éirigh sé as a chodladh agus thug sé aghaidh ar an ngnó san.

Gan amhras do chonaic an Mhaighdean an t-athrú a bhí tagaithe ’na ghnúis agus ’na shúilibh agus ’na dhriuch ar fad. Gan amhras do thuig sí go raibh an Rí féinig tar éis an rúin do nochtadh dho. Gan amhras d’innis sé dhi an focal aduairt an t-aingeal leis. Agus gan amhras do ghoibh sé a leathscéal léi mar gheall ar an ndrochamhras a bhí in’ aigne ’na taobh, go dtí gur innis an t-aingeal an rún do. Agus ansan, gan amhras, d’innis sise dho conas mar a tháinig an tÁrdaingeal Gabriél ag triall uirthi féinig, agus an cómhrá do thárla eatarthu. Ansan do thuig an bheirt an gnó a bhí ceapaithe ag Dia dhóibh ón síoraíocht, i dtaobh an tSlánaitheóra, agus thug an bheirt aghaidh ar an ngnó san.

Do ghluais an méid dá haimsir a bhí gan caitheamh do Mhuire Mháthair agus tháinig an tráth chun an tSlánaitheóra do theacht ar an saol. Bhíodar ’na gcónaí i Nasaret. I mBetlehem aduairt na targaireachtaí a béarfí an Slánaitheóir. Tá Nasaret tímpall céad míle ó thuaidh ó chathair Ierúsaleim, agus tá Betlehem suas le sé mhíle ó dheas ó chathair Ierúsaleim. Níorbh fholáir, áfach, an targaireacht do chómhlíonadh, ’sé sin, gur i mBetlehem a béarfí an Slánaitheóir. Bhí ímpire sa Róimh an uair sin, agus Augustus ab ainm do, agus dhein Dia úsáid den ímpire sin, bíodh gur phágánach é, chun na targaireachta do chur chun cínn. Bhí an domhan go léir fé smacht an ímpire agus theastaigh ón ímpire áireamh a dhéanamh ar na daoine. Chuir sé reacht amach dhá órdú go ndéanfí an t-áireamh. D’órdaigh an reacht san do gach duine dul agus a ainm a thabhairt le cur síos sa chómhaireamh, ’na bhaile dúchais féinig. B’éigean do Ióseph agus do Mhuire, dá bhrí sin, dul ó Nasaret ó dheas go Betlehem, go cathair Dháibhid, mar de shliocht Dháibhid ab ea iad.

Bhí an cúrsa fada, agus in aimsir gheímhridh ab ea é, agus níorbh fhuiriste don lánúin an cúrsa fada san do chur díobh mar daoine dealbha ab ea iad, agus ní raibh cóir iompair ná cóir aistir acu mar ’ bheadh ag daoine go mbeadh saibhreas saolta acu. Chuireadar díobh an tslí agus thánadar go Betlehem. Bhí an baile beag lán de dhaoinibh iasachta, mar gheall ar an reacht. An mhuíntir ba thúisce ’ tháinig bhí na tithe ósta go léir tógtha acu. Níor fhéad Muire agus Ióseph teacht rómhear. B’éigean dóibh teacht go réidh toisc Muire Mháthair a bheith chómh hachomair dá ham. Ní raibh sí chómh héasca ná chómh seólta chun na slí ’ chur di agus a bhí sí naoi mí roimhe sin nuair a shiúlaigh sí an bóthar céanna ó dheas agus í ag dul ag féachaint Elisabeit. Do tháinig as gur theip orthu lóistín ’ fháil in aon tigh i mBetlehem.

Tá cuid de chnucánaibh Iúdéa agus is cnapóga móra cailce iad. Bíonn pluaiseanna leathana doimhinne in sna cnapógaibh cailce sin uaireanta, chómh doimhinn chómh leathan san gur cuma iad, geall leis, nú tithe. Bhí pluais acu san ná raibh i bhfad ó cheann de sna tithibh ósta agus do curtí isteach sa phluais sin go minic cuid de sna beithígh ná bíodh slí dhóibh i stáblaíbh an tí ósta. Isteach sa phluais sin, i dteannta na mbeithíoch is ea ’ chaith Muire Mháthair agus Naomh Ióseph dul i gcómhair na hoíche nuair a theip orthu slí ’ fháil sa tigh ósta. Agus istigh sa phluais sin, an oíche sin, i lár an gheímhrigh, i measc na mbeithíoch allta, míle naoi gcéad a seacht déag de bhlianaibh ó shin, is ea do rugadh Críost Mac Dé, Slánaitheóir an domhain, an tAon a gealladh don chine daonna i ngáirdín Parathais, tímpall cheithre mhíle blian roimis sin. Bhí an chine daonna ag feitheamh leis ar feadh cheithre mhíle blian. Do cimeádadh cuímhne ar an ngeallúint i gcaitheamh na haimsire sin. Do hathnuadh an gheallúint ó am go ham. Tar éis aimsire dúradh gur ar shliocht Ábrahaim a thiocfadh an tAon. Tar éis tuilleadh aimsire, gur ar shliocht Iúda do thiocfadh sé. Do hínseadh arís agus arís eile, go bhfuiliceódh sé pianta agus easonóir agus tarcaisne agus bás. Ach in ainneóin a ndúradh den tsórd san cainnte bhí sé daingean i n-aigne na nIúdach gur ’na rí uasal a thiocfadh sé; go mbeadh sé ’na cheann ar shlóitibh líonmhara armála; go gcuirfeadh sé an domhan go léir féna smacht, agus ansan go gcuirfeadh sé suas na Iúdaígh os cionn na cine daonna go léir. In inead na huaisleachta agus in inead an ghradaim sin go léir, b’é toil an tSlánaitheóra, moladh go deó leis, teacht ar an saol, i bhfíoruirísleacht, gan aon ghradam saolta, gan aon tsaibhreas saolta, gan aon uasileacht shaolta. Ní dócha go raibh i mBetlehem an oíche sin lánú eile a bhí níba dhealbha, ní b’uirísle, ná Muire Mháthair agus Naomh Ióseph. B’fhéidir gur rugadh a lán eile leanbh i mBetlehem an oíche sin. Má rugadh tá gach aon deallramh nár cuireadh aon leanbh acu i gcliabhán chómh huiríseal le mainséar an asail. Cad ’na thaobh gur thoil le Críost Mac Dé teacht ar an saol ’na leithéid de dhealús agus d’uirísleacht? Tuigeann an Eaglais an chúis go dianmhaith. Do chaith peaca an uabhair an tÁrdaingeal agus a chuallacht, árdaingeal an tsolais agus a chuallacht, anuas as an solas glórmhar, a solas glórmhar na bhflaitheas, síos isteach i bpoll dorcha tínteach, gráinniúil ifrinn. Do gheall Dia na Glóire don annsprid sin go dtiocfadh Aon ar shliocht na mná agus go mbrisfeadh an tAon san ceann namhad na mná san, ’sé sin go ngeóbhadh an tAon san de chosaibh i gceann an namhad san, ’sé sin in uabhar an namhad san. Chun gabháil de chosaibh san uabhar, in uabhar an áirseóra agus in uabhar na ndaoine, is ea ba thoil leis an Slánaitheóir teacht ar an saol ’na leithéid de dhealús agus d’uirísleacht.

Ach má bhí dealús agus uirísleacht shaolta, agus bochtaineacht, tímpall ar an mainséar úd, istigh sa phluais úd, níor fágadh teacht an tSlánaitheóra ar an saol gan uaisleacht agus gradam nár bhain leis an saol.

Tá, lastoir de Bhetlehem, ar bruach an locha ar a dtugtar an Mhuir Mharbh, gleann breá glas féarmhar. I bhfad siar, san aimsir roimis sin, bhí sa ghleann san túr éigin ar a dtugtí “Túr na n-aeirí,” mar ba ghnáth le haeiríbh bheith sa ghleann ag aeireacht tréad caeireach, toisc an fhosaíocht a bheith go maith ann. Sa ghleann san is ea ’ chuir Iácób suas a chábán nuair a bhí sé ag déanamh buartha tar éis bháis a mhná Rachel. Nuair a bhí Dáibhid óg bhíodh sé ag aeireacht tréad a athar sa ghleann san. Tá an gleann ann fós, ní nách iúnadh, agus é go breá féarmhar glas, agus tá cuasán áirithe i gcúinne den ghleann, cuasán uaigneach, agus craínn ola ag fás os a chionn, agus cuasán na n-aingeal a tugtar air agus deirtear go bhfuil sé fé choimirce na n-aingeal naofa.

An oíche gheímhrigh úd fadó, nuair a chuir Muire Mháthair an leanbh ’na luí i mainséar an asail agus é fíllte in éadaíbh aici, bhí na haeirí lastoir sa ghleann úd agus iad, fé mar adeir Lúcás an Soíscéalaí, “ag faire na dtráth san oíche ar a dtréad. Agus féach, tháinig aingeal ón dTiarna agus sheasaimh sé ’na n-aice, agus do las solas ’na dtímpall, agus tháinig eagla mór orthu. Agus duairt an t-aingeal leó: Ná bíodh eagla oraibh, mar féach, tugaim scéala dhíbh ar lúgháir mhór atá le teacht chun na ndaoine go léir; mar go bhfuil Slánaitheóir beirthe dhíbh inniu, ’sé sin Críost an Tiarna, i gcathair Dháibhid. Agus seo cómhartha dhíbh: Gheóbhaidh sibh an leanbh fíllte in éadaíbh ’na luí i mainséar.” Agus láithreach do bhí i bhfochair an aingil sin mórshlua na bhflaitheas agus iad ag moladh Dé, agus deiridís: Glóire do Dhia in sna flaithis go hárd, agus ar talamh síocháin do lucht dea-mhéinne.

Tar éis tamaill d’imigh an mhórshlua aingeal uathu suas arís in sna flaithis, agus chromadar san ar chainnt lena chéile. Sa chainnt dóibh do chuímhníodar ar an gcómhartha úd a thug an t-aingeal dóibh. Thuigeadar gur chun iad do stiúrú i dtreó na háite ’na raibh an leanbh a tugadh an cómhartha dhóibh. “Téimís go Betlehem,” ar siad, “agus feicimís an briathar so do thárla ann.” Dob ionann “Betlehem” agus “cathair Dháibhid.”

Ghluaiseadar láithreach. Thánadar go Betlehem. Fuaradar Muire Mháthair agus Ióseph agus an leanbh ansúd, ’na luí sa mhainséar agus na héadaí tímpall air. Ansan d’ínseadar do Mhuire Mháthair agus do Ióseph an radharc a taispeánadh dóibh thoir sa ghleann.

Ní raibh Muire Mháthair agus Ióseph ’na n-aonar nuair a bhí na haeirí ag ínsint an scéil a bhí acu féin le hínsint. Deir an Soíscéalaí gur dhein “gach ar airigh iad” iúnadh den scéal a dh’ínseadar i dtaobh na n-aingeal. Thaispeánadh san go rabhadar roinnt éigin aimsire ag lorg na háite ’na raibh an mainséar, agus go rabhadar ag cur tuairisce na háite agus go rabhadar ag ínsint an chómhartha do sna daoine a bhuail úmpu. Gan amhras gach éinne gur ínseadar do an radharc aingeal a taispeánadh dóibh agus an cómhartha a tugadh dóibh, do ghluais sé leó sa chuardach agus bhí mórán daoine lena gcois nuair a fuaradar an phluais agus an mainséar agus an leanbh.

Gan amhras bhí i mBetleheim an uair sin a lán daoine léannta go raibh eólas maith acu ar na scríbhinníbh diaga. Do bhí ’ fhios acu san go maith gur i mBetlehem a béarfí an Slánaitheóir a bhí le teacht, an rí uasal a bhí chun clainne Israéil do thógaint as an ndaorbhruid ’na rabhadar agus iad a chur ’na n-uachtaránaibh os cionn cineacha an domhain go léir. Gan amhras ba mhinic an uair sin, daoine léannta den tsórd san dhá rá ’na n-aigne féin, nú lena chéile: “Táimíd cráite ciapaithe ag an Héród so. Ní féidir d’éinne againn an oíche ’ chodladh ar a shuaimhneas gan eagla ’ bheith air go mb’fhéidir gur i lár na hoíche ’ thiocfadh lucht airm an ropaire agus é ’ thógaint as a leabaidh agus é ’ chur chun báis mar gheall ar dhrochamhras éigin. Agus sin iad na Rómhánaigh dhá chimeád go daingean os ár gcionn le corp lámh láidir!” Gan amhras d’airigh cuid de sna daoine léannta san na haeirí agus an cruinniú daoine ’na dtímpall agus iad ag ínsint i dtaobh na n-aingeal a taispeánadh dóibh amu’ sa ghleann, agus i dtaobh an tSlánaitheóra a bhí tagaithe ar an saol, agus i dtaobh an chómhartha a thug an t-aingeal dóibh. Gan amhras bhí ’ fhios ag na daoinibh léannta san gur i mBetlehem a béarfí an Slánaitheóir, agus gan amhras do ghluaiseadar sa chuardach in éineacht leis an gcuid eile. Do fuaradh an mainséar. Chonaic na daoine léannta an mainséar. Chonacadar an t-asal. Chonacadar an lánú bhocht dhealbh, an phluais ghránna fhuar chradhscalach. D’iompaíodar agus do theitheadar as an áit. “Preit!” ar siad, ’na n-aigne féin nú lena chéile, “Ní mar sin a thiocfaidh an Slánaitheóir atá geallta dhúinn!”

Táid daoine léannta an tsaeil ag rá na cainnte sin ar an gcuma san riamh ó shin. Agus tá uabhar an tsaeil ag rá na cainnte sin ar an gcuma san riamh ó shin. Agus tá saibhreas an tsaeil agus uaisleacht an tsaeil ag rá na cainnte sin ar an gcuma san riamh ó shin. Ach tá breall ar an léann; agus tá breall ar an uabhar; agus tá breall ar an saibhreas, agus ar an uaisleacht. Is ag an úmhlaíocht, ag na haeiríbh bochta, a bhí an chiall cheart an uair sin. Is ag triall orthu a tháinig na haingil an oíche sin agus ní hag triall ar lucht léinn na nIúdach, ná ar uaislibh cathrach Ierúsaleim, ná ag triall ar an rí Héród. Cad é an beann a bhí ag an Slánaitheóir ar rí ná ar uaislibh ná ar lucht léinn go dtiocfadh sé ag triall orthu? Cad ’ fhéadfadh sé a dh’fháil uathu ach an rud a bhí iontu, an t-uabhar agus an drochaigne agus an mhailís? Nách é fein a chruthnaigh an domhan agus iad san?

Níl aon rud is sia síos i láthair Dé ná an t-uabhar. Agus níl aon rud is aoirde i láthair Dé ná an úmhlaíocht. Bréag is ea an t-uabhar. Fírinne is ea an úmhlaíocht. Do ghoibh an Slánaitheóir de chosaibh in uabhar na nIúdach agus in uabhar an tsaeil an oíche sin a rugadh é sa phluais i mBetlehem; An oíche sin a chonaic na daoine léannta úd é sínte i mainséar an asail agus é fíllte in sna héadaíbh bochta úd a bhí curtha ag Muire Mháthair ’na thímpall. Do theitheadar as an áit. Do dhíbir an úmhlaíocht an t-uabhar, uabhar an léinn, an t-uabhar atá ag cur an duibh ’na gheal ar an saol riamh ó shin agus an neómat so.

“Agus tabharfairse Íosa mar ainm air,” arsan t-aingeal le Ióseph, “óir slánóidh sé a dhaoine óna bpeacaíbh.” Cloch bhuínn na bpeacaí sin an t-uabhar. Do bhuail an Slánaitheóir buille maraitheach ar an uabhar an oíche sin a bhí sé ’na luí ansúd i mainséar an asail agus gur theith uaisle an léinn uaidh. Moladh mór óm chroíse leatsa, a linbh na Mná gan teímheal! Moladh le Dia agus le Muire!

Foclóirín

Achab: this name is an apparent mistake in the original here, as the king of Israel to whom Isaiah prophesied the birth of Emmanuel of a virgin in Isaiah 7 was Achaz, not Achab.
aeire: “shepherd”, or aoire in the CO. Pronounced /e:rʹi/.
ainm: “name”, feminine in WM Irish.
aoraim, aeireacht: “to shepherd, herd”, or aoirím, aoireacht in the CO. Traditionally written aodharaim, aodhaireacht, the spelling change of the mid-twentieth century has produced CO spellings that yield the incorrect pronunciation for speakers of Munster Irish. Pronounced /e:rimʹ, e:rʹəxt/.
athnuaim, athnuachaint: “to renew”, or athnuaim, athnuachan in the CO. Pronounced /ɑnhuəmʹ, ɑnhuəxintʹ/.
Augustus: the Roman Emperor Augustus, who reigned from 27 BC to 14 AD.
beann: “regard”.
bochtaineacht: “poverty, humiliation”.
Bonum est sacramentum regis abscondere: a quotation from the book of Tobit (Tobit 12:7) as given in the Latin Vulgate version. The Douay version has “it is good to hide the secret of a king”.
cailc: “chalk”.
caíora: “sheep”, or caora in the CO. With the genitive plural caeireach. Pronounced /ki:rə, ke:rʹəx/.
ciapaim, ciapadh: “to torment, torture”.
cine: “race, nation”. Note this word is feminine in Cork Irish. The plural here is cineacha, where the CO has ciníocha.
cliabhán: “cradle”.
cloch bhuínn: “foundation stone”, or cloch bhoinn in the CO.
cnucán: “hillock”, or cnocán in the CO.
cóir: “means, equipment”. Cóir iompair, “means of transport”. Cóir aistir would appear to mean the same thing; more research required here. Maybe iompar refers to transportation of effects, and aistear to the journeying of the people?
cradhscalach: “repugnant, distasteful”, possibly pronounced /krəi’sklɑx/.
cruthnaím, cruthnú: “to create”, or cruthaím, cruthú in the CO. Cruthaím, cruthú (and cruithním, cruithniú) are also found in his works, including elsewhere in Críost Mac Dé. The form with a medial -n- seems preferable in Cork Irish.
cuasán: “cavity, cavern, small hole”.
cuíng: “yoke, bond”, pronounced /ki:ŋʹ/. Cuíng phósta is listed in the dictionary as “marriage bond, wedlock”, but it seems rather to mean “engagement to get married”.
daorbhruid: “bondage”. This is daorbhroid in the CO, but the original spelling is retained as it shows the pronunciation.
dea mhéinn: “goodwill”, dea mhéin. Pronounced /dʹa vʹe:ŋʹ/.
driuch: “facial appearance”. This word is found in the CO in the meaning of “sickly appearance”. “Facial appearance” is usually dreach in the CO.
Emanuel: Emmanuel, the child Isaiah foretold would be born of a virgin, identified by the Church as Jesus.
fáltas: “income; a small amount or sum”. Dinneen says this word often refers, probably ironally, to a small amount of money. Aon fháltas saoltais, “any small amount of wealth”.
fíoraim, fíoradh: “to fulfil, come true”, or fíoraím, fíorú in the CO.
fosaíocht: “grazing; grazing land”.
fuiligim, folag: “to suffer, endure”, or fulaingím, fulaingt in the CO. Pronounced /filʹigʹimʹ, foləg~fuləg/. Note the conditional form fuiliceódh, equivalent to fulaingeodh in the CO.
gabhaim, gabháil: “to take; go” and a large range of other meanings. Gabháil de chosaibh i rud, “to kick something in”. Pronounced /goumʹ, gvɑ:lʹ/. Note the conditional geóbhadh, where the CO has gabhfadh: the future and conditional of gabháil is aligned with the future and conditonal of gheibhim, fáil in WM Irish (gabháil has geóbhad, do gheóbhainn; fáil has gheóbhad/geóbhad, do gheóbhainn).
geanmnaí: “chaste, pure”, pronounced /gʹanəm’ni:/.
geanmnaíocht: “chastity, purity”.
go deó deó: this phrase, with reduplication, is not given in dictionaries, but presumably means “for ever and ever”.
gráinniúil: “abhorrent”, or gráiniúl in the CO.
i ganfhios: “in secret”, pronounced /ə’gɑnis/.
inniu: “today”, /i’nʹuv/. The final consonant heard in the pronunciation is left untranscribed, as it was not indicated in the historical orthography and is not indicated in the spelling adopted in the CO. The spelling aniogh was found in the works of Seathrún Céitinn.
Iúda: Judah, one of the tribes of Israel, named after one of the sons of the Jewish patriarch, Jacob.
lámh láidir: “oppression”. Le corp lámh láidir, “by means of oppression”, seems to contain the genitive plural.
leabaidh: “bed”, or leaba in the CO. The traditional dative has replaced the nominative in Cork Irish. Pronounced /lʹabigʹ/.
lúgháir: “gladness, welcoming joy”, or lúcháir in the CO. This word was given as lúthgháir in the original, but IWM shows /lu:’ɣɑ:rʹ/ is the normal pronunciation, with /lu:’xɑ:rʹ/ also heard.
mainséar: “manger”, pronounced /main’ʃe:r/.
maraitheach: “deadly, lethal”, or marfach in the CO, pronounced /mɑrəhəx/.
míle míle: “a million”. PUL gives this phrase as the correct Irish for “a million” in his Mion-Chaint, although he used the word milliún in his funeral oration for the reception of Eugene O’Growney’s coffin in Ireland in September 1903.
Muire: the Virgin Mary, mother of Christ. It is worth noting the phrase Muire Mháthair, where máthair is lenited, as if of adjectival force.
Muir Mharbh (an Mhuir Mharbh): the Dead Sea.
óigbhean: “young woman”, or ógbhean in the CO. The g is slender.
ola: “oil”, but also “olive”. Crann ola, “olive-tree”, usually ológ in the CO.
pluais: “cave”.
preit: an interjection of disgust, “nonsense; tut-tut”.
púnc: “a point”, or ponc in the CO. Pronounced /pu:ŋk/. Púnc dlí, “a point of law”.
Rachel: Rachel, one of the wives of the Jewish patriarch, Jacob, and the mother of two of his sons, Joseph and Benjamin.
Raphaél: the Archangel Raphael, who appeared to Tobias in the deuterocanonical book of Tobit.
reacht: “decree”, pronounced /rɑxt/.
scaraim, scarúint: “to separate”, or scaraim, scaradh in the CO. Scarúint le duine, “to leave someone, part with or give him/her up”. Cf. the CO word for “divorce”, colscaradh.
seólta: “easy, graceful”. Often paired up with éasca.
slua: “army”. Note the plural form here, slóite, where the CO has sluaite. Slua is feminine in PUL’s Irish.
stiúraím, stiúrú: “to guide, direct”, or stiúraim, stiúradh in the CO.
suairceas: “gaiety”.
tabhartha: “given”, the past participle of tugaim, tabhairt. This would be tugtha in the CO.
teímheal: “stain”. Gan teímheal, “immaculate”. Pronounced /tʹi:l/ according to Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne.
tínteach: “fiery”.
Tobias: Tobias, the son of Tobit in the deuterocanonical book of Tobit, which recounts how Tobias is cared for by the Archangel Raphael on a journey.
tráth: “time, occasion”, but also “night watch”. Ag faire na dtráth, “keeping the watches of the night”. Note the genitive plural here, where the CO would use dtráthanna.
uathás: “terror, horror”, or uafás in the CO. Pronounced /uə’hɑ:s/ in WM Irish.

Críost Mac Dé 3

Caibideal a Trí.

Cailín an Tiarna.”

Ní chun breis nirt a chur i gcreideamh na Maighdine d’innis an tAingeal di an mhíorúilt a dhein Dia dá siúr Elisabet. D’innis sé dhi é chun áthais a chur uirthi. D’innis sé dhi é mar ní rócheart ab ea é ’ dh’ínsint di. Bhí Mac na Maighdine féin chun an domhain do shaoradh agus bhí Mac Elisabet chun an domhain d’ollmhú i gcómhair an tSlánaitheóra. Gan amhras do thug an t-aingeal mórán eólais do Mhuire Mháthair in éaghmais an eólais a bhí in sna foclaibh a labhair sé léi. Cé ’ déarfaidh ná raibh ’ fhios aici, chómh luath agus a thuig sí go raibh mac ar iompar ag Elisabet, gur uirthi féin a bhí dul láithreach ar chuaird ag triall ar Elisabet i dtreó go nglanfí ó pheaca an tsínsir an mac a bhí an uair sin i mbroínn Elisabet? Tá slí fhada idir Nasaret agus Hebron. Tá an tslí le feiscint ag éinne ’ dh’fhéachfaidh ar an mapa. Tá Nasaret tamall maith ó thuaidh ó chathair Ierúsaleim, agus tá Hebron tamall beag ó dheas ó chathair Ierúsaleim, agus tá an áit ’na raibh Sacarias agus Elisabet ’na gcónaí tamall beag ó dheas ó Hebron. De réir an mhapa tá suas le cheithre fichid míle idir Nasaret agus Iouttah, an baile beag ’na raibh Sacarias agus Elisabet ’na gcónaí. Gan amhras níorbh aon trioblóid mhór do chailín óg láidir anamúil fiche míle sa ló do chur di ag siúl. Do shiúlódh sí an cheithre fichid míle sin in aon cheithre lá amháin. Nuair a bheadh fonn agus flosc chun na slí uirthi dhéanfadh sí é laistigh de thrí lá. Gan amhras bhí an fonn san agus an flosc san ar “Cailín an Tiarna” nuair a thug sí aghaidh ar an aistear san. Bhí scéal aici le hínsint d’Elisabet. Bhí scéal aici le fáil ó Elisabet. Bhí an Mac a bhí ar iompar aici féin agus an mac a bhí ar iompar ag Elisabet le teacht i gcóngar dá chéile. Bhí ’ fhios aici, b’fhéidir, go nglanfadh an Mac a bhí ’na broínn féinig Mac Elisabet ó pheaca an tsínsir chómh luath agus a tabharfí in aice ’ chéile an bheirt mhac. Dá mba ná beadh aon chúis eile chun fonn a bheith uirthi chun gluaiste níor bheag di an méid sin. Mac ar iompar ag Elisabet, an aimrid! A bean mhuínteartha féin, a cara ródhílis, chómh dílis sin gur thuig an t-aingeal an caradas a bhí eatarthu agus gur innis sé do mhnaoi acu an tabharthas mór a bhí bronnta ag an dTiarna ar an mnaoi eile. Mac eile ar iompar aici féinig, “Críost Mac Dé.” Agus É chun an mhic a bhí i mbroínn a carad do ghlanadh ó pheaca an tsínsir! Cé ’ dh’fhéadfaidh a dh’ínsint cad é an leathadh a bhí ’na croí! Cad é an solas ón Sprid Naomh a bhí ’na haigne! Cad é an fuadar agus an fuinneamh agus an dásacht a bhí ’na siúl, agus í ag cur an bhóthair ó dheas di! Deir cuid de sna cúntaisíbh go raibh céad agus fiche de mhíltibh slí sa chuaird a bhí aici le tabhairt ó dheas ó Nasaret go dtí Hebron. Ach ní deirtear gur mhothaigh sí an tslí, ná ní deirtear gur chuir an bóthar aon tuirse uirthi.

Tháinig sí go dtí tigh Shacariais. Chuaigh sí isteach. Ní hí Elisabet do labhair ar dtúis. Deir an soíscéal gurbh í Muire do labhair ar dtúis, gur “bheannaigh sí d’Elisabet.” Ansan is ea do glanadh ó pheaca an tsínsir an leanbh a bhí i mbroínn Elisabet, do léim an leanbh a bhí i mbróinn Elisabet agus do líonadh Elisabet den Sprid Naomh. Ansan is ea do labhair Elisabet. Do labhair sí go hárd. “Is beannaithe thu idir mhnáibh,” ar sise, “agus is beannaithe toradh do bhroinne; agus cad a thug so dhómhsa, Máthair mo Thiarna do theacht ag triall orm! Mar, féach, chómh luath agus ’ chuaigh guth do bheannachta im chluasaibh do léim an leanbh le háthas im broínn. Agus is aoibhinn duitse gur chreidis, mar cómhlíonfar duit na nithe do gealladh duit ón dTiarna.”

Do thaispeáin an Sprid Naomh d’Elisabet gur dhein Muire an bheart níba chiallmhaire ná mar a dhein Sacarias, agus gurbh aoibhinn do Mhuire an ní sin. Ansan duairt Muire:—

“Mórmholadh ó m’anam don Tiarna,
Agus tá mo sprid lán de gháirdeachas i nDia, mo Shlánaitheóir,
Óir d’fhéach sé ar uirísleacht a chailín féin,
Óir féach, déarfaid na sleachta go léir feasta gurb aoibhinn dom,
Óir do dhein an tÉ atá cómhachtach nithe móra dhom,
Agus is naofa a ainm,
Agus tá a thrócaire ó shliocht go sliocht,
Ar an muíntir go bhfuil a eagla orthu,
D’oibrigh sé cómhacht lena chuislinn,
Do scaip sé lucht uabhair a bheith ’na gcroí agus ’na n-aigne acu,
Do leag sé anuas óna gcathaoireachaibh ríoga lucht na gcómhact,
Agus d’árdaigh sé suas lucht na húmhlaíochta,
Do líon sé de nithibh fónta lucht an ocrais,
Agus chuir sé chun siúil folamh lucht an tsaibhris.
Do ghlac sé chuige a sheirbhíseach Israél,
Ag cuímhneamh do ar a thrócaire féinig,
Fé mar a labhair sé lenár n-aithreachaibh,
Le hÁbraham agus lena shliocht go deó.”

Nuair ’ airigh Muire an focal aduairt Elisabet, gur léim an leanbh le háthas istigh ’na broínn chómh luath agus do labhair máthair an tSlánaitheóra, do thuig sí go raibh an gnó san déanta, ’sé sin go raibh an leanbh san glan ó pheaca an tsínsir. Ach duairt Elisabet focal eile. Duairt sí an focal céanna úd aduairt an t-aingeal le Muire féinig. “Is beannaithe thu idir mhnáibh,” ar sise, díreach mar aduairt an t-aingeal. Duairt an t-aingeal an focal toisc Muire ’ bheith saor ó pheaca an tsínsir. Ní fhéadfadh Elisabet an focal do rá mara mbeadh gur thug an Sprid Naomh an t-eólas di an neómat san. Ansan duairt Elisabet, “is beannaithe toradh do bhroinne.” Thaispeáin san gur thug an Sprid Naomh le tuiscint d’Elisabet go raibh an Slánaitheóir ansúd istigh i mbroínn Mhuire an uair sin. Dhein Elisabet an méid sin soiléir go leór nuair aduairt sí “Agus cad a thug dómhsa Máthair mo Shlánaitheóra do theacht ag triall orm!” Bhí an úmhlaíocht i gcroí Mhuire, agus bhí an úmhlaíocht i gcroí Elisabet, leis.

Ansan do las an Sprid Naomh solas iúntach i gcroí agus in aigne na Maighdine Muire agus do labhair sí an channtaic sin thuas, an channtaic ar a dtugtar an Magnificat mar ainm ón bhfocal tosaigh atá inti sa Laidin. Ní raibh sa mhaighdin sin, i súilibh an tsaeil a bhí ’ tímpall ach cailín bocht dealbh, uiríseal, cailín bocht a shíolraigh ó dhaoine bochta dealbha uirísle, gan saibhreas saolta gan aon tsuím ag an saol iontu ach mar a bhíonn ag an saol i gcónaí i ndaoine bochta. Ach do labhair an cailín bocht dealbh san an channtaic sin an uair sin, i láthair na mná boichte Elisabet, agus tá an channtaic sin riamh ó shin i mbéalaibh na gCríostaithe ar fuaid an domhain. Tá an channtaic sin dá labhairt, agus dá canadh leis na míltibh saighseanna ceóil, i dteangthachaibh an domhain ins gach páirt den domhan ’na bhfuil creideamh Chríost dá chimeád beó ag eaglais Críost. Agus dá mhéid a deintear machnamh ar fhoclaibh na canntaice sin is ea is mó a chítear agus a tuigtear an doimhneas atá i mbrí na bhfocal agus an uaisleacht atá in sna smaointibh.

An t-é do léifidh an Bíobla sean chífidh sé conas mar a bhíodh Dia na Glóire, go minic, ag lochtú na nIúdach mar gheall ar a gcroithe ’ bheith i bhfad uaidh nuair a bhídís ag déanamh na n-íbirtí chuige. Dheinidís an íbirt chun na dlí do chómhlíonadh, dar leó, ach ní thabharfaidís do Dhia an moladh ó chroí ba cheart a thabhairt do, san íbirt. Dhein Cailín an Tiarna leórghníomh san easnamh san a bhí in sna seaníbirtíbh. Dhein sí an leórghníomh sa chéad fhocal den channtaic. “Mórmholadh ó m’anamsa don Tiarna!” ar sise, agus chuaigh an moladh san suas chun Dé óna hanam ar chuma ná deigh a leithéid suas chun Dé ó anam ná ó aigne duine riamh roimis sin. Do dhiúltaigh Dia do sna híbirtíbh, ar fad, an uair sin, agus tá an mórmholadh san, i gcanntaic na Maighdine Muire, ag dul suas chun an Tiarna ón Eaglais, riamh ó shin.

“Do ghlac mo sprid gáirdeachas i nDia mo Shlánaitheóir,” arsan Mhaighdean. Thug sí a Slánaitheóir air, agus ba mhór é a gáirdeachas, mar bhí sé istigh ’na broínn aici an uair sin, mar aduairt Elisabet. Do gabhadh í gan peaca an tsínsir a bheith uirthi, ach is trí neart pháise an Aon-Mhic a bhí ar iompar aici do cimeádadh glan í ó pheaca an tsínsir nuair a gabhadh i mbroínn a máthar féinig í. Mar gheall air sin ab ea an gáirdeachas. “D’fhéach sé ar ísleacht a chailín,” ar sise. “Humilitatem” an focal atá sa Laidin, ach tá trí bhrí le Humilitas. Ciallaíonn sé úmlaíocht, nú uirísleacht, nú suaraíocht. Bhí Muire uiríseal, suarach go leór os cómhair daoine, an uair sin. Bhí sí úmhal, leis. Bhí sí lán de ghrástaibh, agus go mór mór de ghrásta na húmhlaíochta. Ach ní baol gur dhein sí aon mhaíomh as a húmhlaíocht. Níorbh fhéidir di é, mar bhí a húmhlaíocht ródhílis. Ní húmhlaíocht in aon chor an úmhlaíocht a dheineann maíomh aisti féinig. “Suaraíocht,” an focal atá sa Ghréigis. Bhí sí suarach os cómhair an tsaeil agus do thóg Dia suas í agus dhein sé bannrín di, an bhannrín is uaisle dár mhair riamh. B’í bannrín na bhflaitheas í nuair aduairt sí an channtaic sin, nuair aduairt sí an focal “dhein sé nithe móra dhom” agus an focal “déarfaid na sleachta go léir gurb aoibhinn dom.” Táid na sleachta go léir, sliocht gach sleachta fé mar a tháinig, ag rá an fhocail sin riamh ó shin, agus beidh sliocht gach sleachta ag rá an fhocail sin go dtí lá an bhreithiúntais. Do chuir solas an Sprid Naoimh os cómhair a súl iad go léir an lá san, istigh i dtigh Shacariais nuair a bhí sí ag gabháil na canntaice beannaithe sin.

“D’oibrigh sé cómhacht lena chuislinn,” ar sise. “Do leag sé ar lár lucht uabhair. . . . agus d’árdaigh sé lucht úmhlaíochta.” “Do líon sé le nithibh fónta lucht an ocrais, agus chuir sé chun siúil folamh lucht an tsaibhris.” Ionann san agus a rá nách cailín éigin uasal, iníon rí nú iníon ímpire, do thoibh sé mar mháthair do féin, ach cailín bocht gan saibhreas saolta, gan uaisleacht os cómhair daoine, bíodh go raibh uaisleacht inti ná feacaigh daoine. Ionann san, leis, agus a rá go mb’éigean do, na Iúdaígh saibhre úd, nár ghlac an saibhreas sprideálta uaidh, do chur chun siúil folamh, agus “lucht an ocrais” na Gínte bochta, na daoine a bhí ag folag gorta trí easpa na ngrást, do líonadh de nithibh fónta.

“Do ghlac sé chuige a sheirbhíseach Israél, &rl,” ar sise. ’Sé sin le rá,“an gheallúint úd a thug sé d’Ábraham, tá sí cómhlíonta aige anois, agus beidh a toradh ag sliocht Ábrahaim, ’sé sin, ag na Críostaithibh, go deó.” Is iúntach an aoirde, agus an doimhneas agus an fórleithead, agus an ghontacht chainnte, agus an solas brí, atá sa channtaic sin. Ní hiúnadh aigne na hEagailse agus aigne na naomh a bheith daingean ar an gcanntaic sin i gcaitheamh na haimsire ó cuireadh an Eaglais ar bun. Is léir ón gcainnt go raibh aigne na Maighdine, agus í ag rá na bhfocal, ag féachaint siar ar a raibh tagaithe de shaol na cine daonna ón lá a deineadh peaca an tsínsir, agus go raibh sí ag féachaint roímpi amach, leis, ar an méid a bhí le teacht de shaol Eaglaise Chríost, ón lá a bhí sé ag rá na bhfocal go dtí an lá a thabharfadh an Mac a bhí ar iompar aici, Aon-Mhac an Athar Síoraí, an bhreith dheirineach ar an gcine daonna.

A Chailín an Tiarna, a ghrá na Tríonóide, a Iníon an Athar Síoraí, a Mháthair an Aon-Mhic, a Chéile an Sprid Naoimh, cuir do ghuí chun na Tríonóide anois ar mo shonsa, dhá iarraidh ar Dhia mo pheacaí ’ mhaitheamh dom, agus bás naofa ’ thabhairt dom, agus aoibhneas na bhflaitheas a thabhairt dom, mar a mbeidh radharc ar Dhia na Glóire agam, agus ortsa féinig a Mháthair, ar feadh na síoraíochta. Amen.

D’fhan Muire Mháthair ar feadh trí mhí i dtigh Elisabet. Do thaispeánfadh san go raibh sí gan imeacht ó thig Elisabet nuair a tháinig an t-am ’nar cheart mac Elisabet do theacht ar an saol. Deir an Soíscéal gur fhan sí i bhfochair Elisabet ar feadh trí mhí agus ansan gur imigh sí abhaile chun a tí féinig. Mheasfadh duine, ó fhan Muire Mháthair i bhfochair Elisabet go dtí go raibh a haimsir tagaithe, go bhfanfadh sí go dtí go mbeadh an mac tagaithe ar an saol. Ní deir an Soíscéal gur fhan. Ní lú ná mar adeir an Soíscéal nár fhan. Is dó’ liom gurb é is dóichí gur fhan. Deir seanchaí áirithe gur thug Muire Mháthair féin do Naomh Lúcás a lán eólais ar chuid de sna nithibh atá curtha síos ’na Shoíscéal aige. Bean chiúin ab ea í. Ní labhradh sí puínn ach do chimeádadh sí ’na croí nithe agus í ag machnamh orthu; b’fhéidir nár innis sí gur fhan sí i bhfochair Elisabet go dtí go dtáinig an mac, mar ná raibh aon ghá le hé ’ dh’ínsint, go dtuigfeadh éinne gur fhan, ní nárbh iúnadh. Ach an ní ba cheart a dh’ínsint ínstear é, ’sé sin, nuair a bhí an trí mhí caite (nuair a bhí an trí ráithe caite ag Elisabet agus a mac tagaithe ar an saol) gur imigh Muire Mháthair abhaile chun a tí féinig, ó thuaidh arís go Nasaret.

Ínstear, ansan, cad a thit amach d’Elisabet agus dá mac. Bhí an aimsir go léir, an trí ráithe, caite ag Sacarias gan aon fhocal do labhairt. Bhí, i dteannta na haimsire sin, ocht lá caite, agus an t-am tagaithe chun tímpallghearradh do dhéanamh ar an mac agus ainm do chur air. Bhí áthas ar na gaoltaibh go léir agus bhíodar cruinnithe i dteannta ’ chéile chun go ndéanfí an obair sin de réir dlí Mhaoise. Bhí an deichniúr fínnithe láithreach. Do fiafraíodh cad é an ainm a tabharfí ar an mac. Ní fhéadfadh Sacarias aon fhreagra ’ thabhairt ar an bhfiafraí sin, mar bhí sé gan úrlabhra. Ní lú ná mar a bhí ar a chumas a dh’ínsint d’Elisabet gur órdaigh an t-aingeal Eóin do thabhairt mar ainm ar an mac. Ach bhí an Sprid Naomh tar éis a dh’ínsint d’Elisabet cad é an ainm a tabharfí air, d’fhreagair sí an cheist agus duairt sí gur Eóin a tabharfí air. Chuir na gaolta go léir ’na coinnibh. “Ní ceart Eóin do thabhairt air,” ar siad. “Níl an ainm sin ar éinne dá chine ar aon taobh.” Bhí Sacarias ag féachaint ar an aighneas agus gan ar a chumas aon fhocal do labhairt. Dhein Elisabet cómharthaí éigin a chuir in úil do cad fé ndeár an t-aighneas. Do thuig sé na cómharthaí sóird. B’éigean d’Elisabet bheith dhá ndéanamh do i gcaitheamh an trí ráithe roimis sin. Do thóg sé cóir scríbhinne agus do scríbh sé síos na focail seo: “Eóin is ainm do.” Bhíodar ag féachaint ar an scríbhinn agus ag déanamh iúnadh dhe, lena línn sin tháinig a chainnt do Shacarias agus do labhair sé amach go hárd ag breith bhaochais leis an dTiarna. Má chuir an scríbhinn iúnadh orthu, do chuir cainnt Shacariais iúnadh ba mhó ná san orthu. Do deineadh an tímpallghearradh de réir na dlí, do tugadh Eóin mar ainm ar an mac. Ansan do leath an scéal go léir ar fuaid na tíre, conas mar a thaispeáin an tÁrdaingeal Gabriél é féin do Shacarias ar dheis altórach na túise; an chainnt do labhair an t-aingeal; an focal aduairt Sacarias i gcoinnibh an aingil; an pionós a cuireadh ar Shacarias mar gheall ar an bhfocal san; agus conas mar a tugadh a chainnt arís do chómh luath agus do scríbh sé síos ainm an linbh de réir mar a dh’órdaigh an t-aingeal. Bhí an scéal go léir i mbéalaibh na ndaoine agus iad ag déanamh iúnadh dhe; agus iad dhá ínsint ó bhéal go béal; agus iad dhá rá lena chéile gur dhócha go raibh ceapaithe ag an dTiarna an leanbh san a bheith ’na dhuine mhór thar bárr chómh luath agus a bheadh sé éirithe suas in’ fhear; gur dhócha nár ní ba lú a thitfeadh amach do ná é ’ bheith ’na rí ar Israél.

Bhí Héród ’na rí ar Israél an uair sin agus rí ana-chúntúrthach ab ea Héród. Bhí ’ fhios ag an ndúthaigh, éinne go dtiocfadh aon drochamhras ag Héród air gur dhuine é ná mairfeadh i bhfad. Go mór mór, aon duine go ndéarfí ’na thaobh go raibh aon tsúil le hé ’ bheith ’na rí ar Israél ná mairfeadh sé ach fíorbheagán aimsire.

Pé cúis a bhí leis, ní raibh an leanbh úd gur tugadh Eóin mar ainm air, ní raibh le feiscint i dtigh Shacariais ach ar feadh fíorbheagán aimsire. Do cuireadh i bhfolach in áit éigin é ó radharc lucht cainnte agus ó radharc an rí. Do stad an chainnt agus bhí an leanbh ó bhaol.

Ach chómh luath agus ’ fuair Sacarias a chainnt dhein sé úsáid mhaith di. Do labhair sé an channtaic seo thíos ag moladh an Tiarna agus ag breith bhaochais leis:

Moladh leis an dTiarna, Dia Israéil,
Óir d’fhéach sé chun a dhaoine agus dhein sé a Slánú.
Agus chuir sé suas adharc chun slánaithe dhúinne,
I dteaghlach a sheirbhísigh Dáibhid.
Fé mar a labhair sé trí bhéal na bhFáidhí naofa,
Na fáidhí atá ann aige ó thosach aimsire;
Saoradh dhúinn ónár namhdaibh,
Agus ó gach n-aon dár thug dúinn fuath.
Ag déanamh trócaire ar ár n-aithreachaibh
Agus ag cimeád cuímhne ar a thiomna bheannaithe.
An dearbhú a dhearbhaigh sé dár n-athair Ábraham,
A thabharfadh sé dhúinn;
Go ndéanfaimís seirbhís do gan eagla,
Agus sinn saor ó láimh ár namhad.
I naofacht agus i bhfíoraontacht ’na láthair,
Gach lá dár saol.
Agus tusa, a linbh, tabharfar ort fáidh an Árd-Dhia,
Óir beir ag gluaiseacht roimis an dTiarna amach,
Ag ollmhú na slí Dho.
Ag tabhairt eólais slánaithe dá phobal,
Ionas go maithfí a bpeacaí dhóibh;
Trí inníbh trócaire ár nDia,
’Nar tháinig sé chúinn dhár bhféachaint, an lóchaint a doimhneas na bhflaitheas;
Chun solais a thabhairt don mhuíntir atá suite
I ndorchadas agus i scáil an bháis;
Chun ár gcosa do sheóladh i slí na síochána.

Sin í canntaic Shacariais, agus tá sí san Eaglais riamh ó shin, agus i mbéalaibh na gCríostaithe, díreach mar atá canntaic Mhuire an “Magnificat,” agus canntaic Shímeóin, “Nunc dimittis.”

Ansan deir an Soíscéal i dtaobh Eóin:—Agus d’fhás an leanbh agus do neartaigh sé i sprid, agus bhí sé in sna háiteannaibh uaigneacha go dtáinig an lá ’na raibh air é féin a thaispeáint i láthair Israéil.

Bhí Héród tar éis bháis nuair a tháinig an lá san; ach bhí Héród eile beó, agus bhí Heródias beó, agus ba mheasa í ná aon Héród den bheirt dá olcas iad araon. Bhí fuil na Macabéach inti, fuil fhónta. Ach níl olc is measa ná an mhaith a dh’iompaíonn chun uilc. “Corruptio optimi pessima.”

Nóta

The hymn of Zechariah is known as the Benedictus.

Foclóirín

aistear: “roundabout journey, trip”.
amen: “Amen”, or áiméan in the CO. This word is one of many whose spelling in the works of PUL indicates an eschewing of an artificial gaelicisation of a non-Irish word. The pronunciation is given in IWM as /amʹenʹ/.
anamúil: “lively, spirited”.
Árd-Dhia: “the Most High God; the Highest”.
baochas: “thanks”, pronounced /be:xəs/; buíochas in the CO. Buidheachas stood in the original.
Bíobla (an Bíobla): “Bible”, possibly with an epenthetic vowel, /bʹi:bələ/. An Bíobla sean, “the Old Testament”.
cainnt: “speech, talk”. Lucht cainnte, possibly “tongue-waggers”.
canntaic: “canticle”, or caintic in the CO. The original was spelt cantic here, so I need to check there is in fact a diphthong here. I presume a pronunciation /kauntikʹ/.
caradas: “friendship”, or cairdeas in the CO.
chím, feiscint: “to see”, or feicim, feiceáil in the CO.
cóir: “means, equipment”. Cóir scríbhinne, “writing materials, something to write with”.
cómhacht: “might, power, authority”, or cumhacht in the CO.
cómhachtach: “powerful”, or cumhachtach in the CO.
Corruptio optimi pessima: a Latin phrase meaning “the corruption of the best is the worst”.
cuaird: “visit”, or cuairt in the CO.
cuisle: “forearm, arm”, with cuislinn in the dative.
cúntas: “account”, or cuntas in the CO. Pronounced /ku:ntəs/. With cúntaisí in the plural, where the CO has cuntais.
dlí: “law”, feminine in WM Irish.
doimhneas: “depth”, or doimhneacht in the CO. Both doimhneas and doimhneacht are used in PUL’s works. Pronounced /deŋʹəs/.
éaghmais: “absence, lack”, éagmais in the CO, pronounced /iamiʃ/.
eaglais: “church”. The genitive here is eagailse, where eaglaise stands in the CO. Eaglaise is also found here, but eagailse seems the more traditional form.
finné: “witness”, with fínnithe in the plural, where the CO has finnéithe.
fíoraontacht: “righteousness”, or fíréantacht in the CO. It is possible PUL had a broad r in this word and in its cognates.
flosc: “eagerness, zest”.
fórleithead: “width, breadth”.
gabhaim, gabháil: “to take; go” and a large range of other meanings, including “to conceive, be conceived”. Canntaic a ghabháil, “to sing a hymn/canticle”. Pronounced /goumʹ, gvɑ:lʹ/.
gach: “every, each”. Relicts of eclipsis after gach remain in some phrases: where aon is a numeral adjective, gach aon duine is correct Irish; where aon is a pronoun, gach n-aon, “everyone”, is right.
gáirdeachas: “joy, rejoicing”, or gairdeas in the CO.
gínte: “nations”. This word is the plural of gin, “birth, foetus”, but is found in the plural in the meaning of “nations, peoples”.
gontacht: “incisiveness, succinctness”. Gontacht chainnte, “succinctness of expression, a way of saying much with a few words”.
Héród Antipas: son of Herod the Great and king of Judaea 4BC-39 AD. This Herod was the king who ordered the killing of St. John the Baptist.
Heródias: Herodias (ca. 15 BC-39 AD), granddaughter of Herod the Great, the king of Judaea. She divorced her husband (and uncle), Herod II, to marry another uncle, Herod Antipas, for which she was criticised by John the Baptist, leading her to encourage her daughter Salome to call for the death of John the Baptist.
i: i becomes ins before the article (in sna), and before gach in WM Irish.
i gcómhair: “for, in store for”. This phrase was uniformly spelt i gcóir in the original, in line with PUL’s view (cf. Notes on Irish Words and Usages) that this phrase derives from cóir, “proper arrangement (among other meanings)” and not cómhair, “presence”. He indicated he did not have a nasal vowel in this phrase, but the issue is complex, as his etymology seems faulty (The Dictionary of the Irish Language has i gcomhair) and it is possible that i gcómhair has become conflated with a separate phrase i gcóir, “ready” in WM Irish. In any case, nasalisation is not a noted feature of modern-day WM Irish, and so the CO form produces the correct pronunciation.
inne: “interior, inner part”. Usually used in the plural: inní trócaire, “bowels of mercy”. Trí inníbh trócaire ár nDia, “through the tender mercy of our God”.
Iouttah: here described as a small town where Zechariah, the father of St. John the Baptist, lived. The Douay version of the Bible refers to “a city of Juda”, i.e., a city in Judaea, and not to a town of any particular name.
iúntach: “wonderful”, or iontach in the CO. Pronounced /u:ntəx/.
leathaim, leathadh: “to spread, widen”. Dinneen’s dictionary shows mo chroí ar leathadh agam le háthas means “my heart full of joy”. An leathadh a bhí ’na croí here has a similar meaning.
lóchaint: “dawning; first appearance of day; the Orient”, or láchan in the CO.
Magnificat: the prayer of the Virgin Mary in Luke 1, traditionally used in the Catholic service of Vespers.
mara: “unless”, or muna in the CO.
mórmholadh: “great praise”, a combination not found in dictionaries.
Nunc Dimittis: the prayer or canticle of Simeon in Luke 2, traditionally used in the Catholic service of Compline.
saghas: “sort, type, kind”, with saighseanna in the plural, where the CO has saghsanna.
saoraim, saoradh: “to save, deliver”.
scrí’m, scrí’: “to write”, or scríobhaim, scríobh in the CO. The preterite has a slender v (or a slender g) in the singular: do scríbh, /ʃkrʹi:vʹ~ʃkrʹi:gʹ/.
Símeón: Simeon, a holy man who saw the baby Jesus when Mary came for the ceremony of purification in the Temple. His canticle Nunc Dimittis is traditionally used in the Catholic service of Compline.
sliocht: “offspring, progency”. Sliocht gach sleachta, possibly “each successive generation”.
soíscéal: “gospel”. Pronounced /si:ʃ’kʹe:l/.
sprid: “spirit”, or spiorad in the CO. In WM Irish spiorad is aligned with the related word sprid, “sprite, ghost”. Spelt spirid in the original.
sprideálta: “spiritual”, or spioradálta in the CO.
suaraíocht: “insignificance, a state of being of low account”.
tabharthas: “gift”, or tabhartas in the CO.
teanga: “language”, with the plural here teangthacha, where the CO has teangacha. The historic -th- is required in Cork Irish, as it forces a diphthong in the previous syllable. Pronounced /tʹaŋə, tʹauŋhəxə/.
téim, dul: “to go”. It is worth noting that the past-tense dependent form, deigh, is not often used in WM Irish. PUL’s usage is mixed; he normally writes gur chuaigh, although go ndeigh /nʹəigʹ/ is also found in this work. In the CO the absolute/dependent contrast is observed, as go ndeachaigh.
tímpallghearradh: “circumcision”, or timpeallghearradh in the CO.
tiomna: “testament, covenant”.
toghaim, toghadh: “I choose, select”. The past would be do thoibh sé, /də hovʹ sʹe:/, but thogh sé in the CO.
trioblóid: “trouble”, pronounced /trʹubə’lo:dʹ/.
tugaim, tabhairt: “to give”. With do, “how come?” Cad a thug so dhómhsa? “how come this is happening to me? What did I do to deserve such an honour?”
uiríseal: “humble, lowly”.
uirísleacht: “lowliness”, or uirísle in the CO.
úrlabhra: “speech”, pronounced /u:rlourə/. Gan úrlabhra, “unable to speak”.