Críost Mac Dé 8

Caibideal a hOcht.

Na Cathanna; An Dréimire.

An fhaid a bhí Críost sa bhfásach ag déanamh an troscaidh; agus ansan, ag buachtaint ar an áirseóir in sna cathannaibh, dhá thaispeáint do sna Críostaithibh conas bua do bhreith ar an namhaid gcéanna i gcathannaibh mar iad, bhí Eóin amu’ ar bruach abhann Iórdain agus é ag baisteadh na ndaoine chun aithrí, agus ag éisteacht leó ag déanamh faoistine ’na bpeacaíbh, agus é coitianta ag seanmóin dóibh, agus a chainnt ag dul trína gcroithibh, agus an t-aon ní amháin aige á chimeád os a gcómhair i gcónaí, “deinidh an aithrí mar tá ríocht Dé buailte libh!” Agus bhí an chainnt chéanna úd ag dul ó bhéal go béal thiar i gcathair Ierúsaleim, gach éinne dhá rá gurbh é an Messiah é.

Bhí na Fairisínigh ag éisteacht leis an bhfocal san. Ní chreidfidís an focal. “Cad a bhéarfadh go dtiocfadh an Messiah sa riocht san! i riocht an árrachtaí sin a bhí ag imeacht ar an gcuma san ’na dhuine buile leathlomrachta! Cá bhfuil an chómhacht a bheidh tímpall ar an Messiah nuair a thiocfaidh sé! Cá bhfuil an chómhacht agus an mhórgacht agus an armáil a chuirfidh fé chois agus fé smacht an domhan go léir, an chómhacht a chuirfidh amach as an gcathair naofa so na Rómhánaigh agus gínte págánacha an domhain, agus do chuirfidh suas sliocht Ábrahaim san uachtaránacht atá geallta ag Dia dhóibh!”

Do leanadar ag cainnt ar an gcuma san ar feadh i bhfad agus ag diúltú d’aon tsuím a chur sa chainnt a bhí go hárd i mbéal gach éinne ach iad féin, gurbh é an Messiah, gan aon mhearathall ar domhan, an fear uathásach san a bhí ag baisteadh na ndaoine amu’ ar bruach abhann Iórdain. Fé dheireadh do chuímníodar gurbh fheárr daoine éigin creidiúnacha ciallmhara do chur amach chun na háite chun go bhfeicfidís é agus chun go bhfiafróidís de, lom díreach, arbh é an Messiah é. Dá n-abradh sé gurbh é, d’fhéadfaidís an dlí ’ chur air láithreach agus breith air agus é ’ chur isteach sa phríosún agus é ’ dhaoradh i ndiamhasla. Chuirfeadh san deireadh leis an ndíobháil phoiblí a bhí aige á dhéanamh, ag mealladh na ndaoine le héitheach. Do ceapadh na teachtairí. D’imíodar amach. Thánadar chun na háite ’na raibh Eóin. Gan amhras dheineadar a lán cainnte ná fuil curtha síos sa tSoíscéal. Gan amhras dúradar leis mar seo: “Tá an uile dhuine dhá rá gur tusa an Messiah. Innis an fhírinne dhúinn, an tu?” Cheapadar, ní nách iúnadh, go ndéarfadh sé go dána, “Is me cheana.” Cheapadar gurb amhlaidh a bheadh áthas air an onóir sin a dh’éileamh do féin; gurbh in é a bhí uaidh; gurbh é féin, b’fhéidir, a chuir na ráflaí ar siúl á rá gurbh é an Messiah é. Fuaradar freagra ná raibh aon choinne in aon chor acu leis, “O ní me! ní me in aon chor! Ní me an Messiah! Faire go deó! Cad a chuir an ní sin in úr gceann! Mise an Messiah!! Aililiú! Cé ’ fhéadfadh cuímhneamh ar a leithéid!” Bhain an freagra san an anál astu. Gan amhras duairt sé an fhírinne, dar leó, nuair aduairt sé nárbh é an Messiah é. Ba léir dóibh ná duairt sé féinig riamh gurbh é an Messiah é, agus ba léir dóibh ná raibh aon lorg in aon chor aige ar éinne eile dhá rá gurbh é an Messiah é; an socrú úd a bhí déanta acu i dtaobh an diamhasla agus an phriosúin do thit sé as a chéile. Cad a bhí le déanamh acu? Níor mhór dóibh eólas éigin ’ fháil uaidh féinig ar cad chuige dho bheith ag déanamh an chur thrí chéile go léir. Dá gcuiridís ceist eile chuige b’fhéidir go ndéarfadh sé rud éigin a thabharfadh greim dlí dhóibh air. Bhí ’ fhios acu, sara nduairt na daoine gurbh é an Messiah é, go mbídís dhá rá go láidir gurbh é Elias é. Dá n-abradh sé anois gurbh é Elias é bheadh greim dlí acu air bíodh ná beadh ar a gcumas diamhasla ’ chur ’na leith, bheadh greim dlí acu air mar d’fhéadfaidís, dar leó, a chur ’na leith go raibh sé ag ínsint éithigh agus ag cur na ndaoine amú.

“An tu Elias?” ar siad.

“Ó, ní me! ní me in aon chor!” ar seisean. Do thit an socrú san as a chéile orthu chómh maith leis an socrú i dtaobh an diamhasla. Dheineadar a machnamh arís. Dá bhféadaidís a chur ’ fhéachaint air a rá gur dhuine mór éigin é, d’fhéadfaidís, dar leó, an t-éitheach a chur ’na leith. Chuímhníodar ar an bhfáidh úd a gheall Maois a thabharfadh Dia do chlaínn Israéil.

“An tu an fáidh a gheall Maois dúinn?” ar siad.

“Ó ní me! ní me in aon chor!” ar seisean.

Bhí buaite orthu. Do theip orthu cuímhneamh ar aon cheist eile do thabharfadh aon ghreim dóibh air. Cheapadar go mb’fhéidir go dtabharfadh sé féin dóibh freagra éigin a thabharfadh dóibh an greim a bhí uathu.

“Cé hé thu, más ea?” ar siad. “Tabhair eólas éigin dúinn ort féin i dtreó go bhféadfaimíd freagra ’ bhreith linn chun na n-uasal a chuir anso sinn. Cé hé thu in aon chor?” Ansan is ea do tugadh dóibh an freagra do mhíll ar fad iad:—

“Guth duine ag glaoch sa bhfásach is ea me,” ar seisean, “agus is í glao a thugaim ná, ‘deinidh slí an Tiarna do dhíriú!’”

Bhí buaite orthu. Ní raibh sa bhfear san ach guth, guth duine ag glaoch sa bhfásach. Níorbh fhéidir greim ’ fháil ar ghuth. Níorbh fhéidir guth do chur sa phríosún, go mór mór, níorbh fhéidir locht ’ fháil ar an bhfocal adeireadh an guth, “deinidh slí an Tiarna do dhíriú.” Bhí scéal leamh acu ag dul thar n-ais ag triall ar na huaislibh. Cheapadar focal éigin bunúsach a bheith acu. “Ní tu an Messiah,” ar siad.

“Ó ní me! Ní me in aon chor!” ar seisean, agus uathás ’na ghlór mar gheall ar a chuímhneamh go ndéarfadh éinne gurbh é.

“Agus ní tu Elias,” ar siad.

“Ní me! Ní me go deimhin!” ar seisean.

“Agus ní tu an fáidh úd,” ar siad.

“Imbriathar nách me,” ar seisean.

“Agus,” ar siad, “cad chuige dhuit bheith ag déanamh baiste? Cad é an t-údarás atá agat chuige sin nuair nách tu an Messiah ná Elias ná an fáidh úd?” Ansan thug sé eólas dóibh, ach níor thuigeadar an t-eólas:—

“Baiste in uisce is ea an baiste a dheinimse,” ar seisean, “ach tá anois beó ar úr measc,” ar seisean, “fear, agus níl aon aithne agaibh air. Tá an fear san ag teacht im dhiaidhse, bíodh go bhfuil tosach aige orm, agus nách fiú mise go ndéanfainn iall a bhróige do scaoileadh.”

Do dhall an chainnt sin iad. Níor thuigeadar aon fhocal den chainnt sin, bhíodar ag féachaint ar a chéile agus ag féachaint ar an bhfear lom láidir leathnochtaithe a bhí os a gcómhair, agus bhíodar ag breithniú na bhfocal a bhí ráite aige. “Fear ag teacht ’na dhiaidh?” “Fear atá ’na dhiaidh agus atá roimis!” “Fear atá ’nár measc agus ná fuil aithne againn air?” “As a mheabhair atá sé.” Tá a mheabhair ag leathadh air agus ní haon iúnadh san. Féach an cor atá air, agus an fhéachaint bhuile atá ’na shúilibh.” D’imíodar uaidh agus thugadar aghaidh siar arís ar chathair Ierúsaleim. Nuair a chuadar abhaile d’ínseadar do sna huaislibh i gcathair Ierúsaleim cad é an saghas an duine buile a bhí ag baisteadh na ndaoine thoir in aice Bhetánia, ar bruach abhann Iórdain, agus ag cur na ndaoine chómh mór as a meabhair agus ’ bhí sé féin, le fiantas na cainnte a dheineadh sé.

Do bhreithnigh na huaisle agus na daoine léannta an scéal nuair a hínseadh dóibh é. B’fhéidir go nduairt duine de sna huaislibh sin, as a mhachnamh, agus as a bhreithniú:—

“De réir na dtargaireachtaí go léir, a uaisle, tá an t-am ann chun an Mhessiah do theacht. Is eól don uile dhuine san a bheith amhlaidh. Tá ’ fhios ag an nduine buile úd thoir ar bhruach abhann Iórdain san a bheith amhlaidh. Dhein sé an iomad machnaimh ar an Messiah. Do chuir an machnamh as a mheabhair é. Ansan le neart an mheascáin mearaí a tháinig air do buaileadh isteach in’ aigne gurbh é féin an Messiah. Titeann nithe den tsórd san amach uaireanta, mar is eól dúinn go léir.”

“Tá san maith go leór, a uasail,” arsa duine de sna teachtairíbh, mar a mheasaim, “ach dá mbeithá ag féachaint air nuair ’ fhiafraíos-sa dhe, lom díreach, arbh é an Messiah é ní déarfá gur mheas sé gurbh é. Ní fheaca riamh diúltú chómh dian, chómh seasmhach. Ní fheaca riamh iúnadh agus alltacht ar dhuine chómh mór leis an iúnadh agus leis an alltacht a bhí air mar gheall ar éinne dhá mheas gurbh é féinig an Messiah, ní hea ach a rá go gcuímhneódh éinne ar a leithéid de cheist a chur chuige.”

“Cé hé an fear so adeir sé atá ag teacht ’na dhiaidh, agus go bhfuil tosach aige air féinig, agus nách fiú é go leogfí dho iall bróige an fhir sin do scaoileadh?” arsa duine éigin eile, mar ’ mheasaim.

“D’airíos-sa,” arsa duine eile, mar ’ mheasaim, “go bhfeacthas fear ag teacht chun na habhann, i dteannta na nGaililéach, agus gur iarr an fear san ar an nduine buile é ’ bhaisteadh, agus gur éirigh aighneas eatarthu, agus go nduairt an duine buile: ‘Is agatsa atá mise do bhaisteadh ar dtúis,’ nú focal éigin mar sin; ach sa deireadh gur bhaist an duine buile an fear ó Ghaililí, agus chómh luath agus ’ tháinig an Gaililéach aníos as an uisce gur airigh na daoine tóirthneach.”

Measaim gur deineadh a lán aighnis den tsórd san nuair a tháinig na teachtairí thar n-ais ón abhainn, agus gurbh é deireadh an aighnis go ndúradar go léir ná raibh in Eóin ach duine buile agus gur fhágadar mar sin an scéal.

Ach an fhaid a bhí an t-aighneas san ar siúl sa tSanhedrim, i gcathair Ierúsaleim, bhí gnó eile ar siúl lastoir ar bruach Iórdain. An lá tar éis an lae a bhí teachtairí an tSanhedrim ann, do thárla go raibh Íosa ann agus é ag siúl, fé mar a bheadh sé ag teacht tar n-ais ón áit ’nar chuir an t-áirseóir na cathanna air. Do chonaic Eóin é. Chómh luath agus ’ chonaic sé é do labhair sé “Féach Uan Dé! ar seisean. “Féach,” ar seisean, “an tÉ a thógann peacaí an domhain!” D’airigh na Iúdaígh a bhí ’na thímpall an focal “Uan Dé,” agus chuímhníodar ar an bhfocal aduairt Isáias sa targaireacht a dhein sé ar pháis Chríost Mic Dé: “Seólfar É ar nós caeireach, chun an bháis, agus ar nós an uain i láthair na mbearbóirí, beidh sé ciúin” (Isáias liii. 7).

“Féach,” arsa Eóin, “sin é an tÉ go nduartsa ’na thaobh, ‘tá fear ag teacht im dhiaidh agus do cuireadh os mo chionn é, mar bhí tosach aige orm,’ agus níor aithníos é; agus fós do thánag ag tabhairt baiste an uisce dhíbhse, ionas go ndéanfí Eisean do thaispeánadh in Israél.”

D’airigh na daoine go léir a bhí ann an chainnt sin. Do thaispeáin Eóin an Slánaitheóir dóibh, d’innis an chainnt dóibh go soiléir gurbh é sin an tÉ úd go raibh na bóithre cama le díriú dho; an tÉ úd nárbh fhiú Eóin go leogfí dho iall a bhróige do scaoileadh. D’airíodar go léir an chainnt ach níor chorraigh éinne chun an tSlánaitheóra do leanúint. Ní duairt Eóin leó: “Imídh agus leanaidh É. Tá mo ghnósa déanta.” Ní duairt. D’fhág sé fé Íosa féinig iad a tharrac chuige le neart a ghrásta.

La ’rna mháireach a bhí chúinn bhí Eóin agus beirt dá dheisceabail ’na seasamh agus do shiúlaigh Íosa thórsu. Do labhair Eóin, “féach Uan Dé!” ar seisean. Chómh luath agus d’airigh an bheirt deisceabal an focal san d’fhágadar Eóin agus d’imíodar i ndiaidh Íosa. D’iompaigh Íosa agus chonaic sé iad ag teacht ’na dhiaidh. “Cé hé atá uaibh?” ar seisean leó. “Cá mbíonn tu id chónaí, a Rabbí?” ar siad san. Tagaidh agus feicidh,” ar seisean. Agus d’imíodar leis agus chonacadar an áit ’na raibh sé ’na chónaí.

Bhí sé ’na chónaí i gceann de sna bothaibh beaga a bhí an uair sin ar bruach abhann Iórdain. Ní dócha go raibh sa bhoth ach scailp déanta de ghéagaibh crann, mar dhíon ón ngréin i gcaitheamh an lae agus ón spéir i gcaitheamh na hoíche. Bhí craínn giúise ann go tiubh agus craínn failme, agus dheineadh duine scailp de sna géagaibh a bhíodh ar na crannaibh sin, agus ansan do leathadh an duine ar an dtalamh, fén scailp sin, a shúsa bhreá bhog ramhar, nú a bhrat a bhíodh déanta de sheithe nú de chlúmh camaill, agus shíneadh sé ar an súsa, nú ar an seithe, agus chodladh sé an oíche go sámh, agus d’éiríodh sé ar maidin go haibidh agus go hanamúil agus go dea-shláinteach. I mboth éigin den tsórd san is ea ’ bhí an Slánaitheóir ’na chónaí nuair aduairt sé leis an mbeirt úd dul leis agus an áit a dh’fheiscint. Bhí sé tímpall a ceathair a’ chlog um thráthnóna nuair a shroiseadar an both agus d’fhan an bheirt i bhfochair Íosa agus “thugadar an chuid eile den lá ’na theannta.”

Ní ínseann an Soíscéalaí cad air go rabhadar ag cainnt i gcaitheamh an lae as san go hoíche. D’fhéadfadh sé an uile fhocal dá gcainnt agus dá gcómhrá a dh’ínsint, dá mba mhaith leis é, mar bhí sé féin ar dhuine den bheirt. Eóin eile ab ea é, Eóin Soíscéalaí. Bhí sé ag gabháil le hEóin Baiste go dtí gur thaispeáin Eóin Baiste dho “Uan Dé,” ansan d’fhág sé Eóin Baiste ’na dhiaidh, an rud a theastaigh ó Eóin Baiste, agus do lean sé Uan Dé. Níor thug sé, sa tSoíscéal a scríbh sé, aon chúntas ar an aoibhneas a bhí ag an Slánaitheóir á chur ar an mbeirt i gcaitheamh an tráthnóna san. Ní ínseann sé sa tSoíscéal go raibh sé féin ar dhuine den bheirt; ach bhí. Bhí an úmhlaíocht ann. Níor mhaith leis bheith ag trácht air féin. B’fhéidir gur thuig sé nár bheag de chúntas ar an aoibhneas a cuireadh ar an mbeirt a dh’ínsint gur chaitheadar an tráthnóna i bhfochair Íosa; nárbh fhéidir d’aon tsaghas tuarascbhála ar aoibhneas dul thairis sin.

Aindréas ab ainm don duine eile den bheirt. B’iad san an chéad bheirt de dheisceabalaibh Íosa. Iascaire ab ea é, agus is ar loch Genesareit, a dh’fhág sé a bhád ’na dhiaidh an uair sin, agus tháinig sé, mar chách, chun go n-aireódh sé Eóin Baiste ag seanmóin agus chun go mbaistfí é. Bhí driotháir aige gurbh ainm do Símón. Bhí sé sin, leis, tar éis a bháid d’fhágáilt ’na dhiaidh in imeall locha Genesareit agus teacht, mar chách, chun éisteacht leis an seanmónaí agus chun baiste ’ ghlacadh. Ag siúl i measc na ndaoine dho do bhuail Aindréas uime. “Do fuaramair an Messiah,” arsa Aindréas, “tair liom go bhfeicir é.” Thánadar ag triall ar Íosa. Do labhair Íosa le Símón. “Is tusa Símón mac Ióna,” ar seisean, “Ní Símón a tabharfar ort ’na dhiaidh so mar ainm ach Céphas.” Is é brí atá leis an bhfocal Eabhraise “Iónas” ná “colúr,” agus leis an bhfocal “Céphas” ná “carraig.” Dá bhrí sin dob ionann cainnt an tSlánaitheóra agus dá n-abradh sé, as Gaelainn, “Is tusa Símón mac an cholúir. Ní Símón ná colúr, áfach, a tabharfar ort feasta ach Carraig.”

Bhí triúr deisceabal ag Críost um an dtaca san, Eóin Soíscéalaí agus an bheirt driothár, Aindréas agus Símón. Amáireach a bhí chúinn, nuair a bhí an Slánaitheóir ag gluaiseacht chun dul thar n-ais go Gaililí, do casadh air fear dárbh ainm Pilib, fear ó Bhetsáida, an áit ’na raibh an bheirt driothár, Aindréas agus Símón ’na gcónaí. “Lean mise,” arsan Slánaitheóir le Pilib; an túisce ’nar airigh Pilib an focal do lean sé an Slánaitheóir, gan oiread agus focal do rá. Bhí ceathrar deisceabal ag an Slánaitheóir ansan.

Bhíodar ag dul ó thuaidh go Gaililí. Bhí dhá bhóthar ó thuaidh, bóthar ó thuaidh fan na habhann, bóthar fada, bóthar a bhí ag casadh agus ag lúbadh de réir mar a bhí an abha ag casadh agus ag lúbadh. Bhí bóthar eile acu le gabháil dá mba mhian leó é, bóthar ó thuaidh díreach trí thír Shamaría. Cóngar mór ab ea an bóthar san, ach bhíodh sé cúntúrthach uaireanta mar gheall ar an mioscais a bhí ag na Samaratánachaibh agus ag na Iúdaígh dá chéile. Ní bhíodh an mhioscais róghéar ach nuair a bhíodh féile éigin leis na Iúdaígh ar siúl. Ní raibh aon fhéile ar siúl an uair sin agus do ghoibh an Slánaitheóir agus a cheathrar deisceabal an cóngar ó thuaidh ó Iericó go dtí Cana. Tháinig an chuallacht bheag go hárdaibh Ephraim agus bhíodar ag gabháil trí Bhetel, an áit ’na raibh Iácób ’na chodladh, na céadta blian roimis sin, nuair a chonaic sé, in aisling, an dréimire, agus na haingil ag dul suas agus ag teacht anuas, as na flaithis, ar an ndréimire sin. Chonaic an chuallacht Iúdach áirithe agus é ’na shuí ag bun craínn fígí. Bhí aithne ag Pilib air. Bhí caradas eatarthu. Ghlaeigh Pilib air:—

“A Natanaeil,” arsa Pilib, “Tá an Messiah fachta againn, an Messiah atá i dtargaireacht ó Mhaois agus ó sna fáidhíbh; Íosa, Mac Ióseph ó Nasaret is é é.”

“Ó Nasaret!” arsa Natanael, agus chuímhnigh sé láithreach ar Bhetlehem, gur i mBetlehem a béarfí an Messiah. “Ó Nasaret!” ar seisean arís, “An féidir aon ní fónta do theacht a Nasaret?” ar seisean. Níor dhein Pilib aon argóint i dtaobh an scéil, ní duairt sé ach, “tair go bhfeicir é.” Tháinig sé. Chómh luath agus ’ chonaic an Slánaitheóir é duairt sé an chainnt seo:—

“Féach an fíor-Israélíteach! an fear atá gan feall ann!”

“Conas ’ aithníonn tú me?” arsa Natanael. “Sarar ghlaeigh Pilib ort,” arsan Slánaitheóir, “nuair a bhís fén gcrann fígí, bhíos-sa ag féachaint ort.”

“A mháistir,” arsa Natanael, “is tu Mac Dé! Is tusa rí Israéil!”

Ní haon iúnadh linne, pé rud a thit amach fén gcrann go raibh an Slánaitheóir ag féachaint air. Ní heól dúinn, ná d’aon duine beó, ach don tSlánaitheóir agus do Natanael féinig, cad é an ní é. Tá deimhne againn ar an méid seo, áfach, ón bhfocal aduairt an Slánaitheóir, nárbh aon rud é gur gá do Natanael aon náire ’ bheith air ’na thaobh.

Ach do chuir focal an tSlánaitheóra iúnadh a chroí ar Natanael. Bhí ’ fhios aige ná raibh ach Dia amháin gurbh fhéidir do ’ fhios a bheith aige cad a thit amach fén gcrann. Chuir san ’ fhéachaint air an chainnt a rá, “Is tu Mac Dé.”

Ní foláir dúinn, áfach, a thuiscint nách ag cuímhneamh ar rúndiamhar na Tríonóide a bhí Natanael an uair sin. Bhí sé ag cuímhneamh ar an bhfocal a bhíodh i mbéalaibh na nIsraélíteach i gcónaí i dtaobh an Mhessiah, .i. “Mac Dé, Rí Israéil.”

Dá ndeineadh na Iúdaígh machnamh i gceart ar ráitibh an Bhíobla do chífidís go dtaispeánaid na ráite sin trí pearsana a bheith i nDia, agus gur phearsa de sna pearsanaibh sin an Messiah. Níor dheineadar an machnamh san. Nuair a thugaidís “Mac Dé” ar dhuine éigin oirirc do thuigidís leis sin gur dhuine é a bhí taithneamhach i láthair Dé, agus gurbh ionúin le Dia é, fé mar is ionúin mac len’ athair. Níor tháinig aon phioc dá chuímhneamh chúthu gurbh fhéidir an duine oirirc sin a bheith ’na Dhia agus cómhacht Dé agus nádúr Dé a bheith aige. Dá bhrí sin nuair aduairt an Slánaitheóir leó “go raibh cómhacht Dé aige;” “gurbh ionann é féin agus an tAthair” “Go raibh sé ’na Dhia”; d’éiríodar ar buile agus chuireadar diamhasla ’na leith. Bhí ’ fhios acu go raibh sé ’na dhuine, mar aon duine eile. Níor shéan sé féin riamh go raibh sé ’na dhuine, mar dob fhíor é. Ach d’oibrigh sé, os cómhair a súl, cómhachta, nárbh fhéidir d’éinne a dh’oibriú mara mbeadh cómhacht Dé aige, nú an chuid ba lú dhe, mara mbeadh cómhacht ó Dhia aige. Nuair ’ airigh Natanael an focal úd, “Nuair a bhís féin gcrann fígí do bhíos-sa ag féachaint ort,” do thuig sé gurbh amhlaidh a thug Dia an cumas radhairc sin do agus dá dheascaibh sin is ea aduairt sé “Is tu Mac Dé.” Dá mb’é an Messiah féin é, bhí a lán de sna Iúdaígh agus, bíodh gur thuigeadar go mbeadh cómhacht móra aige ó Dhia, níor mheasadar go mbeadh sé féinig ’na Dhia. Bhí a n-aigne chómh daingean san acu ar gan a bheith ann ach aon Dia amháin, i gcoinnibh na bpágánach go mbíodh na slóite déithe acu, nár chuímhníodar in aon chor ar nádúr Dé a bheith dochuimsithe agus an Tríonóid ró-Naofa ’ bheith ’na rúndiamhar, os cionn cumais tuisceana an duine.

Ach d’fhreagair Críos an focal aduairt Natanael agus duairt sé:—

“Creideann tú, a Natanaeil, toisc go nduart leat go rabhas ag féachaint ort agus tu fén gcrann fígí. Chífir nithe is mó ná san: chífidh sibh na flaithis ar oscailt agus aingil Dé ag dul suas agus ag teacht anuas ar Mhac an Duine.”

Do chonaic Iácób, in aisling, mórán aimsire roimis sin, an dréimire, agus na haingil ag dul an dréimire suas agus ag teacht an dréimire anuas, san áit sin díreach ’na raibh Críost agus Natanael ag cainnt an uair sin. Do fíoradh aisling Iácóib, agus do fíoradh focal an tSlánaitheóra nuair a cuireadh eaglais Chríost ar bun. Do chuir “Mac an Duine” an eaglais ar bun suas le dhá mhíle blian ó shin, agus táid na flaithis ar oscailt riamh ó shin, agus na haingil ag dul suas agus ag teacht anuas dréimire na sácraimíntí, ag tabhairt na ngrást anuas ar na Críostaithibh, anuas ar an Eaglais, “anuas ar Mhac an Duine” atá ’na chónaí san Eaglais sin a chuir sé féin ar bun. Ní gan fáth a chuir an Slánaitheóir an deimhniú dúbalta úd ar a chainnt nuair aduairt sé an focal san le Natanael an lá san, ansúd san áit ’na bhfeacaigh Iácób an dréimire úd agus na flaithis ar oscailt lastuas de. “Go deimhin deimhin adeirim libh,” ar seisean, “chífidh sibh na flaithis ar oscailt agus aingil Dé ag dul suas agus ag teacht anuas ar Mhac an Duine” (Eóin i. 51).

Foclóirín

Aindreás: St. Andrew, a fisherman and brother of St. Peter, the pair being the first of the disciples called by Jesus.
amáireach: “tomorrow”, or amárach in the CO. Amáireach a bhí chúinn, “the following day”.
argóint: “argument”, pronounced /ɑrə’go:ntʹ/.
árrachtaí: “monster, ravening beast”, or arracht in the CO. Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne shows this word is also used in the opposite meaning of “a good-for-nothing, puny person”, which may be sense intended here.
bearbóir: “barber, shearer”, pronounced /bʹarə’bo:rʹ/. In the meaning of “shearer”, this would be bearrthóir in the CO.
Betánia: Bethany beyond the Jordan, on the Jordan River above the Dead Sea, where John the Baptist baptised Jesus.
Betsáida: Bethsaida, a village or place on the northern shore of the Lake of Galilee. The exact location has not been identified by scholars.
both: “booth, hut”. Note the dative plural bothaibh here: Ó Dónaill’s dictionary gives bothanna as the nominative plural, but indicates that botha is a variant (in other words, the traditionally correct form).
Cana: Cana in Galilee, where Jesus performed his first miracle at a wedding. The location has not been positively identified by scholars.
Céphas: Cephas, meaning “rock” in Aramaic—PUL states the word is Hebrew here—an appellation given by Jesus to Simon Peter, and the origin of the name of Peter, the Greek translation of Cephas.
cóngar: “shortcut”.
cur thrí chéile: “confusion”.
diamhasla: “blasphemy”.
dochuimsithe: this word is given in Ó Dónaill’s dictionary as “boundless, illimitable”, but Dinneen has “incomprehensible”, which may be more the sense here.
Eabhrais: “Hebrew language”, pronounced /ɑvəriʃ/.
Eóin Soíscéalaí: St. John the Evangelist.
Ephraim: Ephraim, one of the tribes of Israel, which held territory in what later became Samaria.
failm: “palm”, or pailm in the CO. Pronounced /falʹimʹ/.
faire go deó!: “alas! the shame of it!”
fiantas: “nonsense”, or fiántas in the CO. This word was traditionally written fiadhantas; the síneadh fada in the CO seems unjustifiable.
fíge: “fig”, or fige in the CO. Crann fígí here means “fig tree”—which is also the form used in the CO—but PUL uses crann fíge in his translation of the Gospels.
Gaililéach: Galilean.
glao: “call”, feminine here, but masculine in the CO.
go deimhin deimhin: “verily, verily”, an emphatic phrase found in the New Testament.
Iónas: Jonah, a Hebrew name meaning “dove”. PUL gives both Iónas and Ióna as the name of Simon Peter’s father, Jonah.
ionúin: “dear, beloved”.
Israélíteach: “Israelite”, or Iosraeilíteach in the CO.
leamh: “insipid, uninteresting”.
leathaim, leathadh: “to spread”, but also, as shown in Ó Dónaill’s dictionary, “to become confused, indistinct”. Tá a mheabhair ag leathadh air, “he’s getting confused, losing his mind”.
leathlomrachta: “half-naked”, pronounced /lʹah-lomərəxtə/, leathnocht in the CO.
Loch Genesareit: Lake Gennesaret, or the Lake of Gennesaret, also called the Sea of Tiberias or the Sea of Galilee, in north-eastern Israel.
mearathall: “confusion”, or mearbhall. Pronounced /mʹarəhəl/ in WM Irish.
meascán mearaí: “bewilderment”.
millim, milleadh: “to destroy”, but also “to puzzle, confuse”. Note the long vowel in the preterite: do mhíll sé.
Natanael: Nathanael or Nathaniel, one of the 12 apostles of Jesus, usually identified with St. Bartholomew. The vocative is given in the original as a Natanael!, but edited here as a Natanaeil!
págánach: “pagan (adj)”, or págánta in the CO.
Pilib: St. Philip, one of Jesus’ disciples.
rá: “saying, utterance”, with ráite in the plural.
Rabbí: Rabbi, the form of address of a Jewish religious teacher, originally meaning “my master” in Hebrew. The CO has concocted the form raibí.
ramhar: “fat”, but also “thick” of cloth. Spelt reamhar in the original.
rúndiamhar: “mystery”, or rúndiamhair in the CO. Pronounced /ru:n-dʹiəvər/.
sácraimínt: “sacrament”. The Letiriú Shímplí version of PUL’s An Teagasg Críostaidhe points to a pronunciation of /sɑkri’mʹi:ntʹ/, although the original text here has sácramintí, with a long a, and An Teagasg Críostaidhe has both sacramínt and sácramínt. The pronunciation may be /sɑ:kri’mʹi:ntʹ/. There is no epenthetic vowel here, probably because the word is known in its English/Latin versions too.
Samaratánach: Samaritan, a native of Samaria. The Samaritans claimed to be descendants of Ephraim and Manasseh, sons of Joseph (founder of one of the 12 tribes of Israel), who escaped the deportation of the Israelites to Assyria in 722 BC.
Sanhedrim (an tSanhedrim): the Sanhedrim, the 71-member supreme court of Israel. This regularly appears as an tSanhedrim in the nominative here, as if feminine, but then we have teachtairí an tSanhedrim here also, as if masculine.
scailp: “den, hut”.
seanmónaí: “preacher”, or seanmóirí in the CO. Pronounced /ʃanə’mo:ni:/.
seasmhach: “steadfirst, firm, staunch”, pronounced /ʃasəvəx/.
Símón mac Ióna: St. Peter, originally called Simon, son of Jonah. Simon was a fisherman and the brother of St. Andrew, the pair being the first of the disciples called by Jesus.
sroisim, sroisiúint: “to reach”, or sroichim, sroicheadh in the CO. IWM and CFBB confirm the WM pronunciation is /sroʃimʹ, sro’ʃu:ntʹ/.
suas le: “close to, approximately”.
súsa: “rug”.
tagaim, teacht: “to come”. Note that PUL used the classical spelling tar in the imperative, a spelling that is adopted in the CO, but this has been edited here as tair, to give the WM pronunciation, /tɑrʹ/.
tóirthneach: “thunder”, or toirneach in the CO. Pronounced /to:rhnʹəx/. PUL commented in his Notes on Irish Words and Usages (p107) that he had never heard this word pronounced without its medial –th-.
Tríonóid: “Trinity”.

Catilína 47

XLVII.

Ansan do ceistíodh Volturcius i dtaobh na leitire, agus cá raibh sé ag dul, agus cad a bhí aige á bheartú. I dtosach bárra do cheap sé bréaga agus shéan sé rún ar an gceilg. Ansan do gealladh coimirce an stáit do ach an fhírinne ’ dh’ínsint agus do scaoil sé amach gach aon rud fé mar a thárla. Duairt gur ghlac Gabinius agus Caeparius ’na chómhalta é beagán laethanta roimis sin agus ná raibh a thuilleadh eólais aige ach mar a bhí ag na teachtairíbh. Ach go n-airíodh Gabinius dhá rá go raibh P. Autrónius agus Serbhius Sulla agus L. Bharguntéius, agus a lán nárbh iad, sáite sa chómhcheilg sin. D’admhaigh na teachtairí an rud céanna, agus thugadar an t-éitheach do Lentulus agus é ag séanadh an scéil. Bhréagnaíodar é ní hamháin leis an leitir ach leis na cainnteannaibh mar an gcéanna, a bhíodh ar siúl aige. Go ndeireadh sé go raibh, ó sna leabhraibh Sibulínacha, ríocht na Rómha i ndán do thriúr Cornéiliach. Gurbh iad Cinna agus Sulla an chéad bheirt agus gurbh é féin an tríú duine ’na raibh i ndán do fórlamhas na cathrach do ghabháil. Gurbh í sin an fichiú bliain ó loscadh an Chapitólium agus go nduairt na hauruspices go minic as na cómharthaíbh a chídís go mbeadh sí ’na bliain fhuiltigh le cogadh Rómhánach eatarthu féin. Ansan do taisbeánadh do gach éinne a shéala féin thíos leis an scríbhinn agus do léadh an scríbhinn. Do chin an tseanaid ansan go gcaithfeadh Lentulus an oific phoiblí a bhí aige do chur uaidh agus é féin agus an chuid eile acu do bheith i saorchimeád. Do tugadh Lentulus le cimeád do Ph. Lentulus Spinter, a bhí an uair sin in’ Aedíl, agus Cetégus do Q. Cornificius, agus Statilius do Ch. Caesar, agus Gabinius do Mharcus Crassus, agus Caeparius (mar do tugadh thar n-ais é sin beagán aimsire roimis sin), do Chn. Terentius, duine den tseanaid.

Foclóirín

aedíl: “aedile”, a munipical officer in ancient Rome. The CO has made up the term aeidíleach for something that is patently unconnected to Gaelic culture.
Capitólium (an Capitólium): the Capitol or the Capitoline Hill, the political centre of the Roman Empire, also referred to here as an Capitol. The first temple on the Capitoline Hill, the Temple of Jupiter Optimus Maximus, burned down in 83 BC, during which fire the Sibylline Books were lost.
C. Caesar: Caius or Gaius Julius Caesar, commonly known simply as Caesar, the Roman statesman who later became dictator before eventually being murdered in 44 BC.
Cinna: Lucius Cornelius Cinna (died 84 BC), who served as consul of the Roman Republic four times. Cinna was an opponent of Sulla.
Cn. Terentius: Cneius or Gnaeus Terentius, a senator.
Cornéiliach: someone surnamed Cornelius. Here PUL seems to form a Gaelic-style noun, along the lines of Brianach, Aimhirgíneach, etc.
dán: “lot, fate”. I ndán do, “in store for, predestined for, fated for”.
éitheach: “falsehood”. An t-éitheach a thabhairt do dhuine, “to flatly contradict someone”.
fuilteach: “bloody”. Fuiltigh here is dative singular feminine.
hauruspices: the haruspices or auspices (haruspex or auspex in the singular), ancient Etruscan or Roman diviners, whose divination was based on inspection of the entrails of animals.
leitir: “letter”, pronounced /lʹetʹirʹ/. This would be litir in the CO, but note that in the older orthography there was a distinction between litir, “letter”, and leitir, “the side of a hill”, which have collapsed together in WM Irish. Note the genitive here, leitire, where the CO has litreach.
P. Lentulus Spinter: Publius Cornelius Lentius Spinther, an aedile who helped to suppress the Catiline conspiracy. He later served as consul in 57 BC.
Q. Cornificius: Quintus Cornificius, who helped to suppress the Catiline conspiracy. He had served as tribune of the people in 69 BC.
saorchimeád: this word is not given in dictionaries, and i saorchimeád stands where “in private custody” stands in the English version of Catilína. This refers to a system whereby high-ranking individuals were held in the custody of prominent individuals, rather than being held in prison. Glossed in the early edition of Catilína as “on parole” (ar parúl in the CO).
Sibulínach: Sibylline. The Sibylline Books were a collection of oracles compiled during the early days of Rome and consulted at times of crisis. Apart from fragments that remain, they were later lost or destroyed (particularly in the burning of the Temple of Jupiter on the Capitoline Hill in 83 BC).
thíos le: “affixed or added below something”. This is my presumption of the meaning; I can’t find further evidence of the meaning.

Críost Mac Dé 7

Caibideal a Seacht.

Eóin Baiste.

Cnuic agus sléibhte is ea an tír ar fad laisteas de chathair Ierúsaleim. Talamh ana-bhocht atá in sna gleanntaibh idir na cnuic sin. Cnapóga móra cailce is ea na cnuic, agus dá bhrí sin ní cré is mó atá in sna gleanntaibh ach cailc bhrúite. Ní fhásann puínn glasraí ar an gcailc bhrúite sin. Ní feictear uirthi ach paistí beaga de rud éigin i bhfuirm fraoigh anso agus ansúd, agus ansan, an chailc bhrúite ar leathadh amach fé sholas na gréine agus í ag taithneamh mar a bheadh sneachta, ag caochadh an té ’ bheadh ag féachaint ’na thímpall ar an dtír.

Toisc gan a bheith in sna cnucaibh ach cnapóga móra cailce bíd na cnuic lán de phluaisibh móra doimhne leathana. Bíonn an chailc tirim, agus dá bhrí sin bíd na pluaiseanna tirim, i dtreó go bhfaighfí orthu, uaireanta, pluais bhreá leathan árd ’na bhféadfadh duine cónaí ’ dhéanamh maith go leór.

Tá pluais acu san tamall siar ó chathair Ierúsaleim, in aice leis an mbaile mbeag ar a dtugtar Ain Carim. Pluais mhaith mhór is ea í agus ní rófhuiriste dul isteach inti, tá an áit chómh hachrannach san ag á béal. Tá le feiscint istigh sa phluais sin cloch mhór leathan, i bhfuirm bínse, agus d’fhéadfadh duine é féin do shíneadh ar an gcloich sin agus bheith ar a shuaimhneas ar feadh tamaill. Tá roinnt sceach ag fás amu’ tímpall ar bhéal na pluaise, agus tá sruth beag fíoruisce ag teacht amach a taobh an chnuic tamall beag ó bhéal na pluaise, agus an t-uisce ag titim síos isteach i gclais bheag atá sa charraig mar a bheadh cupán.

Tá sé ’na sheanchas béil i measc na ndaoine sa tír sin gur sa phluais sin a bhí Eóin mac Sacarí ’na chónaí ó fhág sé tigh a mhuíntire go dtí go raibh sé deich mbliana fichid d’aois. Agus “díthreabh Eóin,” an ainm atá ar an dtalamh uaigneach fiain atá mórthímpall na háite ’na bhfuil an phluais. Is dó’ leis na daoine gur istigh sa phluais sin a rugadh Eóin. Is fíor ná fuil aon bhunús leis an samhlú san, ach taispeánann sé ainm Eóin, agus a phearsa, agus a chónaí sa phluais, a bheith ana-shoiléir i gcuímhne agus in aigne na ndaoine.

Is eól, áfach, nár chaith Eóin istigh sa phluais sin ach cuid dá dheich mbliana fichid, agus b’fhéidir, cuid bheag. Tuigid lucht eólais go raibh aigne láidir aige agus gurbh fhear ana-chruaidh ana-dhea-shláinteach é, agus ná fanadh sé in aon áit amháin puínn aimsire ach é ag imeacht ó áit go háit. Théadh sé soir go bruach na mara Mairbhe, mar ar thit an tine ó neamh anuas ar chathrachaibh Shodoim agus Ghomorrha, ag loscadh na ndaoine, bhíodar chómh holc san i láthair Dé. Chíodh sé an talamh ar bruach na Mara Mairbhe sin agus gan ann ach an luaithreach, fé mar ’ bheadh rian na tine fós féin air. Mhothaíodh sé, nuair a luíodh an brothall ar uisce na Mara Mairbhe sin, an balaithe bréan a bhíodh ag éirí as, balaithe na tine bréine ruíbhe do thit as an spéir ar an áit an lá uathásach úd fadó. Théadh sé ó thuaidh fan bhruach na mara san go dtí an áit ’na ritheann uisce abhann Iórdain isteach inti. Chíodh sé an áit ’nar cimeádadh siar uisce na habhann san agus ’nar fágadh leaba na habhann tirim an fhaid a bhí clann Israéil ag teacht thar abhainn anoir nuair a bhíodar ag teacht isteach sa talamh naofa. Théadh sé as san siar go dtí cathair Ierichó ná raibh i bhfad siar ón áit, agus chíodh sé an chathair sin Ierichó, agus chuímhníodh sé ar conas mar a thit fallaí árda láidre na cathrach san chun tailimh anuas, le fuaim na dtrúmpaí beannaithe, gan éinne ag baint leó ná ag bualadh aon bhuille orthu, gan dhá leagadh ach fearg Dé, mar gheall ar léanmhaireacht peacaí na ndaoine. Théadh sé tamall eile ó thuaidh fan na habhann. Thagadh sé chun na háite ’na raibh Elias agus Eliséas ag siúl le cois a chéile agus ag cainnt lena chéile go dtí gur tháinig an carbad tine agus gur tógadh Elias isteach sa charbad agus gur chaith sé a bhrat chun Eliséais, agus gur tógadh suas go neamh é féin.

Bhíodh na pluaiseanna aige ins gach aon bhall. Ní bhíodh de chlúdach air ach seithe fan choím air agus crios leathair, agus brat déanta de chlúmh camall aniar ar a shlinneánaibh. Ní bhíodh de bhia aige ach torthaí na gcrann agus lócaistí agus an mhil a dheineadh na beacha i bpollaibh na gcarraigreach. Ach, ar nóin, thugadh Dia aire dho.

I gcaitheamh na haimsire sin go léir bhí an Sprid Naomh ag líonadh a chroí den eólas agus de sna smaointibh a bhí riachtanach chun é ’ dh’ollmhú i gcómhair na hoibre a bhí ceapaithe dho le déanamh. An bheatha uaigneach i measc na gcnuc; an t-eólas a bhí aige as an scríbhinn diaga ar na nithibh a thit amach in sna haimsiribh roimis sin in sna háiteannaibh a bhí aige á shiúl an uair sin; an bhaint a bhí ag na sean-nithibh sin leis an Messiah a bhí le teacht; na focail a labhair na fáidhí go léir i dtaobh an Mhessiah sin; ’na theannta san, an solas a chimeád an Sprid Naomh ar lasadh dho istigh in’ aigne, agus an stiúrú a bhí ag an Sprid Naomh á dhéanamh ar a smaointibh agus ar a mhachnamh; do dhein san go léir ollmhú air i gcómhair na hoibre. Bhí an t-ollmhú fada, ach níor mhór san, mar obair ana-mhór ab ea an obair a bhí le déanamh. Tháinig as an ollmhú san go raibh a chroí lán de neart, agus go raibh a aigne lán de sholas, agus go raibh a thuiscint lán de chruinneas, agus go raibh an neart san, agus an solas san, agus an cruinneas tuisceana san le feiscint go soiléir ’na shúilibh agus ’na ghnúis, agus gur chuireadar fuinneamh agus lúth agus anamúlacht ’na shiúl, agus daingneacht ’na sheasamh, agus tathac ’na chainnt, agus uchtach ’na chliabh.

Fé dheireadh tháinig an t-am do chun na hoibre ’ thosnú:—

“Sa cúigiú bliain déag d’ímpireacht Thibériuis Caesar, nuair a bhí Pontius Pílát in’ uachtarán ar Iúdéa, agus Héród ’na thetrarc ar Ghaililí, agus a dhriotháir Pilib ’na thetrarc ar Itúréa agus ar chrích Thraconítis, agus Lisanias ’na thetrarch ar Abilína; in aimsir an dá Árdshagart Annas agus Caiphas, do thárla briathar Dé ar Eóin mac Shacariais sa bhfásach, agus tháinig sé ar fuaid na gcríoch go léir ar bruach Iórdain, ag fógairt baiste chun aithrí agus chun maithiúnachais peacaí, mar atá scríofa i leabhar na bhfocal aduairt Isáias fáidh: ‘Guth duine ag glaoch sa bhfásach: deinidh slí an Tiarna d’ollmhú; deinidh a bhóithre do dhíriú dho: líonfar gach gleann agus ísleófar gach sliabh agus gach cnuc, agus beidh gach cam ’na dhíreach agus gach garbh ’na shlí réidh, agus chífidh gach feóil an slánú a dhéanfaidh Dia.”

Sin mar a dh’ínseann an Soíscéalaí, Lúcás Naofa, conas a chuir an Sprid Naomh ’ fhéachaint ar Eóin an obair a bhí aige le déanamh do thosnú. “Baiste chun aithrí” a thugann sé ar an obair. Bhí an Messiah chun na ndaoine do shaoradh óna bpeacaíbh. Ní féidir peacaí do mhaitheamh in aon chor, ná aon duine do “shaoradh óna pheacaíbh” gan dólás a bheith ar an nduine mar gheall ar na peacaíbh. Dá bhrí sin, is é céad ghnó a bhí ag Eóin le déanamh, ag ollmhú na ndaoine chun go saorfí óna bpeacaíbh iad, ná iad do spreagadh chun aithrí. Bhí seanathaithí ag na Iúdaígh ar gach sórd íonú le huisce, ní lámh roim bia ’ chaitheamh, agus a lán deismireachtaí den tsórd san. Níor dheocair glanadh na colla le huisce do chur ’na luí ar a n-aigne, ’na chómhartha ar ghlanadh an anama le deóraibh aithrí.

Chómh luath agus a thosnaigh Eóin ar sheanmóin do thosnaigh na daoine ar chruinniú chuige. Chuir neamhchoitiantacht a phearsan agus uathásacht a chainnte iúnadh agus alltacht orthu go léir. Nuair a bhíodh daoine tar éis teacht ag triall air agus éisteacht lena sheanmóin, agus go mbaisteadh sé iad agus go n-imídís uaidh abhaile, d’ínsidís do dhaoinibh eile an scéal. Thagadh na daoine eile sin chun go n-aireóidís a chainnt. Nuair a thagaidís sin agus chídís é agus d’airídís a ghlór agus a chainnt, d’admhaídís nár thug an tuarascbháil a fuaradar air aon eólas dóibh ar cad é an saghas é go dtí go bhfeacaigh a súile féin é agus go raibh a gcluasa féinig ag éisteacht le fuaim agus fuinneamh agus le faobhar a chainnte.

Ar bruach abhann Iórdain is ea is mó a bhíodh sé ag déanamh na hoibre, san áit ’nar innis seanchas béil na ndaoine Elias agus Eliséas a bheith ag siúl le cois a chéile sarar tógadh suas Elias. Chuir san na daoine ag cuímhneamh ar Elias, agus dhá thabhairt fé ndeara go raibh cosúlacht mhór idir an Elias a bhí ’na n-aigne agus an fear lom, láidir, leathnochtaithe sin a bhí ansan ag cainnt leó agus ag cur an phíoparnaigh ’na gcluasaibh le faobhar a ghutha, agus ag cur an chreatháin ’na gcroithibh le scannrúlacht na bhfírinní a bhí aige á chur os a gcómhair.

Nuair a bhídís tamall ag éisteacht leis chuímnídís ar an gcainnt atá i bhfilíocht Ecclesiasticuis, an tuarascbháil atá sa bhfilíocht san ar an gcéad Elias úd, mar seo:—

“Agus d’éirigh Elias fáidh, mar ’ bheadh tine,
Agus bhí a chainnt mar ’ bheadh lasair thine,
Agus thug sé gorta anuas orthu,
Agus do deineadh buíon shuarach den mhuíntir
A bhíodh dhá chrá lena bhformad,
Óir níor fhéadadar aitheanta an Tiarna a dh’fholag.
Le briathar an Tiarna do dhún sé an spéir,
Agus thug sé tine anuas as an spéir trí huaire.
Ar an gcuma san do móradh Elias le hoibreachaibh iúntacha,
Agus cé ’ fhéadfaidh maíomh mar thusa!
Thusa do thóg an marbh aníos ó ghreim an bháis,
Le briathar an Tiarna Dia!
Thusa do leag ar lár na ríthe móra,
Agus do bhris gan dua a gcómhachta,
Agus do dhíbir as a leapachaibh lucht glóire.
Thusa do chlois breitheanna i Síon,
Agus breitheanna cosnaimh i Hóréb.
Thusa do chuir ungadh chun aithrí ar ríthibh,
Agus a dhein fáidhí chun iad a bheith id dhiaidh.
Thusa do glacadh isteach sa lasair ghuarnain,
Agus i gcarbad na n-eachra tine.
Thusa atá scríofa i mbreitheannaibh na haimsire,
Chun feirge an Tiarna do mhaolú,
Chun croí an athar do chasadh ar an mac,
Chun na dtreabh so Iácóib do chur ar a mbonnaibh arís.
Is aoibhinn don mhuíntir a fuair radharc ortsa,
Agus go bhfuil orthu solas do ghrá dhóibh.”

Bhí an moladh san ar Elias i mbéalaibh na ndaoine go léir an uair sin. Chonaic an uile dhuine gur mhar a chéile an tElias a fuair an moladh san agus an fear a bhí ansúd os a gcómhair. An mhuíntir a bhíodh ag éisteacht leis ar feadh tamaill, agus a bhaisteadh sé nuair a bhídís ollamh chuige, théidís abhaile nuair a bhíodh an baiste fálta acu, agus ní bhíodh de phort acu sa bhaile ach dhá ínsint cad é an deallramh a bhí ag Eóin leis an Elias úd a fuair an moladh sa bhfilíocht naofa.

Is é rud a tháinig as an gcainnt sin agus as an ndeallramh san ná gur thosnaigh daoine ar a rá gurbh é duine Eóin mar Sacarí ná Elias féinig tagaithe ar an saol arís. Fé mar a thosnaigh na slóite daoine a bhí ag teacht ar mhéadú, do thosnaigh an focal san ar bheith dá rá níba mhinicí agus níba dheimhnithí. Gach aon chuallacht daoine a théadh abhaile tar éis tamaill a thabhairt ag éisteacht le húrlabhra Eóin, agus tar éis é dhá mbaisteadh chun aithrí in uisce abhann Iórdain, dheinidís deimhniú sa mbreis do sna daoine sa bhaile gurbh é Elias é gan amhras ar bith. Fé mar a hairítí an deimhniú san agus é ag dul i méid, do thosnaigh uaisle móra ar theacht. Bhíodh an t-eólas ní b’fheárr ag na huaslibh móra san ar an scríbhinn diaga agus ar na targaireachtaíbh, agus ar an dtuarascbháil a bhí ar Elias i leabhar Ecclesiasticuis. Thánadar agus chonacadar Eóin agus d’éisteadar lena ghlór agus bhíodar ag féachaint sa ghnúis air, agus in sna súilibh air. Do chuir borradh agus aoirde agus neart agus ceól an ghutha a bhí ag teacht as a chliabh agus óna chroí an píoparnach úd ’na gcluasaibh agus an creathán úd ’na gcroithibh, agus do buaileadh isteach ’na n-aigne go daingean gurbh é Elias é gan dabht ar domhan. Dheineadar san an aithrí agus do bhaist Eóin iad, chun na haithrí, agus chuadar abhaile, cuid acu siar chun cathrach Ierúsaleim agus cuid acu thar Iórdan soir.

Ag áth éigin d’áthannaibh na habhann is ea ’ bhíodh Eóin an chuid ba mhó dá aimsir, ag seanmóin agus ag baisteadh. Bhí a lán de shliocht Israéil lastoir den abhainn. D’fhanadar ar an dtaobh thoir den abhainn an chéad lá úd nuair a tháinig an pobal go léir treasna na habhann anoir chun na tíre naofa do shealbhú. Bhí an talamh ar an dtaobh thoir go maith agus thaithn sé le cuid acu. B’éigean dóibh áfach teacht anoir nuair a bhí an pobal go léir ag teacht anoir, chun na gcathanna do throid, ach do leogadh dóibh dul soir arís nuair a bhí an troid déanta, agus an talamh thoir d’áitreabh. Nuair ’ airigh sliocht na ndaoine sin an baiste chun aithrí ’ bheith dá dhéanamh san abhainn chromadar ar theacht chun na habhann agus ar bheith ag éisteacht le húrlabhra an fhir uathásaigh go raibh gach éinne ag trácht air agus gach éinne dhá rá gurbh é Elias é. Bhíodar san chómh deimhnitheach le cách gurbh é Elias é.

D’airigh uaisle cathrach Ierúsaleim an chainnt a bhí ar siúl, gach éinne dhá rá go raibh Elias tagaithe arís. D’airigh na Fairisínigh an chainnt, d’airigh na Sadducínigh an chainnt. An fhaid ná raibh ag rá na cainnte ach amháin daoine bochta gan léann níor chuir na huaisle, na Fairisínigh, na Sadducínigh, ná aon aicme eile den tsórd san, aon tsuím sa chainnt. Ach nuair a bhí gach éinne ag rá na cainnte, idir uasal agus íseal dá bhfeacaigh é agus dár airigh é, dhá rá gurbh é Elias é gan aon dabht, níorbh fhéidir d’Fhairisíneach ná do Shadducíneach neamhshuím do chur sa scéal a thuilleadh. Do ghluais cuid acu soir chun go bhfeicfidís é lena súilibh féinig agus go n-aireódís a chainnt lena gcluasaibh féinig.

Thánadar ’na láthair. Chonacadar é. Chonacadar an fear lom, láidir, neamheaglach, agus an seithe casta fan choím air, agus an brat, a bhí déanta de chlúmh an chamaill, aniar ar a shlinneánaibh aige. Chonacadar é, agus d’fhéach sé orthu, d’fhéach sé orthu amach as na súilibh tine úd agus do chritheadar. Do labhair sé leó, agus tháinig tuilleadh creatháin orthu. “Ó!” ar seisean, agus chuir an t-“Ó!” san píoparnach ’na gcluasaibh, “Ó!” ar seisean, “a shíolrach na n-aithreach nímhe! Cé ’ mhúin díbhse conas dul ón ndíbheirg atá ag teacht!” Mheasadar, b’fhéidir, gur “Míle fáilte rómhaibh, a uaisle!” adéarfadh sé. Sin mar a labharthí leó thiar i gcathair Ierúsaleim nuair a bhíodh daoine bochta dhá gcaitheamh féin ar an dtalamh ag úmhlú dhóibh. “A shíolrach na n-aithreach nímhe!” ar seisean, agus an pobal go léir, na mílte daoine, ag éisteacht lena chainnt. Ní bhfuair na Fairisínigh ná na Sadducínigh a leithéid d’easonóir riamh. Ach féach, ní duairt sé leó: “Scriosaidh as mo radharc nú tabharfad tine anuas as na flaithis agus loiscfead sibh in úr luaithrigh mar a dhein Elias le fearaibh armtha an rí!” Ní duairt sé aon ní dhá shórd. Chrom sé láithreach ar a ghnó féinig a dhéanamh, ar an ollmú ’ dhéanamh don tSlánaitheóir. “Deinidh aithrí!” ar seisean, “ach más maith libh an aithrí ’ bheith tairbheach deinidh go torthúil í. Bíodh toradh ar an aithrí agaibh toradh diongbhálta, diongbháil na haithrí de thoradh.”

I dteannta gach dearúd eile dá raibh ar na Iúdaígh an uair sin bhí sé daingean ’na n-aigne, ó b’iad sliocht Ábrahaim iad nár bhaol dóibh fearg Dé mar ná fágfadh Dia Ábraham gan sliocht air. Duairt Eóin leó gan codladh ar an gcluais sin; mara ndeinidís an aithrí go dtiocfadh díbheirg Dé orthu agus go ndísceódh an díbheirg sin iad go léir, agus ná fágfadh san Ábraham gan sliocht air, mar go bhféadfadh Dia daoine ’ dhéanamh de sna clochaibh a bhí ansúd fé chosaibh an phobail agus iad a thabhairt mar sliocht d’Ábraham.

Nuair a bhí an focal cruaidh ráite aige leis na huaislibh do labhair sé leis an bpobal go léir agus duairt sé leó: “Tá faobhar na tua curtha ar phréimh gach craínn, agus gach aon chrann ná tabharfaidh toradh fónta geárrfar é agus curfar sa tine é.” Ansan thosnaigh na daoine ar é ’ cheistiú, “Agus cad ’tá againn le déanamh?” ar siad. Duairt sé leó, “An té go bhfuil dhá chasóig aige tugadh sé don té ná fuil aige agus an té go bhfuil bia aige deineadh sé mar an gcéanna.” Agus tháinig poibleacánaigh chuige chun go mbaistfí iad agus, “A Mháistir,” ar siad, “cad ’tá againne le déanamh?”Aicme a bhí go mór fé dhrochmheas ab ea na poibleacánaigh. Ba chosúil iad leis na prócadóiríbh a bhíodh anso in Éirinn againn tamaill ó shin, agus a bhíodh ag bailiú deachún do sna ministríbh Gallda. Cheannaídís an deachú ón ministir agus thugaidís airgead áirithe dho. Ansan do bhainidís a dhá oiread san amach i mbailiú an airgid ó sna daoine. Ar an gcuma gcéanna, amu’ in sna tíorthaibh a bhíodh tabhartha féna smacht ag na Rómhánaigh, thugadh na Rómhánaigh do phrócadóiríbh áirithe a dhíoladh as, ceart chun na cánach a bhailiú. Ansan do bhailíodh na prócadóirí sin, ón bpoiblíocht le héigin, níos mó go mór ná mar a bhíodh díolta acu féin as an gceart chun na cánach. Do thuigeadh an phoiblíocht an éagóir sin agus bhíodh fuath fíochmhar acu do sna prócadóiríbh, nú do sna poibleacánachaibh, óir sin é an ainm a thugaidís orthu. “Cad ’tá againne le déanamh?” ar siad le hEóin. Níor thaispeáin sé fuath ná fearg dóibh. Do labhair sé leó go cneasta, ach d’innis sé an fhírinne dhóibh. “Ná bainidh amach níos mó ná mar atá ceapaithe dhíbh,” ar seisean. Nuair ’ cheannaídís an ceart chun na cánach a bhailiú do lamháltí dhóibh suím éigin den cháin, dóibh féinig, mar dhíolaíocht as an mbailiú. Duairt Eóin leó gan níba mhó ná an méid sin a bhaint amach agus go mbeadh an scéal go maith acu.

“Agus cad ’tá againne le déanamh?” arsa saighdiúirí éigin a bhí ann. “Ná deinidh lámh láidir ar éinne,” ar seisean leó, “agus ná deinidh cúlchainnt ar éinne, agus bídh sásta lenúr dtuarastal.”

Mar adúradh, bhí an focal ag imeacht ó bhéal go béal, agus ag neartú fé mar a bhí sé ag imeacht, gurbh é Elias é. Ansan tháinig athrú i neart ar an bhfocal san féinig. Thosnaigh daoine ar a rá gurbh é an Messiah é, gurbh é an Slánaitheóir a bhí geallta é, gurbh é an Críost é. Thug sé fé ndeara an chainnt sin a bheith ar siúl. Chuir sé cosc leis an gcainnt sin láithreach. Duairt sé leó go raibh an Críost gan teacht fós, ach go raibh sé ag teacht. “Táimse úr mbaisteadh le huisce,” ar seisean, “ach tiocfaidh duine is treise ná me, duine nách fiú mise go ndéanfainn iall a bhróige do scaoileadh, agus baistfidh sé sin sibh leis an Sprid Naomh agus le tine.”

Ní duairt sé aon rud nuair a bhí an chainnt ar siúl dhá rá gurbh é Elias é. Bhí ’ fhios aige go raibh fírinne áirithe sa chainnt sin, go raibh an chainnt fíor ar shlí. Ach chómh luath agus adúradh gurbh é an Slánaitheóir é bhain sé an ceann den scéal tapaidh go leór dóibh; “Duine ag teacht im dhiaidh agus is treise é ná me, . . . Ní fiú me go scaoilfinn iall a bhróige dho . . . Baiste le huisce mo bhaistese . . . Baiste leis an Sprid Naomh agus le tine an baiste a dhéanfaidh sé siúd.”

Do chomáin Eóin leis ag déanamh an bhaiste le huisce agus ag teagasc na ndaoine. Fé dheireadh tháinig an tÉ a bhí chun an bhaiste ’ dhéanamh leis an Sprid Naomh agus le tine. Deir lucht eólais ná raibh ach trí mhí ó thosnaigh Eóin ar an mbaiste ’ dhéanamh sa Iórdan go dtí gur tháinig mar aon duine eile den phobal, an tÉ sin a bhí chun baiste ’ dhéanamh leis an Sprid Naomh agus le tine. Dheallródh an scéal ná raibh aithne súl ag an mbeirt ar a chéile. Bhí a shaol go dtí san caite ag an Slánaitheóir i nGaililí. Níor casadh ar a chéile iad go dtí an lá ’nar tháinig Íosa go dtí an Iórdan i measc an phobail. Deir Eóin féin ná raibh aon aithne súl aige air. Deir sé an chainnt dhá uair. “Ach níor aithníos-sa É,” agus arís, “Níor aithníos-sa É, ach an té a chuir uaidh me ag déanamh an bhaiste in uisce duairt sé liom: ‘An tÉ go bhfeicfir an Sprid Naomh ag teacht anuas air agus ag fanúint air, is é sin a dheineann baiste sa Sprid Naomh.’” (Eóin i. 31-33.) Chonaic Eóin É agus d’aithin sé láithreach É. Níor ghá dho fanúint le teacht an Sprid Naoimh anuas air. Chonaic sé chuige é agus pobal mór de mhuíntir Ghaililí in éineacht leis, agus é ar a measc mar aon fhear eile den phobal. Ach d’aithin Eóin é go maith.

Bhí sé in aigne Eóin i gcónaí ná raibh ann féin ach fógarthóir don tSlánaitheóir, agus nuair a thiocfadh an Slánaitheóir go mbeadh gnó an fhógarthóra déanta. Ach tháinig Íosa agus d’iarr sé ar Eóin é ’ bhaisteadh. Tháinig tocht ar Eóin. “Ó!” ar seisean, “is amhlaidh is ceart duitse mise ’ bhaisteadh!” Agus bhí sé ag cur ’na choinnibh, agus duairt Íosa leis: “Scaoil liom sa ní seo, óir seo mar is ceart dúinn gach fíoraontacht do chómhlíonadh.”

D’úmhlaigh Íosa Críost é féin mar aon duine eile den phobal. Do ghlac sé an baiste chun aithrí ó láimh Eóin mar a ghlac gach duine eile den phobal, bíodh ná raibh aon ghá le haithrí aige. Do naomhaigh sé, leis an úmhlú san aithrí na ndaoine. Do chuir mórluacht na páise, a bhí le teacht, toradh fíoraontachta ar an aithrí, toradh fíoraontachta nárbh fhéidir a bheith ar aithrí na ndaoine mara mbeadh an Slánaitheóir do dhul isteach san aithrí, dhá naomhú. Nuair a chuaigh an Slánaitheóir isteach san aithrí do beachtaíodh toradh na haithrí. Do beachtaíodh, nú do cómhlíonadh, an fhíoraontacht, ’sé sin, fíoraontacht na ndaoine, ’sé sin, fíoraontacht na cine daonna, ’sé sin “gach fíoraontacht,” ’sé sin, omnem justitiam (Mait. iii. 14.)

Ansan do bhaist Eóin Íosa díreach ar nós aon duine eile den phobal, agus chómh luath agus ’ tháinig Íosa aníos as an uisce do hoscladh an spéir os a chionn agus tháinig an Sprid Naomh anuas air, i riocht colúir, agus d’fhan sé air, agus lena línn sin tháinig an guth anuas as an spéir “Is tusa mo mhac ionúin. Is ort atá mo ghreann.”

Chíd lucht diachta sa méid sin cainnte áireamh ar thrí pearsanaibh na Tríonóide, gach pearsa fé leith, gan ionantas; an tAthair Síoraí ag labhairt thuas, Críost Mac Dé, a gineadh go síoraí ón Athair, agus é ’na dhuine, laistíos, agus an Sprid Naomh ag teacht anuas. Ní hionann an té do labhair thuas agus an té lenar labhradh thíos. Ní hionann an té a tháinig anuas agus an té a dh’fhan thuas agus do labhair thuas, agus ní hionann éinne dhíobh san agus an té a bhí thíos, ’na dhuine. Bhí an tAthair Síoraí thuas, tháinig an Sprid Naomh anuas. Bhí an Mac, Críost Mac Dé, thíos agus é ’na dhuine. Sin iad trí pearsana na Tríonóide, an tAthair agus an Mac agus an Sprid Naomh, gach pearsa acu fé leith, agus gur neamhionann an tAthair agus an Mac, an tAthair agus an Sprid Naomh, an Mac agus an Sprid Naomh. Is trí pearsana fé leith iad in aon Dia amháin.

Deir an Soíscéal gur “fhan” an Sprid Naomh ar Íosa nuair a bhaist Eóin é. Agus deir Lúcás go raibh Íosa “lán den Sprid Naomh,” agus gur “sheól an Sprid Naomh amach sa bhfásach é ar feadh daichead lá,” agus gur “cuireadh cath air ón annsprid,” agus “nár ith sé bia ar feadh na haimsire sin.” Nuair a bhí an daichead lá caite tháinig ocras air. Ansan duairt an diabhal leis: “más tu Mac Dé abair leis an gcloich sin arán a dhéanamh di.” Agus duairt Íosa: “Ní har arán amháin a mhaireann an duine ach ar gach briathar a thagann ó Dhia.”

Bhí ’ fhios ag an áirseóir go raibh cómhachta móra éigin ag Íosa, ach ní raibh deimhne aige ar gurbh é Mac Dé é. Dá ndeineadh Íosa an mhíorúilt bheadh, dar leis, an deimhne sin aige. Fuair sé an freagra a gheóbhadh sé ó aon duine a bheadh ciallmhar, tuisceanach, muiníneach as Dia, agus sásta le toil Dé. D’fhág an freagra san é gan aon phioc den eólas a bhí uaidh.

Ansan do rug an t-áirseóir leis é isteach i gcathair Ierúsaleim agus chuir sé ’na sheasamh é ar spuaic an teampaill agus duairt sé leis: “Más tu Mac Dé caith thu féin le fánaidh, óir tá scríofa; gur thug sé órdú dá aingealaibh tu ’ thabhairt saor, agus go ndéanfaidís thu ’ ghabháil ’na nglacaibh sara mbuailfá do chos i gcoinnibh cloiche.” Fuair sé, arís, freagra a bhí ciallmhar fírinneach, oiriúnach d’aon duine le tabhairt, ach níor thug an freagra san do, ach chómh beag leis an gcéad fhreagra, an deimhne a bhí uaidh. D’fhéadfadh aon duine ciallmhar a rá “Peoca is me Mac Dé nú nách me ní ceart dom fromadh ’ dhéanamh ar mo Thiarna Dia; me féin do chaitheamh le fánaidh síos ansan gan ghá gan riachtanas.”

Ansan do rug an t-áirseóir leis é go dtí mullach cnuic aoird agus thaispeáin sé dho, in aon phúnc amháin aimsire, ríochta an domhain go léir, agus duairt sé leis: “Tabharfadsa dhuitse na cómhachta san uile go léir, agus a ngradam, óir do tugadh dom iad, agus tugaim iad dom rogha duine; dá bhrí sin, má dheineann tú mise ’ dh’adhradh ansan os mo chómhair, is leat iad go léir.” Do thuig an t-áirseóir dá mba ná beadh in Íosa ach duine gur dheocair do gan na cómhachta móra go léir sin agus an gradam san go léir do ghlacadh. Dá nglacadh sé iad bhí buaite ag an áirseóir air. Dá n-abradh sé, “Is liom féin cheana iad” bheadh an deimhne tabhartha uaidh aige. Ní duairt sé ach an focal ba cheart d’aon duine a rá i dtaobh Dé, agus a rá go feargach: “Tá scríofa: adharfaidh tú do Thiarna Dia agus déanfair seirbhís do san amháin.” D’fhág an tríú freagra an t-áirseóir gan eólas, chómh maith leis an dá fhreagra eile, agus d’imigh sé. Bhí buaite air glan, agus ní raibh aon phioc dá fhios aige ná gur ag duine a bhí buaite air. D’imigh sé, ach níor imigh sé ach go ceann tamaill. Bhí sé ceapaithe ar lá eile ’ bheith aige uair éigin.

Deintear a lán ceistiúcháin i dtaobh an chatha san a leogadh don áirseóir a chur ar Chríost. “Cad chuige an cath?” “Cad a bhí beirthe le bua an chatha?” “Cad é an iúnadh Dia na Glóire do bhuachtaint ar an áirseóir?”

Ar dtúis, “Cad chuige an cath?” Is mó cúis ná tuigimídne a bhí leis an gcath ach bhí roinnt cúiseanna a thuigimíd go maith leis an gcath. Thaispeáin an cath san dúinne conas is ceart dúinn cathanna dá shaghas a throid nuair a chuireann an t-áirseóir orainn iad. Bhí a chúis féin ag an áirseóir leis an gcath. Bhí ’ fhios aige go raibh duine le teacht ar shliocht na mná úd, agus go mbrúfadh sé a cheann féin. Bhí ’ fhios aige, as na targaireachtaíbh gurb é Mac Dé ’na dhuine, a dhéanfadh an brú san. Theastaigh uaidh ’ fhios a bheith aige arbh é an duine seo a bhí daichead lá gan bhia sa bhfásach é sin. Níor dheimhniú dho air, an daicheadh lá gan bhia. Bhí Maois daichead lá gan bhia ar an gcnuc agus níorbh é Mac Dé é.

Bhí an ní céanna fíor i dtaobh Eliais agus níorbh é Mac Dé é. B’fhéidir nárbh é Mac Dé an duine seo ach chómh beag. Theastaigh ón áirseóir deimhne ’ dh’fháil ar an scéal. Chonaic sé an t-ocras ar an nduine. Chuir sé an mhíorúilt os a chómhair. “Más tu Mac Dé órdaigh arán a dhéanamh den chloich sin.” Fuair sé freagra, ach ní bhfuair sé an deimhne a bhí uaidh. “Peoca is me Mac Dé nú nách me ní gá arán a dhéanamh den chloich sin óir ní har arán amháin a mhaireann an duine ach ar an uile bhriathar a thagann ó bhéal Dé.” Ní raibh sa chainnt sin ach an chainnt adéarfadh Maois, nú Elias, nú aon duine fíoraonta eile do thuigfeadh cad ba cheart do a rá sa chás. Múineann an chainnt sin dúinne cad is ceart dúinn a chuímhneamh agus a rá ’na leithéid eile de chás. Bhí an gá san leis an méid sin den chath.

Ach ní raibh an deimhne a bhí uaidh fálta ag an áirseóir agus cheap sé go ndéanfadh sé iarracht eile ar an ndeimhne ’ dh’fháil. Mhachnaimh sé ar an gcuma so: “Más duine é, agus ná fuil sé ach dhá leogaint air gurb é Mac Dé é beidh ’ fhios san agam mar seo.” Ansan do rug sé leis suas é agus chuir sé ’na sheasamh ar spuaic an teampaill é, ansan, “más tu Mac Dé,” ar seisean, “caith thu féin síos, óir tá scríofa, tá órdú tabhartha ag Dia dá aingealaibh thu ’ ghlacadh ar a mbasaibh le heagla go mbuailfá do chos i gcoinnibh cloiche.” “Agus,” ansan t-áirseóir in’ aigne féinig, “Más é Mac Dé é agus go nglacfaid na haingil ar a mbasaibh é ní marófar é agus beidh deimhne agam ar gurb é Mac Dé é. Agus mara bhfuil sé ach dhá leogaint air gurb é Mac Dé é marófar é agus beidh deimhne agam ar an dtaobh eile den scéal, agus beidh díoltas déanta agam air.” I lár an mhachnaimh do tháinig an freagra: “Tá súd scríofa gan amhras, ach tá rud eile scríofa, leis. Tá scríofa ‘ná dein fromadh ar do Thiarna Dia.’” Sin é díreach an freagra ’ thabharfadh Maois air nú Elias, nú Ábraham, nú éinne eile de sna daoinibh naofa úd go raibh aithne mhaith aige orthu go léir. Agus múineann an freagra san dúinne nách mar a chéile in aon chor, muinín as ár dTiarna Dia, agus, fromadh ar ár dTiarna Dia, ní is gá dhúinn go minic a bheith ar eólas againn. Tugann an freagra eólas dúinne, agus d’fhág an freagra an t-áirseóir gan aon phioc den eólas a bhí uaidh. Tabhair fé ndeara an dá fhreagra san. Do hínseadh an fhírinne ins gach freagra dhíobh, ach is go breá, réidh, ceannsa, do hínseadh an fhírinne iontu. Ní raibh aon fhearg iontu. Ach sa tríú hiarracht a thug an t-áirseóir fén nduine d’iarr sé air, lom díreach, iompáil i gcoinnibh an Tiarna Dia agus an onóir atá ag dul don Tiarna Dia a thabhairt don áirseóir. Ansan do tháinig an fhearg. “Glan as mo radharc, a namhaid mhallaithe!” Díreach mar adéarfadh Maois, nú Elias, nú aon duine naofa eile dhíobh súd go raibh seanaithne ag an annsprid orthu le fada dh’aimsir. Bhí buaite glan air, ach is é Críost Mac Dé, ’na dhuine, do bhuaigh air.

“Is é Críost Mac Dé, ’na dhuine do bhuaigh air, ach ná raibh cómhacht Dé ag Críost Mac Dé, ’na dhuine?”

Bhí gan amhras, ach bhí cómhacht an duine, leis, aige, agus aigne an duine agus tuiscint an duine, agus toil an duine, agus do bhuaigh an chómhacht daonna san, agus an aigne dhaonna san, agus an tuiscint daonna san, agus an toil dhaonna san, ar íntleacht an áirseóra. Agus bhí ’ fhios ag an áirseóir, istigh ’na chroí féinig, go raibh buaite ag an nduine sin air, agus i ndeireadh an aighnis ní raibh ’ fhios aige ceoca ab é Mac Dé é nú nárbh é.

“Ná duairt sé leis an áirseóir, ‘Imigh a Shátain’? Nár thug san le tuiscint don áirseóir gurbh é Mac Dé é?”

Níor thug. D’fhéadfadh Maois, nú Elias, nú aon duine naofa eile acu, an chainnt sin do chaitheamh leis an ndiabhal, agus ní thaispeánfadh san gurbh é Mac Dé Maois, nú Elias, nú éinne eile do chaithfeadh an chainnt sin leis an ndiabhal. Ní chiallaíonn “Sátan” ach namhaid, nú áirseóir, nú adversarius, nú éinne ’ bheadh ag cur i gcoinnibh dhuine.

Nuair a bhí an cath críochnaithe d’imigh an annsprid, agus ansan tháinig na haingil agus dheineadar friothálamh ar Chríost.

Is féidir a thuiscint as san nárbh é toil Chríost úsáid a dhéanamh de chómhacht Dé sa chath, bíodh go raibh an chómhacht san aige. Do mhúin Críost dúinn, ar an gcuma san, trí buillí aitheasca maithe lenar féidir dúinn, le cúnamh ó ghrásta Dé, buachtaint ar an áirseóir i dtrí cathannaibh, na trí cathanna is gnáth leis an áirseóir a chur ar an gCríostaí. Cuireann sé an chéad chath acu san ar an nduine nuair a spriocann sé an duine chun dúil rómhór do chur i mbia agus i ndigh agus in sna nithibh eile atá riachtanach don cholainn. Más é toil Dé na nithe sin a bheith in easnamh orainn múineann an freagra úd a thug Críost ar an áirseóir dúinn “nách ar arán amháin a mhaireann an duine ach ar an uile fhocal dá dtagann ó bhéal Dé.” Cad é an tairbhe ’ dhéanfadh arán do dhuine mara dtugadh toil Dé, “briathar Dé,” sláinte don duine chun an aráin do dhul chun sochair do?

Cuireann an t-áirseóir cath eile acu san orainn nuair a spriocann sé sinn chun dul isteach i gcúntúirt achomair an pheaca. Deir sé linn, mar aduairt sé leis an Slánaitheóir, “caith thu féin le fánaidh, níl baol ort, is Críostaí fónta thu, tabharfaidh grásta Dé saor thu,” ach deir an freagra a thug Críost air, deir sé linn: “Seachain! ná dein fromadh ar do Thiarna Dia; ná caith thu féin le fánaidh. Fan amach as an gcúntúirt. Seachain an drochtheangmhálaí.”

Cuireann an t-áirseóir an tríú cath orainn nuair a spriocann sé sinn chun iompáil ó Dhia trí dhúil i saibhreas saolta. Cuireann sé os cómhair ár n-aigne an t-aoibhneas agus an suairceas saolta is féidir a dh’fháil le saibhreas. Cuireann sé ’na luí ar ár n-aigne nách féidir d’éinne bheith saibhir choíche mara ndeinidh sé a dhícheall, chómh fada agus a leogfaidh dlí na ríochta dho é, ar airgead a mhealladh a póca an fhir thall isteach ’na phóca féinig, gan bac don seachtú aithne, don aithne adeir “ná dein guid.” Ach deir an tríú freagra úd a thug Críost air: “Bíodh grá agat do Dhia os cionn gach uile ní, agus bíodh grá agat dod chómharsain mar thu féin ar son Dé.”

Do bhuaigh Críost Mac Dé na trí cathanna. Do bhuaigh sé iad ’na dhuine. Leis sin do chuir sé in úil do Chríostaithibh conas na cathanna céanna do bhuachtaint leis an gcúnamh atá le fáil ag an uile Chríostaí ó ghrásta Dé. Do bhuaigh Críost Mac Dé na cathanna ’na dhuine le cúnamh ó ghrásta Dé díreach mar is toil leis Críostaithe dhá mbuachtaint. Go dtugaidh Críost Mac Dé, trí ímpí na Maighdine Muire, a ghrásta go líonmhar dúinn go léir chun na gcathanna san do throid mar a throid seisean iad, agus chun iad do bhuachtaint mar a bhuaigh sé iad! Amen!

Nóta

Dá nglacadh sé iad bhí buaite ag an áirseóir air: the use of bhí instead of bheadh is emphatic.

Foclóirín

abha: “river”. The genitive is abhann and the dative abhainn, but the dative has replaced the nominative in the CO. Pronounced /au/, /aun/ and /auŋʹ/.
Abilína: Abilene, a region in modern Syria ruled by Lysanias in the first century AD.
Ábraham: Abraham, the ancestor of the Jewish race.
achrannach: “rocky, difficult (of terrain)”, pronounced /ɑxərənəx/.
aimsir: “time”. This word is not normally found in the plural, although Dinneen lists aimseara as the plural. In sna haimsiribh roimis sin, “in earlier times”.
Ain Carim: Ain Karim or Ein Karem, originally a village, now part of Jerusalem, traditionally said to be the birthplace of St. John the Baptist.
aitheasc: “move, reply, response”. Trí buillí aitheasca appears to have the genitive singular, which would be aithisc in the CO. “Three responses, three moves, three ways of dealing with something”. Ó Dónaill’s dictionary claims the plural would be aithisc, but PUL’s usage here, with buillí, may indicate that a plural is not usually used; Dinneen had no plural.
anamúlacht: “liveliness”.
Annas: Annas, also known as Ananus, high priest of Judaea 6 AD – 15 AD. He was deposed by the Romans in 15 AD, but remained influential in priestly circles through his son-in-law, Caiaphas.
ar nóin: “of course, no doubht”, dar ndóigh in the CO. Ar nóin is derived from dóin, given in PSD1927 as a corruption of dóigh (transcribed where found here as dó’).
áth: “ford”, a place to cross a river. PUL is on record as stating that this word had an unmistakable nasal vowel in it, but nasal vowels are not a noted feature of WM Irish today.
baiste: “baptism, baptismal”. Eóin Baiste, John the Baptist. In Dinneen’s dictionary, baiste is an adjective meaning “baptismal”, whereas in Ó Dónaill’s dictionary it is a variant of the word baisteadh meaning “baptism”. It is probably to be interpreted as an adjective that derives from the genitive singular of the noun, baistidh, although the spelling Eóin Baistidh is not found. Because the spelling baistidh is somewhat awkward in that it could imply a final slender g in Munster Irish, I have decided to edit this word as baiste (with baiste also in the genitive), with baisteadh only used as a verbal noun.
beach: “bee”.
bínse: “bench”.
borraim, borradh: “to increase”. Borradh an ghutha, possibly “the crescendo of the voice”.
breis: “increase, addition”. Note that this word is normally eclipsed by sa, sa mbreis, “in addition”.
brothall: “heat of the day”.
buaim, buachtaint: “to win, gain a victory, be victorious over”, or buaim, buachan in the CO.
Caiphas: Joseph, son of Caiaphas, normally known simply as Caiaphas, appointed Jewish high priest by the Romans in 18 AD, before being removed from the position by the Romans in 36 AD after the end of Pontius Pilate’s governorship. He was the son-in-law of Annas.
carbad: “chariot”, pronounced /kɑrəbəd/.
carraig: “rock”, with carraigreacha in the plural where the CO has carraigeacha, and carraigreach in the genitive plural.
cath: “temptation”. The CO often uses a cognate word, cathú.
clais: “trench, furrow”.
cloisim, clos: “to hear”, or cloisim, cloisteáil in the CO. Airím, aireachtaint is used by preference in WM, but PUL occasionally uses this verb too. Note that PUL has do chlois in the preterite, as if a regular verb, rather than the historically correct do chuala.
clúmh: “fur”.
cómhacht: “might, power, authority”, or cumhacht in the CO. Note the plural cómhachta, where the CO has cumhachtaí.
cómharsa: “neighbour”. PUL has cómharsain in the plural, where the CO has comharsana. PUL’s form is the historical nominative plural; the CO form is the historical vocative plural. Note the dative singular, cómharsain.
cúm: “waist”, or com in the CO, with coím in the genitive. Fan choím, “around his waist”.
cupán: “cup”, or cupa in the CO.
daingneacht: “strength, firmness”. This would be daingne in the CO, a word that is also used by PUL. It seems PUL uses abstract nouns forms like comparative adjectives in some contexts (after , “however”), but uses forms in -acht in other contexts.
deachú: “tenth part, tithe”, with deachún in the genitive. PUL uses deichiú in his Sgéalaídheachta as an mBíobla Naomhtha, but deachú, used here, is the historically correct from.
deallramh: “look, appearance, resemblance”, or dealramh in the CO. Pronounced /dʹaurəv/.
deimhnitheach: “certain, definite”, or deimhneach in the CO.
deismireacht: “incantation”. Probably referring here to the almost superstitious way that ritualistic cleansing was practised by the Jews.
diacht: “divinity”. Lucht diachta, “theologians”. Both diacht and diagacht are found in PUL’s works. The CO has diagacht.
díbheirg: “wrath, vengeance”. Pronounced /dʹi:’vʹerʹigʹ/.
diongbháil: “merit, worth”. Pronounced /dʹiŋə’vɑ:lʹ/. Diongbháil na haithrí, “worthy of repentance”.
diongbhálta: “definite, certain, confirmed; worthy, fitting”, or diongbháilte in the CO. Pronounced /dʹiŋə’vɑ:lhə/.
díthreabh: “wilderness, retreat (as in a place inhabited by a hermit)”.
doimhinn: “deep”, domhain in the CO. Pronounced /dəiŋʹ/, with the comparative, doimhne, pronounced /deŋʹi/.
drochtheangmhálaí: “bad associate”. Seachain an drochtheangmhálaí, “avoid bad company”.
eachra: “horses”, pronounced /ɑxərə/. This is a collective word, used in the singular with a plural meaning. However, these grammatically singular collective words seem to be used in the genitive plural (not genitive singular) in PUL’s works: i gcarbad na n-eachra tine, “in the chariot of the fiery steeds”. See also fé fhórlámhas na n-uathadh, “under the dominion of the few” in PUL’s Catilína, where uathadh is a grammatically singular collective word meaning “the few”.
Ecclesiasticus: a deuterocanonical work included in the Roman Catholic Old Testament, also known the Wisdom of Sirach. The poem given here is from Ecclesiasticus 48.
Elias: Elias or Elijah, an Old Testament prophet often compared with St. John the Baptist. The ministry of John the Baptist is seen by the Christian church as the fulfilment of the prophecy relating to the return of Elijah in the book of Malachi. Elijah was described in the Old Testament (2 Kings 2) as ascending to heaven in a chariot of fire.
Eliséas: Elisha, an Old Testament prophet, to whom Elijah threw his mantle as he ascended into heaven.
fána: “slope”, with fánaidh in the dative. Le fánaidh, “down, downwards”.
fíoruisce: “spring-water”.
fógarthóir: “proclaimer, announcer”, or fógróir in the CO.
fraoch: “heather”.
friothálaim, friothálamh: “to serve, attend”, or friothálaim, friotháil in the CO. Friothálamh also corresponds to the related the CO noun, friotháileamh, “reception, entertainment of guests”. Friothálamh a dhéanamh ar dhuine, “to minister to someone”.
fromadh: “trying, testing, proving”, or promhadh in the CO. The original text had fromadh here, but fromhadh is used in PUL’s gospels. More research required here.
glac: “clutch, grasp”.
Gomorrha: Gomorrah, a city near the Dead Sea mentioned in the Old Testament as destroyed by God for its immorality.
guarnán: “whirl”, or guairneán in the CO. Lasair ghuarnain, “whirlwind of fire”. More research is required here, as Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne has guairneán, as in the CO. Also the original text here has ghuarnain in the genitive, showing no long vowel.
Hóréb: Mount Horeb, the mountain where God gave Moses the 10 commandments. Horeb may have been the same location as Mount Sinai, although scholarly opinions differ.
iall: “thong, strap”. Iall bróige, “bootlace”.
Ierichó: Jericho, found earlier in this work as Iericó.
ímpí: “intercession”.
ionantas: “sameness, identity”, or ionannas in the CO.
Iórdan: the River Jordan.
Itúréa: Ituraea, an area to the north of Galilee ruled by Philip the Tetrarch.
lamhálaim, lamháil: “to grant, allow”, e.g. the granting of a sum of money to someone.
leabaidh: “bed”, or leaba in the CO. The traditional dative has replaced the nominative in Cork Irish. Pronounced /lʹabigʹ/. Leaba na habhann, “the river bed”, is worth noting here. It may be that more metaphorical usages should have leaba in the nominative.
leagaim: “to knock down, fell”. The verbal noun here is leagadh, where leagan stands in the CO.
léanmhaireacht: “dreadfulness”, a word not given in dictionaries.
leathnochtaithe: “half-naked”, or leathnocht in the CO.
leogaim, leogaint: “to let, allow”, ligim, ligean in the CO.
Lisanias: Lysanias, named in Luke’s Gospel as the ruler of Abilene when St. John the Baptist began his ministry.
lócaiste: “locust”.
maithiúnachas: “forgiveness, remission”, or maithiúnas in the CO.
minic: “often”. Note the comparative here, minicí, where the CO has minice.
mórluacht: “great value, efficacy”.
neamhionann: “not the same, different”.
ollamh: “ready”, or ullamh in the CO.
paiste: “a patch or stretch of something”.
Pilib: Philip the Tetrarch, sometimes referred to as Herod Philip II, son of Herod the Great and tetrarch of the north-eastern part of Palestine. Died in 34 AD.
píoparnach: “piping, wheezing; the ringing of a harsh sound”; píopáil in the CO. This word is masculine here, but given as feminine in Dinneen’s dictionary. Ag cur an phíoparnaigh ’na gcluasaibh le faobhar a ghutha, “making their ears ring with the power of his voice”.
Pontius Pílát: Pontius Pilate, or Pontius Pilatus, Roman governor of Judaea 26 AD – 36 AD.
poibleacánach: “publican, tax-collector”.
port: “tune”. Rud do bheith de phort agat, “to keep harping on about something”.
préamh: “root”, or fréamh in the CO.
prócadóir: “proctor”, an officer of the church of some kind, represented here as collecting tithes for the Established Church.
réidh: “smooth, even”. Pronounced /re:gʹ/.
rí: “king”. Note PUL’s use of ríthe, rather than the more common WM forms, rithe or rite, as the plural.
ríocht: “kingdom”, with ríochta in the plural, where the CO has ríochtaí.
ruibh: “sulphur, brimstone”. I am unclear how the genitive is pronounced; maybe as /ri:/, which explains the editing here with a síneadh fada as ruíbhe.
Sacarí: Zechariah, the father of St. John the Baptist, more generally referred to as Sacarias in this text.
Sátan: Satan, referring to the Devil, but also meaning “adversary” in Hebrew.
scannrúlacht: “frightfulness”, or scanrúlacht in the CO. Pronounced /skau’ru:ləxt/.
seachtú: “seventh”. Note that this ordinal number does not occasion h-prefixation of a vowel here (an seachtú aithne, “the seventh commandment”). In general, PUL’s works show patchy h-prefixation after ordinal numbers from tríú through to naoú (the examples I have found in PUL’s works of dara/tarna and deichiú all have h-prefixation before a vowel).
seanmóin: “to preach”, or seanmóir in the CO.
seirbhís: “service”, pronounced /ʃerʹi’vʹi:ʃ/.
seithe: “skin, hide”. This is masculine here, but feminine in the CO.
Síon: Zion, the original name of a mountain near Jerusalem where a Jebusite fortress stood that was conquered by King David. Zion later came to be used as a synonym for Jerusalem.
Sodom: Sodom, a city near the Dead Sea mentioned in the Old Testament as destroyed by God for its immorality.
spreagaim, spreagadh: “to incite, inspire”. PUL usually used spriocaim, spriocadh (which means “to fix, arrange” in the CO) in the sense of “inspire”, reserving spreagadh for usages such as ceól a spreagadh suas, “to play music with verve”. However, counterexamples exist, as is seen here.
spuaic: “steeple, pinnacle”.
sruth: “stream”.
tathac: “solidity, substance, body, weightiness”, or tathag in the CO. Possibly, “gravitas”.
téim, dul: “to go”. Rud atá ag dul do, “something due to him”.
tetrarc: “tetrarch”, king of a fourth part of a kingdom.
Tibérius Caesar: Tiberius Caesar, Roman emperor 14 AD – 37 AD.
tirim: “dry”, pronounced /trʹimʹ/.
tosnaím, tosnú: “to begin”, or tosaím, tosú in the CO.
Traconítis: Trachonitis, an area ruled by Philip the Tetrarch that now falls within modern Syria.
trúmpa: “trumpet”.
uchtach: “spirit, vigour; the delivery of a speech”. Pronounced /əx’tɑx/.
ungadh: “ointment”. Ungadh ’ chur ar dhuine, “to anoint someone”.

Catilína 46

XLVI.

An túisce ’na raibh an méid sin gnótha déanta do comáineadh teachtairí ag triall ar an gConsal dhá ínsint tríd síos do. Bhí áthas mór agus buaireamh mór in éineacht ar an gConsal nuair ’ airigh sé an scéal. Bhí áthas air an cheilg do bheith nochtaithe agus an chathair a bheith tabhartha saor as an gcúntúirt. Agus bhí buaireamh ana-mhór air i dtaobh cad ba cheart a dhéanamh nuair a bhí beirthe i gcoir chómh trom ar uaislibh Rómhánacha a bí chómh hárd. Thuig sé in’ aigne dá gcurfí pionós orthu go mbeifí dian air féin, agus mara gcurtí an pionós orthu go mbeadh cúntúirt don stát ann. Ach do chruinnigh sé a mhisneach agus d’órdaigh sé Lentulus agus Cetégus agus Statilius agus Gabinius do ghlaoch chuige, agus fear dárbh ainm Caeparius, Tarracíneach, fear a bhí chun dul go hApulia chun na ndaor do ghríosadh. Tháinig an chuid eile gan mhoíll. Bhí Caeparius tar éis eólais a dh’fháil ar an scéith tamall beag roimis sin agus bhí sé tar éis a thí ’ dh’fhágáilt agus teitheadh as an gcathair. Do rug an Consal féin ar láimh ar Lentulus, toisc gur phraetóir é. D’órdaigh sé an chuid eile do theacht fé ghárda isteach i dteampall Choncórdia. Do ghlaeigh sé ar an seanaid chun na háite céanna. Tháinig cruinniú mór díobh. Ansan d’órdaigh sé Volturcius agus na teachtairí Allobrógacha do thabhairt isteach, agus duairt sé le Flaccus, an praetór, an bosca agus an leitir a bhí fálta aige ó sna teachtairíbh do thabhairt leis chun na háite céanna.

Foclóirín

Allobrógach: Allobrogian, pertaining to the Allobroges.
Caeparius: Quintus Coeparius, one of the conspirators, who fled Rome before he could be apprehended, only to be later caught and strangled in prison.
scéim, scéith: “to inform on”, or sceithim, sceitheadh in the CO. Scéim ar dhuine, “I inform on someone”. Pronounced /ʃkʹe:mʹ, ʃkʹe:/. As a noun scéith can mean “disclosure”.
Tarracíneach: a native of Tarracina (Terracina in modern-day Italy), a town to the south-east of Rome.
Teampall Choncórdia: the Temple of Concord, a temple dedicated to the Roman goddess Concordia, often used as a site for negotiation and reconciliation.

Catilína 45

XLV.

Nuair a bhí na nithe sin chun cínn ar an gcuma san do ceapadh oíche do sna hAllobrógaibh chun gluaiste. Bhí Ciceró tar éis an eólais go léir a dh’fháil uathu. D’órdaigh sé do L. Valerius Flaccus agus do C. Pomptínus, an dá phraetóir, bheith ag an ndrochad Mulviach, i bhfolach, roim buín na n-Allobróg, agus iad do ghabháil. D’innis sé dhóibh tríd síos an toisc fé ndeara dho an gnó san a thabhairt le déanamh dóibh. D’fhág sé fúthu féin aon ní eile do dhéanamh fé mar ba ghá. Bhí taithí ag an mbeirt sin ar gnóthaíbh cogaidh. Chuireadar, gan aon fhothram, buíon armtha ar an ndrochad, i ganfhios, dhá chimeád, fé mar a hórdaíodh dóibh. Thainig na teachtairí, in éineacht le Volturcius, chun na háite. D’éirigh an fothram ó gach taobh. Do thuig na Gaíll an bheart a bhí ar siúl agus thugadar iad féin suas do sna praetóraíbh. Do ghlaeigh Volturcius, ar dtúis, orthu go léir agus duairt sé leó iad féin do chosaint. Chosain sé é féin ar an slua ar feadh tamaill, lena chlaíomh. Ansan, nuair a chonaic sé go raibh na teachtairí tar éis é ’ thréigean, chrom sé ar é féin do chur fé choimirce Phomptínus toisc aithne ’ bheith aige air. Fé dheireadh, agus é lán d’eagla báis, thug sé é féin suas do sna praetóraíbh mar a thabharfadh sé do namhaid.

Foclóirín

C. Pomptínus: Caius Pomptinus, one of the praetors of the city of Rome, who led an ambush at the Milvian Bridge 63 BC that foiled the Catiline conspiracy.
L. Valerius Flaccus: Lucius Valerius Flaccus, one of the praetors of the city of Rome who took Cicero’s side during the Catiline conspiracy. He later became a Roman governor in Asia.
Mulviach: the Milvian Bridge (Ponte Milvio, Rome). PUL uses the form Milbhiach in his Lúcián.
praetóir: “praetor”, a Roman title given to the commander of an army or an elected magistrate, or often, as here, to governors of Roman provinces; the word is found in Ó Dónaill’s dictionary, where the plural given is praetóirí. PUL’s use of praetóraíbh as the dative plural gives a broad r, possibly because this is a foreign word and the Latin word would have had what to the Irish ear would have been a broad r. Praetóir is also given as praetor in one passage here, possibly for the same reason, but is edited here as praetóir to standardise the editing.
toisc: “purpose, object”.
tréigim, tréigean: “to abandon, forsake”.

An Craos-Deamhan 1

AN CRAOS-DEAMHAN

CAIBIDEAL A HAON.

Tamall mór ó shin, tamall ana-mhór ó shin, na céadta blian sarar chuir aon tSasanach chos ar thalamh na hÉireann ach cos go raibh laincis iarainn uirthi, bhí rí álainn, óg, uasal ar an Múmhain, agus Cathal ab ainm do, Cathal mac Fingaine. Ní raibh fear in Éirinn ba bhreátha ná é. Bhí sé corraíocht agus sé troithe ar aoirde, agus bhí sé chómh cúmtha chómh córach san gur dhó’ leat, dá bhfeicfá in’ aonar é, ná raibh sé na sé troithe ar fad. Bhí sé chómh láidir sin ní raibh aon fhear ar uaislibh Múmhan d’fhéadfadh a chlaíomh do chasadh, ná a shleá do bheartú chun gnímh, ná a thua do láimhseáil. I gcor iomrascála ní raibh fear d’fhéadfadh a chosa do bhogadh ón dtalamh, agus fós, ag rith, nú ag léimt, nú ag rínce, bhí sé chómh héadrom ar a chosaibh le cú nú le fia. Bhí sé tréan i gcath, ciallmhar i gcómhairle, sultmhar i gcuideachtain. I gCaiseal Múmhan a bhí a rítheaghlach. Bhí rath agus séan ar an Múmhain agus ar Mhuímhneachaibh lena línn go dtí gur thárla mí-ádh míllteach do.

Le línn Chathail a bheith ’na rí ar an Múmhain bhí rí ar Ultaibh, ’na chónaí in Aileach thuaidh, agus Feargal mac Maoile Dúin ab ainm do.

Bhí mioscais agus formad idir an dá chúige agus idir an dá rí, féachaint ceoca Cathal nú Feargal a bheadh in’ árdrí ar Éirinn, agus bhí beirt chailleach, cailleach Ultach agus cailleach Muímhneach, a bhíodh coitianta ag séideadh fúthu.

Deireadh an chailleach thuaidh:

“Fear scriosta Múmhan,
Fear scriosta Múmhan,
Mac Maoile Dúin,
An tÁrdrí,
Ó Sceilg na sceól,
Go Caiseal na sló,
Gamhain ná bó
Ní fhágfaidh.”

Deireadh an chailleach theas, ag freagradh na caillí thuaidh:

“Fanadh sé thuaidh,
Fanadh sé thuaidh.
Tá Cathal ar chuaird
Is mílte aige.
Má castar ’na threó
An Feargal, i ngleó,
go hAileach go deó
Ní fhíllfidh sé.”

Bhí drifiúr ag Feargal, Lígach iníon Maoile Dúin ab ainm di, agus ní raibh in Éirinn óigbhean eile chómh breá léi. D’airigh Cathal tuairisc ar a breáthacht, agus thit sé i ngrá léi, bíodh ná feacaigh sé riamh í. D’airigh sise tuairisc ar áilleacht agus ar uaisleacht agus ar thréine Chathail, agus thug sí grá dho, bíodh is ná feacaigh sí riamh é. Bhí an scéal mar sin eatarthu, agus gach duine a théadh ón Múmhain ó thuaidh go hAileach bhíodh an óigbhean ag baint cainnte astu go dtí go bhfaigheadh sí uathu eólas cruínn ar conas a bhíodh Cathal ’na shaol agus ’na shláinte, agus ar conas ’ fhéachadh sé. Ar an gcuma gcéanna, nuair a thagadh duine aduaidh ó Chúig’ Uladh go Caiseal Múmhan, bhíodh rí Caisil ag baint cainnte as go dtí go bhfaigheadh sé cúntas cruínn ar conas a bhíodh an óigbhean álainn agus ar conas ’ fhéachadh sí.

Ba gheárr gur thosnaigh an óigbhean ar bheith ag cur eithne agus úll, agus sólaistí eile den tsórd san, ó Aileach aduaidh go Caiseal, ag triall ar Chathal, ag taispeáint méid an ghrá a bhí aici dho. Níorbh fhada gur airigh Feargal go raibh na sólaistí ag dul ó dheas. Níor thaithn san leis in aon chor. Chuir sé fios ar a dhrifiúr chun labhartha léi.

“An fíor an ní seo ’ airím,” ar seisean, “id thaobhsa agus i dtaobh rí Caisil?”

Níor labhair sí.

“Bíodh do rogha de dhá ní agat, a ríogan,” ar seisean. “Inis an fhírinne dhom agus bíodh mo bheannacht ort, nú séan an fhírinne orm agus bíodh mo mhallacht ort!”

Tháinig scannradh uirthi sara dtitfeadh mallacht an rí uirthi, agus d’inis sí an fhírinne dho.

“Cathain a bheidh teachtaireacht eile agat á chur go Caiseal?” ar seisean.

D’inis sí dho.

“Cuir chúmsa anso ar dtúis,” ar seisean, “na nithe a bheidh agat le cur ó dheas.”

Thug sí chuige na húlla agus na heithne agus na sólaistí eile a bhí aici le cur ó dheas ag triall ar Chathal.

“Fag ansan iad,” ar seisean.

D’fhág.

Chuir sé fios ar fhear piseóg. Tháinig an fear.

“Seo,” ar seisean leis an bhfear, “imir do chuid deismireachta orthu san i dtreó, an té ’ íosfaidh iad, ná beidh aon lá dá shláinte aige an chuid eile dá shaol.”

“Is olc é sin,” arsan fear. “Níor mhaith liom rud den tsórd san a dhéanamh ar éinne.”

“Tabharfadsa do thuarastal go maith dhuit as,” arsa Feargal.

Do dhein an fear an rud a hiarradh air.

Do ghlaeigh Feargal chuige teachtaire agus duairt sé leis na húlla agus na sólaistí eile do bhreith leis ó dheas go Caiseal Múmhan agus iad a thabhairt do Chathal le n-ithe. “Agus,” ar seisean, “abair gur ó Lígaigh féin a thánadar, agus gur le méid a grá agus a hionúine do Chathal a chuir sí chuige ó dheas iad, agus gur mhór an sásamh aigne uirthi dá mbeadh sé le rá agat go bhfeacaigh do dhá shúil féin Cathal mac Fingaine ag ithe na n-úll san.”

D’imigh an teachtaire agus do thóg sé leis na húlla agus na heithne agus na sólaistí eile, agus tháinig sé go Caiseal. Ba gheárr go bhfuair sé caoi ar chainnt le Cathal. D’inis sé a scéal do, agus thaispeáin sé na húlla agus na sólaistí dho. D’inis sé dho cad é an grá ’ bhí ag Lígaigh do, agus cad é an t-áthas a bheadh uirthi nuair a neósfí dhi gur thaithn na húlla agus na misleáin eile le Cathal. “Agus duairt sí liom, a rí,” ar seisean, “gan imeacht, dá mb’fhéidir é, go dtí go bhfeicfeadh mo dhá shúil féin tu dhá n-ithe.”

“Ní rómhór an ríghneas a chuirfidh san ort, a mhic ó,” arsa Cathal, ag cromadh ar na húllaibh a dh’ithe.

Chómh luath agus ’ bhí na húlla ite ag Cathal chuir an teachtaire a bhóthar de chómh tiubh in Éirinn agus d’fhéad sé é.

Nuair a chuaigh na húlla agus na heithne isteach i ngoile Chathail is amhlaidh a dhein piastaí dhíobh istigh ’na chorp, agus deamhain ó ifreann ab ea na piastaí sin. Bhí deamhan mór orthu, agus do shloig sé sin an chuid eile. Ansan do shloig sé a raibh de bhia agus de dhigh i mbolg Chathail. Chrom sé ar ithe agus ar ól, ach ní bhainfeadh ithe ná ól an tart ná an t-ocras de.

Sin mar a thárla an lon craois, ’sé sin an Craos-Deamhan, a bheith i mbolg Chathail mhic Fingaine, rí Caisil.

Nótaí

Chómh héadrom ar a chosaibh le cú: note the lack of the historic dative here, coin.

Ar a dhrifiúr: the original spelling was ar a dheirbhshiúr, and so it seems the dative, drifír, cannot be inferred here.

Le n-ithe: WM Irish prefixes n to ithe and ól, where other dialects and the CO prefix h.

Fóclóirín

Aileach: also known as Aileach na Rí, Greenan-Ely in Inishowen, Co. Donegal, the site of the royal fort of the Uí Néill high kings of Ireland.
beartaím, beartú: “to brandish”. Beartú chun gnímh, “to wield in action”.
casaim, casadh: “to wield, brandish”.
Caiseal Múmhan: Cashel, Co. Tipperary, a placename meaning “stone ringfort”. Also referred to as Caiseal na sló here.
Cathal mac Fingaine: Cathal mac Finguine, king of Munster, died 742 AD, who contended with the high king of Ireland at the time, Fergal mac Máele Dúin.
ceoca: “which? which of them?” From cé acu or cé’cu. Pronounced /kʹukə/. Often followed by a relative clause.
córach: “shapely, comely, pleasant”, often paired up with cúmtha.
corraíocht: “addition”, or corradh in the CO. Corraíocht agus, “more than”.
craos: “gluttony”. The genitive, craois, is pronounced /kri:ʃ/.
craosdeamhan: “demon of gluttony”.
cuaird: “visit”, cuairt.
cúmtha: “well-shaped, handsome”, or cumtha in the CO.
deismireacht: “incantation, spell”.
deoch: “drink”, with digh in the dative singular.
drifiúr: “sister”, deirfiúr. IWM shows that both drifíur and driofúr are found in WM Irish.
eithne: “kernel”. Dinneen’s dictionary gives “fruit, produce” as an additional translation, and this meaning accords better with the sense here. The plural is eithní in the CO, with eithneacha given both in Dinneen’s dictionary and in the glossary to the early edition of An Craos-Deamhan. However, it seems that glossary will have been compiled by Norma Borthwick. PUL has na heithne in the plural in the body of the text here. It may be that he is following the Middle Irish original here.
Feargal mac Maoile Dúin: Fergal mac Máele Dúin, high king of Ireland and member of the northern Uí Néill dynasty, died 722 AD.
fia: “deer”.
formad: “envy”, pronounced /forəməd/.
freagraim: “to answer”. While the verbal noun is normally freagairt, there is an example here of freagradh being used as the verbal noun of this verb.
gleó: “noise, battle”.
goile: “stomach”.
iomrascáil: “wrestling”. Cor iomrascála, possibly “a bout of wrestling”.
ionúine: “affection”.
laincis: “fetter”.
léimim, léimt: “to leap”, or léimim, léim in the CO. The verbal noun is also found as ag léimrigh in PUL’s works, although léimreach is sometimes distinguished from léimt as a continuous act of leaping. Léim is also found in PUL’s Niamh to describe the sport or act of leaping.
Lígach: Lígach, the sister of Fergel mac Máele Dúin, high king of Ireland. With Lígaigh in the dative.
lon craois: “insatiable, unnatural appetite”, according to Ó Dónaill’s dictionary, which lists lon as a noun only found in this phrase. Dinneen’s dictionary shows, however, that the lon in this phrase is the same lon that means “blackbird” (lon dubh).
míllteach: “baleful, pernicious”.
mioscais: “hatred, malice, ill-will”.
mísleán: “sweet”, or milseán in the CO. Pronounced /mʹi:ʃ’lʹɑ:n/.
nú: “or”, or in the CO.
óigbhean: “young woman”, or ógbhean in the CO. The g is slender.
piast: “worm”, or péist in the CO, where the dative has replaced the nominative. The plural is piastaí, in contradistinction to the péisteanna of the CO.
piseóg: “spell, charm; wizardry, sorcery”. Fear piseóige, “sorcerer”, might have been expected. Fear piseóg here appears to have the genitive plural, i.e. “man of spells”.
ríogan: ríon in the CO, “queen, princess, noble lady”. Pronounced /ri:gən/. Note that a ríogan! was a term of address, not just for the queen, but for noblewomen too.
scannradh: “terror”, scanradh in the CO, pronounced /skaurə/ in WM.
sceilg: “rock, crag”. Sceilg na sceól here may be a reference to the Greater Skellig Island in Co. Kerry, also known as Skellig Michael (or Sceilg Mhichíl). Dinneen’s dictionary shows that Greater Skellig is also known as Sceilg na scál (“warriors’ crag”), which PUL may have turned into Sceilg na sceól in order to preserve the metre in a poem here. The reference could also be to Baile an Sceilg, in the Uíbh Ráthach Gaeltacht, which is adjacent to Skellig Michael. The poem which gives this placename is considerably different in PUL’s version to the Middle Irish original, which contains no reference to Skellig or Cashel.
sceól: a poetic form of scéal, “news, story, tidings”.
sleá: “spear”.
sloigim, slogadh: “to swallow”.
slua, slóite: “army”. PUL normally forms the plural of this word, sluaite in the Standard, with an  ó . While IWM shows the local pronunciation as /sluətʹi/, /slo:tʹi/ is also found in verse. The medial  ó  is therefore retained wherever it was given in the original, including in the genitive plural sló (slógh), for slua. It is also worth noting this word is generally feminine in PUL’s works.
sólaistí: “dainties, delicacies”, usually plural.
sórd: “sort”, sórt in the CO, /so:rd/.
taithneann, taithneamh: “to please”, taitníonn, taitneamh in the CO. Generally in the first declension in PUL’s works, pronounced /taŋʹhən, taŋʹhəv/. The past is do thaithn, /də haŋʹ/.
Ulaidh: “Ulster”, with Ultaibh in the dative plural. Note: this is a plural noun, reflecting the ultimate derivation of the provincial name from the ancient Ulaid tribes.

Catilína 44

XLIV.

Ach, fé mar a dh’órdaigh Ciceró dhóibh, do chuaigh na hAllobróga chun cainnte leis an gcuid eile de lucht na ceilge, trí stiúrú Ghabinius. D’iarradar ar Lentulus agus ar Chetégus agus ar Statilius agus ar Chassius dearbhú ’ thabhairt dóibh scríofa, agus a n-ainmneacha thíos leis, i dtreó go bhféadfaidís é ’ thaispeáint dá muíntir féin nuair a raghaidís abhaile. Gan é nárbh fhuiriste dhóibh iad a thabhairt isteach ’na leithéid de ghnó. Thugadar go léir, ach Cassius, an scríbhinn uathu agus a n-ainmneacha leis, gan aon drochamhras. Gheall Cassius go dtiocfadh sé chun na háite in achomaireacht, agus d’imigh sé as an gcathair tamall beag sarar imigh na teachtairí. Chuir Lentulus leó fear dárbh ainm T. Volturcius, Crotónach, i dtreó go ndéanfadh na hAllobróga, roim dhul abhaile dhóibh, ceangal caradais le Catilína, agus eisean leó san. Thug sé féin do Volturcius leitir ag triall ar Chatilína, agus tá scríofa anso thíos macshamhail den leitir:—

“Gheóbhair amach ón té atá agam á chur chút cé hé me. Cuímhnigh cad í an ghuais ’na bhfuilir agus bí it fhear chróga. Breithnigh cad ’tá riachtanach do sna nithibh atá beartaithe agat. Iarr cúnamh ar an uile dhuine dá mb’é an té is ísle é.”

I dteannta an méid sin thug sé teachtaireacht uaidh i gcainnt. Ó bhí an tseanaid tar éis namhaid a dhéanamh de, cad chuige ná glacfadh sé daoraicme? Go raibh gach aon rud ollamh sa chathair fé mar a dh’órdaigh sé. Nár cheart do féin aon ríghneas a dheanamh de theacht níba chóngaraí.

Foclóirín

Crotónach: a native of Crotona, a Greek settlement in Calabria, southern Italy.
stiúrú: “guidance, direction; guiding, direction”, or stiúradh in the CO.
T. Volturcius: Titus Volturcius, a lowly born man charged with carrying a treasonable letter designed to bring the Allobroges into the Catiline conspiracy.

Críost Mac Dé 6

Caibideal a Sé.

Críost Mac Dé agus Dochtúirí na Dlí.

Ní thugann an Soíscéal aon chúntas dúinn ar conas a chaith Críost Mac Dé a shaol ón lá a rug a mhuíntir leó ó thuaidh go Nasaret é chun cónaithe, go dtí go raibh sé tímpall dhá bhliain déag d’aois. Ní deir an Soíscéal ’na thaobh, i gcaitheamh an dá bhliain déag san ach an méid seo focal: “Agus d’fhás an mac, agus do neartaigh sé, agus bhí grásta Dé ann.” (Lúc. II. 40.)

Deirtear gur ghleann beag ana-dheas gurbh ea an gleann beag ’na raibh Nasaret suite an uair sin; ná raibh aon áit i dtír Phalestín ba dheise ná é. Bhí an baile beag suite ar chliathán cnucáin ar an dtaobh thoir de, agus mar ’ bheadh fáinne de chnucánaibh eile mórthímpall ar an gcnucán san, lasmu’ den bhaile bheag, ar an dtaobh thoir, agus iad clúdaithe le coílltibh, agus Machaire Esdrelóin ar leathadh uathu san soir, agus an machaire sin go breá glas, féarmhar, saibhir. Lastoir den mhachaire sin bhí, mar atá fós, an loch ar a dtugtar loch, nú muir, Thibériais. Laistiar den chnuc ar a raibh Nasaret suite bhí an cnuc álainn úd ar a dtugtí Cnuc Chármeil, an cnuc ba bhreátha dá raibh le feiscint in aon áit an uair sin; agus laistiar den chnuc san, an fharraige mhór, an Mhuir Torriann. Nuair a bhíodh an ghaoth aniar, agus ba mhinic sin, bhíodh sí ag séideadh isteach ón bhfarraige sin agus ag tabhairt sláinte do gach aon rud beó, agus do gach aon tsaghas fáis dá raibh ag teacht tríd an dtalamh. Gaoth na farraige aniar agus solas na gréine anoir, agus iad ag obair i dteannta ’ chéile, chuiridís maise ar choílltibh, agus ar ghlasraíbh, agus ar bhláthannaibh, agus ar bheithíochaibh agus ar dhaoinibh. Do dtugtí fé ndeara gur rug mná Nasareit bua i mbreáthacht agus i ndathúlacht, agus i maisiúleacht pearsan, ar mhnáibh Phalestín eile go léir. Agus deirtí gurbh í Muire Mháthair, nuair a bhí sí ’na cónaí ’na measc, do bhronn orthu an bua maisiúlachta san. San áit álainn sin is ea do chaith an Slánaitheóir a shaol go dtí go raibh sé dhá bhliain déag d’aois.

Deir Lúcás Naofa sa tSoíscéal go dtéadh a mhuíntir ó dheas go Ierúsalem gach aon bhliain, uim fhéile na cásca. “Agus nuair a bhí sé dhá bhliain déag do chuadar suas go Ierúsalem de réir ghnáis na féile. Agus nuair a bhí na laethanta caite agus iad ag filleadh d’fhan an Mac, Íosa, in Ierúsalem ’na ndiaidh, agus ní raibh ’ fhios san ag á mhuíntir: cheapadar go raibh sé i measc na ndaoine, agus thánadar siúl aon lae ar aghaidh, agus bhíodar dhá lorg i measc a ngaolta agus a lucht aithne, ach ní bhfuaradar é, agus d’fhilleadar go Ierúsalem, dhá lorg. Agus do thárla, tar éis trí lá, go bhfuaradar é sa teampall, ’na shuí i measc na n-ollamh, ag éisteacht leó, agus dhá gceistiú. Agus bhí iúnadh ar a raibh ag éisteacht leis, mar gheall ar a ghuntacht agus ar na freagraíbh a thugadh sé. Agus bhí iúnadh orthu san nuair a chonacadar é. Agus duairt a Mháthair leis: ‘A mhic, cad é seo atá déanta agat orainn? Féach, bhí t’athair agus mise go buartha ar do lorg.’ Agus duairt sé leó: ‘Cad chuige go rabhabhair ar mo lorg? Ná raibh ’ fhios agaibh nách foláir me ’ bheith in sna nithibh a bhaineann le m’athair.’ Agus níor thuigeadar san an focal a labhair sé leó. Agus d’fhíll sé anuas leó, agus tháinig sé go Nasaret, agus bhí sé úmhal dóibh.”

Sin mar a dh’ínseann an Soíscéalaí Lúcás, an scéal san, agus níorbh fhéidir d’éinne an scéal a chur síos i bhfoclaibh níba shoiléire ná níba chruinne. Ach is féidir machnamh a dhéanamh ar bhrí an scéil, agus ar nithibh áirithe do bhain leis an scéal.

Ar dtúis, is féidir a dh’fhiafraí cad ’na thaobh do dul isteach sa teampall. Gan amhras níorbh aon iúnadh é ’ dhul isteach ann an chéad uair a tháinig sé aduaidh ann ó Nasaret. B’é teampall a Athar é, an t-aon áit amháin sa domhan, an uair sin, ’na raibh aon chuid den chine daonna ag tabhairt onóra don Athair Síoraí, agus b’é féin Mac Síoraí an Athar Síoraí, agus bhí sé ar an saol chun na cine daonna do shaoradh ó fheirg an Athar Síoraí. Cá dtabharfadh sé aghaidh chun na hoibre sin do thosnú ach ar theampall an Athar Síoraí? Thug sé aghaidh ar an dteampall san agus thosnaigh sé an obair. Conas a thosnaigh sé an obair? Seo mar a thosnaigh sé an obair. Na daoine sin go raibh sé ’na shuí ’na measc cérbh iad féin? Dochtúirí na dlí, dochtúirí dlí Mhaoise. Cad iad na ceisteanna a bhí aige á chur chúthu? Agus cad iad na ceisteanna a bhí aige á fhreagairt dóibh? Ní ínstear dúinn cad iad na ceisteanna iad, ná cad iad na freagraí a bhí aige á thabhairt orthu. Ach is féidir tuairim láidir a thabhairt gur bhain idir cheisteanna agus freagraí le “gnó a Athar Síoraí;” le saoradh na cine daonna ó fheirg an Athar Síoraí. Go raibh sé ag scrúdú na bhfáidhí dhóibh, agus dhá scrúdú dhóibh ar shlí a chuirfeadh, dá mb’fhéidir é, amach as a n-aigne an dearúd a bhí orthu i dtaobh an Mhessiah; ar shlí a thaispeánfadh dóibh nách ’na rí chómhachtach, agus slóite armála aige, a bhí sé le teacht, ach ar a mhalairt sin ar fad de shlí. Gan amhras, leis, an fhaid a bhí an ceistiúchán agus na freagraí ar siúl, bhí grásta Dé go líonmhar ag an Slánaitheóir á thabhairt do sna dochtúiríbh sin chun na fírinne úd do thuiscint agus do ghlacadh. B’fhéidir gur ghlac cuid acu an fhírinne. Níl aon phioc dá fhios san againn. Ní hínstear dúinn gur ghlacadar ná nár ghlacadar. Ní ínstear dúinn aon ní ach amháin an méid a dh’innis sé féinig dúinn, ’sé sin “Nárbh fholáir do ’ bheith in sna nithibh a bhain len’ Athair.”

Gan amhras grásta uathásach do sna dochtúiríbh úd ab ea an chuaird sin a thug an Slánaitheóir orthu an uair sin agus an trí lá san a thug sé ’na bhfochair dhá gceistú agus ag freagairt ceisteanna dhóibh. Is léir gur chuaigh sé ana-dhian orthu chun a súl a dh’oscailt dóibh, mar do “chuir a ghuntacht” árdiúnadh orthu. Tá nithe sa chuaird sin nách féidir dúinne a thuiscint, nithe ná thuig Muire Mháthair ná Naomh Ióseph féinig.

Do thuigeadar san go maith, áfach, an bhuairt a bhí orthu féin nuair a bhíodar ar a lorg, agus nuair a bhí ag teip orthu é ’ dh’fháil. Áit chúntúrthach ab ea an chathair an uair sin. Bhí ímpire na Rómhánach, Augustus, tar éis an tíoránaigh Archelaus do dhíbirt as an ríocht, agus tar éis na tíre do chur fé smacht na Rómha féin, agus tar éis árdú cíosa do chur ar na daoine. Bhí na daoine tar éis éiri i gceannairc i gcoinnibh na Rómhánach agus bhí an chathair ’na círéip. Lasmu’ den cathair, ar fuaid na dútha, bhí lucht foghla ag gluaiseacht ’na mbuínibh, agus scannradh curtha acu ar dhaoinibh a bhí síochánta réidh, dúilmhar i socracht, gan aon dúil in achrann. Drochghníomhartha dá ndéanamh go tiubh agus gan aon dlí á chur i bhfeidhm. Lucht na ndrochghníomh a dhéanamh dhá chur ’na luí ar an bpoiblíocht gur ar mhaithe leis an dtír a bhíodar ag obair.

Níorbh iúnadh scannradh agus critheagla ar Mhuire Mháthair agus ar Naomh Ióseph nuair a bhíodar tagaithe chómh fada ó thuaidh ó chathair Ierúsaleim leis an mbaile ar a dtugtí Beerot, agus iad ag dul abhaile agus gan aon tuairisc acu ar Íosa. Bhí an chathair cúntúrthach agus bhí an tír mórthímpall cúntúrthach, agus bhí an bóthar ó thuaidh cúntúrthach.

Bhí dhá chúntúirt ag baint leis an mbóthar ó thuaidh, an chúntúirt a bhí ag baint leis an ndúthaigh an uair sin, agus cúntúirt eile do bhain leis an mbóthar san féinig. Bhí an bóthar san ag gabháil trí chathair Samaría, agus bhí muíntir Shamaría agus an chuid eile de sna Iúdaígh i gcoinnibh a chéile go fíochmhar agus do mioscaiseach.

Mórán aimsire roimis sin do thit muíntir Shamaría agus muíntir Ierúsaleim amach lena chéile. Tar éis bháis do Sholomon do dhein dhá ríocht de chlaínn Israéil. Bhí Ierobóam ’na rí ar deich treabhaibh agus Mac Sholomoin ’na rí ar an dá threibh eile. Bhí eagla ar Ierobóam dá mbeadh na daoine a bhí féna láimh féinig ag dul go Ierúsalem chun íbirtí ’ dhéanamh go n-iompóidís uaidh i ndiaidh ’ chéile. Chuir sé suas altóracha dhóibh féin agus chuir sé gamhna óir ar na haltórachaibh sin agus mheall sé na daoine chun na ngamhan óir sin d’adhradh. Níor dheocair do iad a mhealladh chuige sin. Is eól do gach éinne a ghiorracht a bhíodar go léir tagaithe amach as an Éigipt nuair a chuireadar suas gamhain óir dóibh féin chun bheith dhá adhradh.

Nuair a bhí na gamhna óir curtha suas agus na daoine dhá n-adhradh, i mBetel, agus lastuaidh arís sa bhaile ar a dtugtí Dan, bhíodh daoine naofa do bhain leis an ríocht san ag fágaint na ngamhan ’na ndiaidh agus ag imeacht ó dheas go Ierúsalem chun gnó Dé ’ dhéanamh ann mar ba cheart. Ansan bhíodh lucht na ngamhan a dh’adhradh ag teacht ar na bóithribh roimis na daoine naofa san dhá dtabhairt thar n-ais ar éigin, nú dhá marú dá mba ná tiocfaidís thar n-ais.

I gcathair Shamaría is ea ’ bhí an neart ba threise de lucht na ngamhan a dh’adhradh. An chuid de sna daoine naofa a bhíodh lastuaidh den chathair sin is tríd an gcathair a caithidís gabháil ag dul ó dheas dóibh, nú tímpall fada do ghabháil, nú gan dul ó dheas in aon chor.

Ríocht Iúda a tugtí ar an gcuid de chlaínn Israéil a bhí fé shliocht Sholomoin, agus ríocht Israéil a tugtí ar an gcuid díobh a bhí fé shliocht Ierobóaim. Do lean muíntir ríochta Israéil ag déanamh na n-olc san, .i. an dá olc, .i. ag adhradh na ngamhan agus ag cosc daoine eile ar Dhia d’adhradh mar ba chóir. Chuir Dia fáidhí chúthu go minic ag tabhairt cómhairle a leasa dhóibh. Níor chuireadar aon tsuím sa chómhairle. Ag magadh fé sna fáidhíbh a bhídís, nú ag tabhairt tarcaisne dhóibh, nú dhá gcur chun báis. Fé dheireadh tháinig fearg Dé orthu. Duairt na fáidhí leó go minic go mbéarfí chun siúil iad i mbraighdineas. Ná fágfadh Dia sa tír naofa iad mar go rabhadar iompaithe amach ró-olc ar fad; go rabhadar níba mheasa os cómhair Dé an uair sin ná na drochdhaoine úd a dhíbir Dia as an dtír sin chun slí ’ dhéanamh do chlaínn Israéil. B’é toil Dé gur éirigh cómhacht láidir lastoir díobh, i dtír na nAssuiriánach, agus go dtáinig slóite líonmhara anoir, fé Shalmanasar ar dtúis, agus ansan fé Thargon. Do tógadh cathair Shamaría tar éis imdhruidim trí mblian. Ansan do leath an namhaid iad féin amach ar an dtaobh theas de thír ríochta Israéil agus chomáineadar rómpu amach na daoine go léir, i dtreó nár fágadh éinne sa tír ná i gcathair Shamaría, ná in aon chathair eile i ríocht Israéil, gan comáint chun siúil, soir go Babilóin nú chun áite éigin eile lastoir.

Ansan bhí Samaría agus an tír mórthímpall uirthi folamh ó dhaoine. Bhí an dúthaigh ag titim fé sheilbh na mbeithíoch allta. Nuair a chonaic rí na nAssuiriánach an cor a bhí ar an dtír agus ar an gcathair, do chruinnigh sé slóite daoine iasachta, slóite págánach, ó Bhabilóin agus ó thíorthaibh eile lastoir, agus chuir sé siar iad chun na háite thiar a dh’áitreabh. Pé dríodar a dh’fhan thiar, i ndiaidh na scuaibe, de shliocht Israéil chuireadar aithne ar na págánaigh iasachta. Do mheasc an dá aicme ar a chéile, i gnóthaíbh talún agus i gcleamhnaistíbh. Is iad sliocht na gcleamhnaistí sin a bhí i Samaría nuair a tháinig Muire Mháthair agus Naomh Ióseph agus Críost Mac Dé go Ierúsalem an Cháisc úd. B’éigean dóibh gabháil trí chathair Shamaría ag teacht aduaidh dóibh agus bhí orthu gabháil tríd an gcathair gcéanna ag dul ó thuaidh dóibh arís go dtí Nasaret. Dá bhrí sin bhí cathair Ierúsaleim cúntúrthach, agus bhí an bóthar ó thuaidh cúntúrthach, go mór mór an áit den bhóthar ar a raibh Samaría. Níorbh iúnadh brón agus buairt ar Mhuire Mháthair agus ar Naomh Ióseph nuair a fuaradar an Mac in easnamh orthu tar éis iad a dhul siúl lae as an gcathair. Agus ansan, níorbh iúnadh buaireamh aigne orthu ag dul ó thuaidh abhaile dhóibh, agus an tír go léir chómh cúntúrthach agus an bóthar chómh cúntúrthach, agus orthu gabháil trí Shamaría ó thuaidh.

Do cheadaigh Críost Mac Dé an buaireamh aigne sin go léir do theacht orthu toisc an dúil a bheith aige gnó a Athar do dhéanamh ar son na ndochtúirí úd a bhí sa teampall agus iad amú ar fad i dtaobh an chuma ’na dtiocfadh an Messiah. Tháinig lá, ’na dhiaidh san, agus do shil sé deóra go faíoch os cionn na cathrach san Ierúsaleim, toisc nár deineadh dá chainnt agus dá ghuntacht an lá san ach iúnadh. Do deineadh iúnadh dá chainnt ach níor glacadh a chómhairle. Dob aimhleasta an aicme iad na dochtúirí úd, agus ba sheasmhach ar bhóthar a n-aimhleasa, agus a rá gur theip ar Chríost Mhac Dé féin iad a dh’iompáil ar a leas bíodh gur chaith sé trí lá ag gabháil dóibh, ag nochtadh na fírinne dhóibh, agus ag tabhairt a ghrásta dhóibh go flúirseach. D’fhan sé ar feadh trí lá ag gabháil dóibh ag taispeáint cainnteanna na bhfáidhí dhóibh, na cainnteanna ’na dtráctaid na fáidhí ar na piantaibh a bhí ag an Messiah le folag, ar an séanadh agus ar an dtarcaisne a bhí aige le folag, ar an mbás a bhí aige le folag. D’fhan sé ar feadh trí lá ag gabháil dóibh ar an gcuma san agus ’ fhios aige go raibh a Mháthair bheannaithe agus Naomh Ióseph ag siúl na cathrach i gcaitheamh na haimsire sin agus iad go dúbhach agus go croíbhriste ar a lorg. Tháinig Muire Mháthair agus Naomh Ióseph. Bhí an t-aighneas ar siúl; na dochtúirí go léir ansúd agus iad caochta aige lena ghéarchúis agus lena ghuntacht agus leis an eólas a bhí aige ar na fáidhíbh agus ar bhrí na cainnte aduairt na fáidhí, eólas ná raibh acu féin riamh agus nár chuímhníodar riamh air. Bhíodar caoch aige, gan focal eile le rá acu, nuair a tháinig Muire Mháthair agus Naomh Ióseph isteach sa teampall agus do labhair Muire Mháthair an focal. D’airigh na dochtúirí an focal “. . . . Mise agus t’athair ad lorg. . . . .” D’airíodar an freagra, “. . . . nárbh fholáir dómhsa bheith sa ghnó a bhaineann le m’athair.” D’airigh na dochtúirí an trácht ar an dá athair. D’airíodar conas mar a thug sé gnó a Athar ar an aighneas a bhí aige á dhéanamh leó san i gcaitheamh an trí lá. Bhí ’ fhios acu go maith gur ar an Athair Síoraí a thrácht sé nuair a thug sé “gnó m’Athar” ar an aighneas a bhí aige á dhéanamh leó san. D’airíodar gach aon fhocal. Má airíodar níor labhradar, d’fhanadar go dúr agus go béaldúnta. Thug sé uain dóibh ar a fhiafraí dhe cad ’na thaobh do gnó a Athar a thabhairt ar an aighneas a bhí aige á dhéanamh leó san. Níor labhair aon duine acu. Níor theastaigh uathu a thuilleadh cainnte d’aireachtaint uaidh i dtaobh an Mhessiah ná tiocfadh in’ “Árdrí ar shlóitibh ag tabhairt cómhachta os cionn an domhain do chlaínn Israéil.” Níor labhair éinne acu. Níor labhair seisean a thuilleadh. Do bhuail sé uathu doras an teampaill amach agus d’fhág sé ansan iad. Agus d’imigh sé féin agus Muire Mháthair agus Naomh Ióseph ó thuaidh go Nasaret, “agus bhí sé úmhal dóibh. Agus do chimeád a Mháthair na focail sin go léir ’na croí féin. Agus do chuaigh Íosa ar aghaidh in eagna agus in aois, agus i ngrásta i láthair Dé agus daoine.” (Lúc. ii. 52.) Ciallaíonn an chainnt, de réir mar a mhíníd lucht eólais í, gurbh é toil ár Slánaitheóra, moladh agus baochas leis, dlí nádúra na daonnachta a bhí aige do chómhlíonadh go hiomlán agus dul ar aghaidh ó bheith ’na leanbh go dtí bheith in’ ógánach, agus go dtí bheith in’ fhear. Gan amhras is fíor gur ghlac sé nádúr daonna ar chuma fé leith. Do ghlac sé colann daonna i mbroínn na Maighdine Muire, le hoibriú ón Sprid Naomh. ’Sé sin do ghlac sé corp agus anam mar atá againne. Do chruthaigh Dia an t-anam mar a cruthaítear gach aon anam daonna, agus fuair sé a chorp, a chuid fola agus feóla, le hoibriú ón Sprid Naomh, óna Mháthair , ón Maighdin Muire, gan athair saolta. Ansan, do chaith sé naoi mí i mbroínn na Maighdine. Ansan do rugadh é; do tháinig sé ar an saol, ó bhroínn na Maighdine, gan dochar dá maighdineas. Ansan d’fhás sé ar nós aon linbh eile. Ansan, d’éirigh sé suas mar ’ éireódh aon leanbh eile, agus thug na cómharsain fé ndeara gur “chuaigh sé ar aghaidh in eagna agus in aois agus i ngrásta i láthair Dé agus daoine.” B’é an tarna Pearsa den Tríonóid ró-Naofa é. Bhí sé ’na Dhia go fíor agus bhí sé ’na dhuine go fíor. B’é Mac Dé é ’na Dhia agus ’na dhuine. B’é Críost Mac Dé é, agus b’é Críost Mac na Maighdine Muire é. Agus bhí an Mhaighdean Mhuire ’na máthair ag Críost Mac Dé. Agus bhí Críost Mac Dé ’na chónaí i Nasaret, i bhfochair na Maighdine Muire agus Naoimh Ióseiph, ag obair ar chéird Naoimh Ióseiph, ar chéird siúineára, ag tuilleamh a bheatha ar nós aon duine eile dá raibh san áit.

Níorbh é toil Dé a thuilleadh cúntais a thabhairt dúinn ar an gcuma ’nar chaith sé na blianta ó aois a dhá bhlian déag go dtí gur thosnaigh sé ar an Soíscéal do chraobhscaoileadh agus ar an eaglais do chur ar bun, agus ar a chómhacht a thaispeáint.

Nótaí

Tímpall dhá bhliain déag d’aois: “around twelve years old”. The expected genitive dual, dhá bhlian, is not given here, probably because of the influence of the following slender d. Compare obair dhá bhlian in PUL’s Mo Sgéal Féin and ó aois a dhá bhlian déag at the end of this chapter. The nominative and dative dual is formed like the dative singular (dhá bhuín), although the correct dative is often not given in dual contexts in PUL’s works. The genitive dual, however, is generally formed like the genitive plural. This in turn is often identical to the nominative singular, or nearly so, but with a broadened ending (bliain/blian, glúin/glún, súil/súl). See os cionn a dhá shúl in PUL’s Niamh. However, it is worth adding that the more recent “weak” plural endings of nouns are not used in the genitive dual: bunús an dá leitir is found in PUL’s Niamh; leitreacha would not be found in the genitive dual. Consequently, other than in the fifth declension (where the genitive plural and thus genitive dual is identical to the genitive singular), the genitive dual form should either be the nominative singular or a broadened version thereof.

Ní ínstear: both ní ínstear and ní hínstear are found in this chapter. It is grammatically correct for h-prefixation to be used before an autonomous form starting with a vowel, but the diversity of theoriginal text is preserved here.

An trí lá san: “those three days”. The singular article is correctly used with a plural noun viewed as a single whole.

Foclóirín

ag: “at”. Ad: the combination of ag, the particle governing the verbal noun, with a second person singular pronoun object. This would be do do in the CO (an extremely inauthentic form).
aimhleasta: “misguided, foolish”.
áitrím, áitreabh: “to inhabit”, or áitrím, áitriú in the CO. The CO has a noun áitreabh, meaning “habitation, dwelling”, but PUL clearly uses it as the verbal noun here. Dineen has áitreabhaim, and I have no attestation of the finite verb in PUL’s works as yet.
altóir: “altar”, with altóracha in the plural where the CO has altóirí. PUL uses altóiríbh in the dative plural in his editing of An Teagasg Críostaidhe, although that work contains some older forms, having been originally compiled in the mid-nineteenth century, and we see altórachaibh used here in the dative plural. Consequently, it seems altóracha is the dialectal form.
arís: “again”, but also “further” in various senses. Lastuaidh arís, “further to the north”. PUL used the spelling airís, indicating a slender r, /i’rʹi:ʃ/.
Assuiriánach: Assyrian, the name of a people whose kingdom was based in modern-day Iraq from the twenty-fifth to the seventh century BC. The CO has Aisiriach.
béaldúnta: “pursed-lipped”, a word not given in dictionaries.
Beerot: Beeroth, a town to the north of Jerusalem in ancient Israel. PUL surmises that Mary and Joseph got as far north as Beeroth before they noticed Jesus was missing, but the location is not given in Luke 2.
Betel: Bethel, a city on the southern border of the northern kingdom of Israel, where King Jeroboam set up a golden calf to be worshipped.
Cáisc: “Easter, or the Passover”. Féile na Cásca, “the Feast of the Passover”.
caochaim, caochadh: “to dazzle”.
ceannairc: “mutiny, revolt”.
ceistím, ceistiú: “to question”. This is found as duine cheistiú and ceistiú ar dhuine in PUL’s works.
círéip: “riot, uproar”, or círéib in the CO.
cleamhnas: “match, marriage”, with cleamhnaistí in the plural where the CO has cleamhnais.
Cnuc Chármeil: Mount Carmel in Northern Israel.
cómharsa: “neighbour”. PUL has cómharsain in the plural, where the CO has comharsana. PUL’s form is the historical nominative plural; the CO form is the historical vocative plural.
craobhscaoilim, craobhscaoileadh: “to propagate, broadcast; preach”.
croíbhriste: “heartbroken”.
Dan: Dan, a city on the northern border of the northern kingdom of Israel, where King Jeroboam set up a golden calf to be worshipped.
daonnacht: “humanity”.
deocair: “difficult”, or deacair in the CO.
dríodar: “dregs, remnants”.
dúbhach: “sorrowful, melancholy”.
dúilmhar: “covetous, desirous”. The spelling indicates that the v is broad (du:lʹ-vər); maybe this is always so with the ending -mhar.
faíoch: “loud, plaintive”.
fás: “growth”, but also “plant”.
gabhaim, gabháil: “to take; go” and a large range of other meanings. Pronounced /goumʹ, gvɑ:lʹ/. Gabháil do, “to work on, deal with, be occupied with, be on the case of”.
gamhain: “calf”, with gamhna in the nominative plural and gamhan in the genitive plural.
glasra: “vegetable, herb”, pronounced /glɑsərə/.
gnás: “custom, usage”. De réir ghnáis na féile, “in the customary manner of celebrating the festival”.
guntacht: “sharpness, incisiveness”, or gontacht in the CO.
Ierobóam: Jeroboam, king of the northern kingdom of Israel around 930-910 BC, following the rebellion of the northern tribes against Rehoboam, king of Judah.
imdhruidim, imdhruidim: “to besiege”. Dinneen has iomdhruidim, and it seems likely the first m is broad; possibly edit as iomdhruidim?
iompaím, iompáil: “to turn”, or iompaím, iompú in the CO. Pronounced /u:m’pi:mʹ, u:m’pɑ:lʹ/. Iompáil amach, “to turn out (a certain way)”.
Loch Thibériais (Muir Thibériais): the Sea of Tiberias, also known as the Sea of Galilee or the Lake of Gennesaret, in north-eastern Israel. The lake or sea is named after the city of Tiberias on its shores.
Machaire Esdrelóin: the Plain of Esdraelon, or Jezreel Valley, in Galilee.
maighdineas: “virginity”, or maighdeanas in the CO.
Muir Torriann (an Mhuir Torriann): the Tyrrhenian Sea, between Italy and Africa. The name Tyrrhenian derives from the Greek for “Etruscan”. Muir Thoirian in the CO. The Tyrrhenian Sea is part of the Mediterranean Sea and PUL seems to use the term to refer to the Mediterranean Sea itself here. The CO has an Mheánmhuir for the Mediterranean itself.
ollamh: “doctor, professor, doctor of the law, etc.”
pearsa: “person”, but often by extension “appearance, features, bearing”. Pearsa is ultimately derived, as with cognates in all European languages, from the ancient Etruscan phersu, “face mask”.
Salmanasar: Shalmaneser V, king of Assyria 727-722 BC, who began the deportation of the Israelites in captivity to Assyrian territory.
Solomon: king of ancient Israel, and son of King David. He was succeeded by his son Rehoboam, here referred to simply as Mac Sholomoin, during whose reign the kingdom of Israel become divided between the northern ten tribes (the kingdom of Israel) and the southern two tribes (the kingdom of Judah), which remained under Rehoboam’s rule.
Targon: apparently an error in the original for Sargon, i.e., Sargon II, king of Assyria 722-705 BC, who completed the conquest of Israel and the deportation of the Israelites to Assyrian territory.
tiubh: “rapid”, but also “plentiful, common, widespread”.
treibh: “tribe”. The historic dative has replaced the nominative in this word; accordingly the nominative plural is treabha, where the CO has treibheanna.
um: “about, around”. Often uim in WM Irish. Pronounced /um, imʹ/.

Catilína 43

XLIII.

Ach bhí socair ag Lentulus agus ag an gcuid eile de cheannaibh na ceilge, sa Róimh, tar éis slua mhór do chruinniú, mar bhí le feiscint, nuair a bheadh Catilína tagaithe isteach i bhFaesulae, go gcruinneódh L. Bestia, tribún na ndaoine, cómhthionól, agus go ndéanfadh sé gearán ar ghníomharthaibh Chiceró, agus go gcuirfeadh sé milleán an chogaidh uathásaigh ar an gConsal fhíor fhónta san. Dhá ghlacadh san mar chómhartha, an oíche a bhí chúinn, go ndéanfadh gach duine eile de shlua na ceilge an gnó a bhí geárrtha amach do. Agus seo mar a bhí na gnóthaí sin geárrtha amach, de réir mar adeirtear. Go ndéanfadh Statilius agus Gabinius, agus buíon mhór acu chuige, tine ’ chur i dhá n-áit déag den chathair in éineacht, in sna háiteannaibh ’nar dóichíde dhi lasadh go maith. Nuair a bheadh an chíréip ar siúl mar gheall ar an dtine, d’fhéadfí teacht go saoráideach ar an gConsal agus ar an muíntir eile a bhí le cur chun báis. Cetégus a bhí chun tí an Chonsail do bhriseadh agus an Consal do mharú; agus duine eile chun duine eile. Bhí an chlann mhac, agus leis na huaislibh ab ea an chuid ba mhó dhíobh, ceapaithe chun a n-aithreacha do chur chun báis. Ansan, nuair a bheadh na daoine curtha as a meabhair leis an loscadh agus leis an marú, do ghluaiseódh lucht na ceilge amach as an gcathair agus do raighidís ag triall ar Chatilína. An fhaid a bhí an t-ollmhú san agus an socrú san dá dhéanamh bhí Cetégus coitianta ag gearán ar ríghne na cod’ eile. Go raibh caothúlachtaí móra acu á mhilleadh le leadrán agus le cur lae ar cáirde. Nách le cómhairle a bhí gá, sa chúntúirt ’na rabhadar, ach le gníomh. Dá dtagadh beagán in éineacht leis féin go dtabharfadh sé fogha fé thigh na seanaide an fhaid a bhí an chuid eile acu ag líodráil. Fear colgach dian ab ea é, tapaidh ’na ghníomh, agus dar leis ní raibh aon ní ab fheárr ná luas gnímh.

Foclóirín

cáirde: “delay”. Lá ’ chur ar cáirde, “to postpone, delay”.
caothúlacht: “convenience, opportuneness”, or caoithiúlacht in the CO. This word is normally singular, but caothúlachtaí móra here means “great opportunities”.
dhá: “two”. This apparently causes n-prefixation before a noun starting with a vowel in the dual, as in i dhá n-áit déag here. PUL’s translation of the gospels has dhá iasc, leaving me wondering if n-prefixation here is in some way connected with the use of i.
círéip: “riot, uproar”, or círéib in the CO.
colgach: “bristling, angry, fierce”, pronounced /koləgəx/.
fogha: “dart, lunge, attack”, pronounced /fou/.
geárrtha amacha: “carved out”, but also “assigned, distributed, worked out in advance”.
leadrán: “lingering, being dilatory”, pronounced /lʹadə’rɑ:n/.
líodráil: “hanging about, lingering”. The Leitiriú Shímplí does not show an epenthetic vowel for this word, but logically there should be one, and Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne shows it is pronounced /lʹi:də’rɑ:lʹ/.
saoráideach: “easy”, pronounced /səi’rɑ:dʹəx/. The Leitiriú Shímplí edition shows the pronunciation to be /se:’rɑ:dʹəx/, a variant that is accepted in IWM.

Cúán Fithise 5

V.

“Ach cad é an coinníoll ar a ndéanfí caradas den tsórd san, a Chonghail?” arsa Cúán.

“Ní deocair é an coinníoll,” arsa Conghal. “Tabhair dómhsa an t-each san fút, agus tabharfadsa dhuit a dhá luach, agus caradas buan.”

“Ná habairse an chainnt sin, a Chonghail,” arsa Cúán. “Níl aon bhreith ar an gcoinníll sin do chómhlíonadh. Bheirimse mo bhriathar duitse go daingean, a rí, ná suífidh Ultach ar mhuin an eich seo ag creachadh Laighean agus mise am beathaidh!”

“Ní dócha gur cóir locht ’ fháil ortsa mar gheall air sin, a Chúáin,” arsa Conghal. “Is álainn an t-each é. Is iúntach an luas cos atá ann. Ar mhiste leat a dh’ínsint dúinn, a Chúáin,” ar seisean, “cad í an fholaíocht atá san each san, nú cá bhfuair sé an choisíocht uathásach atá aige?”

“Ní miste go deimhin, a rí,” arsa Cúán. “Láir a bhí agam féin sa bhaile do rug an t-each so, agus imbriathar nár láir rómhaith í. Ar m’fhearann féin do rugadh an t-each so agus is ann a tógadh é.”

“Is mó an trua nách féidir dom é ’ cheannach uait, a Chúáin,” arsa Conghal.

“Níl leigheas air, a rí,” arsa Cúán.

Do scaradar.

Do ghlaeigh Conghal chuige na marcaigh ab fheárr a bhí ’na shlua.

“Leanaidh Cúán inniu,” ar seisean, “agus ná casaidh thar n-ais uaidh go dtéidh sé go doras a chaisleáin féin. Nuair a bheidh an t-each úd san áit ’nar hoileadh é, agus i measc na n-each gur tógadh eatarthu é, ní bheidh sé ródheocair díbhse breith air féin agus ar a mharcach.”

Dhein na marcaigh mar aduairt Conghal leó. Do leanadar Cúán. D’imigh Cúán uathu gan an t-each do chur chun leath a dhíchill. Ach níor chasadar. Do leanadar é, agus deir an seanchas go raibh fothram mór agus talamh-chumscú ag eachra Uladh ar thóir eich Chúáin, agus go raibh rian a gcos ar an dtalamh agus ar na clochaibh san áit, le feiscint ar feadh i bhfad ’na dhiaidh san, agus go raibh an t-aer ’na ndiaidh ’na bhladhm lasrach leis na spréachaibh tine chreasa a bhí ag cruitibh na n-each á bhaint a clochaibh an ghleanna. Do leanadar Cúán ar an gcuma san go dtí gur tháinig sé isteach in’ fhearann féin. Ansan do rith eachra an fhearainn tímpall ar each Chúáin. Do chuir san ríghneas ar Chúán. Tháinig na hUltaigh suas leis, agus ní triúr ná ceathrar acu a tháinig suas leis an uair sin, ach an tslua go léir a bhí ’na dhiaidh. Do maraíodh é agus do baineadh an ceann de. Do rugadh a cheann agus a chapall ag triall ar Chonghal. Ansan is ea aduairt Conghal na focail seo:—

“Is ceólmhar na hóga so
Ag argain na Life seo!
Is bínn foghar an chatha so
Um cheann Chúáin Fithise!”

Críoch.

Foclóirín

argain: “plundering”, pronounced /ɑrəginʹ/.
bheirim, tabhairt: “to give”. Note that bheirim is the original absolute form of tugaim.
bladhm: “flame, blaze”. Na bhladhm lasrach, “aglow, in a blaze”.
críoch: “end”, normally crích in WM Irish, where the historic dative has replaced the nominative, but the use of críoch is accepted to signify the end of a work.
crios: “flint”, with creasa in the genitive. Tine chreasa, “frictional sparks”.
crú: “horse-shoe”, with cruite in the plural, where the CO has crúite.
deocair: “difficult”, or deacair in the CO.
fearann: “field, land, parcel of land”.
foghar: “sound”.
folaíocht: “breeding”.
iúntach: “wonderful”, or iontach in the CO.
láir: “mare”.
oilim, oiliúint: “to rear”.
slua: “army”. Feminine here, but masculine in the CO.
spréach: “spark”.
talamh-chumscú: “trembling of the earth”. This word is listed by Dinneen as meaning “earthquake”. The CO has cumhscú, “moving, shifting”, with a lenited m. More research required here.
uathásach: “terrific, astonishing”, or uafásach in the CO.