Críost Mac Dé 2

Caibideal a Dó.

Eóin Baiste.

Nuair a tháinig na Iúdaígh abhaile as an mbraighdineas ó Bhabilóin bhí treibh Lébhí, treibh na sagart, suarach go leór. Ach do cuireadh thar n-ais iad chun cónaithe in sna hineadaibh anso agus ansúd, ar fuaid na tíre, mar a raibh an treibh ’na gcónaí, le hórdú dlí Mhaoise, sarar rugadh chun siúil iad. Nuair a roinneadh an tír fé chrannchur, ar chlaínn Israéil, níor tugadh aon talamh do threibh Lébhí. Do tugadh áiteanna cónaithe dhóibh agus ceartanna áirithe, i gcathrachaibh áirithe agus bhí a mbeatha acu a gnó an teampaill agus as na híbirtíbh. Nuair a thánadar abhaile as an mbraighdineas ní raibh puínn acu ann, ach níorbh fhada gur iomadaíodar. Nuair d’iomadaíodar d’imíodar arís amach a cathair Ierúsaleim agus chuaigh gach cine dhíobh thar n-ais chun na háite ’na raibh cónaithe orthu sarar rugadh soir iad.

Do roinn an rí Dáibhid treibh Lébhí agus dhein sé cheithre cuallachta fichead díobh agus chuir sé, le crannchur, duin’uasal áirithe den treibh os cionn gach cuallachta, nú gach buíne, dhíobh san. Abia ab ainm don duin’uasal a cuireadh, leis an gcrannchur, os cionn na hochtú cuallachta de sna cheithre cuallachtaibh fichead sin. Ansan bhí ar gach uasal de sna cheithre huaislibh fichead san teacht, de réir uanaíochta, agus a sheachtain féinig do thabhairt ag déanamh gnótha Dé sa teampall, nú san áit ’na raibh an gnó san le déanamh, go dtí gur deineadh an teampall.

Nuair a bhí Héród ag druidim le deireadh a réime bhí Lebhíteach de shliocht Abia ’na chónaí in áit ná raibh i bhfad ó chathair Hebroin, laisteas de Ierúsalem; Sacarias ab ainm don Lebhíteach san. Bhí sé pósta ag mnaoi gurbh ainm di Elisabet. Lánú naofa ab ea an bheirt, agus de threibh Lébhí ab ea an bheirt. Bhíodar araon aosta go maith agus b’é toil Dé ná raibh aon chlann acu.

Tháinig an t-am do Shacarias, de réir na huanaíochta, chun é ’ dhul suas go dtí cathair Ierúsaleim i gcaitheamh a sheachtaine ag déanamh gnótha sagairt sa teampall i dteannta a chuallachta. Ba ghnáth le gach cuallacht a ngnóthaí do roinnt eatarthu le crannchur. Is é gnó do thit chun Sacariais leis an gcrannchur an uair sin ná bheith ag dó na túise. B’in é gnó dob aoirde agus ba sholmanta de sna gnóthaíbh go léir a bhí ag na sagartaibh le déanamh.

Íbirt ana-sholmanta ab ea íbirt na túise, agus túis ana-naofa is ea do loisctí san íbirt sin. Ar altóir óir a deintí an loscadh, agus bhí an altóir óir sin suite istigh san áit naofa idir an gcoínnleóir seacht mbeann agus an bórd ar a mbíodh arán na fianaise, agus ní raibh ach aon bhrat amháin idir an áit naofa san agus an áit rónaofa, an Sancta Sanctórum. Sara ndeintí íbirt na túise do hollmhaítí an altóir agus gach aon rud a bhain léi go han-aireach. Do glantí na lóchranna agus do glantí an altóir agus do curtí tine nua ar lasadh uirthi. Ansan thagadh an sagart isteach agus do dhruideadh an pobal siar in sna póirsíbh, agus iad ag guí chun Dé go ciúin. Ansan théadh an sagart isteach, in’ aonar, san áit naofa. Ansan do thugadh priúnsa na sagart cómhartha uaidh. Nuair ’ airíodh sagart na híbirte ’ dhéanamh an cómhartha san do chaitheadh sé an túis ar an dtine a bhíodh ar an altóir óir. Ansan do chromadh sé go híseal ar aghaidh na háite rónaofa, an Sancta Sanctórum. Ansan d’imíodh sé amach i ndiaidh a chúil, i dtreó ná hiompódh sé a aghaidh ón altóir. Ansan do buailtí clog agus thugadh an sagart a bheannacht don phobal. Ansan do thosnaíodh na Lebhítigh ar na duanaibh naofa do chanadh, agus deir na scrí’neóirí Raibinacha go mbíodh an ceól agus an ghuthaíocht chómh bínn sin agus chómh láidir sin go n-airítí an foghar i gcathair Iericó.

Bíodh go ndeintí an íbirt sin dhá uair sa ló, ar maidin agus um thráthnóna, agus go mbíodh taithí mhaith ag an bpobal ar an obair, ní fhágadh san gan scáth agus roinnt critheagla ’ bheith ar na daoine le línn na híbirte sin na túise. Óir thar cheann na daoine is ea ’ théadh an sagart isteach san áit naofa, agus figiúir ar ghuí an phobail ab ea an loscadh san na túise. Ansan, bhí an chúntúirt mhór so sa ghnó. Dá mba ná beadh guí na ndaoine taithneamhach i láthair Dé, nú dá mba ná beadh an sagart taithneamhach i láthair Dé, cá bhfios ná go dtitfeadh fearg Dé an uair sin ar an sagart nú ar na daoine, nú ar idir shagart agus daoine! Mar gheall ar an eagla san ní dheineadh an sagart aon ríghneas gan teacht amach láithreach agus a bheannacht do chur ar an bpobal chómh luath agus ’ bhíodh an íbirt déanta aige.

An lá seo a chuaigh Sacarias isteach san áit naofa chun na túise do dhó do dhein sé a ghnó go maith go dtí go bhfuair sé an cómhartha ón bpriúnsa agus gur chaith sé an túis ar an dtine a bhí ar lasadh ar an altóir óir. Do las an túis agus d’éirigh an deatach breá cúmhartha. Lena línn sin do chonaic Sacarias an t-aingeal ’na sheasamh ar dheis na haltórach. Tháinig scannradh ar Shacarias. Do labhair an t-aingeal. “Ná bíodh eagla ort, a Shacariais,” ar seisean, “tá éistithe led ghuí. Geóbhaidh do bhean, Elisabet, mac ’na broínn agus tabharfair Eóin air mar ainm, agus beidh áthas agus gáirdeachas ort, agus beidh áthas ar a lán de bhárr é ’ theacht ar an saol. Óir beidh sé mór i láthair Dé, agus ní ólfaidh sé fíon ná deoch meisciúil, agus beidh sé lán den Sprid Naomh ó bhroínn a mháthar féin. Agus iompóidh sé a lán de chlaínn Israéil ar a dTiarna Dia. Agus gluaiseóidh sé roimis amach i sprid agus i gcómhacht Eliais, chun croithe na n-athar d’iompáil ar an gclaínn, agus chun lucht díchreidimh d’iompáil chun eagna na bhfíoraon, agus pobal fíoraon d’ollmhú don Tiarna.” Agus duairt Sacarias leis an aingeal: “Conas a bheidh ’ fhios san agam? Óir táimse im sheanduine agus tá mo bhean ró-aosta.” Agus d’fhreagair an t-aingeal é agus duairt sé: “Mise Gabriél atá im sheasamh i láthair Dé, agus do cuireadh me chun labhartha leatsa agus na nithe seo do chraobhscaoileadh dhuit. Agus féach, beidh tú gan cainnt agus ní fhéadfair labhairt go dtí an lá ’na gcómhlíonfar na nithe seo, toisc nár chreidis mo chainntse, cainnt a thiocfaidh chun cínn ’na haimsir féinig.”

Bhí an pobal amu’ ag feitheamh. Nuair a fuaradar ná raibh Sacarias ag teacht amach do thosnaigh eagla ar theacht orthu. Nuair a bhí an aimsir ag imeacht agus gan é ag teacht amach do thosnaigh scannradh ar theacht ar na daoine. Fé dheireadh nuair a tháinig sé amach bhí cuid acu i riocht dul i laige leis an scannradh. Do laíodaigh an scannradh nuair ’ chonacadar go raibh sé beó. Ach níor imigh an t-eagla, mar do chonacadar go raibh sé ag crith agus go raibh dath an bháis air. Bhí iúnadh agus alltacht orthu, i dteannta an eagla, nuair a fiafraíodh de cad a chimeád istigh é agus do fuaradar ná raibh ar a chumas aon fhocal do labhairt, nár fhéad sé ach cómharthaí sóird a dhéanamh, agus an creathán ’na bhallaibh beatha. Níor fhéad sé aon chúntas a thabhairt dóibh ar an radharc a taispeánadh do ná ar chainnt an árdaingil leis.

Do chríochnaigh sé a ghnó sa teampall agus d’imigh sé ó dheas abhaile chun a thí féinig in aice Hebroin. Beagán aimsire ’na dhiaidh san do ghoibh Elisabet gin ’na broínn, fé mar aduairt an t-árdaingeal. Gin mhic ab ea an ghin sin, agus Eóin Baiste an mac san.

Sé mhí ’na dhiaidh san chuir Dia an t-árdaingeal céanna ar theachtaireacht eile. Bhí baile beag suarach i nGaililí agus Nasaret ainm an bhaile sin, agus bhí cailín ’na cónaí ann agus Muire ab ainm di, agus bhí gaol gairid aici le hElisabet, bean Shacariais. Bhí an cailín sin luaite le fear óg agus Ióseph ab ainm don fhear óg san. Ón rí Dáibhid is ea do shíolraigh an bheirt, Muire agus Ióseph. Ióacim ab ainm d’athair an chailín agus Anna ab ainm dá máthair. Bíodh gur ón rí uasal a shíolraigh an bheirt bhíodar dealbh go leór. Ceárdaí ab ea Ióseph. Siúinéir ab ea é. As an gcéird a bhaineadh sé a bheatha. A saothar a lámh a bhaineadh Ióacim agus Anna a mbeatha, leis. Ach bhí Muire, an iníon san Ióacim agus Anna, ceapaithe ón síoraíocht ag an Athair Síoraí chun bheith ’na máthair ag Mac Dé, ag Slánaitheóir an domhain. Agus is ag triall uirthi sin a tháinig an t-árdaingeal Gabriél, go dtí Nasaret, sé mhí tar éis an lae úd a tháinig sé agus thaispeáin sé é féin do Shacarias, ar dheis altórach na túise, sa teampall, i gcathair Ierúsaleim.

Tá tobar in aice le Nasaret, ar an dtaobh thiar den bhaile bheag, agus tobar Mhuire an ainm atá ar an dtobar san. Tá eaglais curtha suas ag na Gréagaigh in aice an tobair sin in onóir do theachtaireacht an aingil. Deir na Gréagaigh gur ag an dtobar san a bhí Muire nuair a labhair an t-aingeal léi. Go ndeigh sí chun an tobair sin a d’iarraidh uisce agus gur ag an dtobar a thaispeáin an t-aingeal é féin agus a thug sé a theachtaireacht di. Ach deir lucht eólais ná fuil bunús diongbhálta leis an scéal sin. Gur istigh sa bhaile, ’na seómra féinig a bhí an cailín nuair a tháinig an t-aingeal ag triall uirthi.

Do thaispeáin sé é féin di agus duairt sé na focail seo léi:—“Go mbeannaíthear duit atá lán de ghrástaibh: tá an Tiarna it fhochair: Is beannaithe thu idir mhnáibh.” Agus nuair ’ airigh sí é, do chuir an chainnt buaireamh uirthi agus bhí sí ag machnamh ar cad é an saghas an beannú san, bhí sí ag machnamh ’na haigne féin air. Ach do lean an t-aingeal ar a chainnt: “Ná glac eagla, a Mhuire,” ar seisean, “óir tá grásta fálta agat i láthair Dé. Féach, geóbhair gin id bhroínn agus béarfair mac agus tabharfair Íosa mar ainm air. Beidh an mac san mór agus tabharfar Mac Dé Aoird air, agus tabharfaidh an Tiarna Dia dho an chathaoir rí a bhí ag á athair, ag Dáibhid, agus beidh sé ’na rí i dteaghlach Iácóib go deó agus ní bheidh deireadh lena ríocht.” Agus duairt Muire leis an aingeal: “Conas a bheidh san amhlaidh agus gan aithne fir agamsa?”

Bhí geallta aici do Dhia go bhfanfadh sí ’na maighdin i gcaitheamh a saeil, agus bhí an cheist os cómhair a haigne, conas ’ fhéadfadh sí an mac san a bheith aici agus í ’ bheith ’na máthair aige, agus san am gcéanna, í ’ dh’fhanúint ’na maighdin mar a bhí geallta aici do Dhia. Thug an t-aingeal freagra ar an gceist a chuir sí chuige. D’innis sé di conas ’ fhéadfadh súd a bheith amhlaidh agus gan aithne fir aici. Duairt sé léi:—“Túirliceóidh an Sprid Naomh ort agus clúdóidh cómhacht Dé Aoird tu, agus dá bhrí sin tabharfar ar an nGin Naofa a thiocfaidh uait Mac Dé. Agus féach, sin í Elisabet, do shiúr, tá leanbh mic ar iompar aici, agus í aosta, agus sid é an séú mí aici sin go dtugtar aimrid uirthi, óir ní bheidh rá ar bith nách féidir do Dhia.”

Ansan duairt Muire: “Féach, mise cailín an Tiarna. Deintear liom de réir t’fhocail.” Agus d’imigh an t-aingeal uaithi. Nuair aduairt Muire an focal san “go ndeintear liom de réir t’fhocail,” do ghlac Mac Dé colann daonna istigh ’na broínn. Do ghlac an Tarna Pearsa den Tríonóid rónaofa fuil agus feóil corp agus anam mar atá ag aon duine, agus bhí sé istigh i mbroínn na Maighdine Muire, ’na ghin mhic ar iompar aici, agus í ’na máthair aige, de réir nádúra, go fírinneach, agus san am gcéanna, í ’na maighdin go fírinneach, dílis, glan, gan aithne fir aici, fé mar a bhí geallta aici do Dhia na glóire.

Níor chuir na nithe móra aduairt an t-aingeal léi féinig ’ fhéachaint ar Mhuire dearúd a dhéanamh den fhocal úd aduairt an t-aingeal léi i dtaobh a siúire Elisabet. Duairt an t-aingeal léi go raibh gin mhic ar iompar ag Elisabet. Bhí áthas mór ar Mhuire nuair ’ airigh sí an focal san. Bhí ’ fhios ag á ngaoltaibh go léir go raibh Elisabet agus Sacarias aosta agus ná raibh aon chlann riamh acu. Bhí ’ fhios aici, agus ag á ngaoltaibh, go raibh a saol caite acu ag guí chun Dé, dhá iarraidh ar Dhia, dá mb’é a thoil naofa é, clann a thabhairt dóibh. Bhí ’ fhios acu go raibh an lánú ró-aosta um an dtaca san chun aon chlainne ’ bheith acu ach le míorúilt ó Dhia.

Bhí ’ fhios ag claínn Israéil, ó thosach aimsire, gur thug Dia an gheallúint dár gcéad athair agus dár gcéad mháthair go dtiocfadh an tAON úd ar a sliocht agus go mbrisfeadh sé cómhacht an diabhail. Níor mhiste, dá bhrí sin, do gach aon mhnaoi Iúdach súil a bheith aici gur ar a sliocht féinig a thiocfadh an tAON san. Duairt Isáias go soiléir gur maighdean a bheadh ’na máthair ag an AON san. Ach do chaithfeadh bean éigin bheith ’na máthair ag an maighdin sin, agus níor mhiste do gach aon mhnaoi phósta, i gcaitheamh na haimsire go léir, bheith ag súil go mb’fhéidir gur ar a sliocht féinig a bheadh an mhaighdean san. Agus do bhíodh an tsúil sin acu go léir. Dá bhrí sin, cúis bhróin ab ea é d’aon chailín aon ní a thitim amach di a chuirfeadh ’ fhéachaint uirthi bás a dh’fháil agus í ’na maighdin. Agus mar gheall ar an gcúis gcéanna, aithis ab ea é d’aon mhnaoi phósta gan aon chlann a bheith aici. Agus dá mbeadh bean phósta mórán aimsire gan aon chlann a bheith aici agus ansan go dtabharfadh Dia an chlann di, bheadh áthas mór uirthi féin agus ar a muíntir agus ar a gaoltaibh go léir.

Bhí an t-áthas san ar an Maighdin Muire mar gheall ar an eólas a thug an t-aingeal di i dtaobh a siúire Elisabet. B’fhéidir gur thuig sí níos mó ná mar a thuigimídne a cainnt an aingil. Bhí Mac Dé ar iompar aici féin an uair sin. Bhí sé ’na mhac aici. Bhí sí ’na máthair aige. Tá cainnt an aingil ana-dhoimhinn dúinne. Do thuig Muire an chainnt ní b’fheárr ná mar a thuigimídne í. B’fhéidir gur thuig sí cad é an saghas gnótha a bheadh ag mac Elisabet le déanamh ag ollmhú an tsaeil don Mhac a bhí ar iompar aici féin an uair sin. Bhí áthas uirthi mar gheall ar an aithis a bheith tógtha d’Elisabet. B’fhéidir gur mó áthas nárbh é sin a bhí uirthi mar gheall ar na nithibh móra a bhí ag an dá mhac san le déanamh, dá chéile agus don chine daonna, san aimsir a bhí le teacht. Gan amhras do thuig “Cailín an Tiarna” a cainnt an aingil mórán ná tuigimídne as an gcainnt ar an gcéad amharc. Thug an t-aingeal “lán de ghrástaibh” uirthi. Thug sé “beannaithe idir mhnáibh” uirthi. Do chuir an chainnt sin ag machnamh í. Ba mhór an dá fhocal cainnte iad. “Lán de ghrástaibh.” ’Sé sin go raibh oiread de ghrástaibh Dé aici agus dob fhéidir di a bheith aici. “Beannaithe idir mhnáibh.” ’Sé sin go raibh sí beannaithe ar chuma ná raibh aon bhean eile, riamh roimis sin ná ó shin, beannaithe. Do chuir an dá fhocal san ag machnamh í. Ní raibh a theachtaireacht tabhartha fós ag an aingeal di. Ní raibh sé ach tar éis beannú dhi. Cad air go raibh sí ag machnamh? Ar thuig sí nárbh fhéidir di bheith “lán de ghrástaibh” agus “beannaithe idir mhnáibh,” dá mbeadh aon easnamh ar na grástaibh a bhí inti. Bheadh easnamh ar na grástaibh sin dá mbeadh ar chumas an áirseóra a rá go raibh sí riamh féna láimh aige i bpeaca an tsínsir. Dá bhrí sin ní raibh. An bhféadfadh an t-aingeal a rá go raibh sí beannaithe ar chuma ná raibh aon bhean riamh roimhe sin beannaithe, agus ná beadh go deó, dá mbeadh ar chumas an áirseóra a rá go raibh sí tráth aige féin fén mallacht a bhí ar an gcine daonna go léir, go mór mór ar mhnáibh na cine daonna go léir, mar gheall ar pheaca na céad mhná? Ní fhéadfadh go deimhin. Dá bhrí sin ní raibh peaca na céad mhná riamh ar an mnaoi sin a bhí “beannaithe idir mhnáibh.” Chuir an dá fhocal san ag machnamh í. Níor innis sí cad é an machnamh a bhí aici á dhéanamh. Ar thuig sí go raibh ráite ag an aingeal gur chruthaigh Dia í saor ó pheaca an tsínsir? Má thuig ní duairt sí aon fhocal a chuirfeadh in úil gur thuig. Ní duairt, mar bhí a croí chómh lán de ghrásta na húmhlaíochta agus a bhí sé de sna grástaibh eile.

Tabhair fé ndeara an focal adeir an Soíscéalaí, Lúcás. Deir sé go raibh sí ag machnamh ar cad é an saghas an beannú san. Ní deir sé gur theastaigh uaithi ’ fhios a bheith aici cad é an saghas é. Ní deir mar níor theastaigh. Duairt an t-aingeal dhá fhocal iúntacha, uathásacha, léi, agus bhí sí ag machnamh ar an dá fhocal agus dhá mbreithniú. Dá dteastaíodh uaithi ’ fhios a bheith aici cad é an saghas iad d’fhiafródh sí den aingeal cad é an saghas iad. Níor chuir sí aon cheist chun an aingil ’na dtaobh. Nuair nár chuir do lean an t-aingeal ar a chainnt. Gan amhras do chuir an dá fhocal uathásacha san buaireamh ar an úmhlaíocht a bhí istigh ’na croí. “Ná glac eagla, a Mhuire,” arsan t-aingeal. Cad é an t-eagla? Gan amhras do thuig sí gur ghradam árd d’aon mhnaoi teachtaire ó Dhia na Glóire do theacht chúithi agus an moladh uathásach úd a thabhairt di. Agus do thuig sí ná fuil aon ní is cúntúrthaí don úmhlaíocht ná moladh, agus dá mhéid agus dá fhírinní é an moladh gurb ea is mó an chúntúirt. Mar gheall ar a húmhlaíocht do chuir an moladh eagla uirthi. Chonaic an t-aingeal gur chuir. “Ná glac eagla, a Mhuire,” ar seisean. Cad ’na thaobh nár cheart di eagla do ghlacadh? “Óir tá grásta fálta agat i láthair Dé.” ’Sé sin le rá, “Ní baol duitse an moladh mór so, mar tá greann rómhór ag Dia na glóire ort. Tá grá rómhór ag Dia dhuit agus ní leogfadh an greann san atá ag Dia ort agus an grá atá ag Dia dhuit, ní leogfaid siad don mholadh uathásach so aon dochar a dhéanamh duit. Tá an úmhlaíocht rófhírinneach ionat agus deineann an úmhlaíocht san taithneamhach i láthair Dé thu. Dá bhrí sin, a Mhuire, ná glac aon eagla.” Ansan d’innis an t-aingeal a theachtaireact. “Féach,” ar seisean, “geóbhair gin id bhroínn agus béarfair Mac agus tabharfair Íosa mar ainm air. Beidh an mac san mór, agus tabharfar Mac Dé Aoird air, agus tabharfaidh an Tiarna Dia dho an chathaoir rí a bhí ag á athair, Dáibhid, agus beidh sé ’na rí i dteaghlach Iácóib go deó: agus ní bheidh deireadh lena ríocht.”

Ansan do chuir Muire ceist chun an aingil tapaidh go leór. Duairt an t-aingeal go mbéarfadh sí mac. Bhí ’ fhios aici go raibh geallta aici do Dhia a shaol do chaitheamh ’na maighdin. De réir nádúra níorbh fhéidir di mac a bheith aici an fhaid a chimeádfadh sí an gheallúint sin. Chuir sí an cheist chun an aingil: “Conas a bheidh san amhlaidh agus gan aithne fir agamsa?”

Tabhair fé ndeara an deifríocht atá idir an gceist sin agus an focal úd aduairt Sacarias. “Conas a bheidh ’ fhios san agam? Táimse im sheanduine agus tá mo bhean ró-aosta.” Ba mhar a chéile an chainnt sin agus a rá lom díreach, “Cá bhfios dómhsa an fíor an chainnt sin?” Nú “Conas is féidir an chainnt sin do chreidiúint?” Níor thaispeáin an cheist a chuir Muire chun an aingil aon easpa creidimh. Ceist ag lorg eólais ab ea an cheist. B’ionann an cheist agus: “Innis dom conas a bheidh an mac san agam gan aithne fir a bheith agam?” Do ghlac an t-aingeal an cheist sa chéill sin agus thug sé dhi an t-eólas a bhí uaithi. “Túirliceóidh an Sprid Naomh ort,” ar seisean, “agus clúdóidh cómhacht Dé Aoird thu, agus dá bhrí sin tabharfar ar an nGin naofa a thiocfaidh uait Mac Dé.”

Bhí sé i gcoinnibh dlí nádúra mac a bheith ag mnaoi gan aithne fir aici. Bhí sé, agus tá sé fós, i gcoinnibh nádúra, mac a bheith ag mnaoi ró-aosta chun clainne ’ bhreith. Is le míorúilt ó Dhia a fuair Elisabet mac a bheith aici, bíodh gurbh é Sacarias athair an mhic. Má ba mhíorúilt ó Dhia mac a bheith ag an maighdin, ba mhíorúilt ó Dhia, chómh fírinneach leis an míorúilt sin, mac a bheith ag aimrid, bíodh nár mar a chéile in uaisleacht an dá mhíorúilt. Má thaispeáin mac ag an maighdin cómhacht Dé, do thaispeáin mac ag aimrid cómhacht Dé, leis. D’innis an t-aingeal don mhaighdin an mac a bheith ar iompar ag an aimrid, agus gur le cómhacht Dé a bhí san amhlaidh, “óir ní bheidh rá ar bith nách féidir do Dhia.”

Ní chun aon bhreis nirt a chur i gcreideamh na Maighdine aduairt an t-aingeal an méid sin cainnte i dtaobh na haimride. Bhí dhá chúis aige leis an gcainnt; chun an eólais a thabhairt don mhaighdin i dtaobh a siúire, Elisabet, agus chun breis nirt a chur i gcreideamh na gCríostaithe riamh ó shin.

Is ansan aduairt Muire an focal úd, “Mise cailín an Tiarna. Deintear liom de réir t’fhocail,” agus do ghlac Mac Dé colann daonna istigh ’na broínn, agus d’imigh an t-aingeal uaithi.

Ansan is ea do cómhlíonadh an focal úd aduairt an fáidh Isáias, breis agus seacht gcéad blian roimis sin. “Iarr cómhartha ar an dTiarna,” arsa Isáias leis an rí. “Ní iarrfad,” arsan rí. “Más ea,” arsa Isáias, “tabharfaidh an Tiarna féinig cómhartha uaidh. Béarfaidh maighdean mac, rl.” Ansan is ea ’ tháinig chun cínn fírinne na haislinge úd a mhínigh Daniel fáidh don rí Nabucodonoser1, nuair a chonaic an rí san aisling an chloch á gearradh, gan lámha, amach a cliathán an chnuic, agus gur bhuail an chloch san in sna troithibh cré agus iarainn, an íomhá mhór scannrúil, i dtreó gur mionaíodh na troithe, agus ansan gur mionaíodh na luirgne iarainn, agus na ceathrúna práis, agus an chabhail airgid, agus an ceann mór óir, agus gur dhein luaithreach den íomhá agus gur scuab an ghaoth an luaithreach chun siúil, agus gur dhein cnuc mór den chloich agus gur líon sí an domhan go léir. Críost Mac Dé an chloch san, agus Críost Mac Dé an Mac san a rugadh ón Maighdin. Agus eaglais Chríost an chloch san nuair a dh’fhás sí ’na sliabh agus do líon sí an domhan go léir.

Foclóirín

Abia: Abijah, descendant of the ancient Israelite Aaron, and head of the one of the 24 branches into which the priests of Israel were divided.
ag: “at”. The combination ag á, corresponding to ag a in the CO, is pronounced /i’gʹɑ:/.
aimrid: “barren”. Pronounced /amʹirʹidʹ/.
aimride: “barrenness”.
aithis: “reproach, disgrace”.
Anna: Anne, mother of the Virgin Mary. She is not mentioned in the Bible, but her name is given in the Apocryphal Gospel of James.
araile: “certain, some”. Agus araile, “et cetera”, is here abbreviated as rl.
árd: “high”. Note the genitive aoird, where aird would stand in the CO.
Babilóin (an Bhabilóin): Babylon, or an Bhablóin in the CO. Spelt Baibilóin in the original, this is adjusted to Babilóin, as found in PUL’s translation of the Gospels and his general practice of not gaelicising foreign placenames.
baiste: “baptismal”. Eóin Baiste, John the Baptist. In Dinneen’s dictionary, baiste is an adjective meaning “baptismal”, whereas in Ó Dónaill’s dictionary it is a variant of the word baisteadh meaning “baptism”. It is probably to be interpreted as an adjective that derives from the genitive singular of the noun, baistidh, although the spelling Eóin Baistidh is not found. Other than in the appellation Eóin Baiste, baiste as a noun is here edited as baisteadh.
beann: “peak; prong”. Coínnleóir seacht mbeann, “menorah, seven-pronged candlestock of ancient Israel”.
braighdineas: “captivity”, braighdeanas in the CO. IWM confirms this word normally has a broad n in WM Irish, but PUL consistently spelt it slender.
breithním, breithniú: “to consider, examine”, breathnaím, breathnú in the CO. Pronounced /brʹenʹ’hi:mʹ, brʹenʹ’hu:/. However, IWM has breathnaigh; both forms are likely to have co existed in WM.
broínn: “womb, breast”.
cabhail: “body, torso”, pronounced /kaulʹ/.
canaim, canadh: “to chant, sing”. Canadh, found here, is also used in the CO; by contrast, PUL’s novel Niamh uses cantainn as the verbal noun.
ceárd: “trade”. The dative singular ceird (céird in WM Irish) is used as the nominative in the CO.
ceart: “right”, with the plural here ceartanna, where the CO has cirt.
cliathán: “side”. Pronounced /klʹi:’hɑ:n/.
cnuc: “hill”, or cnoc in the CO. Pronounced /knuk/.
colann: “body”, or colainn in the CO, where the historic dative has replaced the nominative.
crannchur: “the casting of lots; lottery”.
cuallacht: “company, group”, with the plural here cuallachta, where the CO has cuallachtaí.
cuirim, cur: “to put”. Note the imperfect autonomous form, curtí, where cuirtí would be more likely in later WM Irish.
cúmhartha: “fragrant, appetising”, or cumhra in the CO. This was spelt cúmhra in the original, but the pronunciation is shown in Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne as /ku:rhə/.
cúntas: “account”, or cuntas in the CO. Pronounced /ku:ntəs/.
cúntúirt: “danger”, or contúirt in the CO.
cúntúrthach: “dangerous, risky”, or contúirteach in the CO.
Dáibhid: David, king of ancient Israel. PUL uses an Anglophone form here, instead of Dáibhí or Dáithí, reflecting his general tendency to use Anglophone vocabulary in ecclesiastical matters (probably, in turn, reflecting the dominance of the English language in the nineteenth-century Irish Roman Catholic church).
Daniel: the prophet Daniel.
de: “of, from”. It is important to bear in mind that this simple preposition is pronounced in the same way as do in WM Irish, /də/. PUL was particularly insistent on writing do réir, which he held was either pronounced /də re:rʹ/ or /dʹrʹe:rʹ/—in other words the slender d only appeared when run together as a single word—but this has been edited as de réir here. The alignment of do and de in pronunciation only applies to the simple preposition; the prepositional pronoun de is pronounced /dʹə~dʹi/.
deatach: “smoke”.
deifríocht: “difference”, or difríocht in the CO. The Leitiriú Shímplí transcription used for PUL’s version of An Teagasg Críostaidhe points to a pronunciation /dʹefʹi’rʹi:xt/, but Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne has a broad r, /dʹefʹə’ri:xt/. More research required here.
diongbhálta: “definite, certain, confirmed”, or diongbháilte in the CO. Pronounced /dʹiŋə’vɑ:lhə/.
do: “to”. Note that the classical spelling of the preposition pronoun is adopted in the CO, but this form is pronounced /do/ in the dialect and so edited as do here. Note that the emphatic form dómhsa has a long vowel, /do:sə/. See also under de.
duain: “poem, song”. PUL uses both duain and the CO form, duan, in his works in the nominative singular. Here we have the dative plural duanaibh.
eagla: “fear”. Eagla is masculine in PUL’s Irish.
Elias: Elias or Elijah, an Old Testament prophet often compared with St. John the Baptist. The ministry of John the Baptist is seen by the Christian church as the fulfilment of the prophecy relating to the return of Elijah in the book of Malachi.
Elisabet: Elisabeth, mother of St. John the Baptist and cousin of the Virgin Mary.
Eóin Baiste: St. John the Baptist.
fianaise: “witness, testimony”. Arán na fianaise, “the showbread, bread always present in the Temple in ancient Israel as an offering to God”.
figiúir: “figure, a figurative or symbolic reference”, or figiúr in the CO.
fíoraon: “righteous”, or fíréan in the CO. IWM shows the WM pronunciation of fíréan to be /fʹi:’rʹe:n/, but it is possible PUL had a broad r in this word and in its cognates.
fírinní: “truthfulness”. Dá fhírinní, “however truthful”. This noun is not listed in dictionaries, but such constructions are correctly parsed as containing abstract nouns, and not comparative adjectives.
foghar: “sound”.
Gabriél: the Archangel Gabriel.
Gaililí: Galilee.
gin: “foetus”.
gradam: “glory, honour, mark of honour”.
grásta: “grace”. This word is normally used in what is the historic plural form, grásta, although Dinneen’s dictionary shows grás as the original singular. Grásta appears to have been reinterpreted as a singular noun, as shown in grásta mór ó Dhia in PUL’s Sgéalaídheachta as an mBíobla Naomhtha. The meaning shades from “grace” into “favour” in the phrase, tá grásta fálta agat i láthair Dé, “you have found favour with God”.
greann: “affection”.
guthaíocht: “voice, vocalisation; chanting voices”.
Hebron: Hebron, a city noted for it association with the patriarchs of ancient Israel, who are said to be buried there.
Iericó: Jericho.
Ióacim: Joachim, father of the Virgin Mary. He is not mentioned in the Bible, but his name is given in the Apocryphal Gospel of James.
íomhá: “image”, pronounced /i:’vɑ:/.
Ióseph: Joseph, the husband of the Virgin Mary.
inead: ionad in the CO, “unit”. Pronounced /inʹəd/ in WM Irish.
iúntach: “wonderful”, or iontach in the CO. Pronounced /u:ntəx/.
lá: “day”, with occasional use of in the dative, particularly in the phrase sa ló, “per day”.
laíodaím, laíodú: “to lesson, decrease”, or laghdaím, laghdú in the CO. Pronounced /li:’di:mʹ, li:’du:/.
lánú: “couple” or lánúin in the CO, where the historic dative has replaced the nominative.
Lébhí: Levi, one of the sons of the Jewish patriarch, Jacob, whose descendants formed the priestly tribe of ancient Israel.
lóchrann: “lantern, lamp”, with lóchranna in the plural where the CO has lóchrainn.
lorga: “shin”, with luirgne in the plural, where the CO has lorgaí. Pronounced /lorəgə, lirʹigʹinʹi/.
luaim, lua: “to mention”, but also, with le, “to betrothe to”. Luaite le fear, “betrothed to a man”.
Lúcás: St. Luke the Evangelist.
Maois: Moses.
me: disjunctive form of the first person pronoun, pronounced /mʹe/ (or /mʹi/ through raising of the vowel in the vicinity of a nasal cononant). Always in the CO.
mionaím, mionú: “to shatter, break into small pieces”.
míorúilt: “miracle”, pronounced /mʹi:’ru:hlʹ/.
Muire: the Virgin Mary, mother of Christ.
nádúr: “nature”, with nádúra in the genitive, where the CO has nádúir.
Nasaret: Nazareth.
Nabucodonoser: Nebuchadnezzar, king of Babylon ca. 605-562 BC. Nebuchadnezzar’s vision, which the prophet Daniel interpreted for him, is given in Daniel 2 in the Old Testament.
ollmhaím, ollmhú: ullmhaím, ullmhú in the CO, “to prepare”. Pronounced /o’li:mʹ, o’lu:/ in WM Irish.
os cionn: “above”. Pronounced /ɑs kʹu:n/.
póirse: “passage, corridor”.
prás: “brass”.
Raibinach: “Rabbinical”, or Raibíneach in the CO. Rabbinical refers to the rabbis or religious teachers of the Jews. PUL here eschews the making up of artificial Irish words to describe concepts extraneous to Irish life.
Sacarias: Zechariah, father of St. John the Baptist.
Sancta Sanctórum: a Latin phrase, meaning the Holy of Holies in the ancient Jewish Temple, where the Ark of the Covenant was kept. The inner sanctuary is generally referred to as the Sanctum Sanctorum in the Latin Vulgate Bible, where sanctum is in the neuter singular, but sancta sanctorum is found in 2 Chr 5:7, where sancta is neuter plural, possibly referring to the holy objects in the Holy of Holies. Sancta Sanctórum is here found with a singular article, as the grammatical parsing of this term in Latin is unimportant from the point of view of a work in the Irish language.
scannrúil: “frightful”, or scanrúil in the CO. Pronounced /skau’ru:lʹ/.
sid é: “this is, here is”, corresponding to siod é in the CO. Similarly, sid í and sid iad correspond to siod í and siod iad.
sínsear: “ancestor”, often collective in meaning although morphologically singular. Peaca an tsínsir, “original sin”.
siúinéir: “joiner, carpenter”.
siúr: “sister, usually in a religious sense”, but “cousin, kinswoman” here. Note the genitive here, siúire, where the CO has siúrach (the traditional genitive was seathar, and so it seems the CO form is merely a back-formation from the plural, siúracha).
soíscéalaí: “evangelist”. Pronounced /si:ʃ’kʹe:li:/.
solmanta: “solemn”, or sollúnta in the CO. Pronounced /soləməntə/.
sórd: “sort”, or sórt in the CO. Cómharthaí sóird, “gestures”.
súd: “that (over there)”, or siúd in the CO. As adjectives, the forms so, san and súd, which are not found in the CO, are differentiated in usage from seo, sin and siúd by use in broad contexts. As pronouns, these appear as é seo, é sin and é siúd or as so, san and súd: PUL explained in his Notes on Irish Words and Usages that these cannot be confused in usage, as é siúd means “that”, whereas súd means “that whole course of action”, something taken as a body or collectively. Also úd/siúd/súd may be used, not only to refer to something separated by time or distance from the speaker, but also to refer to something with a note of either disdain or admiration. D’innis sé di conas ’ fhéadfadh súd a bheith amhlaidh, “he told her how something so marvellous could be so”.
taithneamhach: “pleasing”, or taitneamhach in the CO. Pronounced /taŋʹhəvəx/.
tarna: “second”, or dara in the CO.
treibh: “tribe”.
tu, thu: disjunctive form of the second person pronoun, pronounced /tu, hu/. Always in the CO.
túirligim, túirleacan: “to descend”, or tuirlingím, tuirlingt in the CO. Note the c in the future and conditional: e.g. túirliceóidh, where the CO has tuirlingeoidh.
túis: “incense, frankincense”.
uanaíocht: “alternation, rotation”, or uainíocht in the CO. De réir uanaíochta, “taking it in turns”.
úil: iúl in the CO, “knowledge”. The word úmhail, “attention”, appears to have become confused with the dative of eól, producing úil. Rud a chur in úil do dhuine, “to let someone know something, to make someone realise something”.

1Daniel ii. 31.

Críost Mac Dé 1

Críost Mac Dé

(Cuid a hAon)

Ón Athair Peadar Ua Laoghaire
Canónach S.P.

Ar dheis Dé go raibh a anam

Fógarthar gach ceart ar cosnamh

Nihil Obstat: Reccaredus Fleming, Cens. Theol. Dep.
Imprimi potest: ✠ Eduardus, Archiep. Dublinen., Hiberniae Primas

December, 1923.

Caibideal a hAon.

An Gheallúint.

Do chruthaigh Dia an bheirt, ár gcéad athair agus ár gcéad mháthair, agus chuir sé i ngáirdín Parathais iad. Thug sé ciall dóibh agus tuiscint, agus thug sé dhóibh saorthoil. Ansan, i dtreó nárbh fholáir an saorthoil sin a bheith úmhal do féinig, thug sé aon aithne amháin dóibh. Duairt sé leó go raibh ceadaithe dhóibh torthaí na gcrann go léir do chaitheamh mar bhia, lasmu’ de thoradh aon chraínn amháin, ’sé sin, crann eólais uilc agus maitheasa. Agus duairt sé leó gan ithe de thoradh an chraínn sin, nú dá n-ithidís de thoradh an chraínn sin go bhfaighidís bás.

Ach do chonaic an annsprid an bheirt sa gháirdín agus iad in aoibhneas. Tháinig fuath nímhneach aige dhóibh, fuath fíochmhar, agus do bheartaigh sé an t-aoibhneas do lot. Bhí aoibhneas thar bárr aige féin go dtí gur loit peaca an uabhair an t-aoibhneas air. Dar leis do dhéanfadh briseadh na haithne úd a chuir Dia orthu lot an aoibhnis don bheirt sin. Tá fuath nách fuiriste dhúinne a thuiscint ag an annsprid do Dhia na glóire. Dá bhféadadh sé an bheirt sin do mhealladh chun na haithne a cuireadh orthu do bhriseadh, do thiocfadh orthu an bás a gheall Dia dhóibh. Ní bheadh aon dul ón mbás san acu, dar leis. Bheadh an peaca déanta acu agus chuirfeadh an peaca san síos go hifreann iad láithreach, fé mar a chuir peaca an uabhair síos go hifreann é féin chómh tapaidh le splannc. Ansan, dar leis, bheadh lot nárbh fhéidir a leigheas déanta ar obair na sé lá, ar chruithniú an domhain ar fad, mar is ar son an duine a deineadh an obair go léir, agus nuair a bheadh an lot gan leigheas déanta ar an nduine, bheadh lot gan leigheas déanta ar an obair go léir, agus bheadh sásamh sa lot san don fhuath a bhí ag an annsprid do Dhia na Glóire.

Ach dhein an annsprid dearúd. Do chuir peaca an uabhair é féinig síos go hifreann ’na splannc tine. Níor tugadh aon ré aithrí dho. B’é Árdaingeal an tsolais é sarar thug sé toil don uabhar. Bhí a thuiscint chómh glan san, chómh solasmhar san, go bhfeacaigh sé go soiléir iomláine an uilc a bhí san uabhar. Do ghlac a chroí agus a aigne an t-olc san, i gcoinnibh Dé na Glóire, le saorthoil, le lántoil, gan aon namhaid dhá mhealladh chun an uilc sin do ghlacadh; gan aon namhaid ag cur an duibh ’na gheal air. Do thuig sé an t-olc roim ré chómh maith díreach agus ’ thuig sé ’na dhiaidh san é. Ní bhfuair sé ré aithrí, mar níorbh fhéidir d’aon ré aithrí aon athrú a dhéanamh ar a aigne. Ní féidir do a rá, “Dheineas dearúd,” mar níor dhein sé aon dearúd. Bhí ’ fhios aige go soiléir cad a bhí aige á dhéanamh. Ní féidir do a rá “tá dólás croí orm,” mar níl aon dólás air mar gheall ar an bpeaca a dhein sé. Tá a thoil ag gabháil leis an bpeaca anois, agus riamh ó shin, chómh daingean agus ’ ghoibh sí leis an bpeaca an chéad neómat.

Dhein sé dearúd, áfach, i dtaobh an duine. Níor chuir an duine aon dúil sa pheaca go dtí gur mheall seisean é. Dá bhrí sin, d’fhéad an bhean a rá, “Do mheall an phiast me agus d’itheas toradh an chraínn.” Deir an Bíobla nuair a bhí an peaca déanta acu gur “hoscladh súile na beirte.” Níorbh fhéidir an focal san do rá i dtaobh an áirseóra. Bhí a shúile chómh hoscailte nuair a bhí an peaca aige á dhéanamh agus a bhíodar nuair a bhí an peaca déanta aige. Ní raibh aon mhallachar radhairc air roimis an bpeaca ná i ndiaidh an pheaca. Dá bhrí sin, fuair an duine rud ná féadfadh seisean a dh’fháil, ’sé sin, ré aithrí.

Dhein an annsprid dearúd eile. Do mheas sé, nuair a bheadh an aithne a thug Dia don duine briste ag an nduine go mbeadh lot nárbh fhéidir a leigheas déanta ar an ndomhan go léir, agus ar an nduine, i dteannta ’ chéile. Ach bhí an leigheas beartaithe ag Dia na Glóire ón síoraíocht. Dhein feall an áirseóra lot léanmhar ar an nduine agus ar shliocht an duine, ach bhí leigheas beartaithe ag Dia ón síoraíocht, leigheas a bhí aige féinig le déanamh ar an lot san, leigheas a thaispeánfadh cómhacht Dé agus mórmhaitheas Dé, agus trócaire Dé, agus grá Dé don duine, leigheas a bheadh ábalta ar mhioscais an áirseóra do chloí; ní hea ach ábalta ar a chur ’ fhéachaint ar mhioscais an áirseóra glóire ’ thabhairt do Dhia. Do tugadh an ní sin le tuiscint don áirseóir nuair a cuireadh an eascaine air, agus nuair adúradh leis an focal so:—

“Brisfidh AON de shliocht na mná so do cheann.”

Do tugadh breith ar an mnaoi féin agus chuir an bhreith sin brón ar a croí. Agus do chuir an bhreith a tugadh ar an bhfear brón ar a chroí. Ach do deineadh bogadh ar an mbrón dóibh. Dúradh leis an bhfear go gcaithfeadh sé a bheatha do shaothrú le hobair chruaidh, agus dúradh leis an mnaoi go gcaithfeadh sí bheith fé smacht an fhir. Do thug an chainnt sin le tuiscint dóibh araon ná tiocfadh an bás láithreach orthu. Do thuigeadar araon go dtiocfadh an tAON úd ar a sliocht agus go mbrisfeadh sé cómhacht an namhad chealgaigh sin a mheall chun an uilc iad le héitheach. Do chuir san áthas ana-mhór orthu araon. Do thuigeadar gur le grá dhóibh, agus le corp trua dhóibh, nár imir Dia an bhreith bháis orthu láithreach, gur thug sé ré aithrí dhóibh, agus gur thug sé dhóibh an gheallúint úd i dtaobh a sleachta. Do thuigeadar go dtiocfadh ar a sliocht AON éigin a bheadh cómhachtach a dhóthain chun gabháil de chosaibh i gcómhacht an áirseóra agus an feall a bhí déanta aige orthu do dhíogailt air ’na lánchúiteamh.

Níor deineadh aon bhogadh ar an eascaine do cuireadh ar an namhaid. Agus tabhair fé ndeara an méid seo. D’fhiafraigh an Tiarna den bheirt cad fé ndeara dhóibh an aithne do bhriseadh. Agus d’éist an Tiarna le pé leathscéal a thugadar uathu. Níor fhiafraigh sé den áirseóir, “Cad fé ndeara dhuit é ’ dhéanamh?” Agus níor thug an t-áirseóir aon iarracht ar aon leathscéal a thabhairt uaidh. Do ghlac sé, gan labhairt, an bhreith a tugadh air, an bhreith a thug fearg an Uile-Chómhachtaigh air, an fhearg a mhúiscil sé féin leis an uabhar, an fhearg úd a chaith anuas é ón áit ab aoirde in sna flaithis, agus do chuir tínte ifrinn ag lasadh ’na thímpall. Nách uathásach an drochní an t-uabhar gurbh fhéidir do a leithéid d’fhearg a mhúiscilt! Agus nách uathásach an rud an t-uabhar, nách féidir do thíntibh ifrinn féin a chur ’ fhéachaint air úmhlú!

Go gcosnaidh Dia na Glóire sinn ar uabhar, agus go dtugaidh sé dhúinn grásta na húmhlaíochta!

D’úmhlaigh ár gcéad athair agus ár gcéad mháthair iad féin i láthair Dé. Do cuireadh amach a gáirdín Parathais iad, agus b’éigean dóibh aghaidh a thabhairt ar shaothrú na talún chun bídh agus éadaigh do sholáthar dóibh féin agus dá gclaínn. Do tháinig an chlann agus d’fhásadar suas, agus b’éigean dóibh, fé mar ’ fhásadar, aghaidh a thabhairt, ar an gcuma gcéanna, ar an obair a bhainfeadh a mbeatha as an dtalamh nú a haeireacht tréad.

D’innis an chéad bheirt dá gclaínn an scéal go léir, i dtaobh gháirdín Parathais, agus i dtaobh na haithne, agus conas mar a briseadh an aithne. Agus go mór mór do hínseadh go cruínn, ó shliocht go sliocht, conas mar a gheall Dia na glóire go dtiocfadh an tAON úd, ar shliocht na beirte, agus go mbrisfeadh sé ceann na péiste úd a dhein an feall go léir; go leighisfeadh an tAON san an díobháil a deineadh le briseadh na haithne. Do tháinig, le leamhnú Dé, isteach sa tseanchas béil an smaoineamh go ndéanfadh an tAON úd leórghníomh thar cheann na cine daonna. Do chuímhnigh daoine ar an leórghníomh san nuair a mhairbh driotháir an driotháir eile; nuair a mhairbh an cionntach an neamhchionntach. Ar an gcuma san níor fágadh an scéal ag brath ar sheanchas béil ar fad. Do tugadh, ó am go ham, solaoidí móra ar an gcuma ’na raibh an gheallúint le cómhlíonadh. Déarfadh cuid de sna haithreachaibh naofa gur shamhaltas ar bhás an tSlánaitheóra gurbh ea bás Abeil. Agus déarfaidís, leis, gur shamhaltas ar an Slánaitheóir féinig gurbh ea Naoi, agus gur shamaltas ar Eaglais Chríost gurbh ea an airc; gur ceapadh an Eaglais chun na gCríostaithe ’ bhreith saor ó pheacaíbh an tsaeil, fé mar a thug an airc roinnt daoine saor ó uisce na díleann.

Táid na fáidhí go léir lán de thargaireachtaíbh dhá ínsint conas a cómhlíonfí an gheallúint, gur le folag péine agus le folag cruatain, agus le bás a dh’fholag fé tharcaisne, do chómhlíonfadh an tAON úd an gheallúint. Níor fhág Dia an t-eólas ar an ngeallúint ag brath ar sheanchas béil i measc daoine ó shliocht go sliocht. Labhrann Isáias fáidh ar pháis agus ar bhás an tSlánaitheóra fé mar a labharfadh sé dá mbeadh sé ag féachaint ar a pháis agus ar a bhás.

Idir an dá ní, seanchas béil na ndaoine agus targaireachtaí na bhfáidhí, do cimeádadh eólas ar an ngeallúint aibidh go leór i measc clainne Israéil go dtí go raibh an cáirde fada caite agus go dtáinig an t-am fé dheireadh chun na geallúna do chómhlíonadh.

Seo mar a bhí nithe suite i dtír na nIúdach nuair a tháinig an tAON san. Bhí fear gurbh ainm do Héród ’na rí ar an dtír. Mac ab ea an Héród san do phriúnsa Idúméach gurbh ainm do Antipater. Do phós Héród, mac Antipateir, ríogan gurbh ainm di Mariamne. Iníon ab ea an ríogan san do Huircánus, an t-árdshagart deirineach a bhí i gcathair Ierúsaleim de shliocht na Macabéach. Bhí sé cheithre glúine anuas ó Mhatatias, athair na Macabéach. Duin’ uasal oirirc thar na beartaibh ab ea Matatias. D’éirigh sé féin agus a chlann i gcoinnibh an rí Ghréagaigh a bhí ag déanamh gach díchill chun na nIúdach a dh’iompáil chun págánachta na nGréagach. Do bhuadar ar an rí agus chimeádadar a gcreideamh agus a ndlithe féin dá ainneóin. Nuair a fuair Matatias bás do sheasaimh a mhac Iúdás ’na dhiaidh ’na cheann ar armáil na nIúdach. Fear ana-thréan ab ea é. Ar an bhfear san a tugadh Macabéach ar dtúis mar shloinne. Do throid sé cathanna móra in aghaidh namhad a thíre agus do bhuaigh sé na cathanna agus d’árdaigh sé a chlú féin agus clú na nIúdach os cómhair náisún an domhain. Do thit sé agus d’éirigh driotháir do ’na dhiaidh agus do lean sé an rian céanna. Mar sin dóibh go dtí go raibh clann mhac Mhatatiais ídithe. Bhí náisiún na nIúdach láidir go maith um an dtaca san. Ansan do thosnaigh meathlú ar theacht ar shliocht Mhatatiais agus ar náisiún na nIúdach in éineacht. Nuair a dhruid sliocht na Macabéach amach sa tríú glúin, agus thairis sin amach, bhíodar ag marú a chéile chun uachtaránachta an náisiúin a bhaint dá chéile, agus bhí an náisiún ’na dhá chuid, Fairisínigh agus Sadducínigh, agus iad ag marú a chéile, aicme acu ag gabháil le duine de sna priúnsaíbh agus an aicme eile ag gabháil leis an nduine eile. Huircánus agus Aristobulus na hainmneacha a bhí ar an dá phriúnsa dheirineacha, agus bhí na Fairisínigh ag gabháil le Huircánus agus na Sadducínigh ag gabháil le hAristobulus. Le Huircánus ab ea an uachtaránacht, nú an ríocht, le ceart, mar b’é an mac ba shine é den bheirt. Ach fear gan puínn misnigh ab ea Huircánus, agus fear gan puínn éirime aigne ab ea é. Agus fear misniúil cróga éirimiúil ab ea Aristobulus, mar ba dhual do bheith, ó bhí fuil na Macabéach ann.

Bhí na Sadducínigh i bhfabhar don phriúnsa óg, Aristobulus, agus bhíodar i gcoinnibh Huircánuis mar bhí ’ fhios acu, dar leó, dá mbeadh Huircánus ’na rí nách aige ’ bheadh an chómhacht ach ag na Fairisínigh. Bhí na Fairisínigh i bhfabhar do Huircánus, mar bhí ’ fhios acu dá mbeadh sé i gcómhacht go bhféadfaidís é ’ chasadh chúthu ar a méireannaibh. Ach bhí fear de shliocht Ésau, fear Idúméach, an fear úd gurbh ainm do Antipater, bhí sé ’na ghobhernóir ar Idúméa an uair sin, agus fear ró-ábalta, ródhoimhinn, róghasta, róghéarchúiseach ab ea é. Bhí seisean i bhfabhar do Huircánus mar bhí ’ fhios aige dá mbeadh Huircánus ’na rí go bhféadfadh na Fairisínigh é ’ chasadh ar a méireannaibh chúthu, agus bhí tuairim láidir aige go bhféadfadh sé féinig, ansan, Huircánus agus na Fairisínigh in éineacht do chasadh chuige ar a mhéireannaibh.

Sin mar a thit amach sa deireadh. Do glaodh isteach cómhacht na Rómha chun an aighnis do shocrú idir an mbeirt driothár. Do shocraigh na Rómhánaigh an t-aighneas. Dheineadar sórd rí de Huircánus ach níor fhágadar puínn cómhachta aige. D’fhágadar an Árdshagartacht aige. Pé cómhacht a bhí aige lasmu’ den Árdshagartacht, agus san Árdshagartacht féinig, is ag na Fairisínigh a bhí an chómhacht san. Agus bhí Antipater ábalta ar na Fairisínigh do láimhseáil go glic.

Bhí iníon ag Huircánus agus Mariamne ab ainm di. Bhí mac ag Antipater agus Héród ab ainm do. Tar éis aimsire do phós Héród Mariamne. Thug san sórd teidil ’na dhiaidh san do Héród chun bheith ’na rí ar na Iúdaígh. Marar Iúdach é féin, bhí gaol aige leis na Iúdaígh, bíodh gur ghaol i bhfad anonn é. Marar shíolraigh sé ó Iácób do shíolraigh sé ó Ésau, ó dhriotháir Iácóib. Agus b’in bean de shliocht na Macabéach pósta aige.

Bhí mac eile ag Antipater agus Phasaél ab ainm do.

Má bhí na Rómhánaigh go maith chun na síochána ’ dhéanamh idir chuid dá gcómharsanaibh, ba mhaith an bhail orthu bheith go maith chuige. Tháinig gá acu féinig leis an socrúchán. Do shocraigh Pompéius an t-aighneas ar dtúis idir Huircánus agus Aristobulus. Ní raibh Aristobulus sásta leis an socrú agus do cuireadh go dtí an Róimh é ’na phríosúnach. Ar éigin a bhí an socrú san déanta ag Pompéius nuair ab éigean do iarracht a thabhairt ar ghnó leis féinig do shocrú. Bhí Iúlius Caesar tar éis tíortha fada fairsioga Ghailia do chur féna smacht. Cheap muíntir na Rómha gur dhein san róláidir é. Chuireadar ceannrach air. Do bhris sé an cheannrach. Tháinig sé féin agus Pompéius ar aghaidh a chéile i lár na Gréige ar mhachaire Pharsalia agus dá mhórshlua acu. Bhí an tslua ba mhó ag Pompéius, ach is ag Caesar a bhí na fir ba chrua. Do buadh ar Phompéius. Ansan bhí cómhacht na Rómha ag Caesar ’na láimh féinig. Dhein sé socrú eile i dtír na nIúdach. Bhí sé ana-bháidhiúil le Antipater. Dhein sé aon ríocht amháin de Phalestín agus de ríocht Edoim agus dhein sé gobhernóir ar an aon ríocht amháin sin den phriúnsa Idúméach, d’Antipater.

Bhí beirt mhac ag Antipater, Héród úd ar ar tráchtadh agus mac eile gurbh ainm do Phasaél. Bhí an bheirt ’na gcúnamh ana-mhaith aige chun a ríochta do chimeád fé smacht. Chuir sé duine acu ’na rialtóir ar Ghaililí agus an duine eile ’na rialtóir ar Iúdéa. Ach an priúnsa úd de shliocht na Macabéach, an driotháir úd do Huircánus, bhí sé mar adúradh, ’na phríosúnach sa Róimh. D’éalaigh sé as an bpríosún agus tháinig sé abhaile go tír na nIúdach. Bhí beirt mhac aige, Alesander agus Antiganus. Do chruinnigh an triúr armáil agus thugadar fé ríocht a sínsear do bhaint amach. Dhein Héród agus Phasaél gleic dhian ’na gcoinnibh. Do bhuadar ar an mbeirt, deineadh príosúnach de Phasaél agus d’imir sé bás air féinig. D’éalaigh Héród as an dtír agus d’imigh sé siar go dtí cathair na Rómha, agus chuir sé a chás os cómhair na seanaide. Dhein an tseanaid rí ar Iúdéa dhe. B’usa go mór, áfach, é ’ dh’ainmniú ’na rí ná an ríocht a thabhairt do. D’ainmníodar ’na rí ar Iúdéa é, ach bí orthu cogadh fuilteach a dhéanamh ar a shon i dtír Iúdéa sarar fhéadadar cómhacht rí a thabhairt isteach ’na láimh do. Trí dheich a seacht de bhlianaibh roim theacht an tSlánaitheóra is ea ’ dhein cómhacht na Rómha rí den Héród san ar thír Iúdéa.

Tíoránach géarchúiseach, mioscaiseach, drochamhraisteach ab ea é. Níorbh fhéidir leis aon tsuaimhneas a bheith ar a aigne aige an fhaid ba dhó’ leis a bhí éinne de shliocht na Macabéach beó. Chuir sé chun báis iad pé áit ’nar fhéad sé teacht suas leó. Macabéach, gan amhras, ab ea Huircánus, athair a chéile, athair Mhariamne. Tháinig drochamhras éigin aige air agus chuir sé chun báis é agus é ’na sheanduine bhocht chríonna chaite. Thainig drochamhras aige ar Mhariamne féinig agus chuir sé chun báis í. Mar sin dóibh, chómh tiubh agus ’ tháinig an drochamhras aige orthu agus gur fhéad sé greim ’ fháil orthu. Bhí scannradh ar gach éinne roimis agus gach éinne ag déanamh a dhíchill chun dul óna dhrochamhras.

Ach bíodh go raibh gach aon rud aige á dhéanamh chun oirbhíre na ndaoine do thuilleamh, bhí dúil mhallaithe aige i ndea-chlú. Dhein sé mórán maitheasa don tír le hoibreachaibh a bhí tairbheach agus a bhí álainn, órnáideach, leis, i dtreó go ndéarfadh daoine gurbh uasal agus gurbh fhónta an rí é. Ach má duairt éinne an chainnt sin is le heagla roimis adúradh an chainnt. Agus má fhág éinne an chainnt gan rá nuair ba cheart, agus go bhfuair an rí amach gur fágadh gan rá í, do díoladh as.

Do ghluais na blianta, trí dheich a seacht díobh, agus ní hi bhfeabhas a bhí an pobal Eabhra ag dul i gcaitheamh na mblianta san ach in olcas; creideamh ag meathlú; béasa fónta ag lagú; drochbhéasa ag neartú; eagla an rí ag cur eagla Dé ar neamhní. Bíodh, áfach, go raibh san amhlaidh i dtaobh na coitiantachta, bhí a lán daoine naofa le fáil i measc clainne Israéil. Bhí an chómhairle mhór ar a dtugtí an tSanhedrim ’na suí i gcathair Ierúsaleim. Sagairt agus scrí’neóirí agus seanóirí is ea ’ bhíodh ’na suí sa chómhairle sin. Is í an chómhairle sin a thugadh an bhreith dheirineach ins gach cúis dlí, an bhreith ná raibh gairm uaithi ná dul uaithi. Is í an chómhairle sin a chuireadh i bhfeidhm na gnóthaí creidimh a bhíodh le déanamh i dtaobh íbirtí agus i dtaobh na gceremóintí a bhain le híbirtíbh agus le hadhradh Dé.

Nuair a tugadh na Rómhánaigh isteach chun an choímheascair a shocrú idir an mbeirt driothár úd, Huircánus agus Aristobulus, an bheirt mhac a bhí ag an mbannrín Alesandra, do chuir an taoiseach Rómhánach Gabinius an tSanhedrim fé chois. Nuair a bhuaigh Iúlius Caesar ar Phompéius sa chath a troideadh eatarthu ar mhachaire Pharsalia, sa Ghréig, do cuireadh suas an tSanhedrim arís agus do chimeád sí a húdarás i gcathair Ierúsaleim go dtí gur thit an chathair sin le cómhacht na Rómhánach fé Thítus.

Nuair a tháinig Héród, mac Antipateir, i réim níorbh fhada go raibh sé féinig agus an tSanhedrim i gcoinnibh a chéile. Gan amhras níor thaithn le Héród aon chruinniú daoine sa ríocht a bheith ábalta ar chur ’na choinnibh agus ar sheasamh ’na choinnibh. Mar sin féin, bíodh gur dhein sé a lán smachtúcháin ar an Sanhedrim, níor ídigh sé ar fad í. Ní fuiriste a thuiscint cad ’na thaobh nár dhein. Is é is dóichí go ndéanfadh mara mbeadh ’ fhios a bheith aige, b’fhéidir, ná ceadódh na Rómhánaigh do é ’ dhéanamh. Pé scéal é, do mhair an tSanhedrim i gcaitheamh réime Héróid agus ’na dhiaidh.

Ach bíodh go raibh an míshásamh aigne idir Héród agus an tSanhedrim, do dhein Héród nithe a bhí tairbheach don tSanhedrim, agus ní har mhaithe leis an Sanhedrim a dhein sé na nithe sin ach chun oirearcais do féinig. Bhí sé go holc agus go dianolc ar shlitibh áirithe ach ní raibh sé gan tréithe uaisle ann. Bhí an drochmhianach ann óna shínsear, ó shliocht Ésau. Thug sé an drochmhianach san leis ón’ athair Antipater, ach thug sé rud eile leis, ón’ athair, i dteannta an drochmhianaigh, ’sé sin éirim aigne chun fórlámhais. Bhí sé cróga i gcath, doimhinn ’na mhachnamh, seasmhach sa rud a chuir sé roimis. Olcas an scéil, áfach, b’ionann san agus bheith seasmach san olc, mar is é an t-olc ba mhó ba ghnáth leis a chur roimis. Bhí tréith fhónta eile ann pé ball ’na bhfuair sé í. Bhí dúil mhór aige in áilleacht agus in uaisleacht tíortha agus cathrach. Bhí breithiúntas ceart aige i dtaobh áilleachta den tsórd san. Do thuig sé cad é an saghas oibreacha a chuirfeadh, ar bhaile bheag nú ar bhaile mhór, slacht agus maise agus breáthacht. Thug sé aghaidh ar an saghas san oibreacha agus do dhein sé iad, ar fuid na tíre mórthímpall, in sna bailtibh beaga agus in sna bailtibh móra, agus go mór mór i gcathair Ierúsaleim féinig, agus níor staon sé ó aon chostas an fhaid ’ fhéadfadh a íntleacht féin, agus íntleacht lucht ceárd, áilleacht agus uaisleacht crutha, agus mórgacht fuirme, agus snastacht gné, do chur i gclochaibh snoite, agus i bhfallaíbh breátha árda láidre daingeana dea-chúmtha.

D’oibrigh sé an tréith aigne sin a bhí ann ar an dtír go léir mórthímpall, ach ar chathair Ierúsaleim is ea is feárr a bhí an chaoi ar an dtréith sin a dh’oibriú. I gcathair Ierúsaleim is ea dob fheárr a thaispeánfadh obair álainn a háilleacht. Do thuig Héród an ní sin agus d’imir sé an tréith sin, ’na lán-neart agus ’na lánchumas, ar chathair Ierúsaleim, agus bíodh ná raibh aon ghrá aige don tSanhedrim, ná ag an Sanhedrim do, bhí na sagairt agus na scrí’neóirí agus na seanóirí, gach éinne idir Lebhíteach agus uile, go hana-bhaoch de, agus a chúis acu.

Is mó go mor na drochthréithe a bhí i Héród ná na dea-thréithe a bhí ann. Bhí sé uaillmhianach, baoth, drochamhraisteach, éadmhar, drochaigeanta, mioscaiseach, lán de rún díoltais. Chuir sé oiread san daoine chun báis i gcaitheamh a réime gur stad an t-éirleach d’aon iúnadh ’ chur ar an bpoiblíocht. Mhairbh sé athair a chéile, an seanduine bocht úd Huircánus; ansan do mhairbh sé a bhean féin, Mariamne, iníon an Huircánuis sin; ansan do mhairbh sé a mhac féinig. I ndeireadh a shaeil do mhairbh sé na leanaí go léir nuair a hínseadh do go raibh leanbh óg tagaithe ar an saol agus go mbeadh an leanbh san ’na rí ar na Iúdaígh.

Ní ithid Iúdaígh muiceóil. D’airigh ímpire na Rómhánach conas mar a bhí Héród ag marú a chlainne féin agus conas mar a dhein sé an t-éirleach ar na naíonnaibh neamhchionntacha. “B’fheárr liom,” ars’ ímpire na Rómhánach, “bheith im mhuic ag Héród ná bheith im mhac aige!” Deirtear go raibh mac do Héród féin ar dhuine de sna naíonnaibh a maraíodh an uair sin. Fé mar a bhí sé ag dul san aois ní raibh aon teóra lena dhrochamhraisteacht. Ní raibh anam aon duine ó bhaol uaidh, go mór mór aon duine, óg ná aosta, go raibh aon tsíolrach d’fhuil na Macabéach ann; nú aon duine do chasfadh leis nárbh Iúdach ceart é, ach Idúméach. Fé dheireadh tháinig an bás air. D’fhuascail an bás na daoine uaidh. Tháinig, le leamhnú Dé, an saghas báis air a tháinig ar an dtíoránach fola eile úd Antíochus Oirirc. Bhí feóil a chuirp marbh agus í bréan, lán de phiastaíbh agus í ag titim dá chnámhaibh, agus é ag screadaigh le loscadh teinnis, i bhfad sara bhfuair a chorp go léir bás in aon chor. Cuid de beó, ábalta ar theinneas do mhothú, agus an chuid eile dhe marbh, lán de phiastaíbh, mar a bheadh sé san uaigh.

Nótaí

Le Antipater: note the lack of h-prefixation here. This may be a typographical error in the original.
Trí dheich a seacht: “thirty-seven”. In his Irish Numerals and how to use them, PUL argued for the adoption of the decimal system in Irish. He explained, “I have made up my mind to use the decimal system of numeration as it is now used in all countries as a basis for numeration”, and cited a poem he had heard a child which used trí dheich for “thirty”.

Foclóirín

adhraim, adhradh: “to worship”. Note that IWM gives the pronunciation of the verbal noun as /əi’ru:/, implying that adhraím, adhrú would be more common in WM Irish. The CO has adhraim, adhradh.
aibidh: “ripe, mature, keen”, or aibí in the CO. Pronounced /abʹigʹ/.
airc: “Noah’s ark”, or áirc in the CO. PUL uses airc here and in his Sgéalaídheachta as an mBíobla Naomhtha, but his translation of the Gospels uses arc, possibly reflecting the influence of the editor of his gospels, Gearóid Ó Nualláin. Airc is given in Dinneen’s dictionary, and seems the preferable form.
áirseóir: “adversary”, or áibhirseoir in the CO. An tÁirseóir, “the Devil”.
Alesander: Alexander Maccabaeus, son of Aristobulus II and father of Mariamne. Executed by the Romans in 53 BC.
Alesandra: Salome Alexandra (139-67 BC), wife of the Judaean king, Alexander Jannaeus, and queen of Judaea in her own right 76-67 BC.
annsprid: “evil spirit; i.e., the Devil”, or ainsprid in the CO.
Antiganus: Antigonus Mattathias, son of Aristobulus II. He led a rebellion against Rome and became king of Judaea 40-37 BC, before being handed over by Herod to the Romans for execution.
Antíochus Oirirc: Antiochus IV Epiphanes (“God Manifest”), king of the Greek Seleucid Empire, whose agonising death in 164 BC is described in 2 Maccabees 9.
Antipater: Antipater I the Idumaean (died 43 BC), a tribal leader who was installed by the Roman conquerors as governor of Judaea.
aoraim, aeireacht: “to herd”, or aoirím, aoireacht in the CO, pronounced /e:rimʹ~e:rʹəxt/. Traditionally spelt aodharaim and aodhaireacht.
ar fuid: “throughout”, or ar fud in the CO. PUL wrote in his Notes on Irish Words and Usages (p54) that ar fuaid should be used for broad areas (ar fuaid na paróiste) and ar fuid for small areas (ar fuid an tí), but it is clear from the use of ar fuid na tíre here that this distinction is not always made.
arís: “again”. PUL used the spelling airís, indicating a slender r, /i’rʹi:ʃ/.
Aristobulus: Aristobulus II, high-priest and king of Judaea 66-63 BC. Son of the Judaean king, Alexander Jannaeus, and his wife, Salome Alexandra. Aristobulus II was the father of Alexander, the father of Mariamne. Aristobulus seized the kingship from his brother, Hyrcanus II, partly owing to the different religious symphathies of the brothers. Aristobulus supported the Sadducees and Hyrcanus the Pharisees. Aristobulus was later taken prison by the Romans, who restored Hyrcanus as high priest. He escaped from prison in 57 BC and returned to Palestine where he attempted to lead resistance to Rome, before being poisoned in 49 BC.
armáil: “army”.
báidhiúil: “symphathetic”, or báúil in the CO. Probably pronounced /bɑ:’gʹu:lʹ/.
bannrín: “queen”, or banríon in the CO. Pronounced /bau’rʹi:nʹ/ in WM Irish.
baoch: “grateful”, buíoch, pronounced /be:x/ in WM Irish. Buidheach stood in the original.
bogadh: “softening”, but also “alleviation, mitigation”.
bréan: “putrid, foul-smelling”.
breithiúntas: “judgment, discernment”, or breithiúnas in the CO.
caibideal: caibidil, “chapter”. PUL seems to have pronounced this word with a broad l, /kabʹidʹəl/.
caoi: “opportunity”, pronounced /ke:/.
cáirde: “delay”.
cealgach: “treacherous, wily”. Pronounced /kʹaləgəx/.
ceannrach: “halter”, or ceanrach in the CO. Pronounced /kʹaurəx/. The original double n is preserved here to show the diphthong.
ceárd: “trade”. The dative singular ceird (céird in WM Irish) is used as the nominative in the CO. Lucht ceárd, “tradesmen, artisans”.
ceremóin: “ceremony”, with ceremóintí in the plural. PUL uses a clearly Anglophone word here, where the CO has searmanas. Ceremóintí is not found in any dictionaries.
cimeádaim, cimeád: “to keep”, or coimeádaim, coimeád in the CO. this word and all cognates (chimeádaidís, etc) have a broad c in the classical spelling and in the CO, but a slender c or ch (as applicable) in WM Irish: /kʹi’mʹa:d/, /xʹi’mʹa:didʹi:ʃ/, etc. Note that the the CO distinction between coimeád, “keep”, and coimhéad, “watch over”, does not obtain in WM Irish: coimhéad is an Ulster word.
cine: “race, nation”. Note this word is feminine in Cork Irish.
cionntach: “guilty”, or ciontach in the CO. PUL uses both cionntach and ciontach in his works, and IWM shows the pronunciation could be either /kʹu:ntəx/ or /kʹuntəx/.
cloím, cloí: “to subdue”.
coímheascar: “struggle, mêlée”, pronounced /ki:skər/.
coitiantacht: “the people in general, the general run of the population”.
corp: “body”, but also referring to an emotion or motivation. Le corp trua dhóibh, “out of pity for them”.
cosnaim, cosnamh: “to defend”, or cosnaím, cosaint in the CO. PUL also uses cosaint as the verbal noun in his works, but the phrase fógarthar gach ceart ar cosnamh, “all rights are reserved”, regularly uses cosnamh. Cosnaim has an epenthetic vowel, but cosnamh appears not to have (e.g., according to the Leitiriú Shímplí edition of PUL’s Catilína): /kosənimʹ, kosnəv/.
cruaidh: “hard”, or crua in the CO. The adjective is pronounced /kruəgʹ/, with the comparative, originally spelt cruadha, pronunced /kruə/.
cruinniú: “gathering”. Cruinniú daoine, “a gathering of people” according to Ó Dónaill’s dictionary is used here almost to mean “organisation”.
cruithniú: “creation”, or cruthú in the CO. Possibly pronounced /kri’ŋʹu:/. PUL said in Notes on Irish Words and Usages that he had only seen cruthú in print, but had never heard anything other than cruithniú.
cruth: “appearance, form”. The genitive crutha used here accords with the CO form, which is masculine, but the dative is sometimes cruith in some of PUL’s works, pointing to some instability of gender.
cruthaím, cruthú: “to create”. PUL uses the CO form here, but cruthnaím, cruthnú (and cruithním, cruithniú) are also found in his works (see his Scéalaíochta as an mBíobla Naofa). The form with a medial -n- seems preferable in Cork Irish.
dea-chúmtha: “well-built”. This word and some parts of the verb cumaim have a long u in WM Irish.
deirineach: “last”, or deireanach in the CO. Pronounced /dʹerʹinʹəx/.
díle: “flood, deluge”, with the genitive here díleann.
díoglaim, díogailt: “to avenge, punish”, or díoghlaim, díoghail in the CO. The original gh is pronounced /g/ in this rare, literary word.
dlí: “law”. The plural used here is dlithe; this would be dlíthe in the CO, but the WM pronunciation is /dlʹihi/.
doimhinn: “deep”, domhain in the CO, pronounced /dəiŋʹ/.
driotháir: “brother”, deartháir.
drochamhraisteach: “suspicious, distrustful”, a word not given in dictionaries.
drochamhraisteacht: “suspiciousness”, a word not given in dictionaries.
drochmhianach: “poor quality, baseness of character”. This word implies an inherent, innate feebleness of character.
Eabhra: Hebrew. This word is listed in Ó Dónaill’s dictionary as a variant of Eabhrais, “Hebrew language”, but is used here to refer to the Hebrew people (pobal Eabhra). Probably pronounced /ɑvərə/.
éadmhar: “jealous”.
éalaím, éaló: “to escape”, or éalaím, éalú in the CO.
eascaine: “curse”.
Edom: Idumaea, a land to the south-east of the Dead Sea, said, in the Old Testament, to be peopled by the descendants of Esau, brother of the Jewish patriarch Jacob. See Idúméa.
éirím, éirí: “to rise”. This word is pronounced /əi’rʹi:mʹ, əi’rʹi:/ in WM Irish, and all cognates have /əi/ too.
fáidh: “prophet”, with fáidhí in the plural, pronounced /fɑ:’gʹi:/, where the CO has fáithe.
falla: “wall”, or balla in the CO.
féachaint: cur ’ fhéachaint, “to force or compel someone”. This would be iallach or iachall a chur in the CO. PUL uses this phrase without an intervening de, but the phrase generally occurs as cur d’fhéachaint ar dhuine rud a dhéanamh.
féinig: “self”. This is a colloquial variant of féin in Munster Irish.
fé ndeár, fé ndeara: tabhair fé ndeara, “notice”. This would be thug sé faoi deara in the CO. Pronounced /fʹe: nʹa:r~fʹe: nʹarə/. Fé ndeara also has a additional meaning, “cause, reason”.
fógraim, fógairt: “to declare, announce”, or fógraím, fógairt in the CO. Note the present autonomous form, fógarthar, where the CO would have fógraítear.
fórlámhas: “supremacy, domination, authority”, or forlámhas in the CO. Pronounced /fo:r’lɑ:s/ according to Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne. Osborn Bergin’s Leitiriú Shímplí transcription for this word, which also occurs in PUL’s Catilína, would support a spelling of fórlamhas, pronounced /fo:rləvəs/.
fuil: “blood”. Ó Dónaill’s dictionary shows the genitive can mean “bloodthirsty”: tíoránach fola, “bloodthirsty tyrant”.
fuiligim, folag: “to suffer, endure”, or fulaingím, fulaingt in the CO. Pronounced /filʹigʹimʹ, foləg~fuləg/.
fuiriste: “easy”, furasta in the CO. Uiriste is also found in PUL’s works. Usa is found in the comparative here, where the CO has fusa, giving further evidence that forms without f are more common in PUL’s works.
gabhaim: “to take; go” and a large range of other meanings, pronounced /goumʹ/. The preterite is ghoibh where there is ghabh in the CO as the pronunciation is /ɣovʹ/ in WM Irish. Gabháil le rud, “to side with, agree with, abide by something”.
Gabinius: Aulus Gabinius, Roman general, who reinstated Hyrcanus II as high priest in 57 BC and suppressed the Sanhedrin. Died 47/48 BC.
Gailia: Gaul.
gairm: generally “call, vocation”, but used here in the sense of “an appeal” against a judgment of a court.
geallúint: “promise”, or gealltanas in the CO. The genitive singular is geallúna.
glacaim: “to accept”. This word takes a direct object in WM Irish (rud a ghlacadh), whereas the CO has glacadh le rud.
glóire: “glory”, or glóir in the CO.
gné: “form, appearance”.
gobhernóir: “governor”, or gobharnóir in the CO. As a Latin word, it seems wrong to impose Irish spelling rules on this word, and PUL’s version implies a slender v.
Héród: Herod the Great (74/73 BC-4 BC), king of Judaea under Roman rule in the first century BC. In addition to the biographical details noted elsewhere, Herod executed his son, Antipater II (son of his first wife, Doris), in 4 BC on charges of plotting to kill his father. He also killed two sons, Aristobulus IV and Alexander, born to him by Mariamne, in 7 BC. Herod’s murders of his own sons may have influenced the Christian tradition of the Massacre of the Holy Innocents, although Herod’s children would not have been infants at the time of Jesus’ birth. The reference made to the Roman Emperor’s surprise at Herod’s ruthless behaviour comes from Macrobius (ca. 395-423 AD), who wrote in his Saturnalia, cum audisset inter pueros quos in Syria Herodes rex Iudaeorum intra bimatum iussit interfici filium quoque eius occisum, ait: Melius est Herodis porcum esse quam filium, “when he [Emperor Augustus] heard that among the boys in Syria under two years old whom Herod, king of the Jews, had ordered to kill, his own son was also killed, he said: it is better to be Herod’s pig, than his son”. However, this text is four centuries later than the events described. The cause of Herod’s death, accompanied by putrefaction and worms, has been debated by scholars: some believe that gangrene or scabies was responsible.
Huircánus: Hyrcanus II, high-priest (75-66 BC) and king of Judaea (67 BC) in the second-century AD. Grandfather of Mariamne. Son of the Judaean king, Alexander Jannaeus, and his wife, Salome Alexandra, and great-great-grandson of Mattathias, the founder of the Maccabaean dynasty. Hyrcanus briefly succeeded his mother as king of Judaea in 67 BC, before his brother Aristobulus seized the throne and the high priesthood. Following Roman intervention, he was restored to the high priesthood, but not to the kingship, as Rome then governed Judaea through Antipater. Hyrcanus was put to death by Antipater’s son, Herod, in 30 BC.
íbirt: “sacrifice”, or íobairt in the CO. Pronounced /i:birtʹ/ according to IWM, but PUL consistently used a slender b here. The plural used here is íbirtí; PUL’s translation of the Gospels uses íbiortha in the plural.
Idúméa: Idumaea, a region to the south-east of the Dead Sea in modern-day Jordan. Also referred to as Edom, whose inhabitants were, according to the Old Testament, the descendants of Esau, the elder brother of the Jewish patriarch, Jacob.
Idúméach: Idumaean. See under Idúméa.
in: a form of the demonstrative pronoun sin used after the copula (b’in, nách in, etc). Often incorrectly written shin: sin derives from a combination of is (the copula) and in (’s in), and there is no s to be lenited in the past tense.
ínsim, ínsint: “to tell”, or insim, insint in the CO. Note the use of d’innis here in the preterite: the spellings d’innis and d’inis are both found in PUL’s works, pointing to a pronunciation /dʹiŋʹiʃ/.
íntleacht: “intellect”, pronounced /i:ntʹilʹəxt/.
iompaím, iompáil: “to turn”, or iompaím, iompú in the CO. Pronounced /u:m’pi:mʹ, u:m’pɑ:lʹ/.
ithim, ithe: “to eat”. The use of de in ithe de thoradh an chraínn, “to eat of the fruit of the tree”, does not reflect the usage indicated in any dictionary, but the English form is also exceptional, possibly reflecting a Hebrew original.
Iúdach/Iúdaíoch: Jew, or Giúdach in the CO. Iúdach, with Iúdaígh in the plural (indicating a variant singular, Iúdaíoch), is found in the original text. IWM shows the WM form would tend to be Giúdaíoch.
Iúdás: Judas Maccabaeus, son of Mattathias ben Johanan. Leader of the Jewish revolt against the Greek empire in the second century BC before his death 160 BC. Judas was the first of the Maccabaean dynasty to be receive the surname Maccabee, an epithet thought to derive from the Hebrew for “hammer”.
Iúlius Caesar: Julius Caesar, Roman statesman and general (100-44 BC), who defeated Pompey at the battle of Pharsalus 48 BC.
iúnadh: “wonder, surprise”, or ionadh in the CO. Pronounced /u:nə/.
labhraim, labhairt: “to speak”, or labhraím, labhairt in the CO.
láimhseálaim, láimhséail: “to handle, manage, manipulate”.
lánchúiteamh: “full recompense, requital”, a compound not found in dictionaries.
lánchumas: “full power”, or lánchumhacht in the CO. ’Na lánchumas, “to the full extent of his power”.
leamhnú: “consent”, or deonú in the CO. Le leamhnú Dé, “by the will of God”. This is one of a number of words in WM Irish that have l where the CO has d. Dinneen’s dictionary has leonughadh as a variant of deonughadh, and IWM has /lʹo:’nu:/, but PUL’s spelling points to a diphthong in his Irish, /lʹau’nu:/.
léanmhar: “woeful, grievous, dreadful”.
leathscéal: “excuse”, or leithscéal in the CO. Pronounced /lʹa’ʃkʹial/.
Lebhíteach: Levite, member of the priestly tribe of ancient Israel.
leórghníomh: “restitution, amends”.
Macabéach: Maccabee, the name of a Jewish army that established the Hasmonaean dynasty in Judaea in the second century BC. PUL uses the form (in the dative plural) Macaibhéibh in his translation of the Gospels. This could reflect editing by Gearóid Ó Nualláin, as the Greek original does have a v in the middle of the word. Both here and in his Sgéalaídheachta as an mBíobla Naomhtha, PUL uses the form Macabéach.
mallachar: “slowness, dullness”. Mallachar radhairc, “dimness of sight”.
maraím, marú: “kill, slay”. Note the preterite is do mhairbh sé, /vɑrʹivʹ/, where mharaigh sé would be found in the CO.
Mariamne: Mariamne the Hasmonaean, the second wife of Herod the Great. In history, she was the daughter of Alexander Maccabaeus, son of Aristobulus II, king of Judaea. PUL states Mariamne was the daughter of Hyrcanus II: Hyrcanus was her grandfather, owing to Alexander Maccabaeus’ marriage to his first cousin, Alexandra, daughter of Hyrcanus II. Mariamne was executed by her husband, Herod, in 29 BC.
Matatias: Mattathias ben Johanan, a Jewish priest and the founder of the Maccabaean dynasty. Mattathias began the Jewish revolt against Greek rule before his death in 165 BC. Father of Judas Maccabaeus.
meathlaím, meathlú: “to grow weak, deteriorate”.
mioscais: “malice, ill-will”.
mioscaiseach: “spiteful, malicious”.
míshásamh: “discontent, dissatisfaction”. Míshásamh aigne idir dhaonibh, perhaps “an air of friction between people”.
mórthímpall: “all around”, or mórthimpeall in the CO.
músclaim, múiscilt: “to stir, arouse”, or músclaím, múscailt in the CO. The preterite is attested here is do mhúiscil, where the CO would have mhúscail.
nách: “that is not”, i.e. the negative subordinating conjunction combined with the copula, nach in the CO, /nɑ:x/.
naíon: “infant”.
namhaid: “enemy”, pronounced /naudʹ/. Traditionally námha, the dative has now replaced the nominative. Namhaid is also used in the plural, where naimhde would stand in the CO. With nominative singular and plural both namhaid and genitive singular and plural both namhad, it is only morphologically apparent when the plural is being used with the dative plural, namhdaibh.
Naoi: Noah. PUL uses Naoi here and in his Sgéalaídheachta as an mBíobla Naomhtha, but his translation of the Gospels uses Nóe, possibly reflecting the influence of the editor of his Gospels, Gearóid Ó Nualláin. Naoi is also given for Noah in Dinneen’s dictionary.
neómat: “minute, moment”, or nóiméad in the CO. The various words for “minute” in Irish are all corruptions of the original móimeint.
nú: “or”, or in the CO.
oirbhíre: “reproach, curse, anathema”. Pronounced /i’rʹi:rʹi/.
oirearcas: “eminence, distinction”, or oirirceas in the CO. PUL told Osborn Bergin that this word had a broad rc in the middle of the word in WM Irish. The Leitiriú Shímplí transcription is eriarcas, where I had expected iriarcas; more research required on the pronunciation of the first vowel.
oirirc: “eminent, distinguished”, pronounced with a slender rc, /irʹirʹikʹ/.
os cómhair: “in front of”. Pronounced /ɑs ko:rʹ/.
págánacht: “paganism”, or págántacht in the CO.
Palestín: Palestine. PUL eschews artificial gaelicisation of foreign placenames. The CO has Palaistín.
parathas: “paradise”, or parthas in the CO. Pronounced /pɑrəhəs/. Note that PUL agrees with Dinneen’s dictionary here on Gáirdín Parathais, whereas Ó Dónaill’s dictionary has lenition: Gairdin Pharthais.
Pharsalia: Pharsalus in Greece (Farsala in modern Greece), where Pompey and Julius Caesar fought a battle in 48 BC. PUL’s use of Pharsalia may reflect an awareness of the poem Pharsalia by Lucan, in which the battle is recounted.
Phasáel: Phasael, son of Antipater and brother of Herod the Great. Phasael was captured by Antigonus Mattathias along with Hyrcanus II and, after Antigonus mutilated Hyrcanus, chose to commit suicide by dashing his own brains out in 40 BC.
piast: “worm”, or péist in the CO, where the dative has replaced the nominative. The plural is piastaí, in contradistinction to the péisteanna of the CO. Refers here to the serpent in the Garden of Eden.
poiblíocht: “public”, pronounced /pibʹi’lʹi:xt/.
Pompéius: Gnaeus Pompeius Magnus, or Pompey the Great (106-48 BC), a Roman statesman and general. Pompey conquered Judaea in 63 BC, incorporating the kingdom as a client state of the Roman Empire.
priúnsa: “prince”, prionsa.
ré: “interval”. Ré aithrí, “time to repent”.
ríogan:ríon in the CO, “queen, princess, noble lady”. Pronounced /ri:gən/.
rún: “secret”, but also “purpose”. Rún díoltais, “vengeful design, desire for revenge”.
saorthoil: “free will”.
samhaltas: “symbolism; a symbolic representation”. Used with ar here, samhaltas is used with do in PUL’s Sgéalaídheachta as an mBíobla Naomhtha.
Sanhedrim: the Sanhedrim, the 71-member supreme court of Israel.
sara: “before”, or sula in the CO.
scannradh: “terror”, scanradh in the CO, pronounced /skaurə/ in WM.
screadaim, screadach: “to scream, shriek.” Note that as a feminine verbal noun ending in -ach, screadach becomes ag screadaigh in the dative, a distinction not observed in the CO.
scrí’neóir: “scribe”.
seanaid: “Senate”, or seanad in the CO. PUL uses the feminine form here, which is backed up by Dinneen’s dictionary, whereas the CO form is masculine.
seanóir: “elder”.
seasaím, seasamh: “to stand”, or seasaim, seasamh in the CO. Note the preterite do sheasaimh sé, where the CO has sheas sé, reflecting a general tendency for -mh to appear in the third-person singular preterite (and imperative) where the verbal noun ends in -mh in WM Irish.
síolrach: “breed, offspring”, pronounced /ʃi:rəx/ according to IWM. Síolrach d’fhuil na Macabéach, “descent from the Maccabees; Maccabaean blood or breeding”.
síolraim, síolradh: “to breed, propagate”, or síolraím, síolrú in the CO. Do shíolraigh sé ó (dhuine), “he is descended from (a certain person)”. I am unclear whether the l is pronounced in this word.
síoraíocht: “eternity”. Ón síoraíocht, possibly “from the beginning of time”.
slí: “way”. The plural here is slite (slitibh), but slithe and slíte are also attested in PUL’s works. More research on the pronunciation of the plural required.
smachtúchán: “control, subjection, subjuction”, a word not given in dictionaries.
snastacht: “polish, glossiness, finish”. Snastacht gné, “a polished finish or appearance”.
snoím, snoí: “to carve, hew, sculpture”. Clocha snoite, “carved, polished stones”.
socrúchán: “settlement, arrangement”, a word not given in dictionaries.
solaoid: “illustration, example”.
sórd: “sort”, or sórt in the CO.
splannc: “flash of lightning”, or splanc in the CO. The double n is used in the editing here to show the diphthong: pronounced /splauŋk/.
taithneann, taithneamh:“to please”, taitníonn,taitneamh in the CO. Generally in the first declension in PUL’s works, pronounced /taŋʹhən, taŋʹhəv/. The past is do thaithn, /də haŋʹ/.
tapaidh: “quick”, or tapa in the CO. Pronounced /tɑpigʹ/.
targaireacht: “prophecy”, or tairngreacht in the CO. Pronounced /tɑrəgirʹəxt/.
teinneas:tinneas in the CO, “pain, soreness”. Pronounced /tʹeŋʹəs/ in WM Irish.
tímpall: “around”, or timpeall in the CO. The broad p in WM Irish is preserved here: /tʹi:mʹpəl/.
Títus: Titus Flavius Caesar, the Roman emperor 79-81 AD who destroyed Jerusalem in 70 AD.
uabhar: “pride, arrogance”, pronounced /uər/.
uaigh: “grave”. Pronounced /uəgʹ/.
uaillmhianach: “ambitious”.
uathásach: “terrible”, or uafásach. Pronounced /uə’hɑ:səx/ in WM Irish.
Uile-Chómhachtach: “the Almighty”, or Uilechumhachtach in the CO.
úmhal: “submissive, obedient”. Pronounced /u:l/.

Appendix 3

C. Cad iad na tíolaicí a thugann dul fé láimh easpaig dúinn?
F. Seacht tíolaicí an Sprid Naoimh.
C. Abair iad?
F. Eagna, Tuiscint, Cómhairle, Neart, Fios, Cráifeacht, Eagla an Tiarna.
C. Cad is Eagna ann?
F. Tíolaice ón Sprid Naomh, a thugann neamhshuím dúinn in nithibh saolta agus speóis i ngnó ár n-anama.
C. Cad is Tuiscint ann?
F. Tíolaice ón Sprid Naomh, trína dtuigimíd go soiléir fírinní ár gcreidimh, agus trína ndeinimíd dá réir.
C. Cad is Cómhairle ann?
F. Tíolaice ón Sprid Naomh, a sheólann sinn chun glóire ’ thabhairt do Dhia, agus chun leas ár n-anama do dhéanamh.
C. Cad is Neart ann?
F. Tíolaice ón Sprid Naomh, a thugann misneach spriodálta dhúinn chun gach buairt agus trioblóid saolta d’fhulag ar son Chríost, agus chun bua do bhreith ar namhaid ár n-anama.
C. Cad is Fios ann?
F. Tíolaice ón Sprid Naomh, lena n-aithnímíd an tslí chóir chun Dé, ionas go leanfaimís í, agus lena n-aithnímíd an tslí atá aimhleasta, ionas go seachnóimís í.
C. Cad is Cráifeacht ann?
F. Tíolaice ón Sprid Naomh, a bheir dúinn gach ní a thabharfadh glóire agus onóir do Dhia do dhéanamh go héasca agus go húmhal.
C. Cad is eagla an Tiarna ann?
F. Tíolaice ón Sprid Naomh, trína gcrithnímíd le heagla roimh aon ní do dhéanamh a chuirfeadh fearg ar Dhia.

Nóta

Seacht tíolaicí: “seven gifts”. Note that eclipsis is often omitted in PUL’s works after seacht, ocht and deich, as the /t/ or /h/ at the end of these numerals would tend to devoice the first consonant of the following noun.

Foclóirín

crithním, crithniú: “to tremble, shiver”, or creathnaím, creathnú in the CO.
éasca: “free, easy”. Pronounced /e:skə/ according to IWM, but transcribed with the pronunciation /iaskə/ in the Leitiriú Shímplí edition of An Teagasc Críostaí here.
speóis: “interest, liking”, a variant of spéis according to Dinneen’s dictionary.
tíolaice: “bestowal, gift (especially from God)”, or tíolacadh in the CO. This word and its cognates are often spelt with an n instead of an l in PUL’s works (tíodhnactar in PUL’s version of Na Cheithre Soisgéil, etc). The broad or slender quality of the c requires research, as IWM shows tíolacadh to be pronounced /tʹəiləkə/; Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne shows the verb tíolacaim to be pronounced /tʹəiləkimʹ/; whereas the Leitiriú Shímplí transcription here shows the pronunciation of tíolacadh, spelt tíodhlaice in the original, to be /tʹəilikʹi/, with tíolaicí in the plural, /tʹəilikʹi:/, where the CO has tíolacthaí. It would be difficult to devise a spelling for tíolaice that showed the WM pronunciation without veering a long way from established norms (teadhlaice?).

Appendix 2

C. Cad chuige gur ghlac Mac Dé colann daonna?
F. Chun báis d’fhulag ar ár son.
C. Cathain a fuair sé bás?
F. Aoine an Chéasta.
C. An mó nádúr in Íosa Críost?
F. Dhá nádúr, nádúr Dé agus nádúr duine.
C. Nuair a fuair sé bás ar scar a anam lena chorp?
F. Do scar.
C. Ar scar nádúr Dé lena anam?
F. Níor scar.
C. Ar scar nádúr Dé lena Chorp?
F. Níor scar.
C. Conas d’aiséirigh sé ón mbás?
F. Thug sé a chorp agus a anam chun a chéile arís, lena chómhacht féin, agus ansan bhí sé glórmhar domharaitheach, ag éirí dho as an uaigh.
C. Cad a tuigtear le deasgabháil ár Slánaitheóra?
F. A ghabháil ar deasláimh Dé.
C. Cad é brí na bhfocal san, “ar deasláimh Dé.”
F. Go bhfuil ag Íosa Críost, sa mhéid gur Dia é, na cómhachta céanna atá ag an Athair Síoraí, agus sa mhéid gur duine é gurb é is giorra do Dhia in sna flaithis.
C. Cad chuige gur fhuilig Críost bás ar ár son-ne?
F. Chun sinn do shaoradh ó ifreann agus ó chómhachtaibh an diabhail.
C. Cad do bheir sinn i gcómhachtaibh an diabhail?
F. Peaca an tsínsir.
C. Conas a thárla sinne ’ bheith ciontach i bpeaca an tsínsir?
F. Óir, an easúmhlaíocht a dhein ár gcéad athair agus ár gcéad mháthair, do chuir sé an peaca orthu féin agus ar a sliocht, agus mar gheall air sin do gineadh agus do rugadh sinn i bpeaca.
C. Ar chuaigh éinne de shliocht Adam agus Ébha saor ón bpeaca san?
F. Do cimeádadh an Mhaighdean Mhuire saor uaidh, óir bhí sí le bheith ’na máthair ag Mac Dé.
C. Ar rugadh aon duine eile saor uaidh?
F. Do rugadh, Naomh Eóin Baiste. Do glanadh é ó pheaca an tsínsir agus é i mbroínn a mháthar.

———

C. Cé ’ chuir an eaglais ar bun?
F. Íosa Críost.
C. Conas ’ aithnítear an eaglais a chuir Críost ar bun ó gach eaglais eile?
F. Táid cheithre cómharthaí sofheicse ar eaglais Chríost.
C. Cad iad na cheithre cómharthaí iad san?
F. Aondacht, naofact, caitliceacht agus aspalaitheacht.
C. Cad a chiallaíonn aondacht na heaglaise?
F. Nár chuir Críost ar bun ach aon eaglais amháin, gur thug di aon chreideamh amháin, agus gur chuir sé os a cionn ar an saol so aon cheann sofheicse amháin.
C. Cé hé ceann sofheicse na heaglaise?
F. An Pápa.
C. Cad a chiallaíonn naofact na heaglaise?
F. Gur naofa an tÉ ’ chuir ar bun í, gur naofa a teagasc, gur naofa iad a sacraimíntí, agus go bhfuilid daoine naofa le fáil i gcónaí inti.
C. Cad a chiallaíonn caitliceacht na heaglaise?
F. Gur sheasaimh sí gan chlaochló ó chuir Críost ar bun í go dtí inniu, agus go seasóidh sí go deireadh an tsaeil, agus go leathfar í ar fuid an domhain uile.
C. Cad a chiallaíonn aspalaitheacht na heaglaise?
F. Gurb í an eaglais chéanna inniu í a chraobhscaoileadar na haspail ar dtúis, agus gurbh í an eaglais chéanna í an uile lá i gcaitheamh na haimsire sin.
C. An mhuíntir a rugadh agus do tógadh i gcreideamh eile, agus go dtuigid ’na n-aigne, i láthair Dé, gurb é an creideamh fírinneach atá acu, an bhfuilid na daoine sin geárrtha amach ón eaglais?
F. Nílid. Bainid na daoine sin le hanam na heaglaise, agus táid siad páirteach i gcomaoine na naomh, ar shlí, agus ’na lán de shaibhreas spriodálta na heaglaise, bíodh gan ’ fhios san do bheith acu féin.

———

C. An mó sórd peaca ann?
F. Dhá shórd; peaca an tsínsir, agus peaca gnímh.
C. An mó sórd peaca gnímh ann?
F. Dhá shórd; peaca maraitheach agus peaca solathach.
C. An mó cuma ’na ndeintear peaca?
F. Cheithre chuma; le smaoineamh le briathar le gníomh agus le faillí.
C. An peaca gach drochsmaoineamh?
F. Ní hea muna dtugtar toil do.
C. Cad iad na coinníll atá riachtanach chun gnímh do bheith ’na pheaca?
F. Ní foláir é ’ bheith toiltiúil agus é ’ bheith in aghaidh dlí Dé.
C. Conas a deintear peaca le briathar?
F. Le focal peacúil nú le cainnt pheacúil.
C. Cad a thuigeann tú le dlí Dé?
F. Aitheanta Dé agus na heaglaise.
C. Cad í an aithne a bristear le smaoineamh drúisiúil?
F. An naoú aithne d’aitheantaibh Dé.
C. Cad í an aithne a bristear le gníomh drúise, nú le focal drúisiúil?
F. An séú aithne d’aitheantaibh Dé.
C. Cad í an aithne a bristear le leabhar éithigh do thabhairt?
F. An dara haithne agus an t-ochtú aithne.
C. Conas a bhriseann leabhar éithigh an dara haithne?
F. Mar nuair a thugann duine an leabhar tugann sé Dia mar urra leis, go bhfuil an fhírinne aige dá ínsint, agus más éitheach atá aige dá ínsint in inead na fírinne, cuireann sé an t-éitheach san i leith Dé, agus sin diamhasla.
C. Conas a bhriseann sé an t-ochtú aithne?
F. Leis an mbréig féin.
C. Cad í an aithne ’ bhrisfeadh duine a shéanfadh a chreideamh?
F. An chéad aithne, agus an dara haithne. Agus briseann sé an t-ochtú aithne leis, mar séanann sé os cómhair daoine an ní a chreideann sé ’na chroí agus sin bréag.
C. Cad í an aithne ’ bhrisfeadh duine d’íosfadh feóil Dé hAoine?
F. An dara haithne d’aitheantaibh na heaglaise.
C. Cad í an aithne a bhrisfeadh duine d’fhanfadh breis agus bliain gan dul chun faoistine?
F. An tríú aithne d’aitheantaibh na heaglaise, agus bheadh an aithne briste aige chómh luath agus ’ bheadh an bhliain iomlán caite aige.
C. Cad í an aithne a bhrisfeadh an té ’ dhéanfadh díobháil dá chómharsain ’na chuid?
F. An seachtú aithne.
C. Cad í an aithne a bhrisfeadh duine ’ dhéanfadh díobháil dá chómharsain ’na phearsain?
F. An cúigiú aithne.
C. Cad í an aithne a bhrisfeadh duine a chuirfeadh é féin ar meisce?
F. An cúigiú aithne.
C. Conas san?
F. Deineann sé díobháil dá phearsain féin, mar baineann sé dhe féin an mheabhair agus an chiall a thug Dia dho, agus sin peaca trom in aghaidh Dé.
C. Cad a tuigtear le col?
F. Gaol nú cóngas a dheineann cosc ar phósadh.
C. Cad é an gaol a dheineann cosc ar phósadh?
F. Trí ghlúine gaoil, ag cómhaireamh ón bpréimh.
C. Cá bhfuil an phréamh?
F. An lánú ór shíolraigh na trí ghlúine gaoil.
C. Ainmnigh na trí ghlúine?
F. Clann na lánún an chéad ghlúin;
Clann na clainne sin, an dara glúin;
A gclann san, an tríú glúin.
C. Cad é an deifríocht atá idir ghaol agus cóngas?
F. Sa ghaol sroiseann gach glúin ar thaobh na trí ghlúine ar an dtaobh eile. Sa chóngas sroisid dhá ghlúin ar thaobh éinne amháin ar an dtaobh eile. Tá cóngas idir fhear agus gaolta a mhná, nú idir mhnaoi agus gaolta a fir, ach tá gaol idir aon bheirt atá laistigh de na trí ghlúinibh.
C. An bhfuil cóngas spriodálta ann?
F. Tá. An té ’ sheasaíonn chun baistí le leanbh, tá cóngas spriodálta idir é agus an leanbh; agus tá cóngas spriodálta idir an mháthair baistí agus an leanbh.
C. Cad a thuigeann tú le pósadh fé cheilt?
F. Pósadh ná deintear os cómhair na heaglaise.
C. Cad iad na paidreacha áirithe is gnáth le daoinibh do rá ar maidin agus istoíche?
F. “Ár nAthair atá ar neamh,” agus “Go mbeannaíthear duit, a Mhuire,” agus Cré na nAspal, agus “Admhaím do Dhia.” Agus ba mhaith an rud an Choróinn Mhuire do rá leis.
C. Cé ’ chúm an phaidir sin, “Ár nAthair atá ar neamh?”
F. Íosa Críost féin, moladh go deó leis!
C. Cad chuige gur chúm sé an phaidir sin?
F. Chun a mhúineadh dhúinne conas is ceart dúinn ár n-achainí do chur chun Dé.
C. Cá mhéid achainí sa phaidir sin?
F. Seacht n-achainí.
C. Abair iad?
F. Iarraimíd ar Dhia, ar dtúis, go gcuirfeadh sé ’nár gcroíthibh uile a ainm do naomhú, ’sé sin glóire agus onóir do thabhairt dá ainm rónaofa.
Sa dara hachainí iarraimíd ar Dhia go dtiocfadh a ríocht, ’sé sin le rá, go mbeadh ríocht agus bua ar an bpeaca ag grásta Dé ’nár gcroí go hiomlán ar an saol so, ionas go bhfaighimís ríocht na bhflaitheas ar an saol eile.
Sa tríú hachainí iarraimíd ar Dhia grásta ’ thabhairt don chine daonna uile ionas go ndéanfí a thoil naofa ar an saol so go hiomlán, fé mar a dheinid na naoimh agus na haingil a thoil ar neamh.
Sa cheathrú achainí iarraimíd ar Dhia gach ní atá in easnamh orainn i dtaobh anama agus chuirp.
Sa chúigiú achainí iarraimíd ar Dhia ár bpeacaí do mhaitheamh dúinn, agus geallaimíd do go maithfimíd féin don uile dhuine gach gníomh a déantar ’nár n-aghaidh.
Sa séú achainí iarraimíd ar Dhia sinn do chimeád lena ghrástaibh ó gach cúntúirt peaca.
Sa seachtú achainí iarraimíd ar Dhia sinn do shaoradh ón uile olc agus go mór mór ón bpeaca.

Nótaí

A chraobhscaoileadar na haspail: another example of the governance of a past-tense verb conjugated in the plural by a plural noun subject. See also chuadar na fir in PUL’s Séadna.
Ar thaobh na trí ghlúine: in addition to the unexpected lenition of glúine after trí, this phrase here does not give the expected eclipsis in the genitive, or the historic genitive plural (glún). Ar thaobh na dtrí nglún could have been used.

Foclóirín

achainí: “entreaty, supplication”. The original text here uses athchuinge in the singular and athchuingí in the plural. However, achainí is pronounced /ɑxi’nʹi:/ in the singular, as indicated in the Leitiriú Shímplí edition, thus obscuring the distinction with the plural, which, in consequence, is generally found as achainíocha.
Adam: Adam, father of the human race.
An Choróinn Mhuire: the Rosary.
Aoine an Chéasta: Good Friday.
aondacht: “oneness, unity”, or aontacht in the CO.
aspalaitheacht: “apostolicity”, a word not found in dictionaries, unless this corresponds to aspalacht, “aspostleship”, in the CO. It seems to me that “apostolicity” and “apostleship” are not identical. Possibly derived from apstaldacht.
baisteadh: “baptism”. The genitive, baiste in the CO (baistidh in the older spelling), is consistently given with a long vowel here, baistí. Seasamh chun baistí le duine, “to support someone at his baptism in the role of godparent”, or maybe only “to attend someone’s baptism”? Máthair baistí, “godmother”. Note that Ó Dónaill’s dictionary has máthair bhaistí, with lenition. Lenition would make sense after a feminine noun, but the Leitiriú Shímplí edition concurs in accepting the form without lenition. More research required here. Baistí is an adjective in the CO, rather than the genitive singular of baisteadh, which may explain why the lenition is used, as lenition of nouns in the genitive after feminine nouns was not universally adhered to.
beirim, breith: “to seize, to bring”. Cad do bheir sinn i gcómhachtaibh an diabhail? “how did we come to be in the power of the Devil?” The entries under beirim and do-bheirim (the absolute form of tugaim) in Dinneen’s dictionary [p93, under beirim: cad do bheir ann tú? how came you to be there? cad do bheir chómh fliuch soin tú? what caused you to be so wet?; p349, under do-bheirim: cad do thug tú? why did you come?] would support the view that do bheir is a conjugated form of either of these verbs, which are etymologically related and liable to be confused. However, do-bheir (better spelt with a hyphen) is a present-tense form of do-bheirim/tugaim, whereas do bheir is a variant past-tense form of beirim, equivalent to do rug.
caitliceacht: “catholicity, the universality of the church”.
claochló: “deterioration, corruption”.
col: “impediment”.
cóngas: “affinity”, a broader relationship than gaol, “consanguinity”, as it includes relationships by marriage, by adoption and by the spiritual link with godparents.
cúigiú: “fifth”. Note that this ordinal number does not occasion h-prefixation of a vowel here, although elsewhere in this work instances of h-prefixation are found. In general, PUL’s works show patchy h-prefixation after ordinal numbers from tríú through to naoú (the examples I have of dara/tarna and deichiú all have h-prefixation before a vowel).
cúntúirt: “danger”, or contúirt in the CO.
drúisiúil: “lascivious, lustful”.
Eóin Baiste: St. John the Baptist.
lánú: “couple”, or lánúin in the CO. Note the genitive here, lánún, where the CO has lánúine.
naoú: “ninth”. Note that this ordinal number does not occasion h-prefixation of a vowel here, although elsewhere in this work instances of h-prefixation are found. In general, PUL’s works show patchy h-prefixation after ordinal numbers from tríú through to naoú (the examples I have of dara/tarna and deichiú all have h-prefixation before a vowel).
nú: “or”, or in the CO.
ó: “from”. Note the combined form with relative pronoun and the perfective particle here, ór, where ónar would be more common.
ochtú: “eighth”. Note that this ordinal number does not occasion h-prefixation of a vowel here, although elsewhere in this work instances of h-prefixation are found. In general, PUL’s works show patchy h-prefixation after ordinal numbers from tríú through to naoú (the examples I have of dara/tarna and deichiú all have h-prefixation before a vowel).
peaca gnímh: “actual sin”, as opposed to original sin.
préamh: “root”, or fréamh in the CO.
seachtú: “seventh”. Note that this ordinal number does not occasion h-prefixation of a vowel here, although elsewhere in this work instances of h-prefixation are found. In general, PUL’s works show patchy h-prefixation after ordinal numbers from tríú through to naoú (the examples I have of dara/tarna and deichiú all have h-prefixation before a vowel).
seasaím, seasamh: “to stand”, or seasaim, seasamh in the CO. Note the preterite do sheasaimh sé, where the CO has sheas sé, reflecting a general tendency for -mh to appear in the third-person singular preterite (and imperative) where the verbal noun ends in -mh in WM Irish.
séú: “sixth”. Note that this ordinal number does not occasion h-prefixation of a vowel here, although elsewhere in this work instances of h-prefixation are found. In general, PUL’s works show patchy h-prefixation after ordinal numbers from tríú through to naoú (the examples I have of dara/tarna and deichiú all have h-prefixation before a vowel).
sórd: “sort”, or sórt in the CO.
trí: “three”. Usually used without lenition before a plural noun or with lenition before a singular noun, but here we have trí ghlúine, with lenition and a plural noun.
tríú: “third”. Note that this ordinal number does not occasion h-prefixation of a vowel here, although elsewhere in this work instances of h-prefixation are found. In general, PUL’s works show patchy h-prefixation after ordinal numbers from tríú through to naoú (the examples I have of dara/tarna and deichiú all have h-prefixation before a vowel).
urra: “warranty, security”.

Appendix 1

APPENDIX.

C. An bhfuil gach pearsa fé leith, de na trí pearsanaibh, ’na Dhia?
F. Tá, go fíor.
C. Nách sin trí deithe fé leith ann?
F. Ní hea ach trí pearsana fé leith in aon Dia amháin.
C. Conas san?
F. Mar níl in sna trí pearsanaibh ach aon nádúr amháin diaga.
C. An féidir dúinn an ní sin do thuiscint?
F. Ní féidir, ach tá sé ceangailte orainn a chreidiúint gur fíor é.
C. Conas is féidir dúinn a chreidiúint gur fíor é muna féidir dúinn é ’ thuiscint?
F. Is mó rud is fíor nách féidir linn a thuiscint, agus is mó rud a chreidimíd nách féidir linn a thuiscint.
C. Cá bhfios dúinn an fíor go bhfuil trí pearsana i nDia?
F. Mar d’fhoillsigh Dia féin dúinn é.

———

C. Ceoca de na trí pearsanaibh a ghlac colann daonna?
F. An Mac.
C. Cad a ghlac sé?
F. Corp agus anam daonna.
C. Cár ghlac sé colann daonna?
F. I mbroínn na Maighdine Muire.
C. Conas?
F. Le hoibriú ón Sprid Naomh.
C. Cathain?
F. Lá fhéile Muire, an cúigiú lá fichid de Mhárta, naoi gcéad déag blian ó shin.
C. Cathain a rugadh é?
F. Oíche Nollag, trí ráithe ón Márta san.
C. Cad é an ainm a tugadh air?
F. Íosa Críost.
C. An bhfuil an dara pearsa den Tríonóid ’na Dhia agus ’na dhuine ó shin?
F. Tá.
C. Conas is féidir Dia agus duine ’ bheith in aon phearsain amháin?
F. Ní féidir an ní sin do thuiscint.
C. An bhfuil sé ceangailte orainn é ’ chreidiúint?
F. Tá.
C. Cá bhfios duinn an fíor é?
F. D’fhoillsigh Dia dhúinn é.

———

Foclóirín

Lá Fhéile Muire: March 25th, the Feast of the Annunciation. As in all such feast names, fhéile is truncated, and the pronunciation, as shown in the Leitiriú Shímplí version is /lɑ: lʹi mirʹi/.
muna: “if not”. The CO form is found here, but mara or mura are more common in WM Irish.
ráithe: “season, three months, quarter”, pronounced /rɑ:hə/.

An Teagasc Críostaí 16

Ceacht a sédéág.

C. Cá uair a bhéarfaidh Dia breithiúntas orainn?
F. Gan stad tar éis ár mbáis, agus lá an bhreithiúntais geinearálta.
C. An éireóid ár gcuirp uile an lá déanach?
F. Éireóid, le hórdú Dé.
C. Cé ’ bhéarfaidh breithiúntas orainn an lá déanach?
F. Íosa Críost.
C. Cad fá go dtabharfaidh sé breithiúntas orainn an lá san, tar éis breithiúntais do thabhairt orainn gan stad tar éis ár mbáis?
F. Chun a chirt do thaispeáin os cómhair an domhain, chómh maith agus do thaispeáin sé a thrócaire.
C. Cad ’déarfaidh Críost leis an ndream mallaithe an lá déanach?
F. “Imídh uaim, a dhream mhallaithe, go tine shíoraí, do hollmhaíodh don diabhal agus dá aingealaibh.”
C. Cad ’déarfaidh Críost leis na dea-dhaoinibh an lá déanach?
F. “Gluaisídh liomsa, a dhream bheannaithe seo m’Athar, agus glacaidh an ríocht atá ollamh díbh.”
C. Cá raghaidh an dream mallaithe an lá déanach?
F. Curfar, idir chorp agus anam, iad go pianta síoraí.
C. Cá raghaid na dea-dhaoine an lá déanach?
F. Raghaid, lena gcuirp glórmhara, domharaitheacha, go flaitheas Dé.
C. Cad a chiallaíonn “amen”?
F. Bíodh mar sin.

Foclóirín

bheirim, tabhairt: “to give”, or tugaim, tabhairt in the CO. Note that bheirim, in itself derived from the historic form do-bheirim, is the absolute form corresponding to the dependent form tugaim, but is generally replaced by tugaim in WM Irish. Bheir, a present-tense absolute form corresponding to tugann. Béarfaidh (cá uair a bhéarfaidh Dia breithiúntas orainn?), a future-tense absolute form correspond to tabharfadh: béarfaidh is also the future-tense form of beirim, breith too, but the idiom is breithiúntas a thabhairt ar dhuine.
geinearálta: “general”, or ginearálta in the CO. The pronunciation is unclear from the Leitiriú Shímplí edition, which gives it as jenearálta, as if the word were pronounced with an English j, presumably because it is a borrowing from English. If that were ever the case, it may not be so today, where the word has become gaelicised, but research is required here.
gluaisím, gluaiseacht: “to go, proceed”, or gluaisim, gluaiseacht in the CO. PUL uses both first- and second-conjugation forms. Here we have gluaisídh as the second-person plural imperative where gluaisidh could have been expected.

An Teagasc Críostaí 15

Ceacht a cúigdéag.

C. Cad is Ola dhéanach ann?
F. Sacraimínt a cuireadh ar bun chun nirt agus furtachta ’ thabhairt do dhaoinibh le línn báis dóibh.
C. Cad a thuigeann tú le hÓrd beannaithe?
F. Sacraimínt a bheir easpaig, sagairt, agus cléir eile, don eaglais.
C. Cad a thuigeann tú le pósadh?
F. Sacraimínt a bheir grásta don lánúin pósta chun bheith grách dílis dá chéile agus a gclann do thabhairt suas go rialta críostúil.
C. An féidir na sacraimíntí ’ ghlacadh an athuair?
F. Is féidir ach amháin Baisteadh, dul fé láimh easpaig, agus Órd Beannaithe.
C. Cad fá nách féidir iad san do ghlacadh an athuair?
F. Mar cuirid siad cómhartha, nú séala, spriodálta san anam, nách féidir go brách do chur as cló.

Foclóirín

furtacht: “succour, relief”, or fortacht in the CO.
grách: “loving”.
spriodálta: “spiritual”, or spioradálta in the CO.

An Teagasc Críostaí 14

Ceacht a ceathairdéag.

C. Cad é an ní Sacraimínt na haithrí?
F. Sacraimínt lena maitear dúinn na peacaí a dheinimíd tar éis ár mbaistí.
C. Cad iad na cómhachta lena maitear peacaí?
F. Leis na cómhachta d’fhág Críost ag á eaglais.
C. Cá uair d’fhág sé na cómhachta san ag á eaglais?
F. Go háirithe nuair aduairt sé lena Aspalaibh, “Glacaidh an Sprid Naomh; pé peacaí a mhaithfidh sibh táid maite.”
C. Cad í an tslí is feárr chun dea-fhaoistine do dhéanamh?
F. Ar dtúis ní foláir dúinn grásta Dé d’iarraidh chun í ’ dhéanamh mar is cóir; an dara ní, scrúdadh dúthrachtach orainn féin do dhéanamh, i dtaobh aitheanta Dé agus na hEaglaise, chun fios d’fháil cad ann, nú cá mhéid uair, a pheacaíomair, le smaoineamh le briathar le gníomh nú le faillí; an tríú ní, sinn féin do spreagadh chun doilís croí fá fhearg do chur ar Dhia; agus ansan, rún daingean do ghlacadh gan an peaca do dhéanamh arís, ach ár mbeatha do leasú.
C. Cad é an ní croíbhrú?
F. Doilíos croí agus fuath don pheaca os cionn gach uile ní, de bhrí go gcuireann sé fearg ar Dhia.
C. Cad é an módh is feárr chun sinn féin do spreagadh chun croíbhrú?
F. A chuímhneamh gur chuireamair fearg ar Dhia a thuilleann ár ngrá go hiomlán.
C. Cad is cóir dúinn a dhéanamh in am faoistine?
F. Is cóir dúinn beannacht an tsagairt d’iarraidh; “admhaím do Dhia, &c,” do rá, go dtí na focail “tríom choir féin, &c”; sinn féin do dhaoradh ’nár bpeacaí; ansan na peacaí d’ínsint go fírinneach: ansan “ar an abhar san achainím, &c,” do rá; agus éisteacht go húmhal le cómhairle an tsagairt, agus ár gcathú d’athnuachaint le línn é ’ thabhairt na haspalóide dhúinn.
C. Cad is cóir a mheas don té a cheilfeadh peaca maraitheach in’ fhaoistin?
F. Titeann sé i gcoir uathásach, agus in inead maithiúnachais d’fháil cuireann sé suas níos mó fearg Dé.
C. Cad is ceart dúinn a dhéanamh tar éis faoistine?
F. Baochas do bhreith le Dia, agus ár mbreithiúnachas aithrí do chúiteamh.
C. An ndéanfadh an breithiúnachas aithrí a chuireann an sagart orainn sásamh ’nár bpeacaí i ngach uile chás?
F. Ní dhéanfadh: ach is féidir dúinn a dteastaíonn de do dhéanamh suas le gníomharthaibh aithrí uainn féin, agus le toradh logha, agus ba chóir dúinn fíorthaithí ’ dhéanamh de na gníomharthaibh sásaimh seo.
C. An iad na beó amháin a fhéadann cúiteamh do thabhairt ’na bpeacaí le gníomharthaibh sásaimh?
F. An mhuíntir a gheibheann bás ar staid na ngrást agus ná bíonn leórghníomh iomlán déanta acu ’na bpeacaíbh ar an saol so, fuiligid siad an leórghníomh iomlán i bPurgadóireacht.
C. Cad a thuigeann tú le Purgadóireacht?
F. Pionós ar an saol eile, d’fhuiligeann an mhuíntir a gheibheann bás ar staid na ngrást agus gan ceart Dé do bheith cúitithe acu go hiomlán ’na bpeacaí.
C. Cad é an creideamh Caitliceach i dtaobh Purgadóireachta?
F. Go bhfuil a leithéid de staid ann, agus go bhfuascaltar na hanamnacha a bhíonn ann le húrnaithe agus le dea-oibreacha na gCríostaithe.
C. Cad a thuigeann tú le logha?
F. Réiteach ón bpionós aimsire d’fhanann go minic i ndiaidh an pheaca tar éis maithiúnachais d’fháil in sa choir.
C. Cé ’ thugann amach logha?
F. An Eaglais.
C. An maitheann logha peacaí?
F. Ní mhaitheann. Ní foláir na peacaí do bheith maite sular féidir toradh an logha d’fháil.

Foclóirín

athnuaim, athnuachaint: “to renew, rejuvenate”, or athnuaim, athnuachan in the CO. Pronounced /ɑnhuəmʹ, ɑnhuəxintʹ/.
baisteadh: “baptism”. The genitive, baiste in the CO (baistidh in the older spelling), is consistently given with a long vowel here, baistí. I am unclear whether tar éis ár mbaistí here is singular (in the genitive) or plural, as each of us has only one baptism?
breithiúnachas: “judgement, sentence”. Breithiúnachas aithrí, “penance, as in the penalty imposed during confession”. Breithiúnachas is a variant of breithiúntas, but seems particularly used in this sense.
coir: “sin, crime”, pronounced /kirʹ/.
doilíos: “sorrow”.
dúthrachtach: “fervent, earnest”, pronounced /du:rhəxtəx/.
fá: “about”, generally in WM Irish and faoi in the CO.
fíorthaithí: “constant habit”.
fuasclaim, fuascailt: “to redeem, save”, or fuasclaím, fuascailt in the CO. The present autonomous form fuascaltar found here shows that this verb is in the first conjugation (cf. fuasclaítear in the CO). However, as a syncopating verb, future and conditional forms will reflect second-conjugation patterns (cf.go dtí go bhfuasclódh sí féinin PUL’s Sliabh na mBan bhFionn).
inead: ionad in the CO, “unit”. Pronounced /inʹəd/ in WM Irish. In inead, “instead of, in the place of”.
leasaím, leasú: “to polish; manure”. Do bheatha do leasú, “to turn over a new leaf, make positive changes in your life”.
leórghníomh: “restitution, amends”.
logha: “indulgence”.
purgadóireacht: “purgatorial suffering”, and by extension, “purgatory”. Purgadóir is the form used in the CO, where the logically correct distinction between “purgatorial suffering” and “purgatory” is maintained. Note that this word should be pronounced /progə’do:rʹəxt/ according to IWM, but the Leitiriú Shímplí transcription here indicates /purgə’do:rʹəxt/.
rún: “intention, purpose”. Rún daingean, “a firm intention”.
scrúdaim, scrúdadh: “to examine”, or scrúdaím, scrúdú in the CO. PUL also uses scrúdú in some of his works.
spreagaim, spreagadh: “to inspire”. PUL often uses spriocaim, spriocadh (which means “to fix arrange” in the CO) in the sense of “to inspire”, but spreagaim, spreagadh is also so used, as here.
teastaíonn, teastbháil: “to be wanting, lacking”, or teastaíonn, teastáil in the CO. A dteastaíonn de do dhéanamh suas uses the comprehensive relative particle, meaning “to make up all that is lacking therein”.
uathásach: “terrible”, or uafásach. Pronounced /uə’hɑ:səx/ in WM Irish.

An Teagasc Críostaí 13

Ceacht a trídéag.

C. Cad é an ní Sacraimínt Chorp Críost?
F. Fuil agus feóil, anam agus Diacht, ár Slánaitheóra Íosa Críost, fé ghné aráin agus fíona.
C. An bhfuil arán agus fíon i Sacraimínt na haltórach?
F. Níl, de bhrí go n-athraíthear substainnt an aráin agus an fhíona i bhfuil agus i bhfeóil ár Slánaitheóra Íosa Críost, trí bhrí na bhfocal lena ndeintear an coisreacadh.
C. Conas is féidir an t-arán agus an fíon d’athrú i bhfuil agus i bhfeóil Críost?
F. Le cómhachtaibh agus trí mhórmhaitheas Dé, ná fuil aon ní doiciúil ná dodhéanta dho.
C. Cad a thuigeann tú le híbirt?
F. Gníomh Dia d’adhradh, len’ admhaímíd cómhachta Dé go hiomlán os ár gcionn agus ár spleáchas féin go fórlíonta leis.
C. Cad í an íbirt atá sa dlí nua?
F. Íbirt an aifrinn.
C. An bhfuil íbirt an aifrinn bunoscionn le híbirt na croise?
F. Níl, de bhrí gurb é an Slánaitheóir céanna d’íbir é féin go fuilteach ar an gcrois atá anois dhá íbirt féin ar ár n-altóiríbh, ar módh neamhfhuilteach.
C. Cad iad na habhair ar a n-abarthar an t-aifreann?
F. Chun glóire ’ thabhairt do Dhia, chun baochais do bhreith leis i dtaobh a thabharthaisí, agus chun a ghrásta agus a thrócaire d’iarraidh.
C. Cad é an fáth eile go ndeirtear an t-aifreann?
F. Chun páise agus báis ár Slánaitheóra do chur i gcuímhne dhúinn.
C. Conas is ceart dúinn bheith ollamh chun comaoine?
F. Ní foláir dúinn bheith ar staid na ngrást, creideamh beó do bheith againn, dóchas láidir, agus teasghrá carthanachta. Agus is éigean bheith ar céalacan ó mheán oíche roim ré.
C. Cad is ceart dúinn a dhéanamh tar éis comaoine?
F. Is ceart dúinn suím aimsire do chaitheamh ag breith baochais le Dia agus ag rá úrnaithe.
C. An peaca mór comaoine do ghlacadh ar drochstaid?
F. Is peaca róchritheaglach é, óir “an té d’itheann agus d’ólann ar drochstaid,” adeir naomh Pól, “itheann sé agus ólann sé breithiúntas, sé sin, damnú dho féin.”

Foclóirín

adhraim, adhradh: “to worship”. Note that IWM gives the pronunciation of the verbal noun as /əi’ru:/, implying that adhraím, adhrú would be more common in Muskerry. The CO has adhraim, adhradh.
bunoscionn le: “at variance with”. Pronounced /binʹiʃ kʹu:n/.
coisreacadh: “consecration”. This appears to be a variant of coisreacan, the verbal noun found in PUL’s other works and in the CO.
critheaglach: “fearful, quaking with fear”.
cros: “cross”. PUL seems to use cros as the nominative (cf. Na Cheithre Soisgéil), other than in an Chrois Chéasta, “crucifix”. Crois in the dative is pronounced /kriʃ/ according to IWM, but the Leitiriú Shímplí edition transcribes as /kroʃ/ here.
damnú: “damnation, condemnation”, pronounced /dɑmə’nu:/.
deirim, rá: “to say”. The present autonomous is generally deirtear, but the rarely found dependent form of this, abarthar, is used here too. The Leitiriú Shímplí edition transcribes it abartar, but the original spelling was abarthar, and lenition of th after r in the autonomous accords with historic norms.
diacht: “divinity”, a variant of diagacht.
dodhéanta: “impossible, hard to do”. Note that the do- prefix is always fully pronounced /do-/ and does not become a neutral vowel.
doiciúil: “hard to manage, difficult”.
drochstaid: “a state of sin”, as opposed to dea-staid, “a state of grace”.
glóire: “glory”, or glóir in the CO.
gné: “form, appearance”. Fé ghné aráin agus fíona, “under the accidents of bread and wine”.
Pól: St. Paul.
teasghrá: “fervent love, zeal”.

An Teagasc Críostaí 12

Ceacht a dódhéag.

C. Cad a thuigeann tú le sacraimínt?
F. Cómhartha sofheicse a cheap Críost chun grásta ’ thabhairt dúinn.
C. Cad as go bhfuil cómhachta ag na sacraimíntí chun grásta ’ thabhairt dúinn?
F. As mórluacht bheatha Chríost agus a bháis, a chuirid chun sochair dár n-anamnachaibh.
C. Cá mhéid Sacraimínt ann?
F. Seacht Sacraimíntí.

  1. Baisteadh.
  2. Dul fé láimh easpaig.
  3. Corp Críost.
  4. Aithrí.
  5. Ola dhéanach.
  6. Órd beannaithe.
  7. Pósadh.

C. Cad é an ní Baisteadh?
F. Sacraimínt a ghlanann sinn ó pheaca an tsínsir, agus a dheineann Críostaithe agus clann Dé dhínn.
C. Conas is cóir d’fhear nú do mhnaoi baisteadh ’ thabhairt do leanbh in am riachtanais?
F. Bas uisce do dhortadh ar cheann an linbh, agus a rá lena línn sin, “Baistim thu in ainm an Athar agus an Mhic agus an Sprid Naoimh.”
C. Cad é an ní dul fé láimh easpaig?
F. Sacraimínt do neartaíonn sinn ’nár gCreideamh.
C. Conas is cóir bheith ollamh chun sacraimínt dul-fé-láimh-easpaig do ghlacadh?
F. Fios aitheanta ár gCreideamh do bheith againn agus bheith ar staid na ngrást.
C. Cad é an deifríocht atá idir shacraimínt dul fé láimh easpaig agus sacraimínt an bhaistí?
F. Tá, go ndeineann an baisteadh Críostaithe agus clann Dé dhínn, agus go ndeineann dul fé láimh easpaig Críostaithe níos iomláine dhínn, agus saighdiúirí cróga dár Slánaitheóir Íosa Críost.
C. An bhfuil dul fé láimh easpaig riachtanach?
F. Ar a shon gur féidir duine do shábháil in’ éaghmais, bheadh duine ciontach i bpeaca rómhór a thabharfadh faillí ann.
C. Cad é an pionós a chuireadh an Eaglais i dtosach aimsire ar na haithreacha nú ar na máithreacha a leogfadh dá gclaínn bás d’fháil gan an sacraimínt sin?
F. Aithrí trí mblian. Agus taispeánann san dúinn gur mór an peaca faillí do thabhairt sa tsacraimínt sin an uair is féidir é ’ fháil.
C. Cad é an tairbhe a dheineann an sacraimínt sin dúinn?
F. Neartaíonn sé ’nár gcreideamh sinn, tugann sé misneach dúinn chun ár gcreideamh d’admháil ós árd agus do chosnamh in aghaidh namhad, agus chun ár ndualgas do chómhlíonadh gan náire ar bith.
C. An dtugann sé aon tairbhe eile dhúinn?
F. Tugann, de bhrí gur leis a ghlacaimíd an Sprid Naomh mar aon lena thíolaicí, agus séala beannaithe an Tiarna ’nár n-anam, chun go mbeimís ’nár saighdiúirí chróga ag ár Slánaitheóir Íosa Críost.
C. Ná tugann an Baisteadh an Sprid Naomh agus a thíolaicí dhúinn?
F. Tugann, ach ní chómh hiomlán leis an sacraimínt seo é.
C. An féidir do dhuine an sacraimínt dul fé láimh easpaig do ghlacadh thar aon uair amháin?
F. Ní féidir, agus is peaca rómhór é ’ ghlacadh go fiosach an dara huair.
C. Cad fá go mbuaileann an t-easpag buille ’ bhais sa leacain ar an té a curtar fé láimh easpaig?
F. Chun a chur i dtuiscint do gur cóir do bheith ollamh chun gach masla agus tarcaisne d’fhulag ar son an chreidimh.

Foclóirín

ar a shon (go): “even though”.
baisteadh: “baptism”. The genitive, baiste in the CO (baistidh in the older spelling), is consistently given with a long vowel here, baistí.
bas: “palm”, or bos in the CO. Bas uisce, “a palmful of water”.
Corp Críost: in section 4 of the catechism, we had corp Chríost, the physical body of Christ that lay in the tomb, whereas here we have Corp Críost, with no lenition—the Eucharist. Ó Dónaill’s dictionary has Corp Chríost for the Eucharist, but the Leitiriú Shímplí version of An Teagasc Críostaí concurs that in the meaning of Eucharist, this phrase has no lenition on the word Críost.
deifríocht: “difference”, or difríocht in the CO. The Leitiriú Shímplí transcription points to a pronunciation /dʹefʹi’rʹi:xt/, but Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne has a broad r, /dʹefʹə’ri:xt/.
órd beannaithe: “the sacrament of holy orders; ordination”. It is worth noting that this is not plural in Irish.
ós árd: “in public, out loud”. I had expected os árd, but the Leitiriú Shímplí transcription showed a long o here; more research required.
tíolacadh: “bestowal, gift (especially from God)”. This word and its cognates are often spelt with an n instead of an l in PUL’s works, but IWM, Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne and the Leitiriú Shímplí transcription here all show the pronunciation to be /tʹəiləkə/, with tíolaicí in the plural, /tʹəilikʹi:/, where the CO has tíolacthaí.