0

Tadhg Gabha agus an Diabhal: Audio

Máirín Ní Shúilleabháin kindly agreed to read Tadhg Gabha agus an Diabhal for me onto MP3. Download the MP3 here.

TADHG GABHA AGUS AN DIAL

Do bhí bean bhocht ann agus do ráinig go raibh garsún mic aici:
eirithe suas maith go leor uim an am gur cailleag an t-athair. Ar aon
tslí, t’réis báis an athar níor bh’fhéidir aon smacht a choinneáilt ar
an réice seo. Ní dhéanfadh sé aon bhlúire adéarfadh an mháthair
leis, agus do bhíodh sí i gcónaí ag aidhm ar é chuir le céird nú le rud
éigint a dhéanfadh tairife dho. B’shin a mbíodh dá bhárr aici. Ní
dhineadh sé piuc, agus geall leis aidhm aige gabháil uirthi go minic.
I ndeire bárra do lean sí siar siar a’ tathant air gur bh’fhearra dho
an saol a bhí aige á chathamh – saghas éigint atharú a dhéanamh
agus go mb’fhéidir go raghadh feabhas air. Do bhí gabha chun
cónaig i n-aice na háite, agus duairt sí leis gur bh’fhearra dho dul a’
triall ar a’ ngabha, agus go mb’fhéidir go dtiocfadh leis gaidhnníocht
a fhoghlaim, agus gur mhaith dho aige í mar chéird lá ba shia anún
ná iniubh. I ndeire bárra do ghéill sé chun dul a’ triall ar a’ ngabha.
Thosnaig sé ar obair fé mar a bhí ag an ngabha á iarraig air, agus go
minic ní dhéanfadh sé aon bhlúire iarrfadh an gabha air a dhéanamh.
“Tánn tú chun teip orm,” aduairt an gabha, “agus níl aon bhaol
ná gur b’olc a’ tógaint a fuarais ót mháthair! Caithfimíd seift
éigint eile a thriail,” ar sisean. D’imig an gabha amach agus ba
ghairid gur fhíll sé isteach sa cheártain le slait-bhata deas túrtha
aige leis, ‘dir bheith ‘na shlait agus ‘na mhaide, agus an chéad uair
eitig an dro-gharsún so a ghnó a dhéanamh do thug sé roint bhuillí
don tslait dó. “Tóg é sin,” ar sisean, “agus raghaig sé chó maith
dhuit le haon rud eile fhéatadsa a mhúine dhuit!”
Do lean sé air mar seo, agus níl aon lá ná go gcaithfí gabháil don
tslait air cúpla uair nú trí. Do choinnibh a’ gabha ana-smacht air,
agus do bhí a cheárd aige á fhoghlaim maith a dhóthain. D’fhan sé
aige riamh is choíche chun go raibh a théarma críochnaithe aige.
Gheallfainn dhuit gur fhág sé slán ag an seana-ghabha ansan.
Amach leis. Chuaig sé a’ triall ar a’ máthair.
“Tá mo cheárd agam anois,” aduairt sé, “agus cad tá le bheith
dá bárr agam?”
“Airiú, eist réig!” aduairt sí. “Má thá do cheárd go maith agat
tá pingin airgid againn. Déanfam ceárta, agus ceannaig úirlis; geó
tú obair agus déanfair airgead.”
Fuaradar inead ceártan, agus do dineag í. Pé pingin a bhí ag
an seana-mhnaoi do mháthair dó ceannaíog an úirlis don mhac agus
thosna sé ar obair. Bhí sé ag obair leis agus ní raibh aon locht i
n-aochor air do ghabha. T’réis tamaill do cailleag an mháthair.
Bhí sé in’ aonar sa tig, ach ba ghairid a bhí nuair a phós sé. Fuair sé
bean ná raibh, b’fhéidir, ró-mhaith. Ar aon tslí ní bhfuair sé aon
rud a bhuinfeadh le spré. B’é ar thug sí chuige pé balcais éadaig a
bhí ar a drom agus pé dro-mhianach a bhí inti!
Bhíodar a’ straca leo, agus ní réitídís ach cuíosach le chéile.
Do bhí troid déanta acu mar seo maidean, agus do bhí an gabha
dultha ag obair sa cheártain dó féin – Tadhg a b’ainm dó. Bhí tine
mhaith socair aige agus builg aige á shéide, maidean fhuar shneacht-
aig, nuair a bhuail chuige isteach fear ana-chríona: maide aige, agus
é a’ crith leis an bhfuacht. D’fhéach Tadhg air.
“Mo thrua thu, a dhuine bhoicht,” aduairt sé, “agus tá trua agam
duit. Drid liom aníos, agus téifeadsa anois tu má téag riamh tu!”
Do dhrid an fear críona leis suas, agus féasóg fhada liath air. “Téir
anáirde ar a’ dtulach,” aduairt Tadhg. Do chabhraig sé leis chun é
chuir anáirde. Do shuig sé ansan agus do shéid Tadhg na builg
chun go raibh an fear go breá te agus gan aon chuíneamh fuachta
aige leis an séide agus an tine a bhí coinnithe ag an ngabha leis.
Tháini sé anuas.
“Sea anois,” aduairt sé, “táim ana-bhaoch díot, agus tá obair
dheas déanta agat dom, agus obair mhaith. Táimse curtha fét dhéin,
agus táim chun ínsint duit pé trí achuiní is maith leat iarraig táid
siad le fáil agat, agus ar a’ gcéad iarracht,” aduairt sé, “táim á rá
leat gan t’anam a dhearúd.”
“Olagón!” arsa Tadhg, “níl aon bhaol go ndearótad. Fan
anois,” aduairt sé, “féachaint cad ba mhaith dhom iarraig. Ó! sea
go díreach,” aduairt sé. (Do ráinig go raibh cathaoir sa bhaile aige
agus geall leis cnámh sparthainne a b’ea í idir é féin agus an bhean
go minic féachaint ceocu acu a shuífeadh inti.) “Ná leóthaig aon
duine,” aduairt sé, “suí sa chathaoir sin gan cead uaimse, agus ná
féataig an té shuífig inti eirí aisti chun go dtugad cead dó!”
“Faire fút!” aduairt an seanduine. “Níor chuínís ar t’anam.”
“Tá breith air,” arsa Tadhg. “Táimse óg fós!”
“Labhair airís,” aduairt an seanduine.
Pé pingin airgid a bhíodh ag Tadhg sa sparán is minic a ghoideadh
an bhean pinginí as, agus b’fhéidir é dh’oireáchtaint di.
“Iarraim anois,” aduairt sé, “mar tarna hachuiní: aon airgead a
chuirfi mé isteach im sparán nú a bheig istig ann, ná féataig aon
duine é thúirt amach as ach me féin, nú duine éigint lem thoil féin!”
“Faire go brách, a Thaidhg!” arsan seana-bhuachaill airís. “Tá
an t-anam agat á dhearúd. Anois, níl agat ach an t-aon achuiní
amháin eile, agus ar do bhás, cuínig ar t’anam!”
“Airiú, cuíneod isdóin!” arsa Tadhg. B’é an chéad rud eile iarr
sé: “Tá órd agam anso sa cheártain,” aduairt sé. “Chíonn tú an
t-órd san ansan. Is minic a thagann garsúin agus daoine isteach,”
aduairt sé, “agus tosnaíonn siad ar bheith a’ buala leis agus brisid
siad a’ tsáfach ion. Bím gach aon gheachaire lá a’ lorg sáfaí dho.
Agus anois, táim á iarraig mar achuiní aon duine a bhéarfaig air
agus tosnóig ar bheith a’ buala leis nár fhéadaig sé stop chun go
dtugadsa órdú dho stop!”
“Faire go brách!” arsan seanduine. “Do dhearúdais a’ t-anam,
airiú, a bhithúnaig!” agus leis sin do bhuail sé le buille dhon mhaide
a bhí aige é, agus do leag i n-aice na hinneonach. “Fan ansan
anois!” aduairt sé.
D’fhan Tadhg sínte ansan ar feag tamaill, agus nuair a tháinig a
mheabhair dó t’réis an bhuille ní raibh aon tuairisc aige ar an
seanduine. Ba ghairid gur tháinig an bhean a’ glaoch air chun
bricfeaist agus feidhre seana-shlipéidí ar a cosa. Chuaig sé fé dhéin
a bhricfeaist agus do thosna sé ar ínsint di cad a thárlaig dó.
“Ní haon tairife dhuit,” aduairt sí, “na rudaí so athá iarrtha agat.”
“Buinfeam tairife éigint astu,” ar sisean.
Ar aon tslí, do b’í an chathaoir an chéad rud gur thosna sé léi,
agus tháinig daoine muara éigint, nú daoine a bhí go maith ar a
ndeise, le hobair éigint sa cheártain, agus do riug Tadhg leis go dtí
an tig iad, chuir ‘na suí sa chathaoir iad, agus d’fhanfaidís ann ó
shin chun gur thoil le Tadhg iad a réiteach, agus níor réitig Tadhg
iad chun gur thugadar síntiús airgid dó.
Do bhí an rud so á dhéanamh lena lán acu, agus ba ghairid go
raibh daoine ba shaibhre ná san a’ teacht, agus do bhíodh an síntiús
níos mó chun iad san a réiteach. Sea. Do bhí ainm na cathaoireach
rite fada agus gairid, agus an côcht a bhí aici. Ní thiocfadh éinne i
ngoire an tí ná na cathaoireach, ná amach san aimsir ní thiocfadh
éinne i n-aice na ceártan. Bhí sé ana-dhealamh anois agus an
t-ocras á phriuca. Bhí sé ‘na sheasamh lá i ndoras na ceártan nuair
a bhuail chuige duine uasal.
“A Thaidhg,” aduairt sé, “tá rud éigint a’ déanamh buartha
dhuit.”
“Á ‘se, níl,” arsa Tadhg.
“Samhlaím ort,” aduairt sé, “go bhfuil; nú a’ mbeadh easpa
airgid ort?”
“Ní dhéanfadh cuid de aon díobháil dom!” arsa Tadhg.
“Anois,” aduairt sé, “dá mb’áil leat maraga a dhéanamh liomsa
thúrfainn fuíollach airgid duit.”
“Agus ce hé tu?” arsa Tadhg.
“Ó, is me a lithéid seo,” aduairt sé – “is me an Dial, agus túrfa
mé fuíollach airgid duitse ar feag seacht mblian, ach caithfir bheith
ullamh ar dhul liom ansan, i gcionn na seacht mblian.”
“Taosc chúm amach é!” arsa Tadhg. “Maraga maith isea é.
Téarma fada isea seacht mbliana – ní fios cé mhairfig an uair sin.”
Do fuair sé airgead, agus tarrac ar airgead aon uair ba mhaith leis,
agus mar sin féin, i gcóir ná túrfadh na daoine fé ndeara dultha i
saibhreacht ar fad é chó muar san, do lean sé iarrachtín ar a’ gcéird,
cé gur beag a dhineadh sé.
Do lean sé leis mar seo, agus bhí na seacht mbliana amú – é istig
‘na thig féin mar seo maidean, nuair a bhuail chuige an duine uasal.
“Sea,” aduairt sé, “tá do théarma amú, a Thaidhg.”
“An deamhan,” arsa Tadhg, “níor chuíníos riamh air – agus
shíleas ná raibh.”
“Á, tá,” aduairt sé; “caithfir gluaiseacht.”
“Fan go fóill,” ar sisean. “Is dócha ná himeod gan mo bhricfeast
anois. Suig ansan sa chathaoir,” aduairt sé; “ní bheig fithamh fada i
n-aochor agat!”
Do shuig a’ Dial sa chathaoir. Do thosnaig Tadhg ar a’ mbricfeast
a dh’ithe agus ní raibh aon deithineas air, agus deireadh an Fear
Muar leis: “Luathaig ort, a Thaidhg!” adeireadh sé. Ní raibh fhios
aige an uair sin, b’fhéidir, cad a bhí imithe air féin áfaig!
“Á, beam luath ár ndóthain,” adeireadh Tadhg.
Nuair a bhí an bricfeast ite do sháig Tadhg uime a chasóg.
“Sea,” ar sisean, “táim ullamh anois duit. Bí amú!”
Do chuir an Dial chun eirí as a’ gcathaoir, ach má chuir theip air.
D’fhéach Tadhg air. “Cad tá ort,” aduairt sé, “ná tagann tú ort?”
“Ní fhéatainn é,” ar sisean.
“Airiú,” aduairt sé, “féatair, mar cuirfeadsa fhéachaint ort
teacht!” Fuair sé an ursal; do dhearg sé istig sa tine í agus do riug
ar chuínncín ar an nDial leis an ursail – an dá lapa na hursalach ar
dearg-lasa. “Téanam ort anois,” ar sisean, a’ statha an chuínncín
leis, agus do shín an cuínncín mar a dhéanfadh céir. “An dial,” ar
sisean, “tá cuínncín greanúr éigint ort – fágfa mé ansan im dhiaig
tu is imeod féin.”
“Ná din, a Thaidhg,” arsan Dial, “ach leog dôsa imeacht agus
fágfadsa tusa im dhiaig!”
“Ní imeoir,” aduairt sé, “mar dá leogfí chun siúil tusa bheadh
díobháil éigint agat á dhéanamh, agus ní dhéanfadsa aon díobháil
d’éinne.” Thosna sé ar é réiteach as an gcathaoir – agus ná faigheadh
sé aon radharc eile air: ná tiocfadh sé ‘na ghoire ar feag seacht
mblian airís.
“Caithfir, másea,” aduairt sé, “fuíollach airgid a thúirt dom ar
feag na seacht mblian.”
“Ó, ní fhágfad aon easnamh airgid ort,” aduairt a’ Dial leis.
Do scaoil sé uaig airís é, agus an cuínncín go dóite teinn aige.
Sea. Do lean sé don tseana-shaol a bhí aige á chuir síos –
iarracht á dhéanamh ar a’ gcéird, agus fuíollach airgid; éadach duine
uasail air, agus ní aithneodh éinne an bhean bhí oiread san éadaig
agus uaisleacht a’ buint léi. Do bhí an saol chó breá acu is nár
mhothaíodar na seacht mbliana a’ sleamhnú.
Do bhí Tadhg istig sa cheártain maidean a’ déanamh saghas
éigint oibre – ba bheag é. Cé bhuailfeadh chuige airís ná an duine
uasal.
“Sea, a Thaidhg,” aduairt sé, “táim a’ teacht ‘ot iarraig, is dócha.”
“Airiú, ar nóin níl an t-am caite?” arsa Tadhg.
“Ó, tá go deimhin mhuise, iniubh,” ar sisean.
“Á, níor shíleas go raibh,” ar sisean.
“Tá,” aduairt sé, “is caithfir gluaiseacht anois. Ní féidir aon
chleas a imirt orm, a Thaidhg.”
“Ní imireod aon chleas anois ort,” aduairt sé, “ach tá cúpla crú
agam á dhéanamh anso, is dócha,” aduairt sé, “b’fhéidir do dhuine
go bhfuil aithne mhaith agat air, agus do dhuine mhuínteartha
dhuit – fear dlí isea é, agus beir ar an órd is buail cúpla buille dhom,”
aduairt sé, “is beadsa i n-aonacht leat ansan.”
Do riug sé ar an órd agus do bhuail, agus ar nóin, isé a bhí go
diail breá chun é bhuala! Sea. Nuair a bhí roint bhuillí buailthe air:
“Táimse ullamh anois,” arsa Tadhg. Ach má bhí do theip ar a’
nDial an t-órd a leogaint amach as a láimh, ná stop do bheith a’
buala!
“Airiú,” arsa Tadhg, “canathaobh go bhfuileann tú a’ gabháil ar
an seana-inneoin sin, nú caidé an chúis athá agat uirthi?”
“Isdóin,” arsan Dial, “tá teipithe orm stop!”
“Airiú ‘se, nách muar a’ trua thu!” arsa Tadhg. “Lean leat
má thá.”
“Ní leanfainn dá bhféatainn,” aduairt sé.
“Tá sé chó maith tu fhágaint a’ gabháil dó,” arsa Tadhg. “Mara
mbefá a’ gabháil don rud san bheadh rud éigint níos measa ná é ar
siúl agat! Féatair leanúint air, agus bíodh an cheárta ar fad agat
agus pé méid a thuíllfir inti. Imeodsa. Ní fhíllfi mé, b’fhéidir, ar
feag caidhcís nú trí seachtaine.” Do bhuail sé amach agus do dhún
an doras amach ‘na dhiaig. D’fhág sé istig a’ léasa é chó díthalach
agus gach aon “ha ha” aige le na buillí a bhuaileadh sé!
“Is muar a’ trua do lithéid a stop de,” arsa Tadhg agus é ag
imeacht.
D’fhág Tadhg ansan é, agus má tháinig éinne fé dhéin aon
bhlúire oibre fháil déanta sa cheártain i gcathamh a’ lae do bhí an
fear iasachta rómpu ag an inneoin, a’ pléasca leis an órd, agus b’shin
a raibh d’aon chéird ar siúl aige – a’ pléasca leis, agus a’ cneadaig!
D’imídís go léir.
I gcionn dó nú trí laethanta d’fhíll Tadhg isteach airís sa cheárt-
ain. “Is dócha,” ar sisean, “go bhfuil an tseana-inneoin caite agat
anois?”
“Ó, a Thaidhg,” ar sisean, “leog dom – agus ba mhuar an náire
dhuit a lithéid do chor a thúirt dom agus an saol le feabhas athá
túrtha agam duit!”
“Á, gheallfainn dhuit,” arsa Tadhg, “nuair imeó tú airís go mbeig
cuíne ar do chúrsa agat agus gur fada go bhfíllfir orm!”
“Scaoil uait me anois, a Thaidhg,” ar sisean, “agus tóg an t-órd
amach as mo láimh, agus ar mh’fhocal duit ná ficfir me ar feag
cheithre bliana déag airís, agus ansan b’fhéidir go mbefá ullamh ar
dhul liom.”
“Ó ‘se, go deimhin do bheinn,” arsa Tadhg, “ach bíodh fhios
agat go gcaithfir fuíollach airgid a thúirt dom i gcathamh na haimsire
sin.”
“Ó, mo léir!” arsan Dial. “Ní fhágfad aon easnamh airgid ort.”
Sea. Do stop sé don órd é, agus isé imig go deithinsach agus
saothar air.
Do lean Tadhg leis. Bhíodh sé ag obair, iarrachtín, agus fuíollach
airgid aige. Bhí sé a’ dul i gcríonacht, agus mar sin fhéin níl aon lá
ná go dtugadh sé cúrsa sa cheártain. Do bhuail sé fé dhéin na
ceártan maidean, agus do chonaic sé roimis ar a’ mbóthar an giní
breá óir.
“Féach,” aduairt sé. “Cad a chuir ann é, ní fheadar, nú cér leis é?
Níl aon bhaol gur me féin a chaill é, is dócha?” Do thóg sé an giní
agus do chuir isteach ‘na sparán é.
“Ha, ha, há!” arsan Dial istig. “Tánn tú agam anois, a Thaidhg,”
ar sisean. Bhí giní déanta aige dhe féin, agus anois é istig sa sparán
ag Tadhg. “Tá seilbh ceart anois agam tógtha ionat,” aduairt sé.
“An dial,” arsa Tadhg, “ní rabhais riamh i gcruachás go dtí
anois!” Isteach leis sa cheártain agus do bhuail chuige an sparán
istig ar an inneoin; chaith dhe a chasóg; do riug ar an órd, agus do
thosnaig ar an sparán a phléasca. Do bhí gach aon bhéic istig ion
ag an nDial:
“Á, a Thaidhg,” adeireadh sé, “ná din, ná din!”
“Túrfadsa cuíne ar do chúrsa anois duit,” aduairt Tadhg, “sara
scarfad leat.”
T’réis tamaill bhí Tadhg cortha – ní fhéatadh sé leanúint don
obair a bhí aige. Do chuir sé chuige an sparán ‘na phóca airís, agus i
gcionn tamaill don lá thug sé cúrsa eile sa cheártain; chuir chuige
ar an inneoin é agus do thug léasa eile dho, agus gach aon bhúirth
ag fear a’ sparáin leogaint dó! Do lean sé mar seo leis ar feag
seachtaine, agus i ndeire bárra d’iarr sé ar Thadhg é scaoile amach
as a’ sparán agus ná tiocfadh sé ‘na ghoire choíche airís, beo ná
marbh – agus gan é fhiscint ‘na radharc choíche airís, pé áit eile a
gheódh sé!
“Ach caithfir airgead a scaoile chúm,” aduairt Tadhg.
“Tá oiread a’ méid seo agat le fáil anois,” aduairt sé, “téir fada
nú gairid leis sin. Ní fhéatadsa bheith ‘ot fhiach le hairgead gach
aon lá.” Do thug sé dho carn muar óir agus d’imi sé uaig go baoch
beannachtach, agus níor fhíll sé a theille ar Thadhg.
B’shin mar a bhí. Bhí an t-ór ag Tadhg á chathamh, agus é a’
dul i gcríonacht, agus i gcionn tamaill do buaileag breoite mo
T hadhg agus do cailleag é. T’réis a bháis do dhin sé fé dhéin na
b hFlathas, go dána. B’é an chéad duine a casag air ná an seanduine
seo a tháinig chuige sa cheártain: seanduine na féasóige.
“Cad a thug anso tu?” arsan seadnuine.
“Chun me leogaint isteach,” aduairt Tadhg.
Bhuail sé buille don mhaide air airís: “Bí ag imeacht anois,” ar
sisean.
“Agus cá raghad?” arsa Tadhg.
“Téir san áit athá tuíllthe agat,” aduairt sé: “téir a’ triall ar a’
bhfear athá i n-aonacht leat ón lá úd d’fhágas-sa tu.”
“Táimíd cortha dá chéile,” arsa Tadhg; “ní déarfainn go bhfuil
aon fháilthe aige rôm.”
“Caithfi sé fáilthe bheith aige rôt,” aduairt sé. “Imig ort, agus
geallfad duit go leogfaig súd isteach tu.”
B’éigint dó imeacht, agus níor stad cos de chun gur chuaig sé go
hIfreann. Do dhin sé fothram amú ar an ndoras.
“Cé thá a’ teacht?” aduarag.
“Tadhg Gabha,” aduairt sé, “athá tagaithe.”
“Airiú, rithíg!” arsan Seana-Dhial istig, “agus diníg an daingean
is mó is féidir a dhéanamh ‘na choinibh. Coinneofar amú an fear
san, pé duine eile a thiocfaig isteach, agus dá dtagadh sé isteach ní
bheadh aon ghnó agamsa ná ag éinne agaibhse anso! Tá buaite aige
riamh orm, agus do bhuafadh sé ar éinne a bheadh a’ plé leis.”
“Cathfar me leogaint isteach,” aduairt Tadhg.
“Ní leogfar,” aduairt an fear istig.
Do chuir Tadhg a shúil ar pholl an ghluis chun go bhficeadh sé
caidé an saghas áite a bhí istig, agus is dócha go raibh an dúil ag an
bhfear istig ion – do riug sé le tionáchair amach trí pholl a’ ghluis
ar chuínncín Thaidhg – tionáchair dhearg: is dócha gur b’iad a
bhíonn ar fad ion! Do bhí an cuínncín ar lasa ar Thadhg. Níor
leogamh isteach é, áfaig. B’éigint dó cuir de, agus ní raibh éinní a’
déanamh buartha ansan dó ach féachaint conas a fhéatadh sé an
cuínncín a mhúcha. Theipeadh air. Do shádh sé san abhainn é,
agus do shádh sé i dtobar é agus is gach aobhal, ach níor bh’fhéidir
aon tráth é mhúcha; agus deir na sean-daoine gur b’é thá ansan
againn fós – nú bhíodh – ar fuaid na múngacha agus na bportaithe.
Chímíd istoíche é, agus ‘sé an rud a thugaid siad air ná “Jack o’ the
Lanthern.” Sidé Tadhg Gabha adeir siad, anois, a’ d’iarraig an
chuínncín a mhúcha! Agus b’shidé an deire a tháinig ar Thadhg.
Ach déarfainn go bhfuil an cuínncín múchta anois aige, mar ní cuín
liom cathain a chonac é i n-aon áit i ló ná istoíche isna seana-
phortaithe, fé mar a bhíodh sé roimis seo.

1

Five articles on Muskerry Irish

I welcome comments on any of these:

  1. Knotty issues in the pronunciation of Muskerry Irish: here
  2. The use and omission of the definite article (considerable contribution to Irish grammar, IMHO): here
  3. Study of pattern of lenition after ar, thar and gan (also challenges the Standardised grammars): here
  4. Interrogatives in Muskerry Irish: here
  5. A study of the phrase i bhfuirm in Muskerry Irish: here

I will respond to all comments, even negative ones!

3

Labharfad le Cách

Peig PDF

The link above is to my transcription of the first 11 of 29 dialogues in the book Labharfad le Cách. The conversations recorded therein are good, but the transcriptions are not correct, making Peig Sayers say tá siad instead of táid siad and faca instead of feaca. There are numerous things mistranscribed there. Tithe instead of titite is another one.

I gather this is all part of the general approach of offering traditional Irish merely as an avenue to learn the conlang: the Official Standard Irish. It ought to be the other way round: traditional Irish is what people should be learning.

I show Peig’s exact words, including elided vowels (eg duin’ for duine before a vowel) and epenthetic vowels (eg or@m for orm in my transcription). I will complete it eventually, and it will be a resource for learning Munster Irish.

I didn’t understand Oiriatha, glossed as Eastern lands in that book. It may be from oirthear. Was there a word oirthriatha?

0

Aithris ar Chríost II:XII

CAIBIDEAL A DÓDHÉAG.

BÓTHAR RÍOGA NA CROISE NAOFA.

1. Focal cruaidh, dar lena lán, is ea an focal so: Tréig thu féin; tóg chút do chros, agus lean Íosa.

Ach beidh sé níos deocra go mór éisteacht leis an bhfocal deirineach úd: Imídh uaim, a dhrong mhallaithe, isteach sa tine shíoraí.

Na daoine a dh’éisteann anois leis an bhfocal i dtaobh na croise, ní gá dhóibh aon eagal a bheith orthu roimis an bhfocal i dtaobh na tine síoraí.

Beidh an cómhartha so na croise in sna flaithis nuair a thiocfaidh an Tiarna ag tabhairt na breithe.

Seirbhísigh na croise, an mhuíntir a chaith a mbeatha de réir Chríost ar an gCrois Chéasta, beid siad go léir an uair sin lán de mhuinín ag teacht i láthair an Chríost chéanna agus É ag tabhairt na breithe.

2. Cad é an t-eagal atá ort mar sin an chros do thógaint chút, agus gurb í a bhéarfaidh isteach sa ríocht thu?

Sa chrois atá leas anama. Is inti atá beatha shíoraí. Is inti atá cosaint ar namhaid. Is í a thugann sólás ó neamh dúinn, agus neart aigne, agus áthas anama. Is inti atá bárr gach súáilce. Is inti atá críochnú gach naofachta.

Níl sábháil anama, ná súil le beatha shíoraí ach i gCrois an tSlánaitheóra.

Tóg chút do chros, dá bhrí sin, agus lean Íosa, agus sroisfir an bheatha shíoraí.

Tá Íosa imithe rómhat, ag iompar a chroise, agus d’fhuilig Sé bás duit ar an gcrois, i dtreó go ndéanfása do chros a dh’iompar agus gurbh ionúin leat bás ar an gcrois.

Óir, má gheibheann tú bás in éineacht le hÍosa, beidh tú beó in éineacht le hÍosa. Agus má bhíonn tú páirteach ’na pheannaid, beidh tú páirteach ’na ghlóire.

3. Féach; is í an chros an ní go léir. Agus is é an bás an gnó go léir. Agus níl bóthar eile chun na beatha, ná chun suaimhnis aigne, ach bóthar na croise naofa agus na peannaide chun aithrí in aghaidh an lae.

Éirigh id rogha áit, cuardaigh do rogha rud, ní bhfaighir bóthar níos aoirde thuas ná bóthar níos sábhálta thíos, ná an bóthar san na croise naofa.

Riaraigh gach uile ní de réir do thoile agus do thuisceana, agus chífir ná beidh aon dul agat ó rud éigin a bheith le fulag agat i gcónaí, peocu is toil leat é nú nách toil. ’Sé sin le rá, beidh an chros agat i gcónaí, peocu is maith leat é nú nách maith.

Beidh teinneas ort id bhallaibh beatha, nú beidh buairt agat le fulag it aigne.

4. Uaireanta beidh Dia imithe uait. Uaireanta eile beidh do chómharsa ag cur trioblóide ort. Agus in éaghmais an méid sin, beidh tú féin go minic ’od chrá féin.

Agus mar bharra air go léir, ní bheidh aon leigheas agat le fáil, ná aon fhuascailt. Ní foláir duit fulag pé faid is toil le Dia é.

Óir is é toil Dé nách foláir duit a dh’fhoghlaim conas buaireamh gan sólás a dh’fhulag, agus conas tu féin a dh’fhágáilt ar fad i láimh Dé, i dtreó go gcuirfeadh an fulag breis úmhlaíochta ort.

Níl éinne a thuigeann Páis an tSlánaitheóra chómh maith leis an té a chaitheann rud éigin den tsórd a dh’fhulag.

Tá an chros, dá bhrí sin, le fáil i gcónaí, agus tá sí id chómhair ins gach aon bhall.

Níl aon dul uaithi agat pé áit ’na rithfir, mar pé áit ’na ngeóbhair béarfair thu féin leat ann, agus beidh tú féin agat i gcónaí.

Féach suas nú féach síos, féach amach nú féach isteach; gheóbhair an chros ins gach aon bhall; agus ní foláir duit an fhoighne ’ dhéanamh ins gach aon bhall, más maith leat suaimhneas aigne ’ bheith agat, agus an choróinn shíoraí do thuilleamh.

5. Má iomprann tú an chros go toiltheanach iompróidh sí thu, agus béarfaidh sí léi thu chun na críche atá uait, chun na háite ’na mbeidh deireadh le fulag, ní ná beidh anso choíche.

Má iomprann tú í i gcoinnibh do thoile, is amhlaidh a bheidh tú ag déanamh tuilleadh ualaigh duit féin, agus ag méadú do thrioblóide; agus pé rud a dhéanfair caithfir í ’ dh’iompar.

Má chaitheann tú dhíot cros, ná bíodh aon phioc dá mhearathall ort ná go gcurfar ort ceann eile, ceann a beidh níos truime, b’fhéidir.

6. An amhlaidh is dó’ leat go bhféadfairse dul ó ní nár fhéad aon duine riamh fós dul uaidh? Cá bhfuil an naomh a ghoibh tríd an saol so gan cros agus buaireamh?

Dá mb’é ár Slánaitheóir Íosa Críost féin é, ní raibh Sé uair a’ chloig dá bheatha gan dólás: Mar sin, adeir Sé, níorbh fholáir do Chríost fulag, agus éirí ó sna mairbh, agus ar an gcuma san teacht isteach ’na ghlóire.

Agus cad ab áil leatsa bheith ag lorg bóthair eile, in éaghmais an bhóthair ríoga so, bóthar na croise naofa?

7. Cros agus mairtireacht ab ea beatha Chríost ar fad, agus tusa a d’iarraidh suaimhnis agus áthais duit féin!

Tá dearúd ort, dearúd mór, má loirgeann tú aon rud ach peannaid ar an saol so. Níl i mbeatha an duine ar an saol so ach peannaid ar fad, agus an chros ins gach aon bhall ann.

Agus an té is doimhne a théann sa bheatha sprideálta is minic gurb é a gheibheann na crosa is truime, mar, trí mhéid a ghrá do Dhia, is air is crua bheith deighilte ó Dhia.

8. Ach san am gcéanna, i lár na peannaide go léir, níl an duine sin gan gaoth sóláis ag teacht chuige. Ag fulag na croise dho tuigeann sé in’ aigne go bhfuil an sochar sprideálta ag dul i méid do.

Fuiligeann sé an t-ualach le lánchroí, agus ansan is muinín as Dia agus súil le sólás a bhíonn aige in inead an ualaigh.

Agus dá mhéid a cráitear an cholann leis an bpionós is ea is mó a neartaítear an aigne laistigh le grásta Dé.

Agus uaireanta, mar gheall ar an ngrá a bhíonn ag an nduine don tsólás a gheibhtear ó chrois Chríost, bíonn an neartú aigne a dheineann an fulag agus an pionós chómh láidir sin nách maith leis an nduine bheith ’na n-éaghmais. Tuigeann sé in’ aigne dá mhéid a dh’fhuiligeóidh sé ar son Dé gurb ea is taithneamhaí a bheidh sé i láthair Dé.

Ní har an nduine is cóir a bhaochas san a bheith, ach ar ghrásta Chríost féin. Tá grásta Dé chómh cómhachtach san go gcuireann sé ’ fhéachaint ar nádúr lag an duine, an pionós agus an trioblóid is fuath leis, do lorg agus do ghlacadh agus d’fhulag, le díogras.

9. Níl sé de réir nádúra an duine an chros d’iompar, an chros do ghráú, an cholann do smachtú agus do chur fé chois, diúltú d’onóir, cur suas le tarcaisne, é féin d’ísliú, agus dúil a bheith aige go n-ísleódh daoine eile é; gach bárthan agus gach díobháil a dh’fhulag le foighne, agus gan aon lorg a bheith aige ar tairbhíbh an tsaeil seo.

Féach isteach ionat féin agus chífir ná fuil ar do chumas in aon chor nithe den tsórd san a dhéanamh.

Ach má bhíonn do mhuinín as Dia agat tabharfar duit ó neamh an cumas. Curfar an saol agus an cholann fé smacht do thoile.

’Na theannta san, má bhíonn arm an chreidimh agat, agus séala croise Chríost ort, ní heagal duit an namhaid, an diabhal.

10. Cuir rómhat, dá bhrí sin, mar a dhéanfadh seirbhíseach maith dílis le Críost, cros do Thiarna d’iompar go fearúil, ós ar an gcrois a céasadh É ar do shonsa.

Cuir rómhat mórán bárthain agus mórán míchothroim a dh’fhulag an fhaid a bheidh tú sa bheatha mhífhoirtiúnach so. Óir sin mar a bheidh agat, pé áit ’na mbeir. Agus sin mar ’ gheóbhair an bheatha so, pé áit ’na raighir i bhfolach.

Ní foláir an scéal a bheith amhlaidh. Níl aon leigheas ar na trioblóidíbh, ná aon dul uathu, ach iad d’fhulag.

Más maith leat caradas an Tiarna ’ bheith agat, agus tu ’ bheith páirteach leis, ól a chailís le grá dho.

Fág fé Dhia na sóláis. Tugadh Sé dhuit iad nú cimeádadh Sé uait iad, de réir a thoile naofa.

Ach tusa, cuirse rómhat na trioblóidí ’ dh’fhulag, agus abair leat féin gur sóláis ana-mhóra iad. Óir ní haon chomórtas trioblóidí na haimsire atá againn anso, in aice leis an nglóire shíoraí a thuíllfid siad duit, bíodh go gcurfí iad go léir ort féin agus go bhféadfá féin iad go léir a dh’fhulag.

11. Nuair a bheidh tú i dtreó go mbeidh na trioblóidí milis duit, agus go mbeidh dúil agat iontu ar son Chríost, ní miste dhuit a mheas an uair sin go bhfuil an scéal go maith agat, mar beidh flaitheas Dé ar an dtalamh so agat.

An fhaid a bheidh doicheall roimis an bpionós agat agus tú ag teitheadh uaidh, beidh an scéal go holc agat. Is pionós bheith ag teitheadh ó phionós, agus cimeádfaidh an pionós san suas leat i gcónaí.

12. Má shocraíonn tú t’aigne, mar is ceart duit í ’ shocrú, ar an bpionós a dh’fhulag, agus ar an mbás a dh’fhulag, beidh an scéal go maith agat gan a thuilleadh ríghnis, agus beidh suaimhneas ort.

Dá dtógtí suas tu, mar a tógadh Pól, go dtí an tríú flaitheas, ní chuirfeadh san tu ó nithe ’ bheith le fulag agat: Taispeánfadsa dho san, aduairt Íosa, cad iad na nithe móra atá le fulag aige ar son m’ainme.

Tá ort pionós a dh’fhulag, dá bhrí sin, más maith leat grá ’ bheith agat d’Íosa agus a thoil do dhéanamh i gcónaí.

13. Ó, dá mb’fhiú thu go dtabharfí ní dhuit le fulag ar son ainme Íosa! Cad í an ghlóire le méid a bheadh dá bhárr agat! Cad é an t-áthas a churfá ar aingealaibh Dé! Cad é an dea-shampla ’ thabharfá don chómharsain!

Mar, molann gach éinne an fulag, bíodh gur fánach duine gur maith leis fulag a dhéanamh.

Agus go deimhin ba chóir duitse roinnt bheag a dh’fhulag ar son Chríost, nuair a chíonn tú na slóite ag fulag pionóisí móra ar son an tsaeil seo.

14. Tuig an méid seo go cruínn. Beatha báis is ea is ceart duitse ’ chaitheamh. Dá mhéid a bhásaíonn duine a bheatha féin is ea is mó a thosnaíonn sé ar bheith beó chun Dé.

Níl éinne oiriúnach chun nithe sprideálta do bhreithniú ach an té a dh’íslíonn é féin chun trioblóidí ’ dh’fhulag ar son Chríost.

Níl aon rud is taithneamhaí i láthair Dé, ná is tairbhí do dhuine féin, ná nithe ’ dh’fhulag go foighneach ar son Chríost.

Dá mbeadh do rogha le fáil agat, b’fhearra dhuit fulag ar son Chríost do thoghadh ná mórán sóláis do thoghadh, mar do dhéanfadh an fulag thu cosmhail le Críost féin, agus leis na naoimh.

Mar ní hiad an sólás sprideálta agus an mhísleacht a thuíllfidh luacht saothair dúinn ná a dhéanfaidh leas anama dhúinn, ach fulag pian agus fulag trioblóidí le foighne is ea ’ dhéanfaidh é.

15. Dá mbeadh aon ní eile ní b’fheárr agus níba thairbhí chun na cine daonna ’ dh’fhuascailt ná pianta ’ dh’fhulag ar a shon, do thaispeánfadh ár Slánaitheóir dúinn an ní sin, le briathar agus le gníomh.

Is é rud a thaispeáin Sé go soiléir dá dheisceabalaibh a bhí dhá leanúint, agus do gach duine gur mian leis É ’ leanúint, ná gurbh é a leas an chros a dh’iompar: Más mian le héinne teacht im dhiaidhse, ar Seisean, tógadh sé chuige a chros agus leanadh sé Me.

Tar éis gach ní do lé’ agus do bhreithniú, dá bhrígh sin, ní féidir a rá sa deireadh ach, gur trí mhórán trioblóidí a chaithfimíd dul isteach i ríocht Dé.

Foclóirín

ainm: “name”, with ainme in the genitive. This word is feminine here, but masculine in GCh. Pronounced /anʹimʹ/.

arm: “army” or “weapon”. Pronounced /ɑrəm/.

bárthan: “injury, harm”, or bárthainn in GCh. The genitive is given here as bárthain, showing this noun to be masculine in PUL’s Irish. Bárthan is an abstract noun with no plural; hence, mórán bárthain has the genitive singular.

cad: “what”, used as cad é in exclamations meaning “how”, as in cad é a bhfuil de dhaoine, “how many people” in I:III here. Cad é an suaimhneas!, “how great would be the peace/ease!” Cad í an ghlóire le méid!, “how great would be the glory!” Also note similar usage without é, as in cad a bhfuil de dhaoine in I:XXIII here. The use of cad é before a bhfuil seems abnormal, as a bhfuil de dhaoine is not a noun phrase, and this is the only example of this structure I can find, whereas as cad a bhfuil is frequently used in PUL’s works.

caradas: “friendship”, or cairdeas in GCh.

cine: “race, nation”. Note this word is feminine here, but masculine in GCh.

comórtas: “comparison”.

coróinn: “crown”, or coróin in GCh, pronounced /kro:ŋʹ/.

cosmhail: “like”, or cosúil in GCh. IWM indicates that smh is pronounced /sv/ in Cork Irish, i.e. /kosvilʹ/ here, although /ko’su:lʹ/ is also found.

críochnú: “accomplishment; perfection”.

dea-shampla: “good example”.

deisceabal: “disciple”.

doicheall: “churlishness; reluctance”, pronounced /dohəl/.

éaghmais: “absence, lack”, or éagmais in GCh, pronounced /iamiʃ/. In éaghmais, “besides, other than, as well as”.

féachaint: cur ’ fhéachaint, “to force or compel someone”. This would be iallach or iachall a chur in GCh. PUL uses this phrase without an intervening de, but the phrase generally occurs as cur d’fhéachaint ar dhuine rud a dhéanamh.

gráím, gráú: “to love”. Second-conjugation forms are occasionally found here and elsewhere in PUL’s works.

iompraim, iompar: “to carry, bear”, or iompraím, iompar in GCh. As a syncopating verb, the future is iompróidh. Pronounced /u:mpərimʹ, u:mpər/.

isteach: “inside” (with motion), pronounced /iʃ’tʹax/.

mairtireacht: “martyrdom”, or mairtíreacht in GCh.

marbh: “dead; dead person”, pronounced /mɑrəv/. Éirí ó sna mairbh, “to rise from the dead”.

míchothrom: “unevenness; unfairness”, pronounced /mʹi:’xorhəm/.

mísleacht: “sweetness”, or milseacht in GCh. Pronounced /mʹi:ʃlʹəxt/.

páirteach: “partaking, sharing” in something (with i).

riaraím, riarú: “to arrange, manage, dispose”, or riaraim, riar in GCh. PUL also uses forms derived from riaraim, riar/riaradh in his works. Of the second-conjugation forms, only the imperative riaraigh (found here) and the participle riaraithe are attested in PUL’s works.

rithim, rith: “to run”. The original spelling often shows the quality of the r, with ruith in the imperative and ruithfir in the future (pé áit ’na ruithfir), edited here as rith and rithfir.

rogha: “choice”, pronounced /rou/. The broad or slender quality of the r (with the slender r used in leniting circumstances) is shown in the LS edition of Aithris: id rogha áit, “wherever you wish”, is transcribed as ad’ reou áit, i.e. /əd rʹou ɑ:tʹ/.

sábhálta: “safe”, or sábháilte in GCh.

séala: “sign; seal”.

slua: “host, crowd, legion”. PUL forms the plural of this word, sluaite in GCh, with an –ó-. While IWM (§92) shows the local pronunciation as /sluətʹi/, /slo:tʹi/ is also found in verse. The medial –ó- is therefore retained.

taispeánaim, taispeáint: “to show”. PUL consistently wrote this word with a broad t, as it stands in GCh, but IWM (see the note to §368) shows the pronunciation is /tʹis’pʹɑ:nimʹ, tʹis’pʹa:ntʹ/ (or /tʹi’ʃa:nimʹ, tʹi’ʃa:ntʹ/) in WM Irish. A slender t is shown in the LS version of Aithris ar Chríost. Note that the imperative and third-person singular preterite regularly have a slender n in PUL’s works: taispeáin, do thaispeáin sé.

teinneas: “soreness”, or tinneas in GCh. Pronounced /tʹeŋʹəs/.