0

Aithris ar Chríost II:XII

CAIBIDEAL A DÓDHÉAG.

BÓTHAR RÍOGA NA CROISE NAOFA.

1. Focal cruaidh, dar lena lán, is ea an focal so: Tréig thu féin; tóg chút do chros, agus lean Íosa.

Ach beidh sé níos deocra go mór éisteacht leis an bhfocal deirineach úd: Imídh uaim, a dhrong mhallaithe, isteach sa tine shíoraí.

Na daoine a dh’éisteann anois leis an bhfocal i dtaobh na croise, ní gá dhóibh aon eagal a bheith orthu roimis an bhfocal i dtaobh na tine síoraí.

Beidh an cómhartha so na croise in sna flaithis nuair a thiocfaidh an Tiarna ag tabhairt na breithe.

Seirbhísigh na croise, an mhuíntir a chaith a mbeatha de réir Chríost ar an gCrois Chéasta, beid siad go léir an uair sin lán de mhuinín ag teacht i láthair an Chríost chéanna agus É ag tabhairt na breithe.

2. Cad é an t-eagal atá ort mar sin an chros do thógaint chút, agus gurb í a bhéarfaidh isteach sa ríocht thu?

Sa chrois atá leas anama. Is inti atá beatha shíoraí. Is inti atá cosaint ar namhaid. Is í a thugann sólás ó neamh dúinn, agus neart aigne, agus áthas anama. Is inti atá bárr gach súáilce. Is inti atá críochnú gach naofachta.

Níl sábháil anama, ná súil le beatha shíoraí ach i gCrois an tSlánaitheóra.

Tóg chút do chros, dá bhrí sin, agus lean Íosa, agus sroisfir an bheatha shíoraí.

Tá Íosa imithe rómhat, ag iompar a chroise, agus d’fhuilig Sé bás duit ar an gcrois, i dtreó go ndéanfása do chros a dh’iompar agus gurbh ionúin leat bás ar an gcrois.

Óir, má gheibheann tú bás in éineacht le hÍosa, beidh tú beó in éineacht le hÍosa. Agus má bhíonn tú páirteach ’na pheannaid, beidh tú páirteach ’na ghlóire.

3. Féach; is í an chros an ní go léir. Agus is é an bás an gnó go léir. Agus níl bóthar eile chun na beatha, ná chun suaimhnis aigne, ach bóthar na croise naofa agus na peannaide chun aithrí in aghaidh an lae.

Éirigh id rogha áit, cuardaigh do rogha rud, ní bhfaighir bóthar níos aoirde thuas ná bóthar níos sábhálta thíos, ná an bóthar san na croise naofa.

Riaraigh gach uile ní de réir do thoile agus do thuisceana, agus chífir ná beidh aon dul agat ó rud éigin a bheith le fulag agat i gcónaí, peocu is toil leat é nú nách toil. ’Sé sin le rá, beidh an chros agat i gcónaí, peocu is maith leat é nú nách maith.

Beidh teinneas ort id bhallaibh beatha, nú beidh buairt agat le fulag it aigne.

4. Uaireanta beidh Dia imithe uait. Uaireanta eile beidh do chómharsa ag cur trioblóide ort. Agus in éaghmais an méid sin, beidh tú féin go minic ’od chrá féin.

Agus mar bharra air go léir, ní bheidh aon leigheas agat le fáil, ná aon fhuascailt. Ní foláir duit fulag pé faid is toil le Dia é.

Óir is é toil Dé nách foláir duit a dh’fhoghlaim conas buaireamh gan sólás a dh’fhulag, agus conas tu féin a dh’fhágáilt ar fad i láimh Dé, i dtreó go gcuirfeadh an fulag breis úmhlaíochta ort.

Níl éinne a thuigeann Páis an tSlánaitheóra chómh maith leis an té a chaitheann rud éigin den tsórd a dh’fhulag.

Tá an chros, dá bhrí sin, le fáil i gcónaí, agus tá sí id chómhair ins gach aon bhall.

Níl aon dul uaithi agat pé áit ’na rithfir, mar pé áit ’na ngeóbhair béarfair thu féin leat ann, agus beidh tú féin agat i gcónaí.

Féach suas nú féach síos, féach amach nú féach isteach; gheóbhair an chros ins gach aon bhall; agus ní foláir duit an fhoighne ’ dhéanamh ins gach aon bhall, más maith leat suaimhneas aigne ’ bheith agat, agus an choróinn shíoraí do thuilleamh.

5. Má iomprann tú an chros go toiltheanach iompróidh sí thu, agus béarfaidh sí léi thu chun na críche atá uait, chun na háite ’na mbeidh deireadh le fulag, ní ná beidh anso choíche.

Má iomprann tú í i gcoinnibh do thoile, is amhlaidh a bheidh tú ag déanamh tuilleadh ualaigh duit féin, agus ag méadú do thrioblóide; agus pé rud a dhéanfair caithfir í ’ dh’iompar.

Má chaitheann tú dhíot cros, ná bíodh aon phioc dá mhearathall ort ná go gcurfar ort ceann eile, ceann a beidh níos truime, b’fhéidir.

6. An amhlaidh is dó’ leat go bhféadfairse dul ó ní nár fhéad aon duine riamh fós dul uaidh? Cá bhfuil an naomh a ghoibh tríd an saol so gan cros agus buaireamh?

Dá mb’é ár Slánaitheóir Íosa Críost féin é, ní raibh Sé uair a’ chloig dá bheatha gan dólás: Mar sin, adeir Sé, níorbh fholáir do Chríost fulag, agus éirí ó sna mairbh, agus ar an gcuma san teacht isteach ’na ghlóire.

Agus cad ab áil leatsa bheith ag lorg bóthair eile, in éaghmais an bhóthair ríoga so, bóthar na croise naofa?

7. Cros agus mairtireacht ab ea beatha Chríost ar fad, agus tusa a d’iarraidh suaimhnis agus áthais duit féin!

Tá dearúd ort, dearúd mór, má loirgeann tú aon rud ach peannaid ar an saol so. Níl i mbeatha an duine ar an saol so ach peannaid ar fad, agus an chros ins gach aon bhall ann.

Agus an té is doimhne a théann sa bheatha sprideálta is minic gurb é a gheibheann na crosa is truime, mar, trí mhéid a ghrá do Dhia, is air is crua bheith deighilte ó Dhia.

8. Ach san am gcéanna, i lár na peannaide go léir, níl an duine sin gan gaoth sóláis ag teacht chuige. Ag fulag na croise dho tuigeann sé in’ aigne go bhfuil an sochar sprideálta ag dul i méid do.

Fuiligeann sé an t-ualach le lánchroí, agus ansan is muinín as Dia agus súil le sólás a bhíonn aige in inead an ualaigh.

Agus dá mhéid a cráitear an cholann leis an bpionós is ea is mó a neartaítear an aigne laistigh le grásta Dé.

Agus uaireanta, mar gheall ar an ngrá a bhíonn ag an nduine don tsólás a gheibhtear ó chrois Chríost, bíonn an neartú aigne a dheineann an fulag agus an pionós chómh láidir sin nách maith leis an nduine bheith ’na n-éaghmais. Tuigeann sé in’ aigne dá mhéid a dh’fhuiligeóidh sé ar son Dé gurb ea is taithneamhaí a bheidh sé i láthair Dé.

Ní har an nduine is cóir a bhaochas san a bheith, ach ar ghrásta Chríost féin. Tá grásta Dé chómh cómhachtach san go gcuireann sé ’ fhéachaint ar nádúr lag an duine, an pionós agus an trioblóid is fuath leis, do lorg agus do ghlacadh agus d’fhulag, le díogras.

9. Níl sé de réir nádúra an duine an chros d’iompar, an chros do ghráú, an cholann do smachtú agus do chur fé chois, diúltú d’onóir, cur suas le tarcaisne, é féin d’ísliú, agus dúil a bheith aige go n-ísleódh daoine eile é; gach bárthan agus gach díobháil a dh’fhulag le foighne, agus gan aon lorg a bheith aige ar tairbhíbh an tsaeil seo.

Féach isteach ionat féin agus chífir ná fuil ar do chumas in aon chor nithe den tsórd san a dhéanamh.

Ach má bhíonn do mhuinín as Dia agat tabharfar duit ó neamh an cumas. Curfar an saol agus an cholann fé smacht do thoile.

’Na theannta san, má bhíonn arm an chreidimh agat, agus séala croise Chríost ort, ní heagal duit an namhaid, an diabhal.

10. Cuir rómhat, dá bhrí sin, mar a dhéanfadh seirbhíseach maith dílis le Críost, cros do Thiarna d’iompar go fearúil, ós ar an gcrois a céasadh É ar do shonsa.

Cuir rómhat mórán bárthain agus mórán míchothroim a dh’fhulag an fhaid a bheidh tú sa bheatha mhífhoirtiúnach so. Óir sin mar a bheidh agat, pé áit ’na mbeir. Agus sin mar ’ gheóbhair an bheatha so, pé áit ’na raighir i bhfolach.

Ní foláir an scéal a bheith amhlaidh. Níl aon leigheas ar na trioblóidíbh, ná aon dul uathu, ach iad d’fhulag.

Más maith leat caradas an Tiarna ’ bheith agat, agus tu ’ bheith páirteach leis, ól a chailís le grá dho.

Fág fé Dhia na sóláis. Tugadh Sé dhuit iad nú cimeádadh Sé uait iad, de réir a thoile naofa.

Ach tusa, cuirse rómhat na trioblóidí ’ dh’fhulag, agus abair leat féin gur sóláis ana-mhóra iad. Óir ní haon chomórtas trioblóidí na haimsire atá againn anso, in aice leis an nglóire shíoraí a thuíllfid siad duit, bíodh go gcurfí iad go léir ort féin agus go bhféadfá féin iad go léir a dh’fhulag.

11. Nuair a bheidh tú i dtreó go mbeidh na trioblóidí milis duit, agus go mbeidh dúil agat iontu ar son Chríost, ní miste dhuit a mheas an uair sin go bhfuil an scéal go maith agat, mar beidh flaitheas Dé ar an dtalamh so agat.

An fhaid a bheidh doicheall roimis an bpionós agat agus tú ag teitheadh uaidh, beidh an scéal go holc agat. Is pionós bheith ag teitheadh ó phionós, agus cimeádfaidh an pionós san suas leat i gcónaí.

12. Má shocraíonn tú t’aigne, mar is ceart duit í ’ shocrú, ar an bpionós a dh’fhulag, agus ar an mbás a dh’fhulag, beidh an scéal go maith agat gan a thuilleadh ríghnis, agus beidh suaimhneas ort.

Dá dtógtí suas tu, mar a tógadh Pól, go dtí an tríú flaitheas, ní chuirfeadh san tu ó nithe ’ bheith le fulag agat: Taispeánfadsa dho san, aduairt Íosa, cad iad na nithe móra atá le fulag aige ar son m’ainme.

Tá ort pionós a dh’fhulag, dá bhrí sin, más maith leat grá ’ bheith agat d’Íosa agus a thoil do dhéanamh i gcónaí.

13. Ó, dá mb’fhiú thu go dtabharfí ní dhuit le fulag ar son ainme Íosa! Cad í an ghlóire le méid a bheadh dá bhárr agat! Cad é an t-áthas a churfá ar aingealaibh Dé! Cad é an dea-shampla ’ thabharfá don chómharsain!

Mar, molann gach éinne an fulag, bíodh gur fánach duine gur maith leis fulag a dhéanamh.

Agus go deimhin ba chóir duitse roinnt bheag a dh’fhulag ar son Chríost, nuair a chíonn tú na slóite ag fulag pionóisí móra ar son an tsaeil seo.

14. Tuig an méid seo go cruínn. Beatha báis is ea is ceart duitse ’ chaitheamh. Dá mhéid a bhásaíonn duine a bheatha féin is ea is mó a thosnaíonn sé ar bheith beó chun Dé.

Níl éinne oiriúnach chun nithe sprideálta do bhreithniú ach an té a dh’íslíonn é féin chun trioblóidí ’ dh’fhulag ar son Chríost.

Níl aon rud is taithneamhaí i láthair Dé, ná is tairbhí do dhuine féin, ná nithe ’ dh’fhulag go foighneach ar son Chríost.

Dá mbeadh do rogha le fáil agat, b’fhearra dhuit fulag ar son Chríost do thoghadh ná mórán sóláis do thoghadh, mar do dhéanfadh an fulag thu cosmhail le Críost féin, agus leis na naoimh.

Mar ní hiad an sólás sprideálta agus an mhísleacht a thuíllfidh luacht saothair dúinn ná a dhéanfaidh leas anama dhúinn, ach fulag pian agus fulag trioblóidí le foighne is ea ’ dhéanfaidh é.

15. Dá mbeadh aon ní eile ní b’fheárr agus níba thairbhí chun na cine daonna ’ dh’fhuascailt ná pianta ’ dh’fhulag ar a shon, do thaispeánfadh ár Slánaitheóir dúinn an ní sin, le briathar agus le gníomh.

Is é rud a thaispeáin Sé go soiléir dá dheisceabalaibh a bhí dhá leanúint, agus do gach duine gur mian leis É ’ leanúint, ná gurbh é a leas an chros a dh’iompar: Más mian le héinne teacht im dhiaidhse, ar Seisean, tógadh sé chuige a chros agus leanadh sé Me.

Tar éis gach ní do lé’ agus do bhreithniú, dá bhrígh sin, ní féidir a rá sa deireadh ach, gur trí mhórán trioblóidí a chaithfimíd dul isteach i ríocht Dé.

Foclóirín

ainm: “name”, with ainme in the genitive. This word is feminine here, but masculine in GCh. Pronounced /anʹimʹ/.

arm: “army” or “weapon”. Pronounced /ɑrəm/.

bárthan: “injury, harm”, or bárthainn in GCh. The genitive is given here as bárthain, showing this noun to be masculine in PUL’s Irish. Bárthan is an abstract noun with no plural; hence, mórán bárthain has the genitive singular.

cad: “what”, used as cad é in exclamations meaning “how”, as in cad é a bhfuil de dhaoine, “how many people” in I:III here. Cad é an suaimhneas!, “how great would be the peace/ease!” Cad í an ghlóire le méid!, “how great would be the glory!” Also note similar usage without é, as in cad a bhfuil de dhaoine in I:XXIII here. The use of cad é before a bhfuil seems abnormal, as a bhfuil de dhaoine is not a noun phrase, and this is the only example of this structure I can find, whereas as cad a bhfuil is frequently used in PUL’s works.

caradas: “friendship”, or cairdeas in GCh.

cine: “race, nation”. Note this word is feminine here, but masculine in GCh.

comórtas: “comparison”.

coróinn: “crown”, or coróin in GCh, pronounced /kro:ŋʹ/.

cosmhail: “like”, or cosúil in GCh. IWM indicates that smh is pronounced /sv/ in Cork Irish, i.e. /kosvilʹ/ here, although /ko’su:lʹ/ is also found.

críochnú: “accomplishment; perfection”.

dea-shampla: “good example”.

deisceabal: “disciple”.

doicheall: “churlishness; reluctance”, pronounced /dohəl/.

éaghmais: “absence, lack”, or éagmais in GCh, pronounced /iamiʃ/. In éaghmais, “besides, other than, as well as”.

féachaint: cur ’ fhéachaint, “to force or compel someone”. This would be iallach or iachall a chur in GCh. PUL uses this phrase without an intervening de, but the phrase generally occurs as cur d’fhéachaint ar dhuine rud a dhéanamh.

gráím, gráú: “to love”. Second-conjugation forms are occasionally found here and elsewhere in PUL’s works.

iompraim, iompar: “to carry, bear”, or iompraím, iompar in GCh. As a syncopating verb, the future is iompróidh. Pronounced /u:mpərimʹ, u:mpər/.

isteach: “inside” (with motion), pronounced /iʃ’tʹax/.

mairtireacht: “martyrdom”, or mairtíreacht in GCh.

marbh: “dead; dead person”, pronounced /mɑrəv/. Éirí ó sna mairbh, “to rise from the dead”.

míchothrom: “unevenness; unfairness”, pronounced /mʹi:’xorhəm/.

mísleacht: “sweetness”, or milseacht in GCh. Pronounced /mʹi:ʃlʹəxt/.

páirteach: “partaking, sharing” in something (with i).

riaraím, riarú: “to arrange, manage, dispose”, or riaraim, riar in GCh. PUL also uses forms derived from riaraim, riar/riaradh in his works. Of the second-conjugation forms, only the imperative riaraigh (found here) and the participle riaraithe are attested in PUL’s works.

rithim, rith: “to run”. The original spelling often shows the quality of the r, with ruith in the imperative and ruithfir in the future (pé áit ’na ruithfir), edited here as rith and rithfir.

rogha: “choice”, pronounced /rou/. The broad or slender quality of the r (with the slender r used in leniting circumstances) is shown in the LS edition of Aithris: id rogha áit, “wherever you wish”, is transcribed as ad’ reou áit, i.e. /əd rʹou ɑ:tʹ/.

sábhálta: “safe”, or sábháilte in GCh.

séala: “sign; seal”.

slua: “host, crowd, legion”. PUL forms the plural of this word, sluaite in GCh, with an -ó-. While IWM (§92) shows the local pronunciation as /sluətʹi/, /slo:tʹi/ is also found in verse. The medial -ó- is therefore retained.

taispeánaim, taispeáint: “to show”. PUL consistently wrote this word with a broad t, as it stands in GCh, but IWM (see the note to §368) shows the pronunciation is /tʹis’pʹɑ:nimʹ, tʹis’pʹa:ntʹ/ (or /tʹi’ʃa:nimʹ, tʹi’ʃa:ntʹ/) in WM Irish. A slender t is shown in the LS version of Aithris ar Chríost. Note that the imperative and third-person singular preterite regularly have a slender n in PUL’s works: taispeáin, do thaispeáin sé.

teinneas: “soreness”, or tinneas in GCh. Pronounced /tʹeŋʹəs/.

0

Aithris ar Chríost II: XI

CAIBIDEAL A hAONDÉAG.

A LUÍGHEAD DAOINE A THUGANN GRÁ DO CHROIS ÍOSA.

1. Tá ag Íosa anois a lán daoine go bhfuil grá acu do ríocht Íosa ar neamh, ach fíorbheagán daoine gur fonn leó Cros Íosa d’iompar; a lán atá ag lorg sóláis, fíorbheagán atá tugtha do thrioblóidíbh a ’ dh’fhulag; a lán gur maith leó suí chun búird i bhfochair Íosa, fíorbheagán gur maith leó troscadh ’ dhéanamh i bhfochair Íosa.

Is maith le gach éinne bheith séanmhar i bhfochair Íosa. Níl ach beagán gur maith leó pianta ’ dh’fhulag ar a shon.

Is maith lena lán Íosa do leanúint chómh fada le briseadh an aráin; ach níl puínn gur maith leó dul chómh fada le cailís na Páise ’ dh’ól.

Molann a lán a mhíorúiltí. Ní thaithneann tarcaisne na croise le puínn.

Tá a lán agus bíonn grá acu d’Íosa an fhaid ná gabhann aon rud ’na gcoinnibh. Bíd siad á mholadh agus ag breith bhaochais leis an fhaid a bíd siad ag fáil sóláis uaidh.

Ach má cheileann Sé É féin orthu beagán, agus má fhágann Sé iad ar feadh tamaill, siúd ag gearán iad agus ag cásamh, nú ag titim in éadóchas ar fad.

2. An mhuíntir, áfach, nách ar son an tsóláis a tugtar dóibh a bhíonn grá acu d’Íosa, ach ar son Íosa féin, is ag breith bhaochais leis a bhíd siad, peocu dólás nú sólás a tugtar dóibh.

Agus dá mb’é a thoil naofa gan aon bhlúire sóláis a thabhairt choíche dhóibh, ní thabharfaidís choíche dho ach moladh agus baochas.

3. Ó, cad ná féadann grá d’Íosa ’ dhéanamh, nuair a bhíonn sé glan ó ghrá do dhuine féin nú ó bheith ar mhaithe le duine féin.

An mhuíntir a bhíonn coitianta ag lorg sóláis, cad ’tá iontu ach lucht tuarastail do lorg?

Nách grá dhóibh féin, níos mó ná do Chríost, atá ag an muíntir a bhíonn ag féachaint i gcónaí chun a dtairbhe féin nú chun a sochair féin?

Cá bhfuil an duine le fáil atá ollamh ar sheirbhís Dé ’ dhéanamh in aisce?

4. Is fánach le fáil duine chómh sprideálta san go bhfuil sé lom ó gach ní.

Cá bhfuil an duine le fáil atá gan beann ar shaibhreas, agus lom, in’ aigne, ó gach ní cruthaithe? Is fada anonn a luach, chómh fada le himeallaibh an domhain.

Tugadh duine uaidh a chuid ’en tsaol; is neamhní fós é.

Deineadh duine aithrí mhór; níl ann fós ach suarachas.

Foghlamaíodh duine iomláine gach eólais; ní puínn atá déanta aige fós.

Bíodh fíoraontacht mhór aige, agus díogras, agus déabhóideacht ar lasadh; tá mórán in easnamh air fós. Tá in easnamh fós air an ní is mó ’na bhfuil gá aige leis.

Cad é an ní é sin? Tar éis gach uile ní a thréigean do, go dtréigfeadh sé é féin. Go scarfadh sé ar fad leis féin. Go bhfágfadh sé é féin agus ná beadh aon ghrá feasta aige dho féin.

Nuair a bheidh gach ní déanta aige, de réir mar is dó’ leis is ceart do, tuigeadh sé in’ aigne ná fuil aon rud déanta aige.

5. Nuair a bheidh gnó mór maith déanta aige, ná measadh sé an gnó ’ bheith mór ná maith; ach tuigeadh sé ná fuil ann féin ach seirbhíseach gan mhaith, fé mar adeir Béal na Fírinne: Nuair a bheidh gach ní déanta agaibh atá órdaithe dhíbh, abraidh, Níl ionainn ach seirbhísigh gan mhaith.

Ansan is ea is féidir do bheith go dealbh agus go lom i gceart, sa sprid, agus a rá, mar aon leis an bhFáidh: Aonarán bocht is ea mise.

Agus fós, níl éinne is saibhre, ná is mó cómhacht, ná is scortha ó cheanglaibh, ná an duine sin gurb eól do scarúint le gach aon rud, agus é féin do chur san áit is ísle.

Nóta

Béal na Fírinne: the English version of Imitatio Christi has “as the Truth Himself saith”. However, fírinne is an abstract noun, and so PUL expands this to Béal na Fírinne in reference to the utterances of Christ.

Foclóirín

anonn: “over there, to that side”, pronounced /ə’nu:n/. Fada anonn, “a long way off”.

aonarán: “a solitary person”.

bórd: “table”, with búird in the genitive. Suí chun búird, “to sit at table”.

cailís: “chalice”.

ceangal: “bond, tie, fetter”. PUL has ceanglacha in the nominative plural (which form is attested in other works by PUL), but, as in II:XI here, ceanglaibh in the dative plural. Pronounced /kʹaŋəl, kʹaŋələxə, kʹaŋəlivʹ/.

fánach: “scattered”. Fánach le fáil, “rarely to be found”.

troscadh: “fast, abstinence”.

0

Aithris ar Chríost II:X

CAIBIDEAL A DEICH.

BAOCHAS AR DHIA MAR GHEALL AR A GHRÁSTA.

1. Is chun oibre ’ dhéanamh do rugadh thu. Cad chuige dhuit, mar sin, bheith a d’iarraidh suaimhnis?

Cuir rómhat fulag a dhéanamh níos mó ná sólás a dh’fháil. Cuir rómhat an chros a dh’iompar níos mó ná áthas a bheith ort.

Ní haon déabhóideacht duit sólás do lorg. Níl éinne de mhuíntir an tsaeil nár mhaith leis sólás agus áthas sprideálta ’ dh’fháil dá bhféadadh sé é.

Mar, is mó go mór an t-aoibhneas atá i sólás sprideálta ná mar atá in aon phléisiúr saolta, ná in aon phléisiúr a bhaineann leis an gcolainn.

Mar, is neamhní, nú is salachar, gach pléisiúr saolta. Pléisiúr sprideálta, áfach, is as na súáilcíbh a dh’fhásann sé, agus is é Dia a chuireann isteach i gcroí an duine é, agus níl aon phléisiúr eile uasal, glan, ach é.

Ní féidir d’éinne, áfach, an sólás sprideálta san ó Dhia a bheith aige i gcónaí, de réir mar is maith leis, mar ní bhíonn am an chatha i bhfad gan teacht.

2. Tá dhá ní a chuireann i gcoinnibh an tsóláis sprideálta go mór, is iad san iomad sriain dá leogaint leis an aigne, agus iomad iontaoibhe as duine féin.

Is maith a dheineann Dia é nuair a thugann Sé grásta an tsóláis don duine, ach is olc a dheineann an duine é nuair ná tugann sé baochas an tsóláis sin ar fad do Dhia, agus É ’ mholadh mar gheall air.

Sin é cúis ná féadaid tabharthaistí na ngrást rith chúinn, mar ní bhímíd baoch de Dhia mar gheall orthu, agus ní admhaímíd gur ó Dhia amháin a gheibhimíd iad.

Óir, tabharfar na grásta i gcónaí don té a bhéarfaidh baochas mar gheall orthu, agus an rud a tugtar don duine úmhal cimeádfar ó fhear an uabhair é.

3. Ní háil liom sólás a bhainfeadh díom dólás croí, agus níl lorg agam ar dhlúthmhachtnamh a tharraiceódh me chun uabhair, b’fhéidir.

Óir ní naofa gach árd; ná ní maith gach milis. Ná ní glan gach dúil; ná ní hionúin le Dia i gcónaí an ní is ionúin linne.

Is áil liom, agus glacaim, an grásta d’úmhlóidh me agus d’fhágfaidh eagla Dé orm i gcónaí, agus d’fhágfaidh me níos tugtha chun me féin do thréigean.

An té go bhfuil teagasc fálta aige ó bhronnadh na ngrást air, agus smachtú ó tharrac na ngrást uaidh, ní baol go mbeidh baochas aon mhaitheasa aige air féin. Admhóidh sé ná fuil ann féin ach duine bocht dealbh, lom.

Tabhair do Dhia an ní is le Dia, agus cimeád agat féin an ní is leat féin. ’Sé sin, tabhair baochas do Dhia mar gheall ar a ghrásta, agus tuig ná fuil agat féin ach an peaca, agus ná fuil ag dul duit ach an pionós is dual don pheaca.

4. Cuir thu féin i gcónaí san áit is ísle, agus tabharfar duit an áit is aoirde. Is le chéile a ghabhaid siad. Ní bhíonn árd gan íseal. Ní bhíonn bárr gan bun faoi. Agus is ar an mbun a sheasaíonn an bárr.

Na naoimh is aoirde os cómhair Dé is iad is ísle os cómhair a n-aigne féin. Agus dá mhéid a nglóire is ea is mó a n-úmhlaíocht. Bíd siad lán den fhírinne agus den ghlóire sprideálta, agus ansan ní bhíonn aon bheann acu ar ghlóire fholamh an tsaeil seo.

Bíd siad greamaithe go daingean ar Dhia, agus ansan ní bhíonn aon tslí ’na gcroí do mhór-is-fiú.

Agus an mhuíntir a thuigeann gur ó Dhia gach uile ní, pé tabharthas a bhíonn fálta acu ní loirgid siad glóire óna chéile mar gheall air, ach loirgid siad an ghlóire atá ó Dhia amháin. Is áil leó go molfí Dia os cionn gach uile ní, iontu féin agus in sna naoimh go léir, agus sin a mbíonn uathu choíche.

5. Bíse baoch nuair a tugtar an beagán duit, agus tuíllfir go dtabharfí an mórán duit.

Ní hea, ach glac an beagán ’na mhórán, agus glac an suarachas ’na thabharthas fé leith.

Féach chun mórgachta an tÉ a thugann duit an tabharthas, agus chífir nách tabharthas beag ná tabharthas suarach aon ní a thugann Sé dhuit. Ní beag aon ní a gheibhtear ó Dhia na glóire.

Dá mb’iad na pionóisí féin iad, a chuireann Sé orainn, is ceart dúinn bheith baoch de mar gheall orthu. Is chun leasa ár n-anama a chuireann Sé chúinn gach ní den tsórd san dá leogann Sé chúinn.

An té ’nar mian leis grásta Dé ’ chimeád, bíodh sé baoch de bhárr a bhfaigheann sé; foighneach nuair a tógtar uaidh é; ag guí go dtabharfí thar n-ais do é; úmhal, aireach, le heagla go gcaillfeadh sé é.

Foclóirín

bainim, baint: “to cut”. Baint le, “to touch, interfere with”. Pronounced /binʹimʹ, bintʹ/.

beagán: “a little”, pronounced /bʹə’gɑ:n/.

abhóideacht: “true piety, devoutness”, or deabhóideacht in GCh. Pronounced /dʹe:’vo:dʹəxt/.

faoi: “beneath it”; generally in WM Irish.

greamaithe: “fastened, attached”. Greamaithe ar Dhia, “focused on God”.

mórgacht: “magnificence, majesty”, pronounced /muərgəxt/.

pionós: “penalty, punishment”, with pionóisí in the plural, where GCh has pionóis.

suarachas: “pettiness; a trifle”.

0

Aithris ar Chríost II:IX

CAIBIDEAL A NAOI.

EASPA GACH SÓLÁIS.

1. Ní deocair neamhní ’ dhéanamh de shólás saolta nuair a bhíonn sólás Dé againn.

Ach is ní mór, ní ana-mhór, ana-dheocair, do dhuine sólás ó Dhia agus sólás ó dhaoine ’ bheith in easnamh in éineacht air; bheith toiltheanach, in onóir do Dhia, chun sórd díbirte croí a dh’fhulag, agus gan aon ní a dhéanamh ar son duine féin, ná cuímhneamh ar luacht saothair dhuine féin.

Cad é an iúnadh tu ’ bheith soilbhir débhóideach an fhaid a bhíonn grásta Dé ag cabhrú leat chuige? Taithneann an tráth san le gach éinne.

Tá marcaíocht shuairc ag duine an fhaid is é grásta Dé atá dhá iompar.

Agus nuair is é Dia a bhíonn ag iompar duine agus ag déanamh eólais do, cad é an iúnadh ná mothaíonn an duine sin ualach?

2. Is ana-mhaith linn abhar sóláis a bheith againn, agus is ródheocair leis an nduine é féin do chur uaidh féin.

Do rug an mairtireach naofa Labhrás bua ar an saol, agus do scar sé lena shagart naofa. Níor dhein sé ach neamhní do shólás an tsaeil, agus trína ghrá do Chríost d’fhuilig sé an t-árdshagart Sicstus do thógáilt uaidh, bíodh go raibh ana-chion aige air.

Do bhuaigh sé, lena ghrá do Chríost, ar a ghrá do dhuine. Do thoibh sé toil Dé roim shólás daonna.

Ar an gcuma gcéanna foghlaimse conas scarúint le caraid éigin dílis, tríd ghrá do Dhia.

Agus má thréigeann do chara thu ná bí róbhuartha mar gheall air sin. Caithfimíd go léir scarúint lena chéile sa deireadh.

3. Ní foláir don duine bheith ag troid ’na choinnibh féin go cruaidh, agus ar feadh mórán aimsire, sara mbeidh ’ fhios aige i gceart conas smacht a chur air féin, agus a chroí do tharrac ar fad chun Dé.

Nuair a bhíonn seasamh dhuine air féin ní deocair do sleamhnú chun sóláis daonna.

Ach an té go mbíonn an grá ceart aige do Chríost, agus an dúil cheart aige in sna súáilcíbh, ní chromann sé chun sóláis daonna ná chun aoibhnis na beatha so. Is túisce leis dea-oibreacha crua do dhéanamh, cruatain agus annró ’ dh’fhulag, le grá do Chríost.

4. Dá bhrí sin, nuair a thabharfaidh Dia sólás sprideálta dhuit, glac é agus bí baoch. Ach bíodh ’ fhios agat nách tusa do thuíll é, ach gur tabharthas ó Dhia é.

Ná bíodh mór-is-fiú ort mar gheall air, ná mórtais, ná uabhar. Ach úmhlaigh thu féin mar gheall air, agus tabhair breis aireachais duit féin ins gach ní dá ndéanfair. Bíodh scáth agus eagal ort, mar imeóidh an tráth san, agus tiocfaidh tráth an chatha agus an chruatain.

Nuair a tógfar uait an sólás, ná titeadh an lug ar an lag agat. Fuilig an t-easnamh go húmhal, agus fan le casadh an tsóláis ort. Tá ar chumas Dé sólás is mó ná é ’ thabhairt airís duit.

Ní chuireann rud den tsórd san aon iúnadh ar dhaoine go bhfuil taithí acu ar shlí Dé. In sna naoimh móra, agus in sna fáidhibh, sa tseanaimsir, dheineadh sólás agus dólás uanaíocht ar a chéile go minic ar an gcuma san.

5. Deireadh duine acu, nuair a bhíodh an sólás aige: Duart liom féin, i lár na flúirse a bhí agam, Ní thiocfaidh buaireamh orm choíche.

Ach nuair a tógadh uaidh an grásta do labhair sé airís: D’iompaís uaim do ghnúis, ar seisean le Dia, agus tháinig buaireamh orm.

Ach, tríd is tríd, ní théann sé in éadóchas. Is amhlaidh a ghlaonn sé níos déine ar Dhia: Ortsa, a Thiarna, a bheidh mé ag glaoch, adeir sé, agus chun mo Dhia is ea ’ chuirfead mo ghuí.

Fé dheireadh gheibheann sé toradh a ghuí agus ínseann sé go bhfaigheann: Tá éistithe ag Dia liom, adeir sé, agus tá trua tagaithe aige dhom. Tá an Tiarna ’na chabhair agus ’na chúnamh agam.

Conas san?―Tá mo dhólás iompaithe chun sóláis agat, adeir sé, agus tá áthas curtha im thímpall agat.

Más mar sin a bhí an scéal ag na naoimh móra ní ceart do dhaoinibh bochta mar sinne titim in éadóchas má leogtar dúinn bheith tamall díograsach agus tamall patfhuar, mar bíonn an Sprid ag teacht agus ag imeacht de réir íntinne a thoile féin. Uime sin adeir Iób naofa: Tagann Tú chuige go moch, agus trialann Tú é go hobann.

6. Cad air, dá bhrí sin, gur ceart dom mo sheasamh a bheith agam ach ar Dhia? Agus cad as gur ceart dom mo mhuinín a bheith agam ach a mórthrócaire Dé amháin agus as a ghrásta naofa?

Óir, bíodh daoine fónta im thímpall, agus bráithre débhóideacha, agus cáirde dílse, agus leabhair bheannaithe, agus scríbhinní breátha, agus cantainn aoibhinn salm, is róbheag an tairbhe dhom iad go léir nuair a bhíonn sólás na ngrást imithe uaim, agus gan fágtha agam ach mo dhealús féin.

Níl aon leigheas ag duine an uair sin ach an fhoighne, agus a thoil do chur go húmhal le toil Dé.

7. Níor casadh orm riamh fós aon duine a bhí chómh diaga, chómh débhóideach san, nár mhothaigh sé uaireanta sólás an ghrásta ag imeacht uaidh, agus maolú ag teacht ar a dhíogras.

Agus ní raibh aon naomh a fuair árdú agus soílsiú sprideálta, nár cuireadh cathanna crua air roimis sin nú ’na dhiaidh san.

Mar, an té ná fuiligeann cruatan agus trioblóid le grá do Dhia, ní thuilleann sé na nithe doimhne a bhaineann le Dia do thaispeáint do.

Is gnáth, nuair a thagann an cath, ná bíonn ann ach cómhartha ar an sólás a thagann ’na dhiaidh.

Mar, is don mhuíntir a trialtar sa chath atá an sólás geallta: Is don té a bhéarfaidh bua, ar Seisean, a thabharfad bia de chrann na beatha.

8. Tugtar, leis, sólás ó Dhia i dtreó go mbeadh an duine níos treise chun an chatha do sheasamh. Ansan tagann an cath air, i dtreó ná glacfadh sé uabhar mar gheall ar an sólás.

Níl an diabhal ’na chodladh, agus tá an cholann beó fós. Dá bhrí sin bíse ollamh i gcónaí don chath. Táid do namhaid ar do chlí agus ar do dheis, agus níl aon tsuaimhneas agat le fáil uathu.

Nóta

Naoimh móra: naoimh móra, without lenition on the adjective, is found twice here. It seems this is a case of delenition across a labial word boundary.

Foclóirín

árdú: “elevation”, but also “excitement, rapture”.

baoch: “grateful”, or buíoch in GCh. The original spelling here was buidheach, but the pronunciation in WM Irish is /be:x/.

daonna: “human”.

díograsach: “fervent, zealous”, or díograiseach in GCh.

feadh: ar feadh, “throughout, during”, pronounced /erʹ fʹag/.

flúirse: “abundance, plenty”.

mórthrócaire: “great mercy”.

sleamhnaím, sleamhnú: “to slip”. Pronounced /ʃlʹau’ni:mʹ, ʃlʹau’nu:/.

soilbhir: “pleasant, cheerful”, possibly pronounced /solʹivʹirʹ/, although the spelling suilbhir used in PUL’s Táin Bó Cuailnge (p35) may indicate that PUL had /silʹivʹirʹ/.

soílsiú: “illumination, enlightenment”.

sórd: “sort”, or sórt in GCh, pronounced /so:rd/.

tógaim, tógáilt: “to lift, build; to take”, etc, or tógaim, tógáil in GCh. A variant verbal noun tógaint is also found in PUL’s works.

toghaim, toghadh: “to choose, select”, pronounced /toumʹ, tou/. The preterite is do thoibh sé, /də hovʹ sʹe:/, but thogh sé in GCh. Brian Ó Cuív transcribed a note by PUL that accompanied his manuscript translation of the Old Testament that refers to his preferred spelling of the preterite of this word: “there is one other word and I think I must ask you to let me keep it. It is the past tense of toghaim, ‘I choose’. Do thoghas is all right, ‘I have chosen’ or ‘I did choose’. Do thoghais is all right. But for ‘he chose’ I have never heard any Irish but do thoibh sé. Tá sé toghtha = ‘It is chosen’ is quite manageable. It is easy to call it toffa. But do thoibh sé = ‘He chose’ must stand as it is or you will have nothing. I have seen it written do thogh sé. But that is not at all what is said and heard, so I find I must keep thoibh. It occurs also in the imperative toibh é = ‘choose it’” (“An t-Athair Peadar Ua Laoghaire’s translation of the Old Testament”, p645). Thogh in the original text of Aithris ar Chríost is adjusted here to thoibh.

uanaíocht: “alternation, rotation”, or uainíocht in GCh. Uanaíocht a dhéanamh ar a chéile, “to take turns, take it in turns”.

0

Aithris ar Chríost II: VIII

CAIBIDEAL A hOCHT.

DLÚTHMHUÍNTEARTHAS LE hÍOSA.

1. Nuair a bhíonn Íosa láithreach bíonn gach ní go maith, agus ní feictear deacracht in aon rud. Ach nuair ná bíonn Íosa láithreach bíonn gach aon rud cruaidh.

Nuair ná bíonn Íosa ag labhairt linn laistigh, ní bhíonn i sólás ach seirithean. Ach má labhrann Íosa oiread agus aon fhocal amháin, laistigh, mothaítear sólás breá.

Nár éirigh Máire Magdelén láithreach ón áit ’na raibh sí ag gol, nuair aduairt Marta léi: Tá an Máistir anso, agus tá Sé ag glaoch ort.

Is aoibhinn an tráth nuair a ghlaonn Íosa ar dhuine ó shileadh deór chun áthais sprideálta.

Nách seirgthe, tur, a bhíonn tú nuair ná bíonn Íosa agat! Nách baoth, folamh, a bhíonn tú nuair a bhíonn dúil agat i rud éigin lasmu’ d’Íosa!

Nách mó de dhonas é sin ná dá gcailltá an domhan go léir?

2. Cad é an tairbhe dhuit an domhan go léir gan Íosa ’ bheith agat?

Is ifreann bheith gan Íosa. Is flaitheas aoibhinn Íosa ’ bheith ag duine.

Má bhíonn Íosa agat ní féidir d’aon namhaid díobháil a dhéanamh duit.

An té a gheibheann Íosa, gheibheann sé saibhreas tairbheach, maitheas atá os cionn gach maitheasa.

Agus an té a chailleann Íosa cailleann sé an iomad ar fad, cailleann sé níos mó ná dá gcailleadh sé an domhan go léir.

Níl éinne chómh dealbh leis an té atá ag maireachtaint gan Íosa, agus níl aon duine chómh saibhir leis an té go bhfuil Íosa aige.

3. Eólas mór is ea ’ fhios a bheith ag duine conas cómhrá ’ dhéanamh le hÍosa; agus tá ciall ana-mhór ag an té go bhfuil ’ fhios aige conas Íosa do chimeád aige.

Bí úmhal, síochánta, agus beidh Íosa agat.

Bí débhóideach, suaimhneasach, agus fanfaidh Íosa agat.

Tá ar do chumas Íosa do dhíbirt uait go mear, agus a ghrásta do chailliúint, má iompaíonn tú chun nithe saolta.

Agus má dheineann tú É ’ dhíbirt uait agus É ’ chailliúint, cé chuige go rithfir, agus cé bheidh ’na dhuine mhuínteartha agat ansan?

Is deocair duit maireachtaint gan duine muínteartha, agus mura mbeidh Íosa ’na dhuine mhuínteartha tar chách agat, beidh tú go dólásach agus go huaigneach.

Is leamh an obair duit, dá bhrí sin, do mhuinín a bheith agat as aon duine eile, ná áthas a dh’fháil in aon duine eile.

B’fhearra dhuit go mór an saol go léir a bheith it choinnibh ná fearg do chur ar Íosa.

As a bhfuil de cháirdibh ’en tsaol agat, dá bhrí sin, bíodh Íosa, i gcónaí, ’na chara fé leith agat.

4. Bíodh grá agat dóibh go léir ar son Íosa, ach bíodh grá agat d’Íosa ar a shon féin.

Is d’Íosa Críost amháin is ceart grá fé leith a thabhairt, mar is É amháin is maith agus is dílis, tar chách eile.

Tá ceangailte ort grá ’ bheith agat do chách uile, idir charaid agus namhaid, ar son Íosa, agus in Íosa. Agus tá ceangailte ort bheith ag guí chun Íosa ar a son go léir, ionas go gcuirfidís aithne air agus go mbeadh grá acu dho.

Ná hiarr choíche moladh fé leith dhuit féin ná grá fé leith. Is do Dhia amháin is dual na nithe sin, mar níl ann ach aon Dia amháin.

Ná bíodh dúil agat go mbeadh cion rómhór ag duine eile ort. Agus ná bíodh cion rómhór agat ar éinne. Ach bíodh Íosa ionat féin agus ins gach dea-dhuine agat.

5. Bí glan, saor, id chroí agus id aigne, gan greim ag aon ní cruthaithe ort.

Ní foláir duit bheith nochtaithe, agus croí glan a bheith agat, i láthair Dé, más maith leat caoi ’ bheith agat ar a thuiscint cad é an sólás atá sa Tiarna.

Agus go deimhin ní thiocfaidh san leat choíche mura ndeinidh grásta Dé teacht ort ar dtúis agus tú ’ tharrac chun Dé; i dtreó go scaoilfá uait gach éinne eile agus go mbeithá it aonar ag Dia.

Mar nuair a thagann grásta Dé chun an duine, bíonn ar chumas an duine aon ní is maith leis a dhéanamh.

Ach nuair a dh’imíonn grásta Dé uaidh, ní bhíonn ann ach duine bocht dealbh, lag, agus gan in áirithe dho ach bualadh.

Ansan féin ní cóir do dul in éadóchas ná a mhisneach do chailliúint. Is ceart do a thoil do chur le toil Dé, agus gach ní a dh’fhulag fé mar a thiocfaidh sé, in onóir d’Íosa, mar tagann an ghrian i ndiaidh na fearthana; agus tagann an samhradh i ndiaidh an gheímhridh; agus an lá i ndiaidh na hoíche; agus an ciúnas i ndiaidh na gaoithe.

Foclóirín

áirithe: “allotted, reserved”. In áirithe do dhuine, “allotted, reserved in store for someone”.

aondacht: “unity”, or aontacht in GCh. PUL may prefer the spelling nd because the t in aontacht is unaspirated after n. See also similar confusions between conntae and conndae.

cách: “everyone”. Tar chách, “more than everyone else”.

cloím, cloí: “to cleave to”, with le.

daingním, daingniú: “to make fast or secure; to fix”. Pronounced /daiŋʹi’nʹi:mʹ, daiŋʹi’nʹu:/.

díomuan: “transitory, short-lived”.

díscím, dísciú: “to destroy”.

dlúthmhuíntearthas: “close intimacy”.

fearthainn: “rain”. PUL has fearthana in the genitive here, where AÓL had fearthainne.

fóirim, fóirithint: “to succour, relieve, save”, used with ar.

glaine: “purity”, pronounced /glinʹi/.

guagán: “an unsteady, capricious person”, or guaigín in GCh. Guagán gaoithe, “a fickle person”.

iomad: “much, too much; an exceedingly great amount”, pronounced /uməd/.

leómhaim: “I dare”. FGB lists a verbal noun leomhadh, but this is not attested in PUL’s works, and it seems likely a verbal noun will rarely be needed. The LS version of Aithris ar Chríost transcribes leómhfaidh as leofuig, but /lʹo:higʹ/ may be advisable here.

machnaitheach: “thoughtful, contemplative”, or machnamhach in GCh.

maíteach: “boastful”.

meirg: “rust”, pronounced /mʹerʹigʹ/.

meón: “mind, nature, character”.

mórmhaitheas: “munificience, great goodness”.

rithim, rith: “to run”. The original spelling often shows the quality of the r, with ruith in the imperative and ruithfir in the future, edited here as rith and rithfir.

scáthán: “mirror”.

sciathán: “wing”, pronounced /ʃkʹi:’hɑ:n/.

seirgthe: “shrivelled, dried up, wasted”. This is the verbal adjective formed from seargaim, seargadh, with medial palatalisation. The LS transcription shows this is pronounced /ʃerʹikʹi/. GCh has seargtha.

socracht: “ease, rest”. Pronounced /sokərəxt/.

sroisim, sroisint/sroisiúint: “to reach”, or sroichim, sroicheadh in GCh. Pronounced /sroʃimʹ, sroʃintʹ~sro’ʃu:ntʹ/.

teannta: “prop, support”.

0

Coinneáilt

PUL does not use the verb coinneáilt, and prefers cimeád in the meaning of “to keep”. However, coinneáilt is used by Amhlaoibh Ó Loíngsigh, Dónall Bán Ó Céileachair and Diarmuid Ua Laoghaire (second cousin of PUL). It seems the rule in Muskerry Irish about preferring not to use the tense slender n (N’, or /ŋ’/) after a preceding guttural consonant applies hapharzardly with this verb. As far as I can find out this rule applies more often when the syllable after the slender n takes the stress, but in fact most forms of coinneáilt show this rule can be applied, from a brief perusal of Scéalaíocht Amhlaoibh and Seanachas Amhlaoibh.

These forms may be demonstrated:

1. Present: coiním or coinním, coiníonn sé or coinníonn sé (either lax or tense slender n)

2. Past: do choinibh sé or do choinnibh sé – both lax and tense slender n are found. The other personal forms, eg do choinníos or do choiníos are not attested in those works (both of these works were edited in a semi-phonetic manner and if these words had appeared the pronunciation would have been shown).

3. Future: coineóidh sé – only a lax slender n is found (/ki’nʹoː/). There are no examples of coinneóidh sé.

4. Conditional: no forms are found. Presumably these are like the future and are: do choineódh sé.

5. Past habitual: both do choiníodh sé and do choinníodh sé are found (both tense and lax slender n are possible).

6. Imperative: coinibh and coinnibh are both found: /kinʹivʹ~kiŋʹivʹ/. [Note: it is not coinnigh].

7. No subjunctive forms have been found, but these can be guessed from the present and the past habitual.

8. Verbal noun: coinneáilt is the only form attested, with a tense slender n throughout those works: /ki’ŋʹaːlʹh/.

9. Participle: coinithe and coinnithe are both attested: /kinʹihi~kiŋʹihi/.

The reluctance to use “ng” after a k or a g also applies to ‘na choinnibh, which is not related to this verb, but which is found as both ‘na choinibh and ‘na choinnibh.

0

PUL’s letter to Pléimeann, December 3rd, 1919

Mí na Nollag a trí, naoi gcéad déag a naoidéag, nú, míle naoi gcéad a naoidéag.

A Athair a chara,

Mo ghraidhin tu! Mo ghraidhin croí thu! Thosnaíos leitir cúpla lá ó shin agus sin mar a thosnaíos í. Do chuímhníos ar an bhfocal san Mo ghraidhin tu! agus ní dó’ liom gur scríos riamh fós é. Agus féach, táim ag éisteacht leis ag teacht amach a béalaibh daoine chúm gach aon ré sholais lem cheithre fichid blian! Deirtear le duine a dhéanfadh gníomh éigin nirt Mo ghraidhin go deó thu!mo ghraidhin croí thu! Moladh maímh is ea é an uair sin. Ach deirtear é agus osna ann le trua. “Tá eagal orm go bhfuil Tadhg Rua bocht réidh mo ghraidhin é!” (réidh = “doomed”). D’airíos dá rá é le baintrigh an oíche tar éis sochraide a fir. “Tá oíche uaigneach anocht aici, mo ghraidhin í!” Nú sa chéill chéanna “… mo ghraidhin go léir í!”

l7. Béile bhídh. Táim ag éisteacht riamh leis agus níor airíos riamh ach béile bhídh, nú béile mhaith bhídh.

There should be no comma between dar leis and ba leis féin na tithe, just as there could not be a comma in “He considered the houses as his own”.

p2. Last line. There should be no preposition at all! The sentence should be simply d’fhéach sé an fhinneóg amach or d’fhéach sé amach an fhinneóg if the speaker so wishes.

p4. l13. It is ar bhruach here, but ar bruach would do just as well, because I may wish to tell where the biolar was, with regard to the stream or I may merely wish to confine my mind to the biolar itself and just tell where it was. It is a nice distinction but I have heard it made.1

p7. cíor is the correct word.

p7. Cuaille críon is right, where críon is an adjective qualifying cuaille, but as far as I remember what I heard was an cuaille crín = “the branch of withered staff” where crín is a substantive, genitive of críon.

p10.  l28. I never wrote cia an áit.

p27. l8. If you put in san you must have out the agus. I sometimes see after young writers, the agus and the san put in but it is most untidy. I never heard it.

p27. l5. I have often heard the gur covering the two words. E.g. bíodh gur dhuine mhacánta é.

p28. l33. Bhainidís móin ar an bportach is what I have always been listening to.

p37. l27. Don Bharrach bhocht is what I heard out of the mouth of my companion.

Béile mhaith, vide supra.

p43. l25. Cheithre is right.

_____________

I got a number of leaflets of clog bínn an aingil from them, but there is neither a Nihil obstat nor an imprimatur on any one of them!

1This refers to biolar ar fás ar bhruach an tsrutháin sin in Ár nDóithin Araon.

10

Nicholas Williams’ droch-Ghaelainn in An Hobad

I am often find myself shocked by the poor quality of the Irish of the people who staff the official language movement. PUL was determined that learners making the language up should not control the language, and would have shared my poor opinion of the various professors of Irish. I don’t doubt they do have knowledge of something—but they spend their time promoting a made-up version of the language. Take Nicholas Williams, for example. This man—an Englishman—has expert knowledge of Celtic languages, although he makes a fool of himself by spending his time devising a Cornish-based conlang. What is that Cornish word for “neutron” again?

His translation of Tolkien’s The Hobbit is fit only for the bin. Whatever Williams is an expert in, it is not late traditional modern Irish, and it seems to me arrogant and rude in the extreme for non-native speakers to translate these things into Irish. At the very least, strong native speakers should proofread and subedit the translations before publication.

Let’s look at the opening page, in English:

In a hole in the ground there lived a hobbit. Not a nasty, dirty, wet hole, filled with the ends of worms and an oozy smell, nor yet a dry, bare, sandy hole with nothing in it to sit down on or to eat: it was a hobbit-hole, and that means comfort.

It had a perfectly round door like a porthole, painted green, with a shiny yellow brass knob in the exact middle. The door opened on to a tube-shaped hall like a tunnel: a very comfortable tunnel without smoke, with panelled walls, and floors tiled and carpeted, provided with polished chairs, and lots and lots of pegs for hats and coats-the hobbit was fond of visitors. The tunnel wound on and on, going fairly but not quite straight into the side of the hill—The Hill, as all the people for many miles round called it-and many little round doors opened out of it, first on one side and then on another.

Nicholas Williams begins his translation with this:

I bpoll sa talamh a bhí cónaí ar hobad. Níor pholl gránna, salach, fliuch é, lán le péisteanna stróichthe agus le boladh láibe. Níor pholl tirim, lom, gainmheach a bhí ann ach an oiread, gan aon rud ann le n-ithe ná suí síos air; poll hobaid ab ea é agus is ionann sin agus compord.

Numerous problems from the outset! Not only is there no Irish word hobad—it is correct to use loan words in italics where no native word exists, mirroring the way in which native speakers use words such as “microwave” in their Irish (there is no Irish word oigheann mícreathonnach). An even more glaring problem is the syntax of i bpoll sa talamh a bhí cónaí ar hobad. This sentence is non-idiomatic in the extreme. Irish defines what you’re talking about, and then comments on it. For example: tá daoine ann, agus is é is dó’ leó ná go…, rather than is dó’ le daoine go. If hobad had been definite—if we had already been talking about the hobbit—we could have said i bpoll sa talamh a bhí cónaí ar an hobad. But hobad here is indefinite; it has not been mentioned. So we must state its existence first in Irish, and then comment on it. Something like:

Do bhí hobbit ann, agus i bpoll sa talamh ’ bhí cónaí air.

Other problems with Williams’ tripe: lán le péisteanna. Does lán le exist in Irish? Isn’t this influence from Williams’ study of other European languages? Lán de is the correct phrase. What about gan aon rud ann le n-ithe ná suí síos air? Does being a professor allow you not to repeat the le before suí síos? Williams fails to translate “oozy”.

Williams’ next paragraph is:

Bhí an doras cruinn ciorclach ar nós sleaspholl loinge, péint uaine air, agus murlán buí práis ina cheartlár. D’osclaíodh an doras isteach ar halla sorcóireach ar gheall le tollán é, tollán fíorchompordach gan deatach ar bith ann. Painéil adhmaid a bhí ar na ballaí, leacáin agus caipéad ar an urlár agus bhí cathaoireacha ann mar aon le mórán crúcaí i gcomhair hataí agus cótaí—thaitníodh cuairteoirí go mór leis an hobad.

There are numerous problems here, the most glaring of which is the use of the past habitual: d’osclaíodh an doras ar halla. The past habitual (gnáthchaite) is used in Irish for repeated action in the past. It is not a full equivalent of the French imperfect (neamhfhuirithe). Let us look at this paragraph from PUL’s Eisirt (p20), the spelling of which I have modernised:

Ach nuair a thosnaigh Eisirt ar ghníomharthaibh gaile agus gaisce Iúbhdáin do mholadh, agus gníomhartha a laochra a bhí féna smacht, agus ar an léirscrios a dheinidís ar namhaid i gcogadh agus i gcruachómhrac do mholadh, ar chuma ’nar dhó’ le duine gurbh fhathaigh mhóra iad go léir, is amhlaidh a bhí Feargus agus an chuideachta go léir i riocht dul i laige le neart suilt agus gáirí. Nuair a bhíodh Eisirt dhá ínsint sa dán conas mar a deintí na cathanna móra do throid, do léimeadh sé ’na sheasamh agus shiúladh sé anonn ’s anall ar an mbórd, agus faor ar a ghuth agus tine chreasa ag teacht as a shúilibh, fé mar a bheadh sé i lár catha éigin agus namhaid chróga aige dá leagadh in aghaidh gach focail dá labhradh sé. Tríd an sult go leir dóibh ní maith a bhíodh ’ fhios ag an gcuideachtain ceocu ba cheart dóibh sult a dhéanamh de nú eagla ’ bheith acu roimis nuair a chídís an rabhartha feirg sin ag teacht air.

Eisirt has numerous passages that illustrate the use of the past habitual. The tense is used to indicate repeated actions in the past. It seems that it is often possible to use the preterite instead (e.g. nuair a bhí Eisirt dhá insint sa dán), and that use of the past habitual therefore adds an additional layer of nuance, accounting for its relatively rare occurrence in good Irish literature. In any case, it is the usage of people like PUL that Nicholas Williams needs to make a study of in order to embark on translations that require deft tense usage. I do not know if Williams could argue that his studies of Old Irish would justify the past habitual in this passage of the Hobbit, but, be that as it may, modern Irish is a separate language, and it is the usages of the strong native speakers that must set the tone for learners such as Williams.

Leaving aside the fact that doors do not open themselves in Irishd’osclaíodh an doras is absurd, unless the door sprouted a hand and opened itself—there is no continual action here. The door just gave onto a hall; it didn’t continually or repeatedly give onto a hall. The correct Irish would be do chuaigh an doras isteach i halla. Compare do bhí an tigh anso: there would be no need for the past habitual in such a sentence (do bhíodh an tigh anso, “the house kept on being here”). There are other issues with his translation. Péint uaine air ignores the fact that uaithne (to give the correct spelling) is an unnatural green anyway, and so dath uaithne is sufficient. Sorchóíreach seems an odd word. Brat is fine for “carpet”, without reaching for caipéad. No translation for “polished” is given in this translation either. Thaitníodh cuairteoirí leis is also confused: the point is not that the hobbit liked visitors (even if that is the literal way such sentences are phrased in English), but that he liked receiving visitors; he liked it when they visited him. Róchruínn means “perfectly round”, and so it is not necessary to say cruinn ciorclach. Can a tunnel be fíorchompordach? Can you sit on a tunnel? Fíorchluthar makes more sense to me in this context. Williams fails to translate “shiny”.

Williams then goes on to write:

Théadh an tollán ar aghaidh is ar aghaidh, ní go díreach ar fad, isteach i dtaobh an chnoic—An Cnoc, mar a thugadh gach uile duine ar feadh na mílte slí thart timpeall air—agus is iomaí doras cruinn a d’osclaíodh amach ón tollán, ar thaobh amháin ar dtús agus ansin ar an taobh eile.

Once again, we have the problem with Williams’ misunderstanding of the past habitual, with théadh here. I’m not sure if mílte slí is found in the Gaeltacht. The sources I use have mílte de shlí or mílte ’ shlí. I’m not sure if iomaí is found anywhere in the Gaeltacht.

My translation of these paragraphs is as follows:

Do bhí hobbit ann, agus i bpoll sa talamh ’ bhí cónaí air. Níor rud gránna, s’lach, fliuch an poll san, áfaigh, lán de ghiotaíbh de phiastaíbh, agus lán de bhalaithe mhúscánta. Ní lú ná ’ bhí sé t’rim, lom, gainmheach, gan ao’ rud ann le n-ithe ná le suí air. Poll hobbit dob ea é, agus mar sin bhí ana-chúmpórd ann.

Do bhí an doras róchruínn ar nós sleaspholl luinge, agus dath uaithne air, agus murlán glasta buí práis ’na cheartlár. Do thug an doras isteach i halla thu, halla ar dhéanamh feadáin mar thollán, tollán fíorchluthar gan deatach ann. Do bhí cláracha adhmaid ar na fallaíbh, agus leacáin agus brat ar an úrlár. Agus do bhí cathaoireacha snasta ann, agus a lán lán bacán i gcómhair hataí agus casóga—mar do thaithn sé go mór leis an hobbit nuair do tánathas ar chuaird chuige. Do lúb an tollán ar aghaidh is ar aghaidh, ní go díreach ar fad, isteach i gcliathán an chnuic–An Cnuc, mar a thugadh gach éinne ar feadh na mílte ’ shlí mórthímpall air– agus is mó doras cruínn beag ’ tháinig amach uaidh ar thaobh amháin de ar dtúis agus ansan ar an dtaobh eile.

This translation does not move too far away from Williams’, but other phrases suggested to me that could be integrated into a translation of this passage include:

  • is ann a bhí an cúmpórd le fáil
  • halla de dhéanamh chruínn fé mar a bheadh tollán ann
  • lean an tollán cas ar aghaidh píosa maith, ach ní go díreach i dtreó thaobh an chnuic
  • cnuc a bhí breac le dóirsibh beaga

I’m not an experienced translator, and so there are undoubtedly many improvements that could be made to my translation, but in any case An Hobad is not in good Irish, and should be pulped. Why is it that any old crap will do when it comes to Irish?

9

Historic Archive

After years of transcribing files and providing commentary on Irish vocabulary, a significant body of material has been collected here. No more information will be put by me in to the public domain, but the historic archive will remain here as long as WordPress blogs are free of charge.

I’ve decided to move on to other hobbies after enduring years of personal attacks by Irish people who don’t like English people and don’t approve of someone learning a Gaeltacht dialect. Unfortunately, that is virtually everyone in the online Irish-learning world.

I have been told by several kind people that Irish people in general are quite different, and in my view the Irish-language community are highly unrepresentative. I will try to hold onto that thought and reflect on the years of enjoyment I have had learning Cork Irish.

0

Aithris ar Chríost I:XXV

CAIBIDEAL A CÚIG IS FICHE

ÁR MBEATHA AR FAD DO LEASÚ DÁIRÍRIBH.

Bí go haireach agus go dúthrachtach i seirbhís Dé, agus fiafraigh díot féin go minic cad a thug anso isteach thu, agus cad chuige gur thréigis an saol.
Nách chun maireachtaint do Dhia a dheinis é, agus chun bheith it dhuine sprideálta?

Dein dícheall, dá bhrí sin, ar bheith chómh maith agus is féidir duit bheith, mar ní fada go bhfaighir luacht do shaothair. Ansan ní bheidh dólás ná eagla le teacht id ghaobhar a thuilleadh.

Déanfair roinnt bheag saothair anois, agus ansan beidh suaimhneas breá fada agat, agus aoibhneas síoraí.

Má bhíonn tusa dílis dúthrachtach san obair, ní baol ná go mbeidh Dia dílis, agus fial, sa chúiteamh.

Bíodh do mhuinín go láidir agat go mbéarfair bua; ach ná dein deimhin ar fad de, le heagla go dtiocfadh díomhaointeas ort agus mór-is-fiú.

2. Bhí duine ann agus bhíodh sé go minic i bpráinn agus i mbuairt aigne go mór, a mhuinín as Dia aige agus ansan scannradh air le heagla go mb’fhéidir ná leanfadh sé dílis do Dhia i gcónaí. Lá agus an buaireamh ana-dhian air do leog sé é féin ar a ghlúinibh ar aghaidh altórach áirithe. “Ó!” ar seisean, in’ aigne, “dá mbeadh ’ fhios agam go leanfainn dílis!” Lena línn sin do mhothaigh sé an freagra ó Dhia istigh ’na chroí: “Agus dá mbeadh an fios san agat cad a dhéanfá? Dein anois an rud a dhéanfá an uair sin agus beidh an scéal go maith agat.”

Tháinig sólás agus suaimhneas ar a aigne láithreach. Chuir sé a thoil le toil Dé, agus d’imigh an buaireamh. Chuir sé suas de bheith ag cuardach féachaint cad a bhí le himeacht air féin, agus ní raibh uaidh feasta ach ’ fhios a bheith aige cad ba mhó ba thoil le Dia, agus conas a chuirfeadh sé toil Dé chun cínn i dtosach agus i ndeireadh gach dei-ghnímh.

3. Bíodh do mhuinín à Dia agat, adeir an Fáidh, agus dein an mhaith, agus cónaigh ar an dtalamh agus cothóidh a shaibhreas tu.

Tá aon ní amháin a chimeádann a lán daoine siar ó leas a n-anama ’ dhéanamh. Is é ní é ná an obair a bheith, dar leó, róchruaidh, nú an cath a bheith ródhian.

Agus ansan, an mhuíntir a thugann a n-aghaidh gan staonadh ar chruatan na hoibre, agus a dheineann dícheall ar an lámh uachtair ’ fháil ar gach ní atá ’na gcoinnibh, sin iad is feárr a dheineann leas a n-anama.

Mar, nuair a gheibheann duine an lámh uachtair air féin agus nuair a smachtaíonn sé é féin, sin é uair is feárr a dheineann sé leas a anama agus is mó a thuilleann sé grásta ó Dhia.

4. Ach is mó a bhíonn ag duine ná mar a bhíonn ag duine eile le smachtú agus le cur fé chois.

Ach an té a bheidh dícheallach, dúthrachtach, bíodh go bhfuil mórán drochmhianta aige le smachtú, déanfaidh sé an bheart níos feárr, agus raghaidh sé ar aghaidh i mbeannaitheacht níos tiúbha, ná duine eile ná fuil na drochmhianta san aige, ach atá ríghin, mairbhiteach, i ngnó a anama.

Tá dhá ní a chabhraíonn go mór chun leasa anama; tarrac siar go neartmhar ón ndrochní go bhfuil duine tugtha dhò ó dhúchas, agus ansan, an mhaith atá in easnamh orainn do shaothrú go dícheallach.

Níor mhiste dhuit, leis, aire ’ thabhairt don ní seo. An locht a chíonn tú sa bhfear thall agus a chuireann seirithean ort, féach a’ bhfuil sé ionat féin, agus leighis ionat féin é.

5. Ansan, bain leas t’anama as gach aon rud. Má chíonn tú tréithe maithe sa bhfear thall, saothraigh ionat féin iad ar do dhícheall. Ach má chíonn tú drochthréith, seachain aithris ar an ndrochthréith. Má dheinis cheana an aithris sin seachain í feasta.

Fé mar atá do shúilse ar chách, bíodh ’ fhios agat go bhfuil súil chách ort.

Ó, nách aoibhinn, aiteasach an rud bráithre ’ dh’fheiscint diaga, débhóideach, dea-iompair, úmhal don riail! Nách dúbhach agus nách dobrónach an rud iad a dh’fheiscint ag siúl go neamhrialta, agus ná deinid siad an obair a thug isteach anso iad!

Nách díobhálach an rud faillí a thabhairt i ngnó ár ngairme féin, agus ár n-aigne ’ thabhairt do rud ná baineann linn!

6. Cuímhnigh ar an ní a chuiris rómhat, agus leog do shúil ar íomhá an tSlánaitheóra ar an gCrois Chéasta.

Ní hiúnadh náire ’ bheith ort nuair ’ fhéachann tú ar bheatha Íosa Críost. Níor dheinis dícheall fós ar aithris níos feárr a dhéanamh air, bíodh gur fada i ngnó Dé thu.

An manach a thugann mar bhéas dò féin taithí ’ dhéanamh de bheith dhá oibriú féin i mbeatha rónaofa agus i bPáis an Tiarna, gheóbhaidh sé ann go flúirseach na nithe a bheidh riachtanach dò, nú ag teastabháil uaidh, agus ní gá dhò dul lasmu’ d’Íosa chun aon ní níos feárr do lorg.

Ó, dá dtagadh an Slánaitheóir, ar a Chrois Chéasta, isteach ’nár gcroí, nách tapaidh a bheadh ár ndóthain léinn againn!

7. Glacann an manach imníoch gach ní a hórdaíthear dò, agus cuireann sé suas leis.

Ní bhíonn ach buaireamh ar muin buairimh ag an manach faillitheach, patuar, agus guais ag brú air ón uile thaobh. Tá sé gan sólás istigh, agus níl ceadaithe dhò sólás do lorg lasmu’.

An manach ná maireann fé smacht is baol dò aimhleas mór.

An té a bheidh a d’iarraidh suaimhnis agus a d’iarraidh dul ón riail beidh sé i gcónaí i dtrioblóid. Beidh rud éigin i gcónaí ag cur feirge air.

81. Conas a mhairid na manaigh eile seo go léir atá dúnta isteach fé smacht daingean? Is annamh a théid siad amach. Mairid siad go huaigneach. Ní fónta é a mbia. Bíonn éadach garbh orthu. Deinid siad a lán oibre. Ní labhraid siad puínn. Ní chodlaid siad puínn. Éiríd siad moch. Deinid siad úrnaithe fada. Léid siad a lán. Agus cuirid siad an uile shaghas smachta orthu féin.

Féach na Cartúisínigh, agus na Cistersínigh, agus manaigh agus mná rialta eile, mórán acu, conas mar a dh’éiríd siad gach aon oíche chun cantainne salm a dhéanamh chun an Tiarna.

Ba náireach an bheart duitse, dá bhrí sin, bheith annleisciúil san obair bheannaithe, agus na daoine naofa san go léir ag moladh Dé le fonn.

9. Ó, nách trua aon ní eile ’ bheith le déanamh againn ach bheith ag moladh an Tiarna Dia ónár gcroí agus ónár mbéal go hiomlán!

Ó, dá mba nár ghá dhuit choíche ithe ná ól ná codladh ’ dhéanamh, ach neart a bheith dhuit ar bheith i gcónaí ag moladh Dé, ach amháin nuair a bheadh gnó sprideálta nú foghlaim agat le déanamh; nách aoibhinn a bheadh an saol agat seochas mar atá anois, nuair atá ort riachtanaisí líonmhara an chuirp d’fhriothálamh.

Is trua gan na riachtanaisí sin tógtha uainn i dtreó ná beadh orainn a thógaint ach bia an anama, an bia ná blaisimíd ach go ró-annamh.

10. Nuair a bhíonn duine i dtreó ná bíonn aon bheann aige ar aon ní cruthaithe seochas a chéile, ansan is ea ’ thosnaíonn sé ar bheann a bheith i gceart aige ar Dhia. Ansan, leis, is ea ’ bheidh sé lántsásta le pé rud a thitfidh amach.

An uair sin ní chuirfidh flúirse áthas air, ná ní chuirfidh gannchúise míshásamh air, mar fágfaidh sé é féin agus gach ní eile fé Dhia ar fad, le lánmhuinín, mar is é Dia a chuid ’en tsaol. Mar ní théann aon rud chun báis ná ar neamhní ó Dhia, óir tá gach ní beó dhò, ag déanamh a thoile ar leagadh súl, gan ríghneas.

11. Cuímhnigh i gcónaí ar an bhfoircheann, agus ar conas mar ná filleann an aimsir a cailltear.

Níl an fhíoraontacht le fáil agat gan imníomh agus aireachas.

Má thosnaíonn tú ar bheith patuar tosnóir ar bheith go holc.

Ach má dheineann tú dícheall ar bheith imníoch tiocfaidh suaimhneas mór ort, agus ní mhothóir aon chruadas san obair, mar beidh grásta Dé agat agus grá don mhaith.

An té atá dúthrachtach, imníoch, tá sé ollamh do pé rud a thiocfaidh air.

Is mó de ghníomh cur i gcoinnibh drochmhian agus dúáilcí ná allas mór a chur díot ag déanamh oibre.

An té ná seachnóidh na peacaí beaga titfidh sé, i ndiaidh ar ndiaidh, in sna peacaíbh móra.

Beidh áthas ort i gcónaí um thráthnóna má bhíonn an lá caite go tairbheach agat.

Bí ag faire ort féin. Bí ad spriocadh féin. Bí ad chómhairliú féin. Pé rud a dhéanfaidh éinne eile ná tabhair faillí ionat féin.

Le bheith dian ort féin is ea ’ dhéanfair leas t’anama. Amen.

Foclóirín

agus ansan: “nevertheless”.
aimhleas: “disadvantage, mischief”, pronounced /ailʹəs/.
aiteasach: “delightful”.
altóir: “altar”, with altórach in the genitive singular where GCh has altóra.
annleisciúil: “reluctant, indolent, unwilling”, or aimhleisciúil in GCh. Pronounced /aunlʹe’ʃkʹu:lʹ/.
beann: “regard”. Beann a bheith agat ar rud, “to have regard for something”.
beart: “move, deed, act”, which is feminine here, but masculine in the GCh.
cách: “everyone”.
cantainn: “chanting”, or cantain in GCh. The LS version of Aithris shows the pronunciation to be /kɑntiŋʹ/, with no diphthong in the first syllable, possibly because this is a loanword.
Cartúisíneach: “Carthusianmonk”, or Cartúiseach in GCh.
cath: “battle”. The two meanings of the word cath are not well-distinguished in Irish.
Cistersíneach: “Cistercian monk”, or Cistéirseach in GCh.
cónaím, cónaí: “to dwell”.
crois: “cross”, or cros in GCh. The historical dative usually replaces the nominative in PUL’s Irish, especially in the phrase crois chéasta, “crucifix” (cf. cros mhór sholasmhar in the section on the cross of Constantine in PUL’s Lúcián and an chruis chéasta in the chapter Íbirt ag Abraham in PUL’s Sgéalaidheachta as an mBíobla Naomhtha). The spelling in the original here was crois, with /kroʃ/ indicated in the LS version of Aithris, but other LS editions, such as that of PUL’s An Choróinn Mhuire, indicate /kriʃ/.
cruadas: “hardness”, or cruas in the GC. PUL stated that a clear d was pronounced in this word: /kruədəs/ (Notes on Irish Words and Usages, p30).
cuid: “share”. Mo chuid en tsaol, “everything to me”, literally “my share of the world”.
cuirim, cur: “to put”. Cur suas de rud, “to give up, cease doing something”, spelt cur suas do rud in the original. Cur suas le rud, “to put up with something”.
dea-iompar: “good conduct”, pronounced /dʹa-uːmpər/. CFBB shows that some speakers inserted an h into such words (see under dea-eólas), /dʹa-huːmpər/. The genitive, dea-iompair, is used as an adjective meaning “well-behaved”.
dei-ghníomh: “good deed”.
dícheall: “one’s best efforts”. Pronounced /dʹiːhəl/. Used with and without the possessive adjective: dein dícheall or dein do dhícheall (ar rud a dhéanamh), “endeavour, do your best”.
díobhálach: “harmful”.
díomhaointeas: “idleness”.
dobrónach: “afflicted; grievous”.
drochní: “something evil”, pronounced /dro-ni:/.
drochthréith: “evil trait or quality”, pronounced /dro-hrʹe:h/.
dúbhach: “dismal, melancholy, sorrowful”, pronounced /du:x/.
dúchas: “innate quality”. Ó dhúchas, “by natural inclination” in I:XXV here.
fial: “liberal, generous”.
flúirse: “abundance, plenty”.
foircheann: “end”, or foirceann in GCh, pronounced /forʹihən/.
friothálaim, friothálamh: “to serve, attend”, or friothálaim, friotháil in GCh.Riachtanaisí an chuirp d’fhriothálamh, “to attend to bodily needs”.
gairm: “calling, vocation”, pronounced /gɑrʹimʹ/.
gannchúise: “penury, scarcity”, or gannchúis in GCh. Pronounced /gɑnə’xu:ʃi/.
gaobhar: “nearness, proximity”, pronounced /ge:r/. This was spelt gaor in the original, but the accepted spelling yields the appropriate pronunciation.
imím, imeacht: “to go, go away”. Often with no sense of ‘going away’, and therefore just a synonym of dul. Rud a dh’imeacht ort, “for something to befall you”. Note that the participle, imithe, is stressed on the second syllable: /i’mʹihi/.
imníoch: “anxious”, but also “diligent, attentive”. Pronounced /imʹ’nʹi:x/, although I would like to check for an epenthetic vowel.
imníomh: “anxiety, diligence, care, concern, vigilance”. Note that Ó Dónaill’s dictionary crossreferences imshníomh, which it gives there with medial sh, to imní, which is also used in WM Irish. The pronunciation shown in the LS version of Aithris is /imʹ’nʹi:v/; I need to check whether there should be an epenthetic vowel.
íomhá: “image”, pronounced /i:’vɑ:/.
iúnadh: “wonder, surprise”, or ionadh in GCh. Pronounced /u:nə/. This word slenderises the n of the article: an iúnadh, /inʹ uːnə/ (see CFBB, p270). Iúnadh is consistently feminine in PUL’s works, but feminine in GCh. Ní hiúnadh é, “no wonder”.
lántsásta: “fully satisfied”, or lánsásta in GCh.
leagaim, leagadh: “to lay down”, or leagaim, leagan in GCh. Ar leagadh (na) súl, “in a twinkling”.
leasaím, leasú: “to polish”. Do bheatha leasú, “to turn over a new leaf, make positive changes in your life”.
línn: “period”, or linn in GCh. Note the long vowel here, /lʹi:ŋʹ/, whereas linn, “with us”, has a short vowel, /lʹiŋʹ/.
muin: “back and shoulders”. Buaireamh ar muin buairimh, “trouble on top of trouble”.
neamhní: “nothing”, pronounced /nʹav’nʹi:/. Dul ar neamhní, “to come to nothing, to naught”.
neamhrialta: “irregular”. Pronounced /nʹa-riəlhə/.
oibrím, oibriú: “to work, operate”. Pronounced /ebʹi’rʹi:mʹ, ebʹi’rʹu:/. CFBB indicates that ag oibriú is generally /igʹ ebʹi’rʹu:/, although /əg obʹi’rʹu:/ is also found. Tu féin a dh’oibriú, “to apply yourself” in some regard.
páis: “passion”, especially the Passion of Christ.
práinn: “hurry, urgency”. I bpráinn, “in trepidation”.
salm: “psalm”, pronounced /sɑləm/.
teastaíonn, teastabháil: “to be wanted or needed”, or teastaíonn, teastáil in GCh. The bh may be pronounced in WM Irish: /tʹas’tɑ:lʹ~tʹastə’vɑ:lʹ/. Used impersonally with ó: rud a theastaíonn uaidh, “something he wants/needs”.
tiubh: “quick”, with the comparative tiúbha, pronounced /tʹuv, tʹu:/. The comparative would be tibhe in GCh.
treó: “way”, but also “state, condition”. Bheith i dtreó go, “to have reached such a state/condition (that)”.

1This section doesn’t correspond to anything in the English version.