0

Ó Donnchú an Ghleanna: Audio

Nóirín Ní Shúilleabháin kindly agreed to read Ó Donnchú an Ghleanna for me onto MP3. Download the MP3 here.

Ó DONACHÚ AN GHLEANNA

Tá tamall muar ó shin nuair a chónaig Ó Donachú an Ghleanna
i n-áit i n-aice Chíll Átha, agus ‘na theannta san do bhí talúintí eile
aige tímpal Chíll Áirne, i n-áit éigint i n-aice na loiche.  Fear singil
a b’ea é, gan pósa, agus bhíodh seó daoine ag obair aige.  Do ráinig
uair éigint ná raibh aon stíobhard aige, agus do chuir sé amach fógra
a’ lorg stíobhaird.  Do tháinig chuige ceamalach buachalla, agus
duairt: “Féatadsa pé rud a oirfig dhuit a dhéanamh,” aduairt sé,
“agus tá fios mo ghnótha go maith agam.”

Continue reading

0

Móirín: Audio

Ruth Ní Riada kindly agreed to read Móirín for me onto MP3. Download the MP3 here.

MÓIRÍN

Tráth éigint do ráinig go raibh duine uasal ana-tháchtmhar ann. Do bhí so pósta, agus ar nóin, do b’uiriste dho é mar do bhí an saibhreas go léir aige. Fuair sé bean ana-bhreá, agus t’réis tamaill do buaileag breoite an bhean agus níor bh’fhada i n-aochor a bhí sí breoite nuair a cailleag í. Do bhí an bhuairt go léir ‘na diaig, agus ní raibh ‘na diaig ach éinne amháin cluinne – gearráchaille beag arna dtugaidís Móirín.

Sea. Ní raibh ach an t-athair agus Móirín chun féachaint ir ndiaig gnótha, agus ní raibh aon chiall ag Móirín: bhí sí ana-óg. Bhí an t-athair ana-bhaoch di, agus t’réis tamaill, roint bhlianta t’réis na máthar a bheith curtha, an deamhan blúire dhe ná gur phós airís. Thug sé leis leasmháthair ar Mhóirín bhocht.

B’shin mar a bhí, agus do bhí an leasmháthair ana-chruaig uirthi. Ní muar go leogadh sí dhi puínn d’aon éadach fónta a chuir uímpi agus choiníodh sí sáite sa luaith í frumhór na haimsire. Ní raibh fhios ag an athair go rabhthas chó dian san i n-aochor uirthi; agus doráinig go raibh iníon ag an leasmháthair, agus nuair a tháinig an iníon so chútha ba lú ná san an meas a bhí fanta ar Mhóirín. Bheadh a’ scéal go hana-mhaith dá bhféadaithí deire a chuir le Móirín, ach ní leóthadh an leasmháthair labhairt ar a lithéid seo. Bhí an t-athair ceanúil go maith uirthi, agus ní raibh fhios aige i n-aochor an dro-húsáid a bhí ag an leasmháthair á thúirt di.

Do bhí an leasmháthair chó dian uirthi nuair a aosaig a hiníon féin is go gcathadh sí gach aon rud a dhéanamh, agus ní iarradh sí ar a hiníon féin aon bhlúire a dhéanamh.

T’réis bás máthar Mhóirín, nuair a aosa sí suas agus do tiospeánag di cá raibh a máthair curtha, is beag lá ná go dtéadh sí go dtí an reilig. Pé áit go raibh uaig na máthar, thugadh sí ana-thamall ann, a’ gol; agus do bhí cnâ tímpal na hua. Do thóg sí chúithi na cnâ – shíl sí gur bh’iad cnâ na máthar iad, agus b’fhéidir nár bh’iad: cuid acu, áfaig – chuir sí chúithi isteach ‘na haprún iad, agus d’fhanadh sí ansúd anuas ar an uaig, a’ gol, agus na cnâ ‘na haprún aici.

Lá éigint dá raibh sí ann, do bhí na cnâ ‘na haprún aici agus í a’ gol, agus nuair oscail sí an t-aprún, i n-irnead na gcnámh a bheith ann ‘sé an rud a bhí ann ná caitín deas dubh. Do tháinig eagla uirthi, agus leis sin do labhair an cat léi:

“Ná bíodh aon eagla ort,” aduairt sé. “Tá leasmháthair ort agus í go holc agat, agus geó tusa an ceannsmách uirthi sin mar beadsa a’ cabhrú leat i gcónaí. Ní imeoig éinní ort i ganfhios dom, agus be’ mé i n-aonacht leat aon uair is maith leat.”

Bhí so go maith agus chuaig sí abhaile, agus má chuaig do bhí an dro-mheas céanna sa bhaile uirthi ag an leasmháthair agus ag an leas-ndrifír. I gcionn tamaill, do dhin an leasmháthair amach gur mhaith a’ rud deire a chuir léi ar fad, agus lá éigint duairt sí le Móirín go raghaidís ag aeríocht nú a’ siúlóid i n-áit éigint. D’imig Móirín léi, agus b’é an áit gur chuaig an leasmháthair nsátieach i gcoíll. Do bhí dro-hainm ar a’ gcoíll seo go mbíodh robálaithe i gcónaí inti, agus do bhíodar a’ gabháil tríthi nuair a léim chútha na robálaithe. D’éilíodar a gcuid airgid, agus duairt an leasmháthair: “Tá úr ndóthain airgid agamsa le túirt díbh,” aduairt sí, “ach caithfi sibh gnó áirirthe a dhéanamh dom.”

“Caidé seo?” aduairt na robálaithe.

“An gearrá chaille beag so a bhreith libh agus í chuir chun báis!”

“Déanfam é sin,” aduaradar, “ach túir duinn an t-airgead.”

Do thug sí dhóibh muarchuid airgid. Do scaoil sí leo Móirín, agus d’fhíll sí féin abhaile.

B’shin mar a bhí. Níor thug an t-athair fé ndeara go raibh Móirín imithe i n-aobhal ar feag roint laethanta, agus nuair fhiafra sé don leasmháthair cá raibh Móirín duairt sí ná feadair sí – gu’ dócha go raibh sí dultha i n-áit éigint is go mbeadh sí thar n-airs ir gcionn roint laethanta.

D’fhan an scéal mar sin, agus do thóg na robálaithe leo Móirín – gearráchaille ana-dheas a b’ea í. Bhí a gcuid airgid fáltha acu, agus dá olcas iad níor mhaith leo an gearráchaille a chuir chun báis. “Ní chuirfeam,” aduaradar, “chun báis i n-aochor tu, ná bíodh aon eagla ort; agus ní lú ná mar fhéataimís tu leogaint abhaile féna géin siúd.”

D’inis Móirín dóibh gur leasmháthair í, agus an cor a bhí aici fáltha uaithi. Do riugadar leo tríd a’ gcoíll í chun gur thánadar mar a raibh seana-thigín. Chuireadar ansan isteach í. “Fan ansan anois,” aduaradar, “agus ní gheóir bás i n-aochor ann, mar má fhéadaimíd-ne bia a fháil i n-aobhal tiocfaimíd chút anois is airís le rud éigint íosfa tú.” B’shin mar a bhí. Dhúnadar doras uirthi agus d’fhágadar istig í.

Thosnaig Móirín ar ghol nuair a chonaic sí an treo ‘na raibh sí, agus ba ghairid di a’ gol nuair a tháinig an caitín dubh a’ triall uirthir agus do labhair léi airís:

“Airiú,” ar sisean, “ná bíodh aon eagla ort, agus is olc a’ cleas athá imeartha ag an leasmháthair ort, ach ní eireoig léi. Fan mar a bhfuil agat anois,” aduairt sé. “Ní fhágfadsa tart ná ocras ort, agus bí baoch don mhuíntir a chuir anso isteach tu mar ní raibh a bhac orthu san tu mharú, agus bhí a gcuid airgid fáltha acu chun a dhéanta, ach ná téir a theille fé dhéin na leasmháthar.”

B’shin mar a bhí. D’fhan sí anso sa bhotháinín. Bhíodh an cat a, teacht chúithi go mion agus go minic. Ní raibh aon easpa bíg uirthi. Thugadh sé fuíollach chúithi.

Do ráinig go raibh aonach muar sa tsráid – ana-mhuar, agus bhí frumhór bliana túrtha anso sa bhotháinín ag Móirín uim an am so. An lá a bhí an t-aonach le bheith ann do tháinig chúithi an cat dubh. “Sea anois,” aduairt a’ cat: “faig ullamh tu féin agus caithfir dul go dtí an t-aonach.”

“Airiú, ní raghad,” aduairt sí, “ná ní fhéatainn é.”

“Féatair go maith,” aduairt sí, “mar cuirfeadsa i dtreo thu chun dul ann.” B’shin mar a bhí.

“Tair liom amach anso anois,” arsan cat. Chuaig sí amach i n-aonacht leis. “Féach: beir ar a’ mbrobh luachra san agus stath é.” Do dhin, agus chó luath is riug sí ar a’ mbrobh agus do staith sí é do dhinan chluith éadaig de ba bhreátha a cuireag ar mhnaoi riamh – cluith ar dhath an airgid bháin. “Féach anois,” aduairt sí: “stath an brobh eile sin is giorra dho.” Do stath, agus do dhin an gillín capaill ba dheise gur fhéach duine riamh air don bhrobh luachra chó luath is do staith sí é.

“Cuir umut an chluith anois,” aduairt sí le Móirín. Do chuir, agus nuair a bhí an chluith uímpi níl aon bhaol ná gur fhéach sí go gleoite.

“Tair anáirde ar do chapall anois.” Tháinig. “Imig ort,” aduairt sí, “agus túir cúrsa an aonaig anáirde ar do chapall. Ní gá dhuit dul chun cainte le héinne, agus nuair a bheig roint chúrsaí túrtha agat ar fuaid an aonaig túir t’aghaig anso airís chúmsa ar a’ mbaile.”

B’shin mar a bhí, agus chuaig sí go dtí an t-aonach. Do bhí an t-aonach go léir a’ féachaint uirthi, a’ féachaint ar a’ gcluith a bhí uirthi, agus ar a’ gcapall le breáthacht a bhí aici, i dteannta gur fhéach sí féin ana-dheas.

Do bhí duine uasal ar an aonach. B’é bhíodh mar bhun leis an aonach so go minic, agus bhí sé anáirde ar a chapall féin, a’ siúl ar fuaid an aonaig. Chuir sé a shúil ar a’ gcailín seo go raibh an chluith bhreá uirthi, ach má dhin, do choinnibh sí as a’ slí uaig chun gur fhág sí an t-aonach. Tháini sí abhaile agus d’inis sí an scéal don chat dubh.

“Sea. Déanfaig san a’ gnó,” aduairt a’ cat; “ach cathfa tú teille a dhéanamh fós.”

An deamhan blúire don duine uasal nuair a tháini sé abhaile- pé áit go raibh a bhaile, i n-aice ‘n aonaig – ní fhéatadh sé piuc a dhéanamh ach a’ caint ar a’ gcailínbreá a chonaic sé, agus an chluith éadaig agus an capall le breáthacht a bhí aici.

Do bhí an scéal ar fuaid na dútha mar gheall ar a’ mnaoi a bhí ar fuaid an aonaig – ná raibh aon bhean eile ba dheise ná í ná ba bhreátha cluith éadaigh ná capall.

Sea. Nuair a tháinig an chéad lá aonaig eile: “Caithfir dul ann airís,” aduairt an cat dubh le Móirín.

“Cad tá agam le déanamh anois ann?” aduairt sí.

“Déanfair an rud céanna airís,” arsan cat. “Tair liom amach airís,” arsan cat. Chuaig Móirín amach i n-aonacht leis. “Sea anois,” arsan cat: “beir ar an mbrobh luachra san agus stath é.” Do dhin, agus chó luath is staith sí an brobh do dhin an chluith bhreá go léir airís de – cluith ar dhath an óir. “Stath an ceann eile is giorra dho,” aduairt sí. Do dhin, agus chó luath is staith sí é sin do dhin capall breá go léir de – atharrach dath ón gcapall a bhí an lá roimis sirn aici.

“Tair anáirde ar do chapall anois,” arsan cat. “Imig ort go dtí an t-aonach, agus beig an duine uasal úd a’ féachaint it dhiaig níos géire ná bhí an lá cheana, agus b’fhéidir go raghadh sé chun cainte leat. Raghaig má fhaigheann sé aon fhaill i n-aochor air, agus mar sin féin ná fan chun aon chainte leis, d’aon bhrí, ach cuir díot amach as an aonach nuair a bheig roint chúrsaí túrtha agat.”

As go brách léi, agus isteach i bpáirc an aonaig. Do bhí an t-aonach go léir a’ féachaint uirthi. Ní raibh aon tsaghas ruda eile ann a bhuafadh uirthi le scléip agus le breáthacht. Níl aon bhaol ná gur chuir a’ duine uasal a shúil uirthi, agus má chuir níor tháini sí i n-aon chóngar dó. Do dhrid sé amach i n-aice na beárnan, nú an gheata, chun bheith roímpi amú, go mb’fhéidir go bhféatadh sé caint a dhéanamh léi, ach má bhí, do scuab sí thairis amach anáirde ar a capall gan aon mhoíll a dhéanamh. Bhí sé níos cráite ná riamh, ‘olcas a leog sé uaig í.

Chuaig Móirín abhaile a’ triall ar a’ gcat dubh agus d’inis sí cúrsa an lae dho.

“Tá go maith,” arsan cat. “Eireoirg leat go maith fós.”

Anois, níor bh’fhada i n-aochor go raibh aonach eile curtha ar bun ag an nduine uasal d’aon ghnó chun go bhficfeadh sé airís í, nú féachaint a’ dtiocfadh sí. Do bhí an scéal rite fada agus gairid, agus do bhí aidhm ag an leasdrifír ar an nduine uasal céanna so – í a’ faire ar é phósa, b’fhéidir. Cailín ana-bhreá do b’ea í sirn. Sea. An deamhan blúire dhi sin ná gur shocraig suas í féin i gcóir an chéad aonaig eile. Chuir sí uímpi pé cluith a b’fheárr fhéad sí náil, agus fuair sí ana-ghillín capaill, ach ní raibh aon bhreith ag an éadach ná ag an gcapall ar na nithe bhíodh ag Móirín.

Nuair a tháinig maidean an aonaig seo an cat dubh airís agus do thosna sé ar Mhóirín, go gcathfadh sí dul go dtí an t-aonach. B’éigint di.

“Tairr liom amach airís,” aduairt a’ cat. Chuadar amach. Do thiospeáin an cat dubh di brobh luachra. “Stath é sin,” ar sise. Do stath, agus chó luath is do staith sí an brobh do dhin cluith bhreá go léir don bhrobh – fiain níba bhreátha ná aon chluith a bhí curtha uímpi roimis sin, ar dhath an bhogha leacha. “Stath brobh eile,” aduairt an cat. Do dhin, agus do dhin capall breá don bhrobh so.

“Sea anois,” aduairt an cat, “tair anáirde ar do chapall, agus túir cúrsa an aonaig fé mar a dhintá i gcónaí.”

Do tháinig, agus níor stad sí chun go raibh sí istig ar an aonach. Do bhí an duine uasal ann agus a shúil anáirde féachaint a’ bhfic- feadh sé í. Ach do chonaic sé cailín anáirde ar chapall agus ana- chluith bhreá éadaig uirthi. B’í seo leasdriofúr Mhóirín. Do chuaig sé chun cainte léi, agus an fhaid a bhíodar a’ caint an deamhan blúire do Mhóirín ná gur bhuairl thórsa agus í a’ faire ar bheith a’ teacht abhaile. Do bhuail an duine uasal a chapall nuair a chonaic sé í agus amach leis chun bheith ar a’ ngeata roímpi. Do bhí chó maith, agus do thug sé scathamh ar dhul i n-acharann sa tsriain chun an chapaill a bhí aici a stop. Níor eirig leis, agus sa tsnap a thug sé cad a thúrfadh sé leis ná ceann dosna bróga a bhí ar Mhóirín. Choinnibh sé an bhróg, agus abhaile le Móirín a’ triall ar a’ gcat dubh agus gan uirthi ach aon bhróg amháin.

“Cár fhágais an bhróg eile?” arsan cat.

“A lithéid seo imig orm,” ar sise.

“Sea,” aduairt sí. “B’fhéidir nár bh’fheárr riamh é.”

Do tháinig an leasdriofúr abhaile lena capall féin, agus do bhí scáthán aici seo – scáthán draíochta. Bhíodh sé ansúd ar a’ bhfalla aici, agus do labhradh sí leis a’ scáthán so uair sa mbliain:

“A scáthán dhraíochta ar an bhfalla,” adeireadh sí, “An mise is áille anois ar talamh?”

D’fhreagradh an scáthán í, agus ‘sé an freagra a thug sé uirthi:

“Taíonn tú álainn, maith go leor, Ach is áille an cailín arna dtugaid Mór.”

Airiú, an dial! nuair airíodar go raibh Mór ‘na beathaig do dhuibh agus do ghormaig aici féin agus ag an leasmháthair. Shíleadar, ar nóin, go raibh sí sin curtha chun báis fadó ages na robálaithe.

D’imíodar láithreach a’ triall ar sheann-draoi a bhí acu agus d’fhiafraíodar de mar gheall ar Mhóirín, nú a’ raibh fhios aige ceocu beo nú marbh di.

“Tá’sa go maith,” ar sisean. “Tá’s agam go bhfuil sí ‘na beath- aig.”

“Agus ca bhfuil sí?” aduairt an leasmháthair.

“Tá sí ‘na lithéid seo do choíll,” aduairt sé, “istig i mbotháinín ann, agus gan éinne i n-aonacht léi, agus tá sí ann le fada,” aduairt sé.

“Sea,” aduairt an leasmháthair. “Cathfam í thúirt linn agus cleas éigint eile imirt uirthi.”

Chuireadar daoine isteach sa choíll a’ lorg Mhóirín agus fuarag irstig sa bhotháinín seo í. Thugadar leo í airís a’ triall ar an leas- mháthair. Do bhí fáilthe ag an athair roímpi, agus úna air cá raibh sí i gcathamh na haimsire go léir a bhí sí á baile, agus níor inis Móirín piuc dó.

Ba ghairid go raibh gairm amú ón nduine uasal so a choinnibh an bhróg: go ngeódh sé amach ar fuaid na dútha ó thig go tig, agus go raibh druím curtha aige le haon bhean a phósa go deo ach pé bean go mbeadh an bhróg so oiriúnach di. Do bhí sé amú, ag irmeacht ó thig go tig agus an bhróg aige – teipithe aon bhean a fháil go mbeadh an bhróg oiriúnach di.

Bhí sé a’ cuir de riamh is choíche chun gur tháirni sé go dtí an tig seo ‘na raibh Móirín. Do bhí an leasmháthair agus an iníon, bhí fhios acu é bheith a’ teacht, agus ba mhuar a’ t-anaithe an cor a bhí aici á thúirt dá cosa: do bhí, geall leis, na hórdóga geárrtha aici dhi féin agus scealabóga buinte dosna sála féathaint a’ bhféadfí an chos a dhéanamh oiriúnach don bhróig, i n-inead na bróige bheith oiriúnach don chois! Do thánadar ar Mhóirín agus do chuireadar i bhfolach í ‘gcóir ná ficfeadh an duine uasal í. Do chuireadar isteach fé chóthra a bhí ann í.

Sea. Tháinig an duine uasal. “Ní fheadar,” aduairt sé leis an leasdrifír, “a’ mbeadh an bhróg so oiriúnach duit?”

“Airiú, is dócha go mbeig,” aduairt sí. Shín sé chúithi an bhróg agus do thosnaig an díthal agus an chniodách a’ d’iarraig í chuir uirthi, ach níor bh’aon chabhair é – bhí sí a’ teip.

Leis sin, do bhuail isteach caitín dubh; do léim anáirde ar a’ gcóthra agus do labhair:

“Móirín, Móirín,” aduairt sé, “fé bhéal cóithrín, ‘s do riúnódh an bhróigín í gan dua!” –

nuair a chonaic sé an dua go léir a bhí ag an mnaoi eile á fháil a’ d’iarraig í chuir uímpi.

“Airiú, buail a’ seana-dhial cait sin as san!” arsan mháthair. Do buaileag, agus d’fhan sé tímpal a’ dorais, agus do bhí an bhean eile i gcónaí a’ d’iarraig go raghadh an bhróg uímpi ar chuma éigint, nuair a léim an cat anáirde ar a’ gcóthra airís:

“Móirín, Móirín,” aduairt sé, “fé bhéal cóithrín, is do riúnódh an bhróigín í gan dua!”

“Airiú, buail a’ séacala cait sin as san!” arsan tseanabhean. Cuireag as airís é, agus an deamhan blúire dhe ná gur tháinig an tríú huair, agus duairt an rud céanna.

“Canathaobh,” aduairt an mháthair leis an inín, “ná comáineann tú an doras amach an séacala cait sin?” Do comáineag, agus do dhin an duine uasal úna mhuar don chat.

“Beig fhios agam,” aduairt sé, “cad tá fén gcóthra. Ta’ brí éigint leis a’ gcat.” Thóg sé anáirde an cóthra, agus cad a bheadh ná Móirín istig fé!

“Tair amach,” aduairt sé.

“Airiú, tiocfad,” aduairt sí; “ach bhíos curtha i bhfolach ansan agem leasmháthair agus agem leasdhrifír.”

“Tair amach ar aon tslí,” aduairt sé. “Tá bróg anso agam: ca bhfios ná gur tu go mbeadh sí oiriúnach dó?”

Tháinig sí amach agus do fuair sí an bhróg. Sháig sí uímpi í, agus ba dhó le héinne déanta gur di féin a dineag an bhróg.

“Sidí do bhróg,” ar sisean, “agus is tusa mo bhean!” Do riug sé ar láimh uirthi agus thóg leis an doras amach í. D’fhág ansan an leasmháthair agus an driofúr ‘na diaig. Do riug sé leis abhaile í, agus níor bh’fhada i n-aochor chun gur pósag iad.

Do bhí an scéal mar sin t’réis an phósta chun gur ra’inig duine cluinne ann, ag Móirín – bhí mac óg aici. Sea. Do tháinig an leas- driofúr so á fiosarú. “Ba mhaith uait teacht!” aduairt an duine uasal.

“Airiú isdóin,” ar sise, “ar nóin, chaithfinn teacht: ‘sí mo dhriofúr í; agus pé cuma go rabhmair le chéile, ní buan coga na gcarad!”

An deamhan blúire dhi ná gur thug roint airgid don mhnaoi chabhartha bhí ion ach an leanbh a thúirt di féin, agus a rá gur cailleag a’ leanbh. Do thug an leanbh di – tá an donas ar an airgead chun daoine a bhoga! D’árda sí léi an leanbh; agus ní raibh tig an duine uasail seo abhfad ón bhfarraige. Bhí faill mhuar os cionn na farraige. An deamhan blúire dhi ná gur chath an leanbh isteach do bharra na fuelle, síos insa bhfarraige. Bhí an méid sin déanta aici, agus ní fheadair an duine uasal ná gur b’amhlaig a cailleag a’ leanbh. Duairt an tseanabhean chabhartha gur bh’ea, agus gur chuireadar é, agus nár cheart aon fhothram a dhéanamh mar gheall ar a lithéidí.

Airís, do ráinig duine eile cluinne ag Móirín, mac eile, agus níor dhearúid an leasdriofúr so teacht á fiosarú, mar dhea, agus do dhin sí an cleas céanna. Do bhreab sí an bhean chabhartha chun an linbh a thúirt di, agus do thug sí an úsáid chéanna ar an leanbh so. Do bhí sí ag aidhm ó uair go huair go bhféatadh sí an duine uasal a chuir i n-earraid le Móirín, agus go mb’fhéidir gur b’í féinig a bheadh aige ‘na hinead.

I gcionn tamaill airís do ráinig an tríú duine cluinne bheith ion – mac airís a bhí ann. Tháinig sí mar ba ghnáth, agus do bhreab sí an tseanabhean chabhartha bhí ann. Fuair sí an leanbh airís, agus an úsáid chéanna a thug sí don tríú duine a bhí túrtha aici don bheirt eile, lena chathamh do bharra na fuelle isteach sa bhfarraige. Nuair a bhí san déanta aici, agus Móirín dultha i bhfeabhas, tháinig sí airís.

“Táim tagaithe a’ triall ort,” aduairt sí; “caithfimíd mathamh i gceart dá chéile, agus fanfa mé i n-aonacht leat anois ar feag seacht- aine.” D’fhan chó maith, agus tráth éigint i gcathamh na seachtaine:

“Tánn tú marbh,” aduairt sí le Móirín, “ó bheith ansan istig i gcónaí agus siúlóm amach a’ féachaint tímpal orainn.” Amach leo. B’éigint do Mhóirín dul léi. Bhíodar a’ siúl fan na farraige chun gur thánadar go dtí barra na fuelle seo mar a raibh na leanaí caite le fánaig aici, agus pé faill a fuair sí ar Mhóirín do thug sí cos is lámh di is do chaith sí le fánaig na fuelle síos isa bhfarraige í.

Abhaile léi, a’ rith, agus anaithe uirthi, mar dhea. D’inis sí an scéal don duine uasal mar gheall ar Mhóirín – go raibh sí titithe do bharra na fuelle síos isa bhfarraige. Do ghluais an cuardach ar Mhóirín, agus theip í fháil thíos ná thuas.

B’shin mar a bhí, agus i gcionn tamaill ‘na dhia’ san – bhí a’ teip í theacht – an deamhan blúire don duine uasal ná gur chuínig ar phósa airís. Cé phósfadh sé ná an leasdriofúr so, agus do dhin sé amach gu’ dócha gur b’é an ceart í phósa.

Ar aon tslí, bhí sí pósta aige agus shíl sé go raibh a’ ceart déanta aige, agus ní raibh, mar do b’olc aige í. D’fhan a’ scéal mar sin tamall maith t’réis iad a bheith pósta, agus do ráinig go raibh saghas slibire buachalla aige. Bhíodh sé ag obair dó, agus thugadh sé cúrsaí fan na farraige. Lá éigint dá raibh sé a’ gabháil fan na farraige, anáirde i mbarra na fuelle seo, do chonaic sé uaig síos ar an dtráig an bhean agus leanbh ‘na hucht aici, agus beirt leanaí eile agus caitín dubh a’ plé le chéile ar fuaid na trá. Do dhin sé ana-úna dhíobh, agus nuair a tháini sé abhaile d’inis sé don duine uasal cad a bhí ficithe aige. Ach níor thug an duine uasal aon ghéille dho: níor chreid sé i n-aochor é.

D’fhan a’ scéal mar sin, agus i gcionn lae nú dhó ‘na dhia’ san do bhí an slibire seo airís fan na farraige, agus an deamhan blúire dhe ná go bhfeacaig an bhean chéanna: an leanbh ‘na hucht aici, agus an bheirt eile ar fuaid na trá – iad féin agus an caitín dubh ag imirt cleas le chéile.

Tháini sé abhaile a’ triall ar an nduine uasal: “A lithéid seo,” aduairt sé. “Tá an bhean chéanna ficithe airís iniubh agam.” D’inis sé dho go raibh leanbh ‘na hucht aici, agus beirt eile do leanaí níba threise ná san ar fuaid na trá, iad féin agus caitín dubh, ag imirt cleas lena chéile. “Agus samhlaím,” aduairt sé, “ná feaca riamh aon oidhre ar Mhóirín ach an bhean atá ann!”

An deamhan blúire don duine uasal ná gur thug saghas géille dho. “Fan anois,” aduairt sé, “agus ná téir i n-aice na trá i n-aochor aon lá eile chun go mbe’ mé féin i n-aonacht leat.”

B’shin mar a bhí, agus níor bh’fhada i n-aochor go nduairt an duine uasal leis a’ mbuachaill: “Téanam ort anois,” aduairt sé, “agus raghaimíd chó fada le barra na fuelle féachaint a’ bhficfimís an bhean so agus na páistí athá agat á rá.”

D’imíodar orthu, agus nuair a chuadar chó fada le barra na fuelle do bhí radharc acu uathu síos ar a’ dtráig, agus níor bh’fhada i n-aochor chun go bhfeacadar an bhean agus na páistí agus an caitín dubh, fé mar a bhí ínsithe ag an mbuachaill dó roimis sin. Do ghaibh an duine uasal tímpal na fuelle chun gur fhéad sé é féin a shleamhnú síos i n-áit éigint, agus an deamhan blúire dhe ná go raibh sé a’ cuir de tríd a’ dtráig, ag éaló riamh is choíche, chun go bhfuair sé greim ar a’ mnaoi, agus nuair a fuair cé bheadh aige ach Móirín!

“Airiú,” ar sisean, “an ansan athánn tú, t’réis ar dhineas do lorg díot nuair a thitis ansan anuas?”

“Is amhlaig a cathag anuas me,” aduairt sí, “agus táim anso ó shin. Níl aon dro-shaol agam,” aduairt sí, “mar tá tigín againn isteach sa bhfaill, agus ní fhágann an caitín dubh so aon easnamh orm féin ná ar an dtriúr páistí.”

“Agus ce hiad an triúr páistí?” arsan duine uasal.

“Mo thriúr mac féin,” aduairt sí, “agus do thriúr mac-sa chó maith. Sidiad na páistí a bhí agamsa, agus do dhin an bhean athá pósta agatsa anois, an leasdriofúr, do dhin sí an bhean chabhartha a bhreaba. Fuair sí na páistí uaithi, agus do chaith sí anso isteach ó bharra na fuelle iad sa bhfarraige. Ach do shaor an caitín dubh iad, agus táimíd anso ó shin.”

“Sea. Ní bheir níos sia ann,” aduairt an duine uasal. “Ragha tú abhaile anois, tu féin agus na páistí.”

“Ragham,” aduairt sí. “Níl a bhac orainn dul.”

Do thóg sé leis abhaile í féin agus an triúr páistí – bhí beirt acu eirithe ‘na ngearragharsúiníní – agus d’fhiafra sé dá mhnaoi sa bhaile – b’shidí leasdriofúr Mhóirín – ar bh’fhíor an scéal so go léir. Do bhí sí á shéana air, ach má bhí níor bh’aon chabhair di é. D’inis Móirín os a côir amach conas a dhin sí an rud go léir, agus b’éigint fios a chuir ar a’ mnaoi chabhartha. Tháini sí, agus d’inis sí sin chó maith san gur breabag í féin ag an mnaoi seo pósta anois aige – b’shidí leasdriofúr Mhóirín.

“Tá go maith,” arsan duine uasal. “Ní bhreabfa sí a theille thu; agus ní maith liom,” aduairt sé, “aon dro-húsáid a thúirt duitse” – leis a’ mnaoi chabhartha – “cé go bhfuil sé tuíllthe agat chó maith léi seo.”

Do thóg sé leis an bhean agus níor stad cos de chun gur chuaig sé go barra na fuelle. Do chaith sé uaig síos le fánaig í, agus d’fhíll abhaile. Ní bhfuarag aon radharc uirthi sin, beo ná marbh, ‘na dhia’ san.

Do cuireag scéala a’ triallara máthair go raibh sí titithe do bharra fuelle agus teip í fháil. Do tháinig an mháthair, agus d’iarr sí ar an nduine uasal agus ar Mhóirín dul léi agus an áit a thiospeáint di mar ar thit an iníon. Chuadar, agus nuair a bhí sí i mbarra na fuelle a’ féachaint uaithi síos san áit ‘nar thit sí do chath Móirín le fánaig na fuelle í, agus níor fhan sí féin ná an duine uasal le féachaint síos ‘na diaig amháin, féachaint caidé an chrích a ghaibh í. Do bág thíos an tseanabhean, agus is dócha go bhfuil míol muar nú rud éigint t’réis í dh’ithe tráth éigint riamh ó shin – í féin agus an dro- hiníon so a bhí aici.

As san amach ní bhfuarag aon radharc eile ar a’ gcaitín dubh, agus d’fhiafraig an duine uasal do Mhóirín caidé an saghas an caitín dubh.

D’inis sí an scéal go léir ó thúis deire dho, agus conas mar a bhíodh sí a’ paidireoireacht agus a’ gol ar uaig a máthar, agus gur b’shidé an chéad áit ‘nar tháinig an caitín dubh a’ triall uirthi, agus go ndineadh sé gach aon rud di as san amach, agus ná raibh aon siar ná aniar air ná gur bh’é an caitín dubh san a máthair, ach díreach cruth cait a chuir uirthi féin a’ teacht a’ triall uirthi. “Agus isé a bhí anáirde ar a’ gcóthra,” aduairt sí, “an cat dubh céanna san, an lá a chuais-se a’ triall orainn leis a’ mbróig. Ach anois, níl an cat a’ teacht ‘nár ngoire, agus is dócha ná beig aon ghnó againn don chat as so amach. Tá an saol go seascair againn, agus caithfi sé bheith amhlaig nuair athá deire lem leasmháthair agus lem leas- dhrifír.”

0

Tadhg Gabha agus an Diabhal: Audio

Máirín Ní Shúilleabháin kindly agreed to read Tadhg Gabha agus an Diabhal for me onto MP3. Download the MP3 here.

TADHG GABHA AGUS AN DIAL

Do bhí bean bhocht ann agus do ráinig go raibh garsún mic aici:
eirithe suas maith go leor uim an am gur cailleag an t-athair. Ar aon
tslí, t’réis báis an athar níor bh’fhéidir aon smacht a choinneáilt ar
an réice seo. Ní dhéanfadh sé aon bhlúire adéarfadh an mháthair
leis, agus do bhíodh sí i gcónaí ag aidhm ar é chuir le céird nú le rud
éigint a dhéanfadh tairife dho. B’shin a mbíodh dá bhárr aici. Ní
dhineadh sé piuc, agus geall leis aidhm aige gabháil uirthi go minic.
I ndeire bárra do lean sí siar siar a’ tathant air gur bh’fhearra dho
an saol a bhí aige á chathamh – saghas éigint atharú a dhéanamh
agus go mb’fhéidir go raghadh feabhas air. Do bhí gabha chun
cónaig i n-aice na háite, agus duairt sí leis gur bh’fhearra dho dul a’
triall ar a’ ngabha, agus go mb’fhéidir go dtiocfadh leis gaidhnníocht
a fhoghlaim, agus gur mhaith dho aige í mar chéird lá ba shia anún
ná iniubh. I ndeire bárra do ghéill sé chun dul a’ triall ar a’ ngabha.
Thosnaig sé ar obair fé mar a bhí ag an ngabha á iarraig air, agus go
minic ní dhéanfadh sé aon bhlúire iarrfadh an gabha air a dhéanamh.
“Tánn tú chun teip orm,” aduairt an gabha, “agus níl aon bhaol
ná gur b’olc a’ tógaint a fuarais ót mháthair! Caithfimíd seift
éigint eile a thriail,” ar sisean. D’imig an gabha amach agus ba
ghairid gur fhíll sé isteach sa cheártain le slait-bhata deas túrtha
aige leis, ‘dir bheith ‘na shlait agus ‘na mhaide, agus an chéad uair
eitig an dro-gharsún so a ghnó a dhéanamh do thug sé roint bhuillí
don tslait dó. “Tóg é sin,” ar sisean, “agus raghaig sé chó maith
dhuit le haon rud eile fhéatadsa a mhúine dhuit!”
Do lean sé air mar seo, agus níl aon lá ná go gcaithfí gabháil don
tslait air cúpla uair nú trí. Do choinnibh a’ gabha ana-smacht air,
agus do bhí a cheárd aige á fhoghlaim maith a dhóthain. D’fhan sé
aige riamh is choíche chun go raibh a théarma críochnaithe aige.
Gheallfainn dhuit gur fhág sé slán ag an seana-ghabha ansan.
Amach leis. Chuaig sé a’ triall ar a’ máthair.
“Tá mo cheárd agam anois,” aduairt sé, “agus cad tá le bheith
dá bárr agam?”
“Airiú, eist réig!” aduairt sí. “Má thá do cheárd go maith agat
tá pingin airgid againn. Déanfam ceárta, agus ceannaig úirlis; geó
tú obair agus déanfair airgead.”
Fuaradar inead ceártan, agus do dineag í. Pé pingin a bhí ag
an seana-mhnaoi do mháthair dó ceannaíog an úirlis don mhac agus
thosna sé ar obair. Bhí sé ag obair leis agus ní raibh aon locht i
n-aochor air do ghabha. T’réis tamaill do cailleag an mháthair.
Bhí sé in’ aonar sa tig, ach ba ghairid a bhí nuair a phós sé. Fuair sé
bean ná raibh, b’fhéidir, ró-mhaith. Ar aon tslí ní bhfuair sé aon
rud a bhuinfeadh le spré. B’é ar thug sí chuige pé balcais éadaig a
bhí ar a drom agus pé dro-mhianach a bhí inti!
Bhíodar a’ straca leo, agus ní réitídís ach cuíosach le chéile.
Do bhí troid déanta acu mar seo maidean, agus do bhí an gabha
dultha ag obair sa cheártain dó féin – Tadhg a b’ainm dó. Bhí tine
mhaith socair aige agus builg aige á shéide, maidean fhuar shneacht-
aig, nuair a bhuail chuige isteach fear ana-chríona: maide aige, agus
é a’ crith leis an bhfuacht. D’fhéach Tadhg air.
“Mo thrua thu, a dhuine bhoicht,” aduairt sé, “agus tá trua agam
duit. Drid liom aníos, agus téifeadsa anois tu má téag riamh tu!”
Do dhrid an fear críona leis suas, agus féasóg fhada liath air. “Téir
anáirde ar a’ dtulach,” aduairt Tadhg. Do chabhraig sé leis chun é
chuir anáirde. Do shuig sé ansan agus do shéid Tadhg na builg
chun go raibh an fear go breá te agus gan aon chuíneamh fuachta
aige leis an séide agus an tine a bhí coinnithe ag an ngabha leis.
Tháini sé anuas.
“Sea anois,” aduairt sé, “táim ana-bhaoch díot, agus tá obair
dheas déanta agat dom, agus obair mhaith. Táimse curtha fét dhéin,
agus táim chun ínsint duit pé trí achuiní is maith leat iarraig táid
siad le fáil agat, agus ar a’ gcéad iarracht,” aduairt sé, “táim á rá
leat gan t’anam a dhearúd.”
“Olagón!” arsa Tadhg, “níl aon bhaol go ndearótad. Fan
anois,” aduairt sé, “féachaint cad ba mhaith dhom iarraig. Ó! sea
go díreach,” aduairt sé. (Do ráinig go raibh cathaoir sa bhaile aige
agus geall leis cnámh sparthainne a b’ea í idir é féin agus an bhean
go minic féachaint ceocu acu a shuífeadh inti.) “Ná leóthaig aon
duine,” aduairt sé, “suí sa chathaoir sin gan cead uaimse, agus ná
féataig an té shuífig inti eirí aisti chun go dtugad cead dó!”
“Faire fút!” aduairt an seanduine. “Níor chuínís ar t’anam.”
“Tá breith air,” arsa Tadhg. “Táimse óg fós!”
“Labhair airís,” aduairt an seanduine.
Pé pingin airgid a bhíodh ag Tadhg sa sparán is minic a ghoideadh
an bhean pinginí as, agus b’fhéidir é dh’oireáchtaint di.
“Iarraim anois,” aduairt sé, “mar tarna hachuiní: aon airgead a
chuirfi mé isteach im sparán nú a bheig istig ann, ná féataig aon
duine é thúirt amach as ach me féin, nú duine éigint lem thoil féin!”
“Faire go brách, a Thaidhg!” arsan seana-bhuachaill airís. “Tá
an t-anam agat á dhearúd. Anois, níl agat ach an t-aon achuiní
amháin eile, agus ar do bhás, cuínig ar t’anam!”
“Airiú, cuíneod isdóin!” arsa Tadhg. B’é an chéad rud eile iarr
sé: “Tá órd agam anso sa cheártain,” aduairt sé. “Chíonn tú an
t-órd san ansan. Is minic a thagann garsúin agus daoine isteach,”
aduairt sé, “agus tosnaíonn siad ar bheith a’ buala leis agus brisid
siad a’ tsáfach ion. Bím gach aon gheachaire lá a’ lorg sáfaí dho.
Agus anois, táim á iarraig mar achuiní aon duine a bhéarfaig air
agus tosnóig ar bheith a’ buala leis nár fhéadaig sé stop chun go
dtugadsa órdú dho stop!”
“Faire go brách!” arsan seanduine. “Do dhearúdais a’ t-anam,
airiú, a bhithúnaig!” agus leis sin do bhuail sé le buille dhon mhaide
a bhí aige é, agus do leag i n-aice na hinneonach. “Fan ansan
anois!” aduairt sé.
D’fhan Tadhg sínte ansan ar feag tamaill, agus nuair a tháinig a
mheabhair dó t’réis an bhuille ní raibh aon tuairisc aige ar an
seanduine. Ba ghairid gur tháinig an bhean a’ glaoch air chun
bricfeaist agus feidhre seana-shlipéidí ar a cosa. Chuaig sé fé dhéin
a bhricfeaist agus do thosna sé ar ínsint di cad a thárlaig dó.
“Ní haon tairife dhuit,” aduairt sí, “na rudaí so athá iarrtha agat.”
“Buinfeam tairife éigint astu,” ar sisean.
Ar aon tslí, do b’í an chathaoir an chéad rud gur thosna sé léi,
agus tháinig daoine muara éigint, nú daoine a bhí go maith ar a
ndeise, le hobair éigint sa cheártain, agus do riug Tadhg leis go dtí
an tig iad, chuir ‘na suí sa chathaoir iad, agus d’fhanfaidís ann ó
shin chun gur thoil le Tadhg iad a réiteach, agus níor réitig Tadhg
iad chun gur thugadar síntiús airgid dó.
Do bhí an rud so á dhéanamh lena lán acu, agus ba ghairid go
raibh daoine ba shaibhre ná san a’ teacht, agus do bhíodh an síntiús
níos mó chun iad san a réiteach. Sea. Do bhí ainm na cathaoireach
rite fada agus gairid, agus an côcht a bhí aici. Ní thiocfadh éinne i
ngoire an tí ná na cathaoireach, ná amach san aimsir ní thiocfadh
éinne i n-aice na ceártan. Bhí sé ana-dhealamh anois agus an
t-ocras á phriuca. Bhí sé ‘na sheasamh lá i ndoras na ceártan nuair
a bhuail chuige duine uasal.
“A Thaidhg,” aduairt sé, “tá rud éigint a’ déanamh buartha
dhuit.”
“Á ‘se, níl,” arsa Tadhg.
“Samhlaím ort,” aduairt sé, “go bhfuil; nú a’ mbeadh easpa
airgid ort?”
“Ní dhéanfadh cuid de aon díobháil dom!” arsa Tadhg.
“Anois,” aduairt sé, “dá mb’áil leat maraga a dhéanamh liomsa
thúrfainn fuíollach airgid duit.”
“Agus ce hé tu?” arsa Tadhg.
“Ó, is me a lithéid seo,” aduairt sé – “is me an Dial, agus túrfa
mé fuíollach airgid duitse ar feag seacht mblian, ach caithfir bheith
ullamh ar dhul liom ansan, i gcionn na seacht mblian.”
“Taosc chúm amach é!” arsa Tadhg. “Maraga maith isea é.
Téarma fada isea seacht mbliana – ní fios cé mhairfig an uair sin.”
Do fuair sé airgead, agus tarrac ar airgead aon uair ba mhaith leis,
agus mar sin féin, i gcóir ná túrfadh na daoine fé ndeara dultha i
saibhreacht ar fad é chó muar san, do lean sé iarrachtín ar a’ gcéird,
cé gur beag a dhineadh sé.
Do lean sé leis mar seo, agus bhí na seacht mbliana amú – é istig
‘na thig féin mar seo maidean, nuair a bhuail chuige an duine uasal.
“Sea,” aduairt sé, “tá do théarma amú, a Thaidhg.”
“An deamhan,” arsa Tadhg, “níor chuíníos riamh air – agus
shíleas ná raibh.”
“Á, tá,” aduairt sé; “caithfir gluaiseacht.”
“Fan go fóill,” ar sisean. “Is dócha ná himeod gan mo bhricfeast
anois. Suig ansan sa chathaoir,” aduairt sé; “ní bheig fithamh fada i
n-aochor agat!”
Do shuig a’ Dial sa chathaoir. Do thosnaig Tadhg ar a’ mbricfeast
a dh’ithe agus ní raibh aon deithineas air, agus deireadh an Fear
Muar leis: “Luathaig ort, a Thaidhg!” adeireadh sé. Ní raibh fhios
aige an uair sin, b’fhéidir, cad a bhí imithe air féin áfaig!
“Á, beam luath ár ndóthain,” adeireadh Tadhg.
Nuair a bhí an bricfeast ite do sháig Tadhg uime a chasóg.
“Sea,” ar sisean, “táim ullamh anois duit. Bí amú!”
Do chuir an Dial chun eirí as a’ gcathaoir, ach má chuir theip air.
D’fhéach Tadhg air. “Cad tá ort,” aduairt sé, “ná tagann tú ort?”
“Ní fhéatainn é,” ar sisean.
“Airiú,” aduairt sé, “féatair, mar cuirfeadsa fhéachaint ort
teacht!” Fuair sé an ursal; do dhearg sé istig sa tine í agus do riug
ar chuínncín ar an nDial leis an ursail – an dá lapa na hursalach ar
dearg-lasa. “Téanam ort anois,” ar sisean, a’ statha an chuínncín
leis, agus do shín an cuínncín mar a dhéanfadh céir. “An dial,” ar
sisean, “tá cuínncín greanúr éigint ort – fágfa mé ansan im dhiaig
tu is imeod féin.”
“Ná din, a Thaidhg,” arsan Dial, “ach leog dôsa imeacht agus
fágfadsa tusa im dhiaig!”
“Ní imeoir,” aduairt sé, “mar dá leogfí chun siúil tusa bheadh
díobháil éigint agat á dhéanamh, agus ní dhéanfadsa aon díobháil
d’éinne.” Thosna sé ar é réiteach as an gcathaoir – agus ná faigheadh
sé aon radharc eile air: ná tiocfadh sé ‘na ghoire ar feag seacht
mblian airís.
“Caithfir, másea,” aduairt sé, “fuíollach airgid a thúirt dom ar
feag na seacht mblian.”
“Ó, ní fhágfad aon easnamh airgid ort,” aduairt a’ Dial leis.
Do scaoil sé uaig airís é, agus an cuínncín go dóite teinn aige.
Sea. Do lean sé don tseana-shaol a bhí aige á chuir síos –
iarracht á dhéanamh ar a’ gcéird, agus fuíollach airgid; éadach duine
uasail air, agus ní aithneodh éinne an bhean bhí oiread san éadaig
agus uaisleacht a’ buint léi. Do bhí an saol chó breá acu is nár
mhothaíodar na seacht mbliana a’ sleamhnú.
Do bhí Tadhg istig sa cheártain maidean a’ déanamh saghas
éigint oibre – ba bheag é. Cé bhuailfeadh chuige airís ná an duine
uasal.
“Sea, a Thaidhg,” aduairt sé, “táim a’ teacht ‘ot iarraig, is dócha.”
“Airiú, ar nóin níl an t-am caite?” arsa Tadhg.
“Ó, tá go deimhin mhuise, iniubh,” ar sisean.
“Á, níor shíleas go raibh,” ar sisean.
“Tá,” aduairt sé, “is caithfir gluaiseacht anois. Ní féidir aon
chleas a imirt orm, a Thaidhg.”
“Ní imireod aon chleas anois ort,” aduairt sé, “ach tá cúpla crú
agam á dhéanamh anso, is dócha,” aduairt sé, “b’fhéidir do dhuine
go bhfuil aithne mhaith agat air, agus do dhuine mhuínteartha
dhuit – fear dlí isea é, agus beir ar an órd is buail cúpla buille dhom,”
aduairt sé, “is beadsa i n-aonacht leat ansan.”
Do riug sé ar an órd agus do bhuail, agus ar nóin, isé a bhí go
diail breá chun é bhuala! Sea. Nuair a bhí roint bhuillí buailthe air:
“Táimse ullamh anois,” arsa Tadhg. Ach má bhí do theip ar a’
nDial an t-órd a leogaint amach as a láimh, ná stop do bheith a’
buala!
“Airiú,” arsa Tadhg, “canathaobh go bhfuileann tú a’ gabháil ar
an seana-inneoin sin, nú caidé an chúis athá agat uirthi?”
“Isdóin,” arsan Dial, “tá teipithe orm stop!”
“Airiú ‘se, nách muar a’ trua thu!” arsa Tadhg. “Lean leat
má thá.”
“Ní leanfainn dá bhféatainn,” aduairt sé.
“Tá sé chó maith tu fhágaint a’ gabháil dó,” arsa Tadhg. “Mara
mbefá a’ gabháil don rud san bheadh rud éigint níos measa ná é ar
siúl agat! Féatair leanúint air, agus bíodh an cheárta ar fad agat
agus pé méid a thuíllfir inti. Imeodsa. Ní fhíllfi mé, b’fhéidir, ar
feag caidhcís nú trí seachtaine.” Do bhuail sé amach agus do dhún
an doras amach ‘na dhiaig. D’fhág sé istig a’ léasa é chó díthalach
agus gach aon “ha ha” aige le na buillí a bhuaileadh sé!
“Is muar a’ trua do lithéid a stop de,” arsa Tadhg agus é ag
imeacht.
D’fhág Tadhg ansan é, agus má tháinig éinne fé dhéin aon
bhlúire oibre fháil déanta sa cheártain i gcathamh a’ lae do bhí an
fear iasachta rómpu ag an inneoin, a’ pléasca leis an órd, agus b’shin
a raibh d’aon chéird ar siúl aige – a’ pléasca leis, agus a’ cneadaig!
D’imídís go léir.
I gcionn dó nú trí laethanta d’fhíll Tadhg isteach airís sa cheárt-
ain. “Is dócha,” ar sisean, “go bhfuil an tseana-inneoin caite agat
anois?”
“Ó, a Thaidhg,” ar sisean, “leog dom – agus ba mhuar an náire
dhuit a lithéid do chor a thúirt dom agus an saol le feabhas athá
túrtha agam duit!”
“Á, gheallfainn dhuit,” arsa Tadhg, “nuair imeó tú airís go mbeig
cuíne ar do chúrsa agat agus gur fada go bhfíllfir orm!”
“Scaoil uait me anois, a Thaidhg,” ar sisean, “agus tóg an t-órd
amach as mo láimh, agus ar mh’fhocal duit ná ficfir me ar feag
cheithre bliana déag airís, agus ansan b’fhéidir go mbefá ullamh ar
dhul liom.”
“Ó ‘se, go deimhin do bheinn,” arsa Tadhg, “ach bíodh fhios
agat go gcaithfir fuíollach airgid a thúirt dom i gcathamh na haimsire
sin.”
“Ó, mo léir!” arsan Dial. “Ní fhágfad aon easnamh airgid ort.”
Sea. Do stop sé don órd é, agus isé imig go deithinsach agus
saothar air.
Do lean Tadhg leis. Bhíodh sé ag obair, iarrachtín, agus fuíollach
airgid aige. Bhí sé a’ dul i gcríonacht, agus mar sin fhéin níl aon lá
ná go dtugadh sé cúrsa sa cheártain. Do bhuail sé fé dhéin na
ceártan maidean, agus do chonaic sé roimis ar a’ mbóthar an giní
breá óir.
“Féach,” aduairt sé. “Cad a chuir ann é, ní fheadar, nú cér leis é?
Níl aon bhaol gur me féin a chaill é, is dócha?” Do thóg sé an giní
agus do chuir isteach ‘na sparán é.
“Ha, ha, há!” arsan Dial istig. “Tánn tú agam anois, a Thaidhg,”
ar sisean. Bhí giní déanta aige dhe féin, agus anois é istig sa sparán
ag Tadhg. “Tá seilbh ceart anois agam tógtha ionat,” aduairt sé.
“An dial,” arsa Tadhg, “ní rabhais riamh i gcruachás go dtí
anois!” Isteach leis sa cheártain agus do bhuail chuige an sparán
istig ar an inneoin; chaith dhe a chasóg; do riug ar an órd, agus do
thosnaig ar an sparán a phléasca. Do bhí gach aon bhéic istig ion
ag an nDial:
“Á, a Thaidhg,” adeireadh sé, “ná din, ná din!”
“Túrfadsa cuíne ar do chúrsa anois duit,” aduairt Tadhg, “sara
scarfad leat.”
T’réis tamaill bhí Tadhg cortha – ní fhéatadh sé leanúint don
obair a bhí aige. Do chuir sé chuige an sparán ‘na phóca airís, agus i
gcionn tamaill don lá thug sé cúrsa eile sa cheártain; chuir chuige
ar an inneoin é agus do thug léasa eile dho, agus gach aon bhúirth
ag fear a’ sparáin leogaint dó! Do lean sé mar seo leis ar feag
seachtaine, agus i ndeire bárra d’iarr sé ar Thadhg é scaoile amach
as a’ sparán agus ná tiocfadh sé ‘na ghoire choíche airís, beo ná
marbh – agus gan é fhiscint ‘na radharc choíche airís, pé áit eile a
gheódh sé!
“Ach caithfir airgead a scaoile chúm,” aduairt Tadhg.
“Tá oiread a’ méid seo agat le fáil anois,” aduairt sé, “téir fada
nú gairid leis sin. Ní fhéatadsa bheith ‘ot fhiach le hairgead gach
aon lá.” Do thug sé dho carn muar óir agus d’imi sé uaig go baoch
beannachtach, agus níor fhíll sé a theille ar Thadhg.
B’shin mar a bhí. Bhí an t-ór ag Tadhg á chathamh, agus é a’
dul i gcríonacht, agus i gcionn tamaill do buaileag breoite mo
T hadhg agus do cailleag é. T’réis a bháis do dhin sé fé dhéin na
b hFlathas, go dána. B’é an chéad duine a casag air ná an seanduine
seo a tháinig chuige sa cheártain: seanduine na féasóige.
“Cad a thug anso tu?” arsan seadnuine.
“Chun me leogaint isteach,” aduairt Tadhg.
Bhuail sé buille don mhaide air airís: “Bí ag imeacht anois,” ar
sisean.
“Agus cá raghad?” arsa Tadhg.
“Téir san áit athá tuíllthe agat,” aduairt sé: “téir a’ triall ar a’
bhfear athá i n-aonacht leat ón lá úd d’fhágas-sa tu.”
“Táimíd cortha dá chéile,” arsa Tadhg; “ní déarfainn go bhfuil
aon fháilthe aige rôm.”
“Caithfi sé fáilthe bheith aige rôt,” aduairt sé. “Imig ort, agus
geallfad duit go leogfaig súd isteach tu.”
B’éigint dó imeacht, agus níor stad cos de chun gur chuaig sé go
hIfreann. Do dhin sé fothram amú ar an ndoras.
“Cé thá a’ teacht?” aduarag.
“Tadhg Gabha,” aduairt sé, “athá tagaithe.”
“Airiú, rithíg!” arsan Seana-Dhial istig, “agus diníg an daingean
is mó is féidir a dhéanamh ‘na choinibh. Coinneofar amú an fear
san, pé duine eile a thiocfaig isteach, agus dá dtagadh sé isteach ní
bheadh aon ghnó agamsa ná ag éinne agaibhse anso! Tá buaite aige
riamh orm, agus do bhuafadh sé ar éinne a bheadh a’ plé leis.”
“Cathfar me leogaint isteach,” aduairt Tadhg.
“Ní leogfar,” aduairt an fear istig.
Do chuir Tadhg a shúil ar pholl an ghluis chun go bhficeadh sé
caidé an saghas áite a bhí istig, agus is dócha go raibh an dúil ag an
bhfear istig ion – do riug sé le tionáchair amach trí pholl a’ ghluis
ar chuínncín Thaidhg – tionáchair dhearg: is dócha gur b’iad a
bhíonn ar fad ion! Do bhí an cuínncín ar lasa ar Thadhg. Níor
leogamh isteach é, áfaig. B’éigint dó cuir de, agus ní raibh éinní a’
déanamh buartha ansan dó ach féachaint conas a fhéatadh sé an
cuínncín a mhúcha. Theipeadh air. Do shádh sé san abhainn é,
agus do shádh sé i dtobar é agus is gach aobhal, ach níor bh’fhéidir
aon tráth é mhúcha; agus deir na sean-daoine gur b’é thá ansan
againn fós – nú bhíodh – ar fuaid na múngacha agus na bportaithe.
Chímíd istoíche é, agus ‘sé an rud a thugaid siad air ná “Jack o’ the
Lanthern.” Sidé Tadhg Gabha adeir siad, anois, a’ d’iarraig an
chuínncín a mhúcha! Agus b’shidé an deire a tháinig ar Thadhg.
Ach déarfainn go bhfuil an cuínncín múchta anois aige, mar ní cuín
liom cathain a chonac é i n-aon áit i ló ná istoíche isna seana-
phortaithe, fé mar a bhíodh sé roimis seo.

1

Five articles on Muskerry Irish

I welcome comments on any of these:

  1. Knotty issues in the pronunciation of Muskerry Irish: here
  2. The use and omission of the definite article (considerable contribution to Irish grammar, IMHO): here
  3. Study of pattern of lenition after ar, thar and gan (also challenges the Standardised grammars): here
  4. Interrogatives in Muskerry Irish: here
  5. A study of the phrase i bhfuirm in Muskerry Irish: here

I will respond to all comments, even negative ones!