Eisirt, caib. a 12

Caibideal a XII.

Rogha na Séad.

“’Sea, a Fhearguis, a bhráthair”, arsa Iúbhdán le Feargus, “tá an tréimshe caite agus níl ar do chumas-sa mise ’ chimeád anso níos sia. Níl ach aon ní amháin agam le déanamh anois sara n-imíod. Duairt Eisirt, árdollamh tuatha Luchra agus Luprachán, go gcaithfinnse an tréimhse seo do chaitheamh anso agatsa, agus go gcaithfinn rogha mo shéad d’fhágáilt agat anso nuair a bheinn ag imeacht. Áireód na séada dhuit, a Árdrí, agus ansan féadfair do rogha dhíobh a chimeád”.

Do thóg Iúbhdán a shleagh ’na láimh.

“Féach, a Fhearguis”, ar seisean, “sin í mo shleagh. Más maith leat í ’ chimeád is rómhaith an tseóid í. Is líonmhar iad do namhaidse, ach is cosaint duit an tsleagh so ar chéad namhaid. An rí go mbeidh an tsleagh so ’na láimh aige agus é ag dul i gcath tiocfaidh sé saor ó reannaibh a namhad”.

Nuair ’ airigh Feargus an méid sin níor fhéad sé gan sceartadh gáire ’ chur as. Bhí sleagh Iúbhdáin, mar adéarfá, chómh mór chómh fada leis an mbiorán cnutála a bheadh ag mnaoi agus í ag cnutáil stoca.

“Beir id láimh ar an sleagh so, a rí”, arsa Iúbhdán.

Do rug. Ní túisce a dhein ná mar a bhí an tsleagh chómh mór chómh fada chómh trom lena shleagh féin!

“Beartaigh í”, arsa Iúbhdán.

Do dhein.

“Dheineas mo gháire roluath, a Iúbhdáin”, arsa Feargus. “Níor bheartaíos riamh i gcath ná i gcruachómhrac sleagh dob fheárr ná í seo”.

“Sid í mo sciath, a Fhearguis”, arsa Iúbhdán.

Thóg sé suas an sciath. Bhí an sciath mar adéarfá chómh mór chómh leathan le píosa coróinneach. Níor gháir Feargus.

“Beir id láimh ar an sciath, a rí, agus beartaigh í”, arsa Iúbhdán. “Ní féidir an tseóid is feárr do thoghadh mura dtrialair id láimh féin gach seóid acu”.

Do rug Feargus ar an scéith. Ní túisce ’ dhein ná mar a bhí sé chómh mór chómh leathan chómh trom lena sciath féin.

“Is é bua na scéithe sin, a Fhearguis”, arsa Iúbhdán, “an fear a bheadh ar a scáth nách féidir é ’ bhualadh bíodh ná beadh ann ach garsún gan féasóg, nú bíodh go mbeadh sé ’na sheanduine liath.

“Sid é mo chlaíomh, a Fhearguis”, arsa Iúbhdán, agus do nocht sé an claíomh.

Bhí an claíomh, mar adéarfá, chómh mór chómh fada le snáthaid ramhar a bheadh ag mnaoi agus í ag cur cléithe i stoca. Ba dhóbair go ngáireadh Feargus arís nuair a chonaic sé an claíomh agus nuair a chuímhnigh sé ar a chlaíomh féin, ar an gCalacholg.

“Is mór is fiú an claíomh so”, arsa Iúbhdán. “Níl a leithéid eile de chlaíomh catha i láimh rí ná i láimh flatha, ná ní raibh riamh fós. Beir id láimh air, a rí, agus beartaigh é”.

Do dhein. Chómh luath agus ’ dhein do samhlaíodh dò gurbh é a chlaíomh féin, an Calacholg, a bhí ’na láimh aige bhí an claíomh chómh mór chómh trom chómh sobheartaithe sin.

“Sid é mo bhrat, a Fhearguis”, arsa Iúbhdán. “Brat maith is ea é. Má thógann tú é beidh sé nua agat go brách. Beidh sé nua agat i gcaitheamh do shaeil féin agus beidh sé nua ageat mhac id dhiaidh, i gcaitheamh a shaeil, agus ag mac do mhic i gcaitheamh a shaeil. Féach, a rí, cuir umat é go dtrialair é.”

D’fhéach Feargus ar an mbrat. Cheap sé dá leathadh sé a lámh go mbeadh an lámh níos leithe ná an brat. Ach dhein sé mar aduairt Iúbhdán leis. Do rug sé ar an mbrat, agus ní túisce ’ thug sé iarracht ar é ’ leathadh ar a shlinneánaibh ná mar a chlúdaigh an brat é go hálainn, chómh maith díreach agus dá mba dhò féin a déanfí ar dtúis é.

“Sid í mo léine, a Fhearguis, má ba mhaith leat í ’ ghlacadh mar rogha”, arsa Iúbhdán. “Is léine bhreá í, mar a chíonn tú. Is í bean athar mo sheanatharsa do dhein an léine sin, a Fhearguis, lena dhá láimh féin, agus is iad a dhá láimh féin do shnímh gach snáth dá bhfuil sa léine sin, a Fhearguis”.

Ní duairt Feargus aon rud leis an léine.

“Féach, a Fhearguis”, arsa Iúbhdán, “sid é mo chrios. Bíonn airgead agus ór sa chrios so, a Fhearguis. An té go mbeadh an crios so fan chuím air, a rí, ní thiocfadh galar cuirp ná croicin air. Cuir umat é, a rí, féachaint a’ dtaithnfeadh sé leat”.

Cheap Feargus gur beag ná go líonfadh a órdóg an crios. Nuair a chuir sé aniar fan chuím air féin é bhí sé mór a dhóthain, chómh hoiriúnach dò agus dá mba dhò féin a déanfí é.

“Sid é mo chafárr, a Fhearguis”, arsa Iúbhdán. “Seóid uasal is ea é agus tá bua mór air”.

D’fhéach Feargus ar an gcafárr. Bhí sé, mar adéarfá, mór a dhóthain chun dul ar bharra órdóige Fhearguis.

“Cad é an bua mór atá ar rud chómh beag, a rí?” arsa Feargus.

“Tá do cheannsa mór go maith, a Árdrí”, arsa Iúbhdán, “ach má ghlacann tú an cafárr so ní baol duit ná go raghaidh do chloigeann ríoga isteach ann, agus an cloigeann ar a mbeidh an cafárr so ní thitfidh an ghruaig de agus ní bheidh aithis maoile go brách air. Triail ar do cheann é, a rí”.

Do dhein. Chuaigh ceann Fhearguis isteach sa chafárr chómh breá chómh socair chómh cúmpórdach agus do raghadh sé isteach ’na chafárr féin.

“Féach, a Fhearguis”, arsa Iúbhdán, “sid é m’ionar. (Ionar a tugtí an uair sin ar bhall éadaigh a bhíodh fáiscithe ar chabhail dhuine, laistigh den bhrat, i bhfuirm veiste nú casóige cuirp.) Is éadach síodúil socair é.”

“Agus cad é an bua atá ar an ionar so, a Iúbhdáin, a bhráthair?” arsa Feargus, ag breith ’na láimh dò ar an ionar agus an t-ionar chómh beag san gur mheas Feargus ná dúnfadh sé ar a órdóig.

“Tá a chorcar glan anois, a rí” arsa Iúbhdán.

“Tá gan amhras”, arsa Feargus. “Ní fhéadfadh sé bheith níos glaine”.

“Dá mbeadh duine á chaitheamh go ceann céad blian”, arsa Iúbhdán, “bheadh a chorcar chómh glan an lá déanach den chéad blian agus ’tá sé anois”.

“Féach, a Fhearguis”, arsa Iúbhdán, “sid é mo choire”, agus thispeáin sé dhò rud i bhfuirm scilléidín, ach ba chorcán ana-mhór an scilléidín in aice Iúbhdáin. Bhí béal an chorcáinín suas, nách mór, go smigín air.

“Agus cad é an bua atá ar an gcoire seo, a Iúbhdáin?” arsa Feargus.

“Ta so, a Fhearguis”, arsa Iúbhdán. “Dá mba ná curfí ann ach clocha agus uisce agus é ’ chur os cionn tine, do geóbhfí ann ar ball feóil álainn ba bhia do rí”.

“Níor dhó’ liom”, arsa Feargus, “dá mbeadh puínn ocrais ar an rí, go gcuirfeadh a mbeadh d’fheóil sa choire sin aon mhasmas air”.

“Dáltha gach seóide eile dá bhfuil agamsa, a rí”, arsa Iúbhdán, “an fhaid is liomsa é tá sé beag mo dhóthain, ach má ghlacann tusa mar rogha é beidh sé mór do dhóthain. Beidh tuilleadh agus úr ndóthain feóla ann duit féin agus dot theaghlach”.

“Is maith é sin, a rí”, arsa Feargus, “ach feiceam tuilleadh det sheóidibh”.

“Féach, a rí”, arsa Iúbhdán, “sid é mo dhabhach fothraigthe”. Bhí an dabhach fothraigthe leathtroigh ar faid agus mar adéarfá dhá órlach go leith ar leithead agus an méid céanna ar doimhneas.

“Ná bac a luíghead, a Fhearguis”, arsa Iúbhdán. “Má ghlacann tú é beidh sé mór do dhóthain feasta”.

“Agus cad é an bua atá air?” arsa Feargus.

“Tá, a rí”, arsa Iúbhdán, “an té go mbeidh an dabhach so aige agus do dhéanfaidh é féin do ní ann casfaidh a óige trí huaire air. Gheóbhaidh sé cheithre saeil duine sara dtiocfaidh an bás air”.

“Is
ana-mhaith an tseóid an dabhach san, a Iúbhdáin”, arsa Feargus. “An bhfuil a thuilleadh acu agat?”

“Tá, a rí”, arsa Iúbhdán. “Féach”, ar seisean, “sin é mo chleith ailpín”, agus thóg sé suas ’na láimhín bheag rud ná feacthas oidhre riamh ar tharainge crú ach é. Bhí an ceann caol den tarainge ’na láimh aige agus an ceann ramhar uaidh amach aige. Fé mar a chíodh Feargus gach seóid do thagadh fonn gáirí air, ach do dheineadh sé staonadh ó gháirí le heagla go measfadh Iúbhdán ná raibh an stuaim aige ba cheart a bheirt ag rí. Ach nuair a choanic sé an chleith ailpin, an tarainge crú, do bhris ar an stuaim aige, agus chuir sé sceartadh gáire as a bhain a anál de, nú gheall leis. Do stad Iúbhdán go breá réidh stuama go dtáinig Feargus as an dtritheamh gáirí. Nuair a chonaic Feargus an firín beag chómh daingean chómh stuama chómh ríoga, agus an tarainge crú ’na láimh aige, sínte uaidh amach, ba dhóbair dò tritheamh eile ’ theacht air, ach do staon sé, mar bhí naire air.

“Agus cad é an bua atá ar do chleith ailpín, a Iúbhdáin?” ar seisean.

“Dá mbeithá i bhfrithghuin catha, a rí”, ar seisean, “agus an chleith seo ’ bheith id láimh agat, do chosnódh an chleith do cheann féin agus ceann gach duine den naonúr ba ghiorra dhuit ded mhuíntir, ar gach taobh díot”.

“Is maith an chleith í, a Iúbhdáin; ach cad é seo eile id láimh agat?” arsa Feargus.

“Sid í mo shlat, a Fhearguis”, arsa Iúbhdán, “an tslat lena gcomáintear an t-each buí”.

“Agus cad é an bua atá ar an slait sin, a Iúbhdáin?” arsa Feargus.

“Dá mbeadh duine ar muin capaill a bheadh chómh ríghin le seanasal do dhéanfadh aon bhuille amháin den tslait seo an capall ríghin sin níos luaithe ná eachra an domhain”.

“Is maith an tslat í”, arsa Feargus. “An bhfuil a thuilleadh agat?”

“Tá, a Fhearguis”, arsa Iúbhdán. “Féach, a rí. Sin é mo thiompán, an tiompán is feárr sa domhan chun ceóil. Ó bhruach na Mara Rua a tugadh ar dtúis é, agus tá ceól ann dóthain aon chuideachtan sa domhan pé eólas a bheadh ar cheól acu, pé géire ná pé cruinneas a bheadh ’na gcluasaibh acu. Agus tá buatha móra ar an dtiompán so, a Fhearguis”.

“Inis dúinn cuid de sna buathaibh, a rí”, arsa Feargus.

“Neósfad, a rí”, arsa Iúbhdán. “Fear nár rug riamh ’na láimh ar úirlis ceóil agus nár fhoghlaim riamh conas ceól do sheinnt, níor ghá dhò ach breith ’na láimh ar an dtiompán so agus bhainfeadh sé ceól as níos feárr agus níos binne agus níos síreachtaí ná mar a bhainfeadh an ceólaí dob oilte a’ tiompán eile. Mó thiompán álainn, a Fhearguis, níl tiompán eile ar bith chómh téadbhínn, agus gheibhtear a cheól gan dua”.

“Is maith an tiompán é. Is iúntach a bhfuil de shéadaibh agat, a Iúbhdáin”, arsa Feargus. “An bhfuil tuilleadh agat?”

“Tá, a Fhearguis. Féach, sin é mo dheímheas”.

Thispeáin sé an deímheas. Ní raibh an deímheas san ach mar adéarfá trí ceathrúna d’órlach ar faid agus tímpall ceathrú d’órlach ar leithead, agus bhí sé déanta de chruaidh
a bhí chómh geal le hairgead, agus bhí faor ar a dhá bheann do gheárrfadh “fionnadh in aghaidh srutha”, mar adeirtear in sna seanascéaltaibh.

“Cad é an bua atá ar an ndeímheas san, a Iúbhdáin?” arsa Feargus.

“Tá, a rí”, arsa Iúbhdán, “an fear go mbeadh an deímheas so aige agus ’ dhéanfadh úsáid de ar a ghruaig agus ar a chuid féasóige bhéarfadh sé bua ar fhearaibh Éireann in áilleacht agus i maisiúlacht pearsan”.

“Is álainn an tseóid é. Is mó fear gur mhaith leis a leithéid a bheith aige. Cé ’ dhein an deímheas san, a rí?” arsa Feargus.

“An gabha is feárr le fáil, gabha Barráin”, arsa Iúbhdán.

“Ní hiúnadh é ’ bheith go maith. An bhfuil aon deireadh let sheóidibh? Ní rófhuiriste dhómhsa an ceann ceart do thoghadh ar ball”, arsa Feargus.

“Féach, a Fhearguis”, arsa Iúbhdán, “sin í mo shnáthad”.

D’fhéach Feargus ar an snáthaid. Is ar éigin ’ fhéad sé í ’ dh’fheiscint in aon chor bhí sí chómh beag san.

“Cad é an bua atá ar do shnáthaid, a Iúbhdáin?” arsa Feargus. “Is deocair bua mór a bheith ar rud chómh beag”.

“Tá bua ana-mhór, ana-thairbheach, ar an snáthaid seo. An t-éadach is gairbhe, agus is tútaí dár fíodh riamh bheadh sé chómh mín le síoda nú le sról ach go gcurfí an tsnáthad so thríd”.

“Brostaigh ort, a rí”, arsa Feargus. “Áirimh an chuid eile”.

“Má thógann tú dhá mhuic de sna mucaibh atá agam ní bheidh do theaghlach gan muiceóil choíche”, arsa Iúbhdán.

“Conas san, a rí?” arsa Feargus. “Cad é an fhaid le dul dhá mhuic ar mo theaghlachsa? Go mór mór nuair is dócha ná faigheadh fear dem theaghlach aon lán béil amháin ins gach muic díobh, ní hea, ach sa dá mhuic in éineacht”.

“Is mór é do theaghlach, a rí”, arsa Iúbhdán, “agus is mór an goile atá ag gach duine dá bhfuil ar do theaghlach, ach dá mbeadh oiread eile acu ann agus oiread eile slí ag gach duine acu don bhia gheóbhaidís a ndóthain sa dá mhuic seo adeirim. Agus rud eile. Maraítear an dá mhuic agus itear iad istoíche, agus gheófar beó iad ar maidin i dtreó go bhféadfar iad do mharú agus d’ithe arís an tarna hoíche. Ar an gcuma san thabharfaidh an dá mhuic adeirim a ndóthain muiceóla dod theaghlach, a Fhearguis, agus beid na muca féin agat i gcónaí”.

“Is iúntach na muca iad, a Iúbhdáin”, arsa Feargus. “Comáin leat”.

“Féach, a rí”, arsa Iúbhdán, “b’fhéidir go dtaithnfeadh m’adhastar leat”.

“Agus cad é an bua atá ar an adhastar, a rí?” arsa Feargus.

“Dá mbeadh bó dhubh ag duine agus é dhá tabhairt leis thar triúchaibh agus dá mbeadh fear na bó ar a tóir ní bheadh le déanamh aige ach an t-adhastar so do chur ar cheann na bó agus dhéanfadh bó bhán di agus ní aithneódh an té a bheadh ar a tóir í nuair a chífeadh sé í”.

“Ní bheadh aon ghnó agamsa den adhastar san, a Iúbhdáin”, arsa Feargus. “Nuair a thugaim táin bó liom is le claíomh a chosnaim iad ar thóir”.

“Féach, a Fhearguis”, arsa Iúbhdán. “Níorbh fhearra dhuit rud a dhéanfá ná mo bhróga do ghlacadh mar rogha. Bróga deasa fionndruinne is ea iad”.

D’fhéach Feargus ar na bróga. Ansan d’fhéach sé ar a dhá throigh féin. Ní raghadh barra órdóige a choise isteach in aon cheann de bhrógaibh Iúbhdáin. Do thuig Iúbhdán cad a bhí in’ aigne.

“Seo, a rí”, ar seisean, “triail iad féachaint conas a dh’oirfidís duit”.

Bhain Feargus de a bhróga féin, chun Iúbhdáin a shásamh. Do rug sé ar cheann de sna bróga fionndruinne agus chrom sé síos chun, mar dhea, órdóige a choise do chur isteach sa bhróig. Ní túisce ’ chuir sé an órdóg chun béil na bróige ná mar a mhéadaigh an bhróg agus shleamhnaigh a chos isteach inti i dtreó go raibh sí uime go sásta.

“Cuir umat an bhróg eile, a rí”, arsa Iúbhdán.

Do dhein. Do mhéadaigh an bhróg eile agus shleamhnaigh sí suas ar an gcois ar an gcuma gcéanna. Do shiúlaigh Feargus roinnt in sna bróga. Do thaithneadar leis go mór. Bíodh gur bhróga fionndruinne iad bhíodar ana-bhog ar a chosaibh ana-chúmpórdach.

“Cad é an bua atá ar na brógaibh seo, a Iúbhdáin?” arsa Feargus.

“Tá bua mór ar na brógaibh sin, a Fhearguis”, arsa Iúbhdán. “Molaimse an rí ’na mbeidh na bróga san idir a throithe agus talamh”.

“Cad ’na thaobh a rí?” arsa Feargus.

“Ní bheidh aon ghá choíche le bád ná le luíng aige. Siúlóidh sé leis na brógaibh sin ar talamh nú ar uisce mar a chéile. Is cómhdheas do sna brógaibh sin muir agus tír”.

“Glacaim na bróga so mar rogha, a Iúbhdáin”, arsa Feargus.

“Tá go maith, a rí”, arsa Iúbhdán. “Táimse saor anois ó sna geasaibh a chuir Eisirt orm mar gheall ar an ngabháil éagórtha a dheineas air. Níl ar do chumas-sa, a Fhearguis, me ’ chimeád anso níos sia. Táim baoch díot, a rí, agus d’uaislibh Uladh, idir rí agus rídhamhna agus ollamh agus file, idir ríogain agus baintiarna agus iníonra ró-uasal. Táim baoch de dhaoinibh Uladh idir íseal agus uasal, mar do tugadh mórchuid aoibhnis agus mórchuid áthais agus mórchuid
suilt agus caitheamh aimsire dhom ón lá a thánag anso ’na measc agus gur tarraigeadh as an leitin me”.

“Beidh uaigneas mór ar an uile dhuine anso id dhiaidh, a rí, agus ormsa thar chách. Ach ná himigh uainn go dtagaid Ultaigh na cúige seo ar aon láthair agus go bhfaighid siad go léir aon radharc amháin eile ort sara n-imír, agus go bhfágair slán agus beannacht acu, agus go leogaid siad slán agus beannacht leat”.

Do thoiligh Iúbhdán chuige sin.

Do cuireadh scéala amach ar fuid na cúige go raibh Iúbhdán ag imeacht. Tháinig na daoine go léir isteach as gach áird d’árdaibh na cúige, go bhfeicfidís Iúbhdán aon uair amháin eile sara n-imeódh sé. Bhí uaigneas mór orthu go léir. Ach d’fhág Iúbhdán slán agus beannacht acu, agus dúradar san leis, “Go dtéir slán!” agus d’imigh sé uathu, é féin agus a ríogan, Bébó, ar muin an eich bhuí.

Bhí sé féin agus Bébó agus an t-each buí chómh beag san nách rófhada ’ fhéad na hUltaigh radharc a chimeád air. Bhíodar go léir ag faire chómh géar agus dob fhéidir leó é.

“Ó, chímse fós iad”, adeireadh duine.

“Canad?” adeireadh duine eile.

“Ansúd mar a bhfuil an cnapóigín féir”, adeireadh an chéad duine.

Ba gheárr ná raibh le feiscint in aon bhall ach na cnapóigíní féir.

Personal name
Barráin: the name of a blacksmith here.

Placename
Muir Rua (an Mhuir Rua): the Red Sea.

Foclóirín

adhastar: “halter”, pronounced /əistər/.
ailpín: “knob”, the diminutive of ailp, found in the phrase cleith ailpín; see under cleith.
áird: “direction”. As gach áird d’ardaibh na cúige, “from all directions in the province”.
áirím, áireamh: “to count, reckon”. Áirimh an chuid eile, “list the rest”. As with a number of verbs where the verbal noun ends in -mh, the third-person singular of the preterite and the imperative have -mh; GCh has áirigh.
aithis: “slur, reproach”. Aithis maoile ’ bheith ort, “to suffer the disgrace of being bald”.
ansúd: “there”, or ansiúd in GCh.
asal: “donkey”.
baoch: “grateful”, buíoch, pronounced /be:x/ in WM Irish.
beann: “peak, point, prong”, as of the point of a pair of scissors here. Ar a dhá bheann fails to use the dative dual (bínn).
beartaím, beartú: “to brandish or wield”, of a weapon.
biorán: “pin”, pronounced /brʹɑ:n/.
brat: “mantle, cloak”.
bua: “victory”, but also “special power or quality”, as in bua na scéithe here. The dative plural here is buathaibh; compare the GCh plural buanna. The nominative plural was also given in the original text here as buadha, but the LS version of Eisirt shows this should be pronounced buatha, which is how it is edited here.
cách: “everyone”. Thar chách, “more than everyone else”.
cafárr: “helmet”. This word is transcribed in LS here as cafár, where the LS edition of PUL’s Dón Cíochóté had cahvár.
canad: “where?”, or cá háit?, cén áit? in GCh.
ceólaí: “musician”, a variant of ceóltóir.
cleith: “stake, staff, rod”. Cleith ailpín, “knobstick, a stick with a knob at the end, used as a walking stick”. This is known in German as an alpenstock, but it seems ailpín is a native Irish word.
cliath: “splint”, also used in reference to darning of socks/stocking. With cléithe in the genitive. Cliath a chur i stoca, “to darn a stocking”.
cnapóigín: “little lump”. Cnapóigín féir, “little tuft of grass”.
cnutálaim, cnutáil: “to knit”, or cniotálaim, cniotáil in GCh. Biorán cnutála, “knitting needle”.
coire: “cauldron”, pronounced /kirʹi/.
comáinim, comáint: “to drive, drive forward”, or tiomáinim, tiomáint in GCh. Comáin leat, “proceed, continue!”
corcar: “purple hue”, or corcair in GCh.
coróinn: “crown, circle”, pronounced /kroːŋʹ/. The genitive, coróinneach, is pronounced /kroːŋʹəx/.
crú: “horse-shoe”.
cruaidh: “steel”, or cruach in GCh. Pronounced /kruəgʹ/.
cúm: “waist”, or coim in GCh. The genitive is cuím.
cúmpórdach: “comfortable”, or compordach in GCh. Pronounced /ku:m’po:rdəx/.
deímheas: “pair of shears or scissors”, pronounced /dʹiːs/, according to the LS version of Eisirt.
dóbair: “it nearly happened”, used with the copula (ba dhóbair go), originally the preterite of the verb fóbraim.
dúnaim, dúnadh: “to close”. Ní dúnfadh sé ar a órdóig here appears to mean the tiny tunic would not cover his thumb, or was too small to be fastened onto his thumb.
eile: “other”. Aon radharc amháin eile, “one more look”.
fáiscim, fáscadh: “to squeeze; to tighten, to bind”.
fíom, fí: “to weave”.
fionnadh: “hair”, especially hair on the face. Fionnadh in aghaidh srutha, “a hair lying on a stream”. Pronounced /fʹunə/.
flaith: “prince, lord”, with flatha in the genitive.
fothragaim, fothragadh: “to bathe”. The verbal adjective here is fothraigthe (dabhach fothraigthe, “bathing tub”), where GCh has fothragtha. Pronounced /fohərəgimʹ, fohərəgə, fohərikʹi/.
frithghuin: “cut and thrust”, as in a battle. This is glossed by PUL in Notes on Irish Words and Usages as “the thick of the fight, i.e., where wounds are crowded thickly”. FGB says that thit sé i bhfrithghoin an chatha means “he fell on the opposing side of the battle”. This seems to be one of the most mistaken definitions in Ó Dónaill’s dictionary. The LS version of Eisirt transcribes i bhfrithghuin as a vriochuin, /i vrʹixinʹ/.
fuiriste: “easy”, furasta in GCh. Fuiriste is generally found in PUL’s works in lenited contexts (rófhuiriste); otherwise, uiriste is more common.
gabha: “blacksmith”, pronounced /gou/.
garbh: “rough”, pronounced /gɑrəv/. The plural, garbha, is pronounced /gɑ’ruː/ according to the LS version of Eisirt. The LS version transcribes the comparative gairbhe as gairivi, but I expected /gɑ’rʹiː/ for this word.
glan: “clean”, with glaine as the comparative. Pronounced /glɑn, glinʹi/.
go leith: “and a half”, pronounced /gilʹi/.
goile: “appetite”, pronounced /gilʹi/.
iníonra: “girls, maidens”, a collective word like other words in -ra.
ionar: “tunic, jerkin”.
láimhín: “little hand”. It is worth noting that such diminutives are masculine in GCh, but tend to follow the gender of the root noun in PUL’s Irish (e.g. an Chathairín in PUL’s Mo Sgéal Féin), and consequently láimhín is feminine here.
lán béil: “mouthful”.
leathan: “broad”, with leithe in the comparative here. PUL’s translation of the Gospels had leithne for the comparative. PSD shows that leithe can be used as the comparative of leathan, but ultimately derives from an obsolete adjective, leath.
long: “ship”, with luíngin the dative. Pronounced /lu:ŋg, li:ŋgʹ/.
mar a chéile: “just the same, alike”.
mar dhea: a phrase meaning “as if, supposedly, as it were”. Probably derived from mar bh’ea. Pronounced /mɑr ‘ja:/.
masmas: “nausea, queasiness, a surfeit of food”.
mín: “smooth, soft”, of cloth.
mórchuid: “a great amount”, pronounced /muər-xudʹ/.
namhaid: “enemy”, pronounced /naudʹ/. Traditionally námha, the dative has now replaced the nominative. The context here (is líonmhar iad do namhaidse) show that namhaid is also the plural, in contradistinction to the historically correct naimhde of GCh.
naonúr: “nine people”.
ocras: “hunger”, pronounced /okərəs/.
oidhre: “a likeness of something”, spelt eighre in the original. Oidhre ar tharainge crú, “something that looked exactly like a horseshoe nail”.
oilte: “nurtured, cultivated, learned, versed”.
órdóg: “thumb”. Órdóg choise, “big toe”.
rinn: “point, tip”, e.g. of a spear, with reanna in the plural. Pronounced /riːŋʹ, rɑːnə/. The LS version of Eisirt shows the r is slenderised in lenitable circumstances: ó reannaibh is /oː rʹanivʹ/.
saol: “life, world”. The original spelling was saoghal, and the spelling change has introduced inconsistencies: the genitive and plural, originally saoghail, are spelt saoil in GCh (although GCh has saolta in the plural, which is an adjective in PUL’s Irish), which would give the wrong WM pronunciation. The genitive and plural are edited as saeil here. Cheithre saeil duine, “four lives”.
sásta: “satisfied”. Go sásta, “comfortably (on his foot, of a shoe)”.
sciath: “shield”, with scéithe in the genitive. Note ar an scéith and lena sciath féin in the dative here: the dative was generally, but not always, declined in PUL’s works. It is also possible that the addition of féin turns sciath féin into an independent phrase noun in the nominative absolute (see Nolan on the Bracketed Construction).
scilléidín: “little skillet or iron saucepan”, the diminutive of scilléid, according to Foclóir Eisirt, a word that is found as scilléad in GCh.
séad: “treasure, valuable gift”. This is the noun from which seóid developed as a by-form according to PSD. This noun occurs only in the plural here, which may mean that it is rarely found in the singular and séada functions as a plural of seóid (in which case, contrast seóide as the plural of seóid, found in PUL’s novel Niamh and elsewhere). This interpretation is supported in Foclóir d’Eisirt, which lists séad as the genitive plural of seóid, although it states seóidibh is the dative plural; the nominative plural séada is not commented on in Foclóir d’Eisirt.
síoda: “silk”.
síodúil: “silky, silklike, smoth”.
síreachtach: “plaintive”, of music.
smigín: “chin”. This is the diminutive of the form smig used in GCh, but glossed merely as “chin” in Foclóir d’Eisirt, and so it seems this is regular form in WM Irish.
snáthad: “needle”, with snáthaid in the dative, which form is used for the nominative in GCh.
sníomhaim, sníomh: “to spin”, with shnímh in the preterite here (where shníomh would stand in GCh).
sobheartaithe: “easy to wield”. It seems such constructions with so- all have a full vowel, and not a neutral vowel, in the prefix, /so-‘vʹartihi/.
socair: “settled”, but “comfortable” in reference to an item of clothing.
sruth: “stream”, with srutha in the genitive.
stuaim: “level-headedness, self-control, self-possession”. Do bhris ar an stuaim aige, “he lost his self-possession/his dignity”.
stuama: “level-headed; sensible”, traditionally spelt stuamdha. The traditional WM pronunciation would be with a devoiced m, /stuəmhə/.
táin: “herd of cattle; cattle raid”. Táin bó, “driving off of cows in a cattle raid”.
talamh: “earth, ground”. Idir a throithe agus talamh, “between his feet and the ground”: the lack of a definite article before talamh is worth noting. Irish seems much more haphazard in use of the article than many other European languages. Ar talamh, “on land”, as opposed to “on sea”, a general reference that does not require lenition.
tarainge: “nail”, or tairne in GCh.
téadbhínn: “sweetstringed, melodious”, of a stringed instrument.
tiompán: “lyre”. The LS version of Eisirt has tiompán, probably /tʹum’pɑːn/.
toghaim, toghadh: “to choose”, pronounced /toumʹ, tou/.
tóir: “pursuit”. Ar a tóir, “in pursuit of it”.
trialaim, triail: “to try, test”, or triailim, triail in GCh. The difference in pronunciation between this verb and triallaim, “to fare, journey” is minimal or absent: trialaim would be /trʹialimʹ/ and triallaim /trʹiəlimʹ/, but the two may be identical in the Irish of younger speakers. The distinction is clearer in GCh. A slender l is found in the verbal noun, the third-person singular of the preterite and the imperative: triail ar do cheann é, “try it out on your head”.
triúch: “district”. Foclóir d’Eisirt claims the nominative singular is triúcha, but this word is found in all of PUL’s works as triúch. Thar triúchaibh, “across country”.
uaidh amach: “coming out, sticking out from him”.
úirlis: “instrument”. Úirlis ceóil, “musical instrument”.
um: “about, round”. The combined forms are umam, umat, uime, uímpi, umainn, umaibh and úmpu. Note um á (umá in the original) where um is coupled with the possessive particle. PUL uses the traditional do bhuail sé uime in preference to do bhuaileas leis to mean “I met him, bumped into him”. Cuir umat é, “put it on”: PUL explained in his Notes on Irish Words and Usages that this use of um was not obsolete for him, even if it had become so in some Irish-speaking areas, where cuir ort would be said. Logically, cuir ort would be appropriate for something that is put “on”, such as a hat, whereas an item of clothing put “around” the body, such as a coat, ought to require umat.
veist: “vest, waistcoat”, spelt bheiste in the genitive in the original.

Aithris ar Chríost, leabhar a 1, caibidil a 1 agus a 2

Aithris ar Chríost

Tomás a Cempis do scríbh

An tAthair Peadar Ua Laoghaire Canónach, S.P. d’aistrigh

Nihil Obstat: Ioseph Ua Ceallacháin, Censor Theol. Deputat.

Imprimi Potest: Gulielmus, Archiep. Dublinen. Hiberniae Primas.

Die 18va Maji, 1914.

AN CHÉAD LEABHAR

CAIBIDEAL A HAON.

LEAN CRÍOST AGUS TABHAIR DRUÍM LÁMHA LE BAOIS AN tSAEIL.

1. An té a leanann Mise ní shiúlann sé sa doircheacht, adeir an Tiarna. Bréithre Chríost iad san. Cuirid siad in úil dúinn, más maith linn bheith gan doircheacht ná daille íntinne, nách foláir dúinn, ’nár mbeatha agus ’nár mbéasaibh, aithris a dhéanamh ar Chríost féin.

Bímís, dá bhrí sin, ag síormhachnamh ar bheatha Íosa Críost.

2. Tá bua ag an dteagasc a thugann Críost uaidh ar theagasc na naomh go léir, agus an té go mbeadh an íntinn cheart aige gheóbhadh sé bia sprideálta sa teagasc san.

Ach ráiníonn dá lán daoine bheith ag éisteacht go minic leis an Soíscéal agus ná cuirid siad puínn suime ann, toisc gan íntinn Chríost a bheith acu.

Ach an té gur mian leis bréithre Chríost do thuiscint i gceart, agus le sochar, ní foláir dò a dhícheall a dhéanamh chun a bheatha ar fad do chur ar aon dul le beatha Chríost.

3. Cad é an tairbhe dhuit bheith ábalta ar labhairt go léannta ar an dTríonóid, más duine gan úmhlaíocht tu agus go gcuireann tú fearg ar an dTríonóid?

Is deimhin nách briathra doimhne a dheineann naomh ná fíoraon de dhuine; ach gur beatha mhaith a tharraigeann grá Dé ar dhuine.

B’fheárr liom an aithrí ’ bheith im chroí ná me ’ bheith ábalta ar a dh’ínsint cad é an ní aithrí.

Dá mbeadh an Bíobla go léir de ghlanmheabhair agat, agus ráite na n-ollamh go léir, cad é an tairbhe dhuit é gan grá Dé agus grásta Dé a bheith agat?

Baois gach baoise agus baois ar fad is ea gach ní ach amháin grá ’ thabhairt do Dhia agus a thoil do dhéanamh.

Sid í an chiall is aoirde, neamhshuím do chur sa tsaol so agus ríocht na bhflaitheas do shaothrú.

4. Baois, dá bhrí sin, is ea dúil a chur i saibhreas agus bheith ag brath air, mar raghaidh sé ar neamhní.

Baois is ea dúil a chur in onóir, agus bheith ag rith i ndiaidh na huaisleachta.

Baois is ea toil a thabhairt do dhrúis, dúil a chur sa rud a chuirfidh pianta ifrinn ort ar ball.

Baois is ea dúil a chur i saol fada ’ dh’fháil, agus gan dúil a chur i saol fónta ’ chaitheamh.

Baois is ea féachaint chun na beatha so ar fad, agus gan cuímhneamh in aon chor ar an mbeatha atá rómhainn.

Baois is ea mian ár gcroí do chur in sna nithibh atá ag imeacht uainn ar cos’ in áirde, agus gan brostú chun na háite ’na mbeidh aoibhneas síoraí againn, agus go bhfanfaidh sé againn.

5. Cuímhnigh go minic ar an seanfhocal úd: Ní bhíonn an tsúil sásta lena bhfeiceann sí, ná an chluas lena n-airíonn sí. Breithnigh, dá bhrí sin, ar conas a chimeádfair do chroí ó ghrá do sna nithibh a chítear, agus ar conas a dh’iompóir ar na nithibh ná feictear. Óir, an mhuíntir a leanann sásamh a ndrochmhian sailíd siad a gcoínsias, agus caillid siad grásta Dé.

CAIBIDEAL A DÓ.

ÚMHLAÍOCHT AIGNE.

1. Is é nádúr an duine dúil a bheith aige in eólas; ach cad é an tairbhe eólas gan eagla Dé?

An duine bocht tuatha a dheineann réir Dé, is feárr go mór atá an scéal aige ná ag ollamh an uabhair a thugann faillí ann féin agus é ag faire ar ghluaiseacht na spéartha.

An té a chuireann aithne cheart air féin, tuigeann sé a shuaraí féin, agus ní chuireann moladh ó dhaoine aon áthas air.

Dá mbeadh eólas agam ar a bhfuil de nithibh sa domhan agus gan me ’bheith ar staid na ngrást, cad é an tairbhe ’ dhéanfadh sé dhom i láthair Dé, a thabharfaidh breith orm de réir mo ghníomhartha?

2. Cuir uait an dúil mhór san in eólas. Tá mórán fíll agus mórán dul amú aigne sa dúil sin.

Is maith le lucht eólais go mbeifí ag féachaint suas chúthu agus ag moladh a n-eagna.

Tá mórán rudaí ná deineann eólas orthu aon tairbhe don anam.

Agus tá an duine sin go mór gan chiall a thugann aire d’aon nithibh eile ach do sna nithibh a dheineann tairbhe anama dhò. Ní thugann mórán focal sásamh méinne; ach cuireann beatha mhaith suaimhneas ar an aigne; agus tugann an coínsias glan muinín mhór do dhuine as Dia.

3. Dá mhéid é t’eólas agus dá fheabhas, is ea is déine an bhreith a tabharfar ort mura mbeidh do bheatha naofa de réir
t’eólais.

Ná bíodh mór-is-fiú ort, dá bhrí sin, mar gheall ar chéird ná ar ealaín, ach bíodh eagla ort mar gheall ar an eólas atá fálta agat.

Má thuigeann tú it aigne go bhfuil a lán nithe ar eólas agat agus go dtuigeann tú iad maith go leór, bíodh ’ fhios agat, leis, go bhfuil a lán eile nithe agus ná fuil aon eólas agat orthu.

Ná bí uaibhreach mar gheall ar t’eólas, ach admhaigh t’aineólas. Cad chuige go gcurfása thu féin roimh éinne, agus go bhfuil mórán daoine níos léannta ná thu agus níos oilte ar an ndlí ná thu?

Más maith leat rud éigin tairbheach a dh’fhoghlaim agus a bheith ar eólas agat, ná hiarr go gcurfí aithne ort ná go gcurfí suím ionat.

4. Sid í an fhoghlaim is aoirde agus is tairbhí, fíoraithne ar dhuine féin agus uirísleacht. Eagna mhór agus fíoraontacht is ea gan aon mhaíomh a dhéanamh asainn féin, agus meas mór maith a bheith againn ar an bhfear thall i gcónaí.

Bíodh go bhfeicfá peaca ag duine eile á dhéanamh os cómhair do shúl, nú coir throm éigin, níor cheart duit a mheas gur feárr tu féin ná é, mar ní fheadraís cad é an fhaid a bheifá féin ar dhea-staid.

Táimíd go léir lag; ach tuigse ná fuil éinne níos laige ná thu féin.

Foclóirín

admhaím, admháil: “to admit, acknowledge, confess”, pronounced /ɑdə’vi:mʹ, ɑdə’vɑ:lʹ/.
aigne: “mind”, pronounced /agʹinʹi/.
aineólas: “ignorance”.
aithne: “acquaintance”, pronounced /ahinʹi/.
aithrí: “penance”, pronounced /arʹ’hi:/.
aithris: “imitation; an act of imitating or mimicking”. Pronounced /ahirʹiʃ/.
anam: “soul”.
aoibhneas: “bliss, delight”, pronounced /iːvʹinʹəs/.
árd: “high”. Note the comparative aoirde, where airde stands in GCh.
baois: “folly”.
Bíobla: “Bible”, pronounced /bʹiːbələ/.
breithním, breithniú: “to consider, examine”, breathnaím, breathnú in GCh. Pronounced /brʹenʹ’hi:mʹ, brʹenʹ’hu:/. However, IWM has breathnaigh; both forms are likely to have co-existed in WM.
briathar: “word; verb.” Note that both bréithre and briathra are used in the plural here; GCh has briathra. Pronounced /brʹiəhər, brʹeːrʹhi~brʹiəhərə/.
caibideal: “chapter”, orcaibidil in GCh. As PUL consistently uses the spelling caibidiol in his works, and so seems to have pronounced this word with a broad l, /kabʹidʹəl/, although a slender l is more common in later generations.
ceárd: “trade”. The dative singular is céird, with a long e; compare ceird used as the nominative in GCh.
chím, feiscint: “to see”, or feicim, feiceáil in GCh.
cimeádaim, cimeád: “to keep”. This word and all cognates (chimeádaidís, etc) have a broad c in the classical spelling and in GCh, but a slender c or ch (as applicable) in WM Irish: /kʹi’mʹa:d/, /xʹi’mʹa:didʹi:ʃ/, etc. PUL used the classical spelling in the original. Also note that the GCh distinction between coimeád, “keep”, and coimhéad, “watch over”, does not obtain in WM Irish: coimhéad is an Ulster word.
coínsias: “conscience”, pronounced /kiːnʃəs/.
coir: “crime, sin”, pronounced /kirʹ/.
cor: “throw, cast; condition, situation”. In aon chor, “at all”, pronounced /ə’neːxər/.
cuirim, cur: “to put”. The conditional autonomous forms is curfí here (cuirfí is the more usual form in WM Irish). Similarly, the second-person singular conditional form curfá is found here, in preference to cuirfá in later WM Irish.
daille: “blindness”, pronounced /dilʹi/. Daille íntinne, “blindness of heart”.
de: “of, from”. It is important to bear in mind that this simple preposition is pronounced in the same way as do in WM Irish, /də/. It has been thought better to edit these with the historically correct prepositions, as they would stand in GCh. Note that PUL was particularly insistent on writing do réir, which he held was either pronounced /də re:rʹ/ or /dʹrʹe:rʹ/—in other words the slender d only appeared when run together as a single word—but this has been edited as de réir here. The alignment of do and de in pronunciation only applies to the simple preposition; the prepositional pronoun de is pronounced /dʹə~dʹi/. See also do.
dea-staid: literally “a good state”, or “a state of grace”, but corresponding here to “integrity” in the English edition of Aithris (ní fheadraís cad é an fhaid a bheifá féin ar dhea-staid, “thou knowest not how long thou shalt keep thine integrity”).
deinim, déanamh: “to do, make”, or déanaim, déanam in GCh. Deinim is a corruption of the historical form do-ghním, whereas déanaim is historically the dependent form of do-ghním.
diaidh: “wake, rear”, pronounced /dʹiəgʹ/. The -dh- ending is not always pronounced, particularly before the singular and plural definite articles.
do: “to”. Note that the classical spelling of the preposition pronoun is adopted in GCh, but this form is pronounced /do/ in the dialect and so edited as dò here. See also under de.
doimhinn: “deep”, with doimhne in the comparative, or domhain, doimhne in GCh. Pronounced /dəiŋʹ, deŋʹi/.
doircheacht: “darkness”, pronounced /dorʹihəxt/, according to the LS edition of Aithris. Dorchacht in GCh.
drochmhian: “evil desires”.
druím: “back”, or droim in GCh. PUL uses drom for the actual back of a person or an animal, but druím for more derived usages (druím lámha, “the back of a hand”; druím na talún, “the face of the earth”). Druím lámha a thabhairt le rud, “to abandon or abjure something”.
drúis: “lust”.
dul amú: “to be mistaken, be spoilt” and similar meanings. Dul amú aigne, “distraction”.
dul: “condition, state”. Ar aon dul le, “in line with”.
eagla: “fear”, pronounced /ɑgələ/.
eagna: “wisdom”, pronounced /ɑgənə/.
ealaí: “art, science, skill”, with ealaín in the dative singular.
éinne: “anyone”, or aon duine in GCh.
faid: “length”, or fad in GCh. An fhaid, “while”, fad or a fhad in GCh.
feadar: “I don’t know, I wonder”. Ní fheadraís, “you don’t know”, pronounced /nʹiː adə’riːʃ/.
feall: “deceit”, with fíll in the genitive.
fear: “man”. An fear thall, “other people, others”.
fearg: “anger”, pronounced /fʹarəg/.
fíoraithne: “true knowledge”, pronounced /fʹiːr-ahinʹi/. Fíoraithne ar dhuine féin, “true knowledge of oneself”.
fíoraon: “a just or righteous person”, or fíréan in GCh. IWM show the WM pronunciation as /fʹi:’rʹe:n/, but PUL may have had a broad r in this word.
fíoraontacht: “righteousness”, or fíréantacht in GCh.
foláir: “excessive, superfluous”. Ní foláir dúinn, “we must”. Pronounced /flɑ:rʹ/.
gheibhim, fáil: “to get, find”. Gheibhim is the absolute form of the verb faighim; the distinction is not observed in the Standard, which has faighim alone. The conditional form is found here, gheóbhadh, pronounced /jo:x/.
gheibhim, fáil: “to get, find”. Gheibhim is the absolute form of the verb faighim; the distinction is not observed in the Standard, which has faighim alone. The past participle found here is fálta, /fɑ:lhə/; fachta is also used in PUL’s works. GCh has faighte.
grásta: “grace”. Dinneen’s dictionary shows the nominative singular to be grás, but this word is nearly always found as grásta. PUL seems to use it as a grammatically singular word (cf. grásta mór ó Dhia in PUL’s Sgéalaidheachta as an mBíobla Naomhtha). However, the genitive is na ngrást, which preserves the genitive plural declension.
ifreann: “hell”, pronounced /ifʹirʹən/.
ínsim, ínsint: “to tell”, or insím, insint in GCh.
lámh: “hand”. Note that the nominative singular (and genitive plural) is pronounced /lɑ:v/ with the genitive singular (lámha) and the nominative plural (lámha) both pronounced /lɑ:/. PUL explained in his Notes on Irish Words and Usages that the genitive of this word should be lámha and not láimhe, and in his works he generally adheres to this usage. It is consistent in terms of the declension pattern for lámh to become láimhe in the genitive and láimh in the dative, but PUL was probably concerned that the pronunciation of láimhe was being mangled by learners who did not realise it was pronounced the same as lámha. The dative singular (láimh) and the dative plural (lámhaibh) are both pronounced /lɑ:vʹ/. PUL was insistent that this word had a nasal vowel, and thus was audibly distinct from , “day”, but such nasalisation is not a feature of modern-day WM Irish.
léannta: “learned”, pronounced /lʹeːntə/.
lucht: “people”. Pronounced /loxt/. Lucht eólais, “people who have knowledge”.
me: disjunctive form of the first-person pronoun, pronounced /mʹe/ (or /mʹi/ through raising of the vowel in the vicinity of a nasal cononant). Always in GCh.
méinn: “mind, disposition”, or méin in GCh. Sásamh méinne, “mental satisfaction”.
mór-is-fiú: “self-esteem, self-regard, pride”. This is apparently not hyphenated in Standardised Irish, but seems to be a single word.
mórán: “many”, pronounced /muə’rɑːn/.
muinín: “trust, confidence”.
nách: nach in GCh, /nɑ:x/.
nú: “or”, , pronounced /nu:/.
oilte: “nurtured, bred”. Oilte ar, “versed in”.
ollamh: “master-poet” or in the context found here, “philosopher”.
os cómhair: “in front of”. Pronounced /ɑs ko:rʹ/.
peaca: “sin”.
rá: “saying”, with ráite in the plural.
ráiníonn: “to reach”, without a verbal noun in common use. Usually found impersonally meaning “to happen to, transpire”. Ráiníonn dá lán daoine, “many people happen to”.
réir: “service, treatment”. Réir Dé dhéanamh, “to serve God”.
saibhreas: “wealth”. pronounced /sevʹirʹəs/.
sailím, sailiú: “to sully, foul”, or salaím, salú in GCh.
saol: “life, world”. The original spelling was saoghal, and the spelling change has introduced inconsistencies: the genitive, originally saoghail, is spelt saoil in the Standard, which would give the wrong WM pronunciation. The genitive is edited as saeil here.
saothraím, saothrú: “to cultivate, develop”. Ríocht na bhflaitheas do shaothrú, “to labour to gain the kingdom of heaven”.Pronounced /seːr’hiːmʹ, seːr’huː/.
sid é: “this is, here is”, corresponding to siod é in GCh. Similarly, sid í and sid iad correspond to siod í and siod iad.
síormhachnamh: “constantly contemplating”.
siúlaim, siúl: “to walk.” PUL tends to have siúlaim in the first conjugation in the present tense; the future, preterite and imperative forms found in his works are in the second conjugation (shiúlaigh sé, etc). The LS edition of of Aithris shows that ní shiúlann sé is pronounced /nʹiː xʹuːlən ʃeː/, as sh before a long back vowel tends to become /xʹ/.
sochar: “advantage, benefit”.
soíscéal: “gospel”. Pronounced /si:ʃ’kʹe:l/.
spéir: “sky”. The plural, spéartha, is used in gluaiseacht na spéartha, “the course of the stars”, referring to astronomical gazing.
sprideálta: “spiritual”, or spioradálta in GCh.
staid: “state, condition”. Staid na ngrást, “a state of grace”.
tairbhe: “benefit”, pronounced /tɑrʹifʹi/.
tairbheach: “beneficial”. Pronounced /tɑrʹifʹəx/.
tarraigim, tarrac: “to pull, draw”, or tarraingím, tarraingt in GCh. Pronounced /tɑrigʹimʹ, tɑrək/. The various forms of this verb exhibit the same changes: the preterite is tharraig /hɑrigʹ/. This verb was in the first declension in PUL’s works (do tharraigeadar). PUL used the classical spellings (taraingim, etc) in the original—albeit with a single r, reflecting his views on the use of double letters—and these have been adjusted. Shán Ó Cuív’s LS edition of PUL’s novel Séadna shows a slender r pronunciation, as does the LS edition of Aithris. GCD also shows this to be the more general Munster pronunciation. Another piece of evidence that could be cited is the Irish of Diarmuid Ua Laoghaire, PUL’s second cousin and professor at Coláiste na Múmhan in Ballingeary, who wrote thairidh sé with a slender r (see Diarmuid Ua Laoghaire, Cogar Mogar, p20). However, Osborn Bergin’s LS edition of PUL’s Catilína and Aesop a Tháinig go hÉirinn show a broad r, and Brian Ó Cuív also uses a broad r in the phonetic spellings he used in CFBB. As both forms exist (see Stair na Gaeilge 489), it seems best to edit here with the broad r that PUL himself used.
Tríonóid: “Trinity”.
tu, thu: disjunctive form of the second person pronoun, pronounced /tu, hu/. Always in GCh.
tuaith: “the countryside; rural district.” Note the genitive here is given as tuatha, GCh has tuaithe. Either spelling would yield the pronunciation /tuəhə/, but Dinneen’s dictionary shows that PUL’s spelling was accepted. Duine bocht tuatha, “lowly peasant”.
uabhar: “pride”.Ollamh an uabhair, “a proud professor/educated man/philosopher”. Pronounced /uər/.
uaibhreach: “proud, arrogant”, pronounced /uəvʹirʹəx/.
úil:iúl in GCh, “knowledge”. The word úmhail, “attention”, appears to have become confused with the dative of eól, producing úil. Rud a chur in úil do dhuine, “to let someone know something, to make someone realise something”.
uirísleacht: “lowliness, humility”, or uirísle in GCh.
úmhlaíocht: “humility”, pronounced /uː’liːxt/.

Eisirt, caib. a 11

Caibideal a XI.

Leigheas ar an nDíobháil.

Do cuireadh Iúbhdán ’na sheasamh anuas ar an dtalamh, agus d’imigh sé amach ag triall ar an slua mór de dhaoine beaga a bhí amu’. Nuair a chonacadar chúthu é do thógadar liú áthais agus gháirdeachais nár hairíodh a leithéid riamh roimis sin in Eamhain. Bhí liú gach fir acu caol árd, ach ana-cheólmhar. Nuair a chuir na mílte go léir an liú in éineacht astu níorbh fhéidir a dhéanamh amach cad ba cheart do chur i gcúmparáid leis an bhfuaim. Bhí sé níos treise go mór ná an foghar a dhéanfadh saithe beach. Ní raibh sé chómh láidir ná chómh garbh leis an ngogalach a dhéanfadh lán páirce de ghéannaibh. B’fhíordheallraitheach é leis an gcrónán a dhéanfadh píb mála, ach é ’ bheith níos mísle agus níos binne ná crónán an phíb.

“A mhaithe agus a mhóruaisle mo thuatha féin”, arsa Iúbhdán, “is eagal liom go bhfuil dearúd oraibh. Ní chun dul libh abhaile a thánag chúibh amach anso anois, ach chun a ínsint díbh ná fuil ar mo chumas dul libh anois. Thugas mo bhriathar rí d’Fheargus mhac Léide, d’Árdrí uasal Uladh, ná fágfainn Cúig’ Uladh go dtí go mba thoil leis féin leogaint dom imeacht. Ní féidir dómhsa mo bhriathar rí do bhriseadh. Tá ’ fhios ag Feargus nách féidir dom mo bhriathar rí do bhriseadh agus nách gá dhò ceangal ná cuíbhreach do chur orm chun me ’ chimeád. Dá bhrí sin níl orm anso ach saorchimeád agus tá urraim agus onóir agus cion agam dá fháil anso ó Fheargus, oiread agus d’fhéadfadh árdrí a dh’fháil ná d’éileamh ó árdrí eile. Agus i dtaobh na nUltach so go bhfuil an díoltas go léir déanta agaibhse orthu, tá oiread urrama agus oiread onóra agus oiread ceana fálta agamsa uathu, ó cuireadh saorchimeád orm, agus d’fhéadfadh Feargus féin a dh’fháil uathu.

“Dá éaghmais sin agus uile, is eól díbh, mar gheall ar an ngabháil éagórtha a dheineas-sa ar Eisirt, conas mar a cuireadh de gheasaibh orm teacht anso agus an fhírinne a dh’fheiscint lem shúilibh féin, agus conas mar a cuireadh de phionós orm nárbh fholáir dom bliain a thabhairt anso i gCúig’ Uladh ag Feargus mac Léide, agus ansan, nuair a bheinn ag imeacht, rógha mo shéad d’fhágáilt aige.

“Dá bhrí sin, a thuatha, ná deinidhse a thuilleadh díobhála d’Ultaibh, ach téidh agus leighisidh gach díobháil dá bhfuil déanta agaibh. Agus, ós ag leigheas díobhála díbh é, deinidh, mar is gnáth libh nuair a dheineann sibh tairbhe, an tairbhe ’ dhéanamh go rafar. Tugaidh le rá do sna hUltaibh seo gur mó úr dtairbhe ná úr ndíobháil”.

D’iompaigh sé uathu agus tháinig sé isteach ag triall ar Fheargus. D’iompaíodar san, go dúbhach agus go ciúin agus go ceanníseal, gan liú gan lámhghreadadh, agus d’imíodar.

Ar maidin amáireach a bhí chúinn is ea ’ bhí an t-áthas agus an mhóráil agus an gáirdeachas ag óg agus aosta, ag bocht agus ag saibhir, ag fearaibh agus ag mnáibh, ar fuid Cúig’ Uladh go léir. Go moch ar maidin, le neart tarta, tháinig bean agus árthach aici féachaint a’ bhfaigheadh sí aon diúir ón mboin. Do thál an bhó uirthi go trom agus go tiubh. Níorbh fhada go raibh an t-árthach lán. Do rith an bhean agus d’inis sí an scéal. Do leath an focal ins gach aon bhall. Siúd chun na mbó na mná go léir agus na hárthaí acu. Siúd na ba go léir ag tál go trom agus go tiubh. Ba gheárr go raibh cion na seachtaine de leamhnacht acu ó aon chrú amháin. D’fhéach na daoine ar na guirt chruithneachtain. Ní raibh aon dias gan a cheann arís air agus an ceann níos troime agus níos téagartha ná mar a bhí sé ar dtúis. D’fhéachadar ar na háitheanna agus ar na muíltibh. Bhí gach muileann agus gach áith chómh slán agus ’ bhíodar riamh agus chómh hollamh chun oibre. Chuadar a d’iarraidh an uisce chun na dtoibreacha. Bhí gach tobar chómh glan agus ’ bhí sé riamh, nú níos glaine, agus bhí an t-uisce níos folláine agus níos mísle agus níos súáilcí ná mar a bhí sé roimis sin. Bhí áthas mor ar na daoine go léir, ní nárbh iúnadh, agus nuair a hínseadh dóibh gurbh é Iúbhdán a chuir cosc leis an ndíobháil agus do chur an tairbhe á dhéanamh, bhí ana-bhaochas acu air agus an-urraim acu dhò. Ach bhí iúnadh a gcroí orthu conas ’ fhéad firín chómh beag leis maith chómh mór a dhéanamh.

Má bhí urraim mhór agus onóir agus creidiúint ag Iúbhdán, in Eamhain agus ar fuid Chúig’ Uladh roimis sin bhí a sheacht n-oiread urrama agus onóra agus creidiúna aige as san amach. Ní raibh aon uair a crúití bó agus go dtugadh an bhó bainne maith uaithi, ná cuímnítí ar Iúbhdán. Ní raibh aon uair a beirtí arbhar chun muilinn , agus go bhfeictí an muileann ag casadh agus ag obair go hálainn, ná cuímhnítí ar an bhfirín mbeag a bhí ’na charbad ar chuislinn Fhearguis, agus ná go ndeintí iúnadh de sna cómhachta móra a bhí ag firín chómh suarach. Ansan, nuair a thagadh an mhin abhaile agus nuair a blaistí an t-arán nú an leite agus nuair a gheibhtí an bia chómh dei-bhlasta, “Do loisceadh na háithe”, adeirtí, “ach is feárr a chruaid siad an t-arbhar anois ná sarar loisceadh iad”.

“Iúbhdán fé ndeár é sin”, adeireadh duine eile. “D’órdaigh sé do sna daoine beaga úd an mhaith a dhéanfaidís a bheith níos mó ná an díobháil a dheineadar”.

Níorbh é sin féin, ach mórán nithe nár deineadh lot ná leigheas orthu mheasadh daoine go raibh feabhas éingin orthu ná raibh roimis sin, nú go raibh tairbhe éigin iontu nár mothaíodh roimis sin iontu, agus do thug gach éinne a bhaochas san go léir d’Iúbhdán, i dtreó gur tugadh a lán baochais dò ná raibh tuíllte in aon chor aige.

Is é rud a tháinig as san go léir d’Iúbhdán nár mhothaigh sé puínn an chuid eile den bhliain ag imeacht. D’imigh an aimsir, áfach, agus tháinig an lá ’na raibh deireadh leis na geasaibh agus le braighdineas Iúbhdáin agus ’na raibh neart dò imeacht abhaile go Mágh Faithlinn chun a mhuíntire, ach an coinníoll deirineach do chómhlíonadh. B’é coinníoll é sin ná rogha a shéad d’fhágáilt ag Feargus.

Foclóirín

ar fuid: “throughout”, pronounced /erʹ fidʹ/, or ar fud in GCh. More often found as ar fuaid, but PUL wrote in his Notes on Irish Words and Usages (p54) that ar fuaid should be used for broad areas (ar fuaid na paróiste) and ar fuid for small areas (ar fuid an tí); this distinction is not always adhered to in his works. Fuid lenites a following noun: ar fuid Chúig’ Uladh, “throughout Ulster”.
caol: “slender”, but also “shrill” of a sound. Caol árd, “shrill and high-pitched”.
ceanníseal: “dejected, crestfallen”.
coinníoll: “condition”, pronounced /ki’nʹi:l as if with a single n.
cruaim, cruachan: “to harden.”
cuíbhreach: “fetter, shackle”. This is pronounced /kiːrʹəx/ (cf. PSD, who says that this word is sometimes pronounced cuíreach; this is the pronunciation shown in the LS version of Eisirt).
cuirim, cur: “to put”. Also used in the sense of “having something done, causing something to be done”: gurbh é Iúbhdán do chur an tairbhe á dhéanamh, “that it was Iúbhdán who had caused the improvements to be done”.
dei-bhlasta: “palatable, savoury”, or dea-bhlasta in GCh. GCD shows there are a number of adjectives, such as blasta, that take dei- and not dea-; these generally have stress on the prefix. Pronounced /’dʹəi-vlɑstə/.
dúbhach: “melancholy, sorrowful”, pronounced /duːx/.
éagórtha: “unjust”, or éagórach in GCh.
fíordheallraitheach: “resembling greatly”, pronounced /fʹiːrʹ-jaurihəx/.
foghar: “sound”, pronounced /four/.
gáirdeachas: “joy, rejoicing”, or gairdeas in GCh.
gogalach: “gobbling, cackling”, the sound made by geese.
lámhghreadadh: “beating of hands”, as an expression of grief, a word not found in dictionaires. FGB has greadadh bos.
neart: “strength”. Le neart tarta, “out of thirst”. Neart dò, “able to”.
píb mála: “bagpipes”, a singular word in Irish. Píb is usually feminine, but is masculine here, with an phíb in the genitive (compare an phíb in the nominative in PUL’s Séadna and Aesop a Tháinig go hÉirinn).
saithe: “swarm”, pronounced /sɑhə/.
seacht: “seven”, used as an intensifier in a sheacht n-oiread urrama, literally, “seven times as much respect”.
súáilceach: “pleasant, satisfying”. The LS version of Eisirt has sováilcí for the comparative here, spelt sobháilcíghe in the original text, where the LS edition of Séadna has suáilceach. Similarly, the related noun suáilce/subháilce is transcribed without a v in the LS version of PUL’s An Teagasg Críostaidhe, but with a v in the LS version of Catilína. Bearing in mind the comments in paragraph 137 of IWM that a v at the beginning of a word or syllable approaches /w/ in its realisation, it seems reasonable to adopt the transcription used in Scéal mo Bheatha, the autobiography of Dónall Bán Ó Céileachair edited by Coiste Litríochta Mhúscraí: see súáilceach on p 182. The pronunciation is therefore /suː’ɑːlʹkʹəx/.
tálaim, tál: “to yield milk, pour forth”.

Eisirt, caib. a 10

Caibideal a X

Díoltas na bhFear mBeag

Bhí Iúbhdán ar an gcuma san in Eamhain agus ana-chaitheamh aimsire ag Feargus agus ag uaislibh Uladh á bhaint as. Ach bhí uaigneas mór ar thuathaibh Luchra agus Luprachán i ndiaidh a rí. Tháinig na tiarnaí agus na huaisle agus na maithe móra i gcómhairle, féachaint cad ba mhaith dhóibh a dhéanamh chun a rí d’fhuascailt agus do thabhairt leó abhaile. Bhí ar an gcómhairle sin Conán mac Ruichid, agus Géarchú mac Gairid, agus Ríbheag mac Róbhig, agus Luigín mac Luigid, agus Glúnán mac Gabairn, agus Feabhal mac Feóirín, agus Cínnbheag mac Gnumáin, agus Bríbheag mac Buain, agus Bran mac Luain, agus Methear mac Miontáin. Bhí ar an gcómhairle chéanna Glómar mac Glais mic Glomraide, an tréanfhear, an fear a dheineadh an feóchadán do leagadh le haon bhuille ’ chlaíomh. Bhí ar an gcómhairle sin, leis, Eisirt mac Big mic Buaigeine, an t-árdollamh. Do deineadh a lán cainnte mar is gnáth a dhéanamh i gcómhairle dá sórd, agus bíodh gur chainnteóirí beaga a bhí ag déanamh na cainnte, dheineadar oiread cainnte agus dá mbeadh gach fear díobh sé troithe ar aoirde in inead aon leathtroigh amháin.

Sa chainnt dóibh níor fhéad na cainnteóirí gan a thabhairt le tuiscint go raibh milleán mór acu ar Eisirt mar gurbh í an gháire úd a dhein Eisirt fé ndeár an rí ’ bheith i mbraighdineas i gCúig’ Uladh uathu. Níor leog eagla dhóibh labhairt róshoiléir sa méid sin den scéal mar bhí Aodh Éigeas, an fear mór, an fathach dar leó, ansúd ’na shuí ar a bhosca agus ná raghadh ceann aon fhir acu thar leath slí go glúinibh air, agus urraim an domhain aige d’Eisirt. Thuigeadar ’na n-aigne dá gcuiridís fearg air ná beadh aige ach éirí agus cromadh ar ghabháil de chosaibh iontu agus go mbeidís go léir marbh aige gan puínn ríghnis. Thuig Eisirt cad a bhí ’na n-aigne. D’éirigh sé agus do labhair sé.

“A mhaithe agus a mhóruaisle tuatha Luchra agus Luprachán”, ar seisean, “ní haon tairbhe dhúinn anois bheith ag cásamh an uilc agus an mhí-ádha atá tagaithe orainn, ná bheith a d’iarraidh a dhéanamh amach cé fé ndeár an t-olc ná cad fé ndeár é. Is ar cad a leighisfidh an t-olc is ceart bheith ag cuímhneamh anois. Tá Iúbhdán i gCúig Uladh ag Feargus mac Léide. Tá sé ar saorchimeád aige ann. Tá urraim agus onóir aige dá fháil ó Fheargus i gCúig’ Uladh, agus óna bhfuil d’Ultaibh ann, oiread díreach agus d’fhéadfaimís féin a thabhairt dò dá mbeadh sé anso sa bhaile againn. Is cuímhin libh go léir an chainnt úd a bhain an gháire úd asamsa an oíche úd a gabhadh mise le hórdú an rí. Do labhair Iúbhdán an oíche sin ar fheabhas na gcuraí agus na gcathmhilí a bhí sa tigh seo an oíche sin. Is iad na curaí céanna agus na cathmhilí céanna atá anso anocht. Do labhair sé ar na tréanfhearaibh agus ar na rídhamhnaibh mearbhorba mearláidre mórghníomhacha a bhí anso an oíche sin. Is iad na tréanfhir chéanna agus na rídhamhnaí céanna atá anso anocht.

“A mhaithe agus a mhóruaisle, ní foláir dómhsa an méid seo do rá anois. D’fhiafraigh Iúbhdán díbhse an oíche úd an bhfeacthas riamh cathmhilí dob fheárr ná na cathmhilí a bhí aige féin. Dúrabhair go léir d’aon ghuth ná feacthas. Anois an t-am agaibh chun a thispeáint ceoca ’ bhí fírinne sa bhfreagra san nú ná raibh”.

“Cad ’tá le déanamh againn chun san do thispeáint, a rí ollamh?” arsa Conán mac Ruichid.

“Dá mbeadh fírinne sa bhfreagra úd, a Chonáin”, arsa Eisirt, “do raghadh seacht catha féinne tuatha Luchra agus Luprachán, féna gcuraí agus féna gcathmhilí agus féna rídhamhnaibh, líon a sló, go hEamhain, agus d’iarrfaidís ar Fheargus mhac Léide a rí ’ thabhairt dóibh le fuascailt, agus dhéanfaidís luach maith do thairiscint dò mar fhuascailt”.

“Ó!” ar siad go léir, “sin é díreach atá againn le déanamh! Deinimís láithreach é. Is trua nár cuímhníodh air níos túisce!”

Do ghléas gach cathmhile agus gach curadh agus gach rídhamhna a neart sló féin ar aon láthair agus ghluaiseadar gan a thuilleadh ríghnis. Ní hínstear conas a chuireadar an tslí dhíobh ach gur shroiseadar faiche na hEamhna agus go rabhadar ann sarar éirigh grian ar maidin amáireach a bhí chúinn. D’éirigh lucht na cathrach agus d’fhéachadar amach. Chonacadar amu’ ar an bhfaiche na daoine beaga go léir, na céadta mílte acu, agus iad riartha gléasta go hálainn, in arm ’s in éide agus in íonaibh catha, agus gan an fear ba mhó acu thar leathtroigh ar aoirde. Chuireadar teachtaireacht isteach dhá rá gur theastaigh uathu labhairt leis an Árdrí. Tháinig Feargus agus uaisle Uladh amach láithreach go fonnmhar, ní hamháin chun na teachtaireachta d’fhreagairt ach chun go bhfeicfidís an radharc, leis. Ní raibh Eisirt amu’. D’fhan sé féin agus Aodh sa bhaile i ndiaidh na sló ag tabhairt aire don áit. Tháinig Conán mac Ruichid i gcóngar d’Fheargus agus d’úmhlaigh sé dhò agus do labhair.

“A Árdrí Uladh”, ar seisean, “tá Iúbhdán, Árdrí tuatha Luchra agus Luprachán, Árdrí Muighe Faithlinn, anso i mbraighdineas agatsa. Sinne a mhuíntir. Thánamair ag triall ort dhá iarraidh ort ár rí ’ thabhairt dúinn le fuascailt agus tabharfaimíd luach maith dhuit air”.

“Cad é an luach a thabharfaidh sibh dom air?” arsa Feargus.

“Is mór agus is fairseag an machaire é seo”, ar siad, “an mhágh so na hEamhna. Cuirfimíd barra cruithneachtan ar an machaire seo gach bliain duit, gan a bheith oraibh é ’ threabhadh ná do leasú ná aon phioc eile dá dhua ’ fháil. Ní bheidh oraibh fiú aon ghráinne síl do chur ann, ach fásfaidh an chruithneacht uaithi féin chúibh ’na bróin throm shaibhir”.

“Ní thabharfadsa Iúbhdán díbh ar an bhfuascailt sin”, arsa Feargus.

“Más ea”, ar siad, “nuair ná tabharfá dúinn é le fuascailt déanfaimíd díoltas ort”.

“Agus cad é an díoltas a dhéanfaidh sibh orm?” arsa Feargus.

“Imeóimíd mórthímpall trí Chúig’ Uladh agus scaoilfimíd gamhna na Cúige chun a máithreacha agus deólfaid na gamhna na máithreacha agus ní bheidh, ar maidin amáireach, oiread leamhnachta le fáil i gCúig’ Uladh agus ’ dhéanfadh deoch d’aon bhunóic amháin”

“Bíodh agaibh”, arsa Feargus, “ach ní bheidh Iúbhdán agaibh”.

D’imíodar agus dheineadar an fhoghail sin, mar adúradar. Tháinig an mhaidean. Chuaigh mná na Cúige ag crú na mbó. Ní raibh diúir bhainne le fáil ó aon bhoin i gCúig’ Uladh. Shíl gach bean chrúite gurbh iad a ba féin a bhí gan bainne agus go bhféadfadh sí, ní nárbh iúnadh, roinnt bhainne ’ fháil ar iasacht i gcómhair an lae sin. Bhuail na mná um á chéile agus iad ag dul a d’iarraidh iasachta an bhainne ar a chéile.

“An bhféadfá roinnt bhainne ’ thabhairt dom ar iasacht go dtí amáireach?” adéarfadh bean le mnaoi eile. “Chuaigh na gamhna chun na mbó aréir agus níl braon ag aon bhoin inniu”.

“Aililiú!” adéarfadh an bhean eile, “d’imigh an rud céanna díreach ar mo bhuaibhse agus is amhlaidh a bhíos ag teacht ag triall ortsa féachaint an bhfaighinn roinnt bhainne uait ar iasacht”.

Lena línn sin thiocfadh an tríú bean suas agus an focal céanna aici. Níorbh fhada gur tuigeadh ná raibh oiread agus diúir bhainne le fáil ó aon bhoin i gCúig’ Uladh. Cheap na mná láithreach gur drochní éigin a bhí tagaithe ar bhuaibh na Cúige agus go raibh an dúthaigh creachta. Ba gheárr ná raibh ar fuid na Cúige, thoir thiar thall, ach liúireach agus olagón agus bualach bas. Bhí mná na cathrach chómh mór buairt agus lógóireacht le mná na tuatha. Bhí sé buailte isteach ’na n-aigne ná faighfí aon bhraon bainne choíche arís ó aon bhoin i gCúig’ Uladh.

I lár an éirligh do chruinnigh tuatha Luchra agus Luprachán arís ar faiche na hEamhna, in íonaibh catha, díreach mar a bhíodar inné roimis sin. Tháinig Feargus amach chun cainnte leó.

“An dtabharfair ár rí dhúinn, a Fhearguis?” ar siad.

“Ní thabharfad”, arsa Feargus. Agus do theip air gan sceartadh gáire ’ chur as nuair a chonaic sé na fir bheaga agus iad chómh feargach, chómh fíochmhar, chómh cróga ’na bhféachaint, gur dhó’ le duine go maróidís an saol, agus gan aon fhear acu thar sé hórlach ar aoirde!

“Mura dtugair dúinn ár rí, a Fhearguis”, ar siad, “déanfaimíd foghail eile anocht ort”.

“Cad í an fhoghail a dhéanfaidh sibh anocht orm?” arsa Feargus.

“Ní fhágfaimíd tobar i gCúig’ Uladh gan sailiú oraibh. Ansan ní bheidh deoch uisce ná deoch bhainne agaibh. Ach má tugtar ár rí dúinn leighisfimíd an fhoghail a dheineamair aréir agus ní dhéanfaimíd a thuilleadh foghla ort, agus beidh cion dá lae de bhainne inniu ag úr mbuaibh”.

“Ní bhfaighidh sibh Iúbhdán air sin”, arsa Feargus.

D’imíodar an oíche sin, agus dheineadar mar a ghealladar. Tháinig na daoine ar maidin a d’iarraidh an uisce. Tháinig bean chun an tobair ba giorra dhi.

“Ochón!” ar sise. “Cad d’imigh ar an dtobar!”

Siúd chun siúil í fé dhéin tobair eile. Siúd ag teacht ’na coinnibh bean eile agus an t-“Ochón” céanna aici. Siúd fé dhéin an tríú tobair an bheirt. Siúd ’na gcoinnibh an tríú bean agus an t-“Ochón” céanna aici sin leis. Ba gheárr go raibh aon phuile-má-liú amháin ar fuid na dútha acu. An mhaidean ag gluaiseacht, gnó gan déanamh, bia gan ollmhú, agus gan aon bhraon uisce le fáil! Ba gheárr go raibh scannradh ag teacht ar na daoine go léir! Na ba i ndísc! Na toibreacha loitithe! Cad é an chéad olc eile ’ thiocfadh! Chaith gach bean a hárthach ar an dtalamh uaithi agus shuigh sí ar an gclaí ag gol. Bhí na páistí in sna dóirsibh ag béicigh. Bhí na fir anso ’s ansúd, ’na dtriúr is ’na gceathrar, ag féachaint ar a chéile agus ná feadradar cad ba mhaith dhóibh a rá ná a dhéanamh, nú cad é an scéal nua ’ thabharfadh an lá ’máireach leis.

Ar ball tháinig na sluaite móra de dhaoine beag ar faiche na Eamhna. Tháinig Feargus chun cainnte leó.

“Cuir chúinn amach ár rí”, ar siad, “a Fhearguis na mórghníomh, agus leighisfimíd gach foghail dá bhfuil déanta againn ort agus déanfaimíd breis agus a dhúbailt maitheasa dhuit”.

“Ní dhéanfad”, arsa Feargus.

“Más ea, déanfaimíd foghail eile ort anocht”, ar siad.

“Cad í an fhoghail a dhéanfaidh sibh anocht orm?” arsa Feargus.

“Loiscfimíd úr muílte agus úr n-áithe ins gach páirt den chúige, i dtreó ná beidh aon ghráinne mine le fáil ageat dhaoine, a Fhearguis”, ar siad.

“Ní bhfaighidh sibh Iúbhdán air sin”, arsa Feargus.

Do loisceadar na muílte agus na háithe an oíche sin. Ar maidin amáireach ní raibh muileann ar siúl in aon pháirt de Chúig’ Uladh.

“Táimíd réidh ar fad anois!” arsa gach éinne. “Gheóbhaimíd go léir bás den ghorta!”

Ansan bhí na fir ag gol chómh maith leis na mnáibh agus leis na páistí.

Tháinig tuatha Luchra agus Luprachán go hEamhain. Tháinig Feargus chun cainnte leó.

“Tabhair dúinn ár rí, a Fhearguis”, ar siad, “agus leighisfimíd an díobháil go léir ar a dhúbailt duit féin agus dod dhaoine”.

“Ní thabharfad”, arsa Feargus.

“Más ea, déanfaimíd tuilleadh díobhála dhuit”, ar siad.

“Cad é an díobháil eile ’ dhéanfaidh sibh?” ar seisean.

“Geárrfam a gcínn de dhiasaibh na cúige seo anocht”, ar siad. “Ansan ní bheidh uisce ná leamhnacht agaibh; ní bheidh muileann ná rud le meilt agaibh”.

“Ní bhfaighidh sibh Iúbhdán air sin”, arsa Feargus.

D’imíodar an oíche sin agus níor fhágadar dias arbhair i gCúig’ Uladh gan an ceann a ghearradh dhe. D’éirigh na daoine ar maidin agus chonacadar an scrios. Mhairbh an radharc san ar fad iad. Níorbh fhiú an chuid eile trácht air, dar leó, seochas na cínn a bhaint de sna diasaibh.

Tháinig na daoine beaga go hEamhain. Tháinig Feargus chun cainnte leó.

“Dein do leas, a Fhearguis”, ar siad, “agus leas do chúige, agus tabhair ár rí dhúinn. Má thugann tú dhúinn anso féin é beidh gach ní go maith, mar leighisfimíd a bhfuil d’olc déanta againn ortsa agus ar Ultaibh”.

“Ní thabharfadsa Iúbhdán air sin díbh”, arsa Feargus.

“Tá olc againn le déanamh fós ort agus cuirfidh an t-olc san ’ fhiachaibh ort ár rí a thabhairt dúinn le breith linn abhaile go Mágh Faithlinn”, ar siad.

“Cad é an t-olc eile é seo atá agaibh le déanamh orm?” arsa Feargus.

“Beárrfaimíd an ghruaig anocht de gach ceann duine dá bhfuil i gCuig’ Uladh, i dtreó ná beidh le feiscint amáireach ar éinne ded dhaoine, ar fhear ná ar mhnaoi, óg ná aosta, ach cloigeann a bheidh chómh maol le plaosc as an uaigh”, ar siad.

“Dar lámh m’athar”, arsa Feargus, “má dheineann sibhse an gníomh san anocht beárrfadsa idir cheann agus folt d’Iúbhdán amáireach!” Agus d’imigh sé uathu isteach agus árdfhearg air.

D’airigh Iúbhdán an focal agus chonaic sé an fhearg.

“Go réidh, a Fhearguis, a bhráthair”, ar seisean. “Ní gá ceann ná folt a bhaint d’éinne. Leogtar mise amach chun mo thuath agus labharfad leó, agus déarfad leó gach a bhfuil d’olc déanta acu ar Chúig’ Uladh do leigheas agus gan a thuilleadh uilc do dhéanamh, ach imeacht abhaile go síochánta”.

“B’fhéidir”, arsa Feargus, “dá leogtí amach tu chúthu go mbéarfaidís leó thu”.

“Tá mo bhriathar rí agatsa, a Fhearguis”, arsa Iúbhdán, “ná fágfad Cúig’ Uladh go dtí gur loit leatsa féin leogaint dom imeacht”.

“Is fíor”, arsa Feargus. “Níor chuímhníos air sin. Imigh amach ag triall orthu agus abair do rogha rud leó”.

Names

Bran mac Luain: the name of the leader of a leprechaun warrior band here.
Bríbheag mac Buain: the name of the leader of a leprechaun warrior band here.
Cínnbheag mac Gnumáin: the name of the leader of a leprechaun warrior band here.
Methear mac Miontáin: the name of the leader of a leprechaun warrior band here.

Places

Mágh Faithlinn: pronounced /mɑː falʹhiŋʹ/ according to the transcription in LS. I haven’t been able to identify this placename. The genitive is given in chapter 5 here as Máighe Faithlinn, which is pronounced the same according to the LS transcription. The genitive is also given as Muighe Faithlinn in chapter 10 here, transcribed as My Failhing. It seems the genitive was sometimes /miː/, as PUL’s Mo Sgéal Féin has míol maíghe for “hare” (literally, “critter of the plain”).
Ulaidh: Ulster, the northern province of Ireland. As a plural noun, the genitive is Uladh and the dative Ultaibh. Pronounced /olə/. As this plural originally referred to the people, and then came to be applied to the place, a raibh d’Ultaibh in chapter 10 here means “all the Ulstermen” and is thus equivalent to a raibh d’Ultachaibh.

Foclóirín

áith: “kiln for drying corn before grinding”, with áithe in the plural, where GCh has áitheanna. Foclóir d’Eisirt explains this is the same thing as leac an mhuilinn. A long vowel is not indicated in the original text here, but the LS version of Eisirt shows the pronunciation is /ɑːh, ɑːhə/.
anois: “now”. Constantly transcribed /i’nʹiʃ/ in the LS editions of PUL’s works, it seems the n is slender, contrary to what is written in IWM.
arbhar: “corn”, pronounced /ɑ’ruːr/.
barra: “crop”. This is a form of bárr, “top”: barra is often used in the dative of bárr, but is used as the nominative in the meaning of “crop”.
bas: “palm of the hand”, or bos in GCh. Bualadh bas, “a clapping of hands as an expression of grief”. Foclóir d’Eisirt states that clapping hands as an expression of grief is universal in all areas where Irish is still spoken.
bean: “woman”, with mnaoi in the dative.
bearraim, bearradh: “to clip, shave”.
béicim, béiceach: “to shout, cry out”. Note the verbal noun is feminine, and so we find ag béicigh, /i bʹe:kʹigʹ/ in the dative, a distinction not observed in GCh.
bó: “cow”, with boin in the dative.
braighdineas: “captivity”, braighdeanas in GCh. IWM confirms this word normally has a broad n in WM Irish, but PUL consistently spelt it slender.
bró: “solid mass”, with bróin in the dative.
bunóc: “baby girl”, according to Foclóir d’Eisirt, and “newborn infant” according to PSD. This word derives etymologically from banmhac, and so originally referred to a baby girl, but it seems the meaning covers all newborn babies, as is shown in CFBB. Pronounced /bə’noːk/ according to CFBB, although the LS edition of Eisirt shows búnóc.
cásaím, cásamh: “to deplore, bewail”.
cathair: “city”, with cathrach in the genitive. Pronounced /kɑhirʹ, kɑhərəx/.
céad: “first”. An chéad X eile, “the next X”.
cion: “share”. Cion dá lae, “two days’ worth”.
cloigeann: “skull, head”.
creachaim, creachadh: “to plunder, rob”, with the participle creachta, “ruined”, found here.
crúim, crú: “to milk”. Bean chrúite, “milkmaid”.
cruithneacht: “wheat”; pronounced /kriŋʹ’hɑxt/.
dias: “ear of corn”, with diasa in the plural here. IWM shows this was often léas in WM Irish (with léasracha in the plural), one of several words where d gave way to l. CFBB also shows the pronunciation to be /lʹias/. However, PUL consistently spells this word with a d, and this is left as is, as it is impossible to know now what pronunciation PUL used.
dísc: “dryness, barrenness”. Na ba i ndísc, “the cows without milk”.
diúir: “drop”. This is a variant of deóir, “tear”, used especially in the sense of a drop of milk.
doras: “door”. The genitive is given as dorais here, but the LS edition of Eisirt has duirish in the genitive. In sna dóirsibh, “indoors”. Pronounced /dorəs, doriʃ~dirʹiʃ, doːrʃivʹ/.
drochní: “something bad or evil”.
dua: “trouble doing something”. A dhua fháil, “to go some trouble doing something, to put yourself out doing it”. Ní bheidh oraibh aon phioc dá dhua fháil, “you will not have to go to the slightest trouble over it”.
dúbailt: “double, twice as much”.
dúthaigh: “land, region, district”, or dúiche in GCh.
eagla: “fear”, pronounced /ɑgələ/.
éide: “vestments, uniform, armour”. In arm s in éide, “in arms and accoutrements”.
éinne: “anyone”, or aon duine in GCh.
fairseag: “wide, extensive”, or fairsing in GCh. Pronounced /fɑrʃəg/.
feadar: “I don’t know, I wonder”. This is a defective verb, whose forms are past-tense in form but present or past in meaning: ní fheadradar, “they didn’t know”, /nʹiː ‘adərədər/.
feargach: “angry”, pronounced /fʹarəgəx/.
fiach: “debt; obligation”. Usually used in the plural, fiacha. Cur ’ fhiachaibh, “to force or compel someone”. This would be cur d’fhiacha in GCg. PUL uses this phrase without an intervening de, but the phrase generally occurs in traditional Munster Irish as cur d’fhiachaibh ar dhuine rud a dhéanamh. Fiacha literally means “debts”, and the use of fiacha reflects some kind of confusion with the related phrase cur d’fhéachaint. PUL claimed in his Notes on Irish Words and Usages (p135) that there was a “manifest difference” between d’fhiachaibh and fhéachaint, withe the former meaning “bound” to do something, and the latter “made” to do something.
foghail: “pillaging, depredation, outrage”, pronounced /foulʹ/. With foghla in the genitive.
fuascailt: “ransoming, ransom”.
gamhain: “calf”, with gamhna in the plural. Pronounced /gaunʹ, gaunə/.
gorta: “hunger, famine”.
gráinne: “grain; a grain”.
i gcómhair: “for, in store for”. This phrase was generally spelt i gcóir in PUL’s works, in line with PUL’s view (cf. Notes on Irish Words and Usages) that this phrase derives from cóir, “proper arrangement (among other meanings)” and not cómhair, “presence”. He indicated he did not have a nasal vowel in this phrase, but the issue is complex, as his etymology seems faulty (The Dictionary of the Irish Language has i gcomhair) and it is possible that i gcómhair has become conflated with a separate phrase i gcóir, “ready” in WM Irish. In any case, nasalisation is not a noted feature of modern-day WM Irish, and so the GCh form produces the correct pronunciation.
iarraim, iarraidh: “to seek, request”, but also more generally “to get”.
iasacht: “loan”. Rud a dh’fháil ar iasacht, “to borrow something”.
inné: “yesterday”, /i’neː/.
inniu: “today”, /i’nʹuv/. The final consonant heard in the pronunciation is left untranscribed, as it was not indicated in the historical orthography and is not indicated in the spelling adopted in GCh. The spelling aniogh was found in the works of Seathrún Céitinn.
íon: “weapon, spear, pike”. In íonaibh catha, “in readiness for battle; in battle order”.
leamhnacht: “fresh milk”, pronounced /lʹaunəxt/.
leasaím, leasú: “to manure”.
leighisim, leigheas: “to cure, remedy”, or leigheasaim, leigheas in GCh.
líon: “full amount”. Líon a sló, “with the full strength of their army”.
liúireach: “shouting; a cry”.
lógóireacht: “wailing, lamenting”.
luach: “value; reward”.
machaire: “plain”.
mágh: “plain”, pronounced /mɑː/. An mágh is found in chapter 10 here, but it seems to be an error, as Foclóir d’Eisirt confirms this word is feminine.
méid: “amount”. Labhairt sa méid sin den scéal, “to speak about that”. Méid resists lenition in PUL’s works (other than after the proleptic particle a/dá).
meilim, meilt: “to grind”.
mí-ádh: “bad luck”. The genitive mí-áidh is not given here. FGB gives ádha as a variant genitive of ádh, and so the original spelling an mhí-ádh is adjusted to an mhí-ádha in the editing here, which gives the right pronunciation.
milleán: “blame, reproach”.
min: “meal, flour”.
muileann: “mill”, with muílte in the plural.
mura: “unless”, or muna in GCh. Mara is also found in WM Irish.
ochón!: “oh dear!”
olagón: “wailing, lament”.
olc: “evil”, with uilc in the genitive.
ollmhaím, ollmhú:ullmhaím, ullmhú in GCh, “to prepare”. Pronounced /o’li:mʹ, o’lu:/ in WM Irish. The original spelling here is ollamhú, which may indicate that /olə’vuː/ also existed (or that Eleanor Knott, who edited Eisirt, thought so), and this is is transcription given in the LS version of Eisirt.
plaosc: “skull”, or blaosc in GCh. This word is masculine in PUL’s works, as is apparent here (le plaosc) and in one passage of PUL’s Aesop a Tháinig go hÉírinn.
puile-má-liú: “hullabaloo”, the sound of voices in lamentation. Fuilibiliú in GCh and puillilliú in PSD. Compared puiliú and puililiú in CFBB. This word is spelt puilemoliú in the original (and phuilemoliú is transcribed fuilemoliú in the LS version of Eisirt), but this seems one of a number of words where “around” is the medial element in adverbial expressions implying confusion. An example is céimaighrádh (cé-má-rá) in PUL’s Séadna, “bewilderment, puzzlement”. Examples in PSD (p 690, under ) include cóir-má-ndíreach (cóir-má-’ireach), “for a certainty”; ciol-má-múta,“trickery, foul play”; húrla-má-boc (húrla-má-gciúrlamá), “clatter, row, confusion”; cíorla-má-guairle (cíle-má-guairle, círle-má-guairle), “racket, diversion, noise”; fuirse-má-rabhdalam, “confusion, mêlée”; túrla-má-giúng, “rumpus, confusion”; and PSD also has entries for ciara-má-boc, “uproarious merriment”, and ciorrbhadh-má-gcuach, “all round mangling”.
riaraim, riaradh: “to arrange”, along with many other meanings. Riartha, “marshalled or arranged”, or troops.
rídhamhna: “prince; heir to the throne”, literally “material for a king”.
sailím, sailiú: “to sully, foul”, or salaím, salú in GCh.
scannradh: “terror”, scanradh in GCh, pronounced /skaurə/ in WM.
sílim, síleadh: “to think”, a word rarely used in the present tense in WM Irish.
tairgim, tairiscint: “to offer”.
thoir thiar thall: “all over the place; here, there and everywhere”.
tobar: “well”, with toibreacha in the plural. Pronounced /tobər, tebʹirʹəxə/.
treabhaim, treabhadh: “to plough”. Pronounced /trʹaumʹ, trʹau/.
um: “about, round”. PUL uses the traditional do bhuail sé uime in preference to do bhuaileas leis to mean “I met him, bumped into him”. The combined forms are umam, umat, uime, uímpi, umainn, umaibh and úmpu. Note um á (umá in the original) where um is coupled with the possessive particle.
úmhlaím, úmhlú: “to humble (e.g. yourself); to bow (to someone)”. Pronounced /u:’li:mʹ, u:’lu:/.

Eisirt, caib. a 9

Caibideal a IX

Dhá Árdrí

Nuair a bhí deireadh leis an bhféasta agus leis an gcaitheamh aimsire do thóg Feargus Iúbhdán ar a bhais chuige, agus do thóg an ríogan óg úd Bébó ar a bais. Bhí an t-aragal, an seómra deiridh, curtha i dtreó dhóibh um an dtaca san, fé mar a dh’órdaigh Feargus. Do rug Feargus agus an ríogan óg an bheirt leó go dtí an seómra san. Do lean an priúnsa Laighneach agus tuilleadh den chuideachtain iad.

“Seo, a Árdrí”, arsa Feargus. “Bhíodh an t-aragal so agatsa an fhaid a bheidh tú anso i gCúig’ Uladh”.

“Is maith an t-aragal é seo, a Fhearguis, a bhráthair”, arsa Iúbhdán, “ach tá aragal agamsa sa bhaile i Mágh Faithlinn atá níos feárr go mór ná é. D’ór dhearg atá an leath uachtarach dem aragalsa déanta, agus tá an leath íochtarach de déanta d’airgead ghléigeal. Tá fárdoras fionndruinne os cionn a dhorais agus is d’úmha atá an táirseach déanta, agus is é díon atá air ná cleití na n-éan is áille dath. Tá coínnleóir álainn órdhaite i lár an aragail sin agus coinneal ar lasadh sa choínnleóir sin agus tugann an choinneal san solas dúinn, solas aoibhinn ná tagann lagú ná dorchú choíche air. Tá mórthímpall ar sholas na coínnle sin coróinn de chlochaibh luachmara a bhíonn coitianta ag taithneamh agus ag spréacharnaigh sa tsolas. —Níl gruaig dhubh ar éinne dár ndaoine. Folta buí barachasa atá orthu go léir. Níl dubh ach mise agus an tÁrdríogan anso. Agus féach, a Fhearguis, a bhráthair; ní thagann breóiteacht ná easpa sláinte ná aos na fuiritheacht ná bás ar éinne sa tír as a dtánamairne. Bíonn gach éinne i mbláth na hóige ann choíche. Agus éinne ’ thagann ag triall orainn agus gur maith leis fanúint, bíonn míle fáilte againn roimis. Tá ár ndóirse ar oscailt i gcónaí do gach éinne a thagann”.

Do fágadh Iúbhdán agus Bébó san aragal san, agus thagadh Feargus gach aon lá agus bheireadh sé leis ar a bhais Iúbhdán, ag tispeáint na tíre dhò agus ag tispeáint na ndaoine dhò, agus bhíodh sé ag faire ar gach aon fhocal a thagadh ó Iúbhdán mar thuigeadh sé go mbíodh ana-bhrí agus ana-dhoimhneas ’na chainnt. Agus ní hé Feargus amháin a bhíodh ag faire ar a chainnt ach an uile Ultach, uasal agus íseal, a gheibheadh aon chaoi ar bheith ag éisteacht leis.

Bhí fear ar theaghlach Fhearguis agus b’é a ghnó tínteacha an teaghlaigh d’adú agus aire ’ thabhairt dóibh i dtreó ná raighidís in éag. Fer dedh a tugtí ar an bhfear so go raibh an cúram san air. Is ionann fear dedh agus giolla tine, agus giolla tine a tugtí ’na dhiaigh san ar an seirbhíseach san. Bhí an fear dedh lá ag adú na tine agus bhí Iúbhdán ag féachaint air. Chuir an fear dedh féithleann fó chrann ar an dtine díreach mar a chuirfeadh sé aon adhmad eile. Do labhair Iúbhdán.

“A fhir seo a dheineann datach mór ag adú na dtínte agus a loisceann mórán adhmaid, ná loisc rí na gcrann. Dein an tine do rí na bhfleadh, d’Fheargus uasal na sló, ach ná cuir sa tine sin rí na coille. Ná loisc rí na bhfeadha do rí na bhfleadh. Is fann é an féithleann. Níl slóite móra aige mar atá ag Árdrí Uladh. Ach tá a neart féin aige. Níl an crann san ag fás a’ talamh na hÉireann ná fuil féna smacht. Cuireann sé a ghéaga caola fada tímpall ar an gcrann is mó agus is treise, agus is seirbhíseach an crann san dò feasta. Ná loisc é, a fhir an dataigh. Is dual dò an urraim is dual do rí. Tabhair dò an urraim is dual dò, nú beidh a chathú ort. Goinfidh faor thu nú báfaidh uisce thu.

“Ná loisc an crann úll aláinn, crann na ngéag bhfaon fé ualach mhilis, crann an chínn bháin gur mhinic air lámh an duine.

“Ná loisc an draíghean dubh. Ní loiscfid saoir é. Tugann sé díon don éan sa gheímhreadh.

“Ná loisc crann sailí, crann na bhfilí. Tá mísleacht dán ann. Tá mil do bheachaibh ann. Is aoibhinn bheith ag éisteacht le crónán na mbeach agus iad ag deól na meala as a bhláthaibh. Ní ceart é ’ chur sa tine.

“Loisc an cárthann, crann na ndraoithe, crann caomh na gcaor ndearg, crann na piseóg agus na deismireachta. Ach seachain an coll, coll na ngéag bhfann agus na gcnó a thaithneann leis an bhfiacail. Ná loisc an coll, a fhir an dataigh.

“An fhuínseóg: dorcha a dath. Cuireann sí luas i rothannaibh; slata i lámhaibh marcach; ruag ar namhaid i gcath. Is mairg a loiscfeadh í.

“Loisc an dris, an rud ríghin deilgneach a ghearrann cos an duine agus do stracann a chuid éadaigh. Loisc an dris idir chríon agus glas.

“Adhmad te dair úr. Ní gnáth éinne séimh uaidh. Cuireann a ghal teinneas cínn ar dhaoine agus cuireann a ghríos teinneas ’na súilibh. Ná cuir sa tine an t-adhmad a chuirfeadh meidhreán agus sileadh súl ar dhaoine.

“Ná staon ón gcrann feárna do loscadh, badhb teasaí na coille. Is fada ó fhuacht duit tine feárna agus sceiche gile.

“Cuileann, loisc a úr. Cuileann, loisc a chríon. Chun tine níl crann le fáil is feárr ná cuileann.

“An trúm, an drochadhmad, crann
eachra na sló sí, loisc go mbeidh ’na ghual.

“Loisc an beithe nuair a gheóbhair sínte ar an dtalamh é. Agus loisc go mall agus go moch, pé tráth is maith leat é, an crann úd go mbíonn a bhárr ar crith.

“Ach an t-iúr, an t-adhmad is uaisle dhíobh go léir, crann na bhfleadh, mar is eól duit, dabhcha donna is ceart a dhéanamh de.

“Glac mo chómhairle, a fhir an dataigh. Cuirfidh an chómhairle sin an rath ort i dtaobh anama agus chuirp”.

Thug an giolla aire mhaith do gach focal dár labhair Iúbhdán an uair sin agus do ghlac sé an chómhairle agus do dhein sé beart dá réir as san amach.

Bhí Iúbhdán ar an gcuma san i gCúig’ Uladh agus saorchimeád air agus níor bheag d’aiteas le fearaibh Uladh agus le Feargus bheith in’ fhochair ag féachaint air agus ag éisteacht lena chainnt. An bhreis a bhí acu san air sin i méid cuirp bhí sé aige sin orthu san i ngéarchúis agus in éirim agus in íntleacht aigne.

Dhein Feargus cathaoir bheag dheas, i bhfuirm carbaid, agus do dhaingnigh sé an chathaoir ar a chuislinn chlé, agus do chuireadh sé Iúbhdán ’na shuí sa chathaoir sin. Ansan do ghabhadh sé amach ar fuid na háite agus cuid d’uaislibh Uladh in éineacht leis, agus iad go léir, idir rí agus uaisle, ag fair ar gach aon chor a chuireadh Iúbhdán de, agus ar gach aon fhocal adeireadh sé.

Thánadar mar sin, Feargus agus Iúbhdán, isteach san áit ’na raibh cuid de bhanntracht Uladh. Bhí cuid de sna ríoganaibh óga iad ag cíoradh a gcínn agus ag cur órnáidí ar a ngruaig, agus mórán de dhua na hoibre sin acu dá fháil. Do stad Iúbhdán ag féachaint orthu ar feadh tamaill. Do stad na huaisle ag féachaint ar Iúbhdán agus ag feitheamh leis an bhfocal adéarfadh sé. Fé dheireadh do dhein Iúbhdán gáire.

“Cad fé ndeara dhuit an gháire sin a dhéanamh, a rí?” arsa Feargus.

“Tá cúis gháire agam, a rí”, arsa Iúbhdán. “Nár dhó’ le héinne gur ar mhaithe leis an gceann a deintear an cíoradh go léir agus an sleamhnú go léir, agus an fí agus an casadh go léir?”

“Agus ar ndó’ is ea leis”, arsa Feargus.

“Ní hea in aon chor, a rí,”, arsa Iúbhdán. “Is díobháil a dheineann an obair sin don cheann”.

“Agus cad chuige go ndeintear an obair, más ea?” arsa Feargus.

“Deintear an obair go léir ar mhaith led shúilibhse agus lem shúilibhse, a rí”, arsa Iúbhdán.

“Agus cad é an tairbhe ’ dheineann an obair sin dár súilibhne, a rí?” arsa Feargus.

“Is cuma leis na ríoganaibh óga san ach go bhfeicfar áilleacht a bhfolt agus go ndéanfar iúnadh den áilleacht”, arsa Iúbhdán.

“Agus cad é an tairbhe don áilleacht iúnadh ’ dhéanamh de?” arsa Feargus.

“Nách in é ’ bhaineann an gháire asam, a rí!” arsa Iúbhdán.

Chuadar lá go tigh duin’ uasail a bhí ’na cheann airm ag Feargus. Bhí bróga nua fálta ag an nduin’ uasal agus bhí sé dhá gcur uime. Thug sé fé ndeara go raibh na buínn ana-thanaí fúthu. Dhírigh sé ar spídiúchán ar an ngréasaí agus ar ghearán ná seasódh na bróga aon fhaid, mar gheall ar na buínn a bheith chómh tanaí fúthu, agus dá éaghmais sin ná cosnóidís buínn a chos ar chlochaibh an bhóthair nuair a bheadh air dul ar slógadh le Feargus.

Nuair a thánadar uaidh do chuir Iúbhdán gáire as.

“Cad fé ndeara an gháire sin, a rí?” arsa Feargus.

“An fear úd a bhí ag cáineadh na mbróg”, arsa Iúbhdán. “Is beag an gá atá aige le hiad do cháineadh. Táid na buínn tanaí. Má táid féin mairfid buínn na mbróg níos sia ná ’ mhairfidh buínn na gcos”.

Ní rabhadar i bhfad imithe ó thig an duin’ uasail sin nuair a tháinig scéala chúthu go raibh an duin’ uasal marbh. Go dtáinig ceann airm eile chun an tí chéanna. Gur éirigh idir an mbeirt. Gur throideadar, agus gur thit an bheirt.

“’Sea!” arsa Iúbhdán. “Bhí an buínn úd láidir a ndóthain!”

Ar theaghlach Fhearguis a bhí an bheirt a mhairbh a chéile. Do deineadh iad do thórramh. Bhí Feargus agus Iúbhdán ar an dtórramh. Chonaic Iúbhdán an dá chorp agus iad ’na luí in aice ’ chéile ar an gclár. Bhí sé ag féachaint orthu ar feadh tamaill mhaith.

“Cad is dó’ leat dóibh anois, a rí?” arsa Feargus.

“Féachaid siad ana-mhuínteartha le chéile anois, a rí”, arsa Iúbhdán. “Tá síocháin eatarthu anois”, ar seisean, “síocháin a bheidh buan”.

“Tar éis an tórraimh tháinig lá a n-adhlactha. Do deineadh an dá uaigh in aice ’ chéile, agus do cuireadh órnáid mhór ar na huaghannaibh toisc gur bhain na fir le teaghlach an rí. Bhí cuid de sna daoine ag cogarnaigh.

“Is deise an uaigh seo”, adeireadh duine.

“Ní deise”, adeireadh duine eile. “Is deise í seo”.

“Beir in aice na huaghanna me, a rí”, arsa Iúbhdán, “go bhféachad síos iontu”.

Do rug. Thug sé tamall ag féachaint síos in uaigh acu.

“Beir chun na huagha eile me, a rí”, ar seisean.

Do rug. Thug sé tamall ag féachaint síos inti sin.

“Déanfaidh san an gnó, a rí”, ar seisean.

Dhrid Feargus siar ó sna huaghannaibh. Bhí sé féin agus a raibh láithreach ag faire agus cluas ar gach éinne féachaint cad ’déarfadh Iúbhdán. Níor labhair Iúbhdán. Fé dheireadh do labhair Feargus.

“Ceoca uaigh is dó’ leat is deise, a rí?” arsa Feargus.

“Is deocair rogha ’ bhaint a’ dhá dhíg, a Fhearguis, a chara”, arsa Iúbhdán.

Thug san abhar machnaimh dá raibh láithreach.

Foclóirín

abhar:ábhar in GCh. WM Irish distinguishes between abhar (originally spelt adhbhar, now pronounced /aur/), “material”, and ábhar (sometimes written ádhbhar, pronounced /ɑ:vər/), “amount”. Abhar machnaimh, “something to think about, food for thought”.
adaím, adú: “to kindle, set a fire”. Both fadaím and adaím are found, but the form without f is prefereable in the dialect. GCh prefers the forms with f.
adhlacaim, adhlacadh: “to bury”, with adhlactha the genitive of the verbal noun. Pronounced /əiləkimʹ, əiləkə/.
airgead: “silver”, pronounced /arʹigʹəd/.
aiteas: “delight”. This word is given in FGB as “pleasantness, fun”, but PUL states in his Notes on Irish Words and Usages that this word means “intense delight”, a stronger word than áthas.
aragal: “apartment, private dwelling; hospital ward”, or aireagal in GCh. PSD shows that argal means “contention, disorder”, and so tigh argail means “a deserted house”, and from that meaning the submeanings “apartment, private dwelling” and (more commonly today) “hospital ward” have developed.
árdrí: “high king”.
árdríogan: “high queen”. This word seems to have been made up by PUL, assuming the wife of a high king to be a high queen; there is not attestation that such a title existed in history.
badhb: “curse, scold; vulture”, or badhbh in GCh. PSD comments that this word is pronounced badhb, /bəib/. Badhb teasaí na coille, “hot-tempered witch of the woods”, which fails to lenite teasaí here, which may indicate that badhb was masculine in PUL’s Irish, or an obscure word even to him.
banntracht: “womankind, womenfolk”, or bantracht in GCh. Pronounced /bauntrəxt/.
barrachas: “ringleted, curly-tipped”, or barrchas in GCh, where the epenthetic vowel is not written out. The editing approach here is to write out such vowels in prefixes (barra-, seana-), although not otherwise.
beach: “bee”.
beart: “move, deed, act”.Beart a dhéanamh dá réir, “to act accordingly”.
beithe: “birch tree”, or beith in GCh.
bláth: “flower”, with blátha and bláthanna in the plural.
bonn: “sole” of the foot/shoe, with buínn in the plural. Pronounced /buːn, biːŋʹ/.
bráthair: “brother”, explained in Foclóir d’Eisirt as a courtesy title between people of equal rank. The general word for “brother” is driotháir, with bráthair used for monks/brothers in the religious sense.
breóiteacht: “sickness”.
caomh: “gentle, fair”.
carbad: “chariot”, pronounced /kɑrəbəd/. The original spelling, in the genitive, was cárbait, which may reflect what PUL thought was the classical spelling, but the LS version of Eisirt gives a more acceptable pronunciation.
cárthann: “rowan tree”, a tree sacred to the druids; caorthann in GCh.
casaim, casadh: “to twist, turn”, or “to curl” (of hair).
cíoraim, cíoradh: “to comb”.
cluas: “ear”. Cluas ar gach éinne, “everyone had pricked up his ears, listening”.
cnó: “nut”.
cogarnach: “whispering”, a feminine verbal noun that becomes ag cogarnaigh in the dative; this distinction is not observed in GCh.
coinneal: “candle”, pronounced /kiŋʹəl/. The plural, coínnle, is pronounced /kiːnlʹi/, according to CFBB p276, but I am unsure what to make of the claim in Gaeilge Chorca Dhuibhne (p102) that the genitive, also coínnle, is pronounced differently from the plural. The transcription in LS shows /kiːnlʹi/ for the genitive too.
coínnleóir: “candlestick”, pronounced /kiːn’lʹoːrʹ/.
coll: “hazel tree”, pronounced /koul/.
coróinn: “crown, circle”, pronounced /kroːŋʹ/.
críon: “withered; dry (of branches)”. Loisc a chríon, “burn dry branches of it”.
crónán: “humming, purring”.
cuileann: “holly tree”.
daingním, daingniú: “to make fast, to fasten”. Pronounced /daiŋʹi’nʹi:mʹ, daiŋʹi’nʹu:/.
dair: “oak tree”.
datach: “smoke”, or deatach in GCh, pronounced /də’tɑx/. This word is written with a slender d in the original, and is so transcribed in the LS version of Eisirt, but CFBB shows the d is broad (p 272).
deilgneach: “thorny; made of thorns”. Pronounced /dʹelʹigʹinʹəx/.
deismireacht: “incantation, spell”.
deocair: “difficult”, deacair in GCh. Spelt deacair in the original, but pronounced /dʹokirʹ/ in WM Irish.
deólaim, deól: “to suck”, or diúlaim, diúl in GCh. Foclóir d’Eisirt explains this word is normally used of young animals (e.g. suckling at their mothers’ teats), with used in other contexts. However, it is used, as here, of bees sucking honey from flowers.
díog: “ditch, trench”, with díg in the dual/dative. Rogha bhaint a’ dhá dhíg means “to choose between two evils”, and so there a pun here, as Iúbhdán refers to choosing between two graves, which would be ditches/trenches. (Díogha, “the worst”, is found as díg in PUL’s Irish; see tabhair rogha don bhodach agus tógfaidh sé díg, “give a better a choice and he will ride to the devil”, in PUL’s Sgéalaídheacht as an mBíobla Naomhtha. FGB has rogha an dá dhíogha.)
dó’: “hope, expectation; source of expectation”, or dóigh in GCh. This occurred as dóich in the original, but is uniformly edited as dó’ here, in line with the pronunciation. Ba dhó’ le duine (go), “you would think (that)”. Dar ndó’, “of course”, also found as ar ndó’. Cad is dó’ leat dóibh?, “what do you think of them?”
doimhneas: “depth”, pronounced /deŋʹəs/.
dorcha: “dark”, pronounced /dorəxə/.
dorchaím, dorchú: “to darken”. Pronounced /dorə’xiːmʹ, dorə’xuː/. This form is interesting, because PUL often has dorchú for the verbal noun, but conjugated forms of the verb are usually derived from doirchím.
draíghean: “blackthorn”. Also draíghean dubh. Pronounced /driːn/ according to the LS version of Eisirt.
draoi: “druid, wizard”.
dris: “bramble, brier”.
dual: “natural; fitting”.
eachra: “horses, steeds”, pronounced /ɑxərə/. This is a collective word, used in the singular with a plural meaning.
éag: “death”. Dul in éag, “to die out”, e.g. of embers.
éineacht: found in the phrase in éineacht le, “together with”. The original spelling here was aonfheacht, although éineacht, which is used in GCh, is also found in PUL’s works. Aonacht is used in Scéalaíocht Amhlaoibh Í Luínse.
éirím, éirí: “to rise”. This word is pronounced /əi’rʹi:mʹ, əi’rʹi:/ in WM Irish. Éirí as, “to give something up; to leave off, leave it alone, stop it”. Impersonally, d’éirigh eatarthu means “they fell out, they quarrelled with each other”.
fann: “weak, feeble”.
faon: “weak, delicate, helpless”.
fárdoras: “lintel of a door”. The long a is shown in the original text, although the LS version of Eisirt has fardoras.
feárna: “alder tree”. The nominative of this word is shown, possibly incorrectly, as fearna in Foclóir d’Eisirt. GCh has fearn in the nominative and fearna in the genitive. No long vowel is indicated in the original text, or in the LS version of Eisirt, but PSD shows the genitive was traditionally written feárna, so I presume a long vowel.
féithleann: “woodbine, honeysuckle”. Féithleann fó chrann, “woodbine wound around a tree”. Pronounced /fʹeːlʹhən/.
fer dedh: “man of fumes” or “man of smoke”. In the Ulster cycle of myths, a son of Feargus mac Róigh and brother of Cúchulainn is called Ferdia, a name that exists in numerous versions, including fer dedh. Fer is the modern word fear; dedh appears to be the genitive of , “smoke, spark” (the genitive of which is given in PSD as déithe and diadh). The pronunciation shown in LS for this phrase in older Irish is /fʹer dʹe/.
fiodh: “wood, forest”. Rí na bhfeadha here gives the genitive plural, which is pronounced /fʹa/, with a short vowel; I am unsure of the pronunciation of the singular (/fʹu/?). The genitive singular is given as feadha in PSD (corresponding to feá in GCh), and I decided to edit rígh na bhfeadh in the original text of Eisirt here as rí na bhfeadha, with an additional a at the end, to avoid suggesting any connection of this word with feadh (“fathom”, found in ar feadh).
fíom, fí: “to weave”, or, of hair, “to plait”.
folt: “head of hair”, with folta in the plural here, where PUL’s novel Niamh has foilt. Pronounced /fohl, folhə/.
fuínseóg: “ash-tree”.
fuiritheacht: “perfection; old age; decrepitude”, or foirfeacht in GCh. Pronounced /firʹihəxt/.
gal: “fume, vapour”.
geímhreadh: “winter”, pronounced /gʹiːrʹi/.
giolla: “servant” of various types, including a groom (to take care of a horse), and giolla tine here, a servant to poke the fire, pronounced /gʹulə/.
gléigeal: “very bright; brilliant white”.
gnáth: “usual”. Ní gnáth éinne séimh uaidh, “no one is rendered placid by it”.
goinim, goint: “to wound”. Goinfidh faor thu, “you will be cut down by a sword”, where goinfidh is /ginʹhigʹ/.
gríos: “red-hot embers”.
gual: “coal; hot cinder”.
iúr: “yew-tree”.
mairg: “woe”. Is mairg a loiscfeadh í, “woe to him who would burn it”. Pronounced /marʹigʹ/.
maraím, marú: “to kill”. The preterite mhairbh given here has a slender r, /vɑrʹivʹ/, where GCh has mharaigh.
marbh: “dead”, pronounced /mɑrəv/.
meidhreán: “dizziness”, or meadhrán in GCh.
mísleacht: “sweetness”, or milseacht in GCh.
órdhaite: “gold-coloured; gilt”. This is given with an unlenited d in both the original text and Foclóir d’Eisirt, although the LS version of Eisirt lenites the d.
piseóg: “witchcraft, sorcery; charm, spell”.
ríghin: “slow”, but also “viscous” of liquids and “tough” of plants and thorns. Pronounced /riːnʹ/.
ruag: “rout”, or ruaig in GCh, where the historical dative has replaced the nominative.
saileach: “willow”, with sailí in the genitive.
saor: “craftsman”, especially an artisan using wood or stone, referring here to a carpenter.
saorchimeád: “parole; soft custody”, i.e. a form of guarding of someone where he is free to go about, but not to leave.
sceach: “whitethorn”; also sceach gheal.
seasaím, seasamh: “to stand”, but also “to last, endure”, as of shoes here. This verb is in the first conjugation in GCh (seasaim).
sí: “fairy”. Fear sí, “a fairy man, one of the ‘wee folk’”. An tslua sí, “the fairy host”.
silim, sileadh: “to drop, hang”. Sileadh súl, “watery eyes”.
slógadh: “a military expedition”. This word was given by PSD as slóghadh, and the LS version of Eisirt has sló. However, the LS version of PUL’s Catilína indicates the g is pronounced, which dovetails better with PUL’s spelling in the original text here, and also with the form used in GCh.
spídiúchán: “reviling, cursing”.
stracaim, stracadh: “to tear”, or sracaim, sracadh in GCh.
táirseach: “threshold”.
tanaí: “of no thickness, thin, flimsy”.
teasaí: “hot-tempered”.
tine: “fire”, with tínteacha and tínte in the plural here. GCh has tinte in the plural, and PUL stated in his Notes on Irish Words and Usages that both tínte and tínteacha are acceptable plurals of this word.
tórramh: “wake, funeral”. This is also a verbal noun, “to hold a wake for someone”.
trúm: “elder tree”, spelt trom in the original, but pronounced /truːm/, according to the LS edition of Eisirt, in contradistinction to the pronunciation of the similarly spelt adjective.
uaigh: “grave”, with uagha in the genitive and uaghanna in the plural. Pronounced /uəgʹ, uə, uənə/. GCh has uaigheanna in the plural.
úmha: “copper”, pronounced /uː/ according to the LS version of Eisirt.
úr: “fresh”, or “green” (of wood). Loisc a úr, “burn green/fresh branches of it”.

Scéalaíocht Amhlaoibh 1

SCÉALAÍOCHT AMHLAOIBH Í LUÍNSE

SEÁN Ó CRÓINÍN a thóg síos

DONNCHA Ó CRÓINÍN a chuir in eagar

1. AN GARSÚN GUR DHEIN GAISCÍOCH DE

Do bhí fear ann: é pósta, agus níor ráinig éinne clainne a bheith acu ar feadh i bhfad. T’réis tamaill do bhí mac óg acu. Shíleadar go rabhadar tógtha go brách leis seo, ach ní raibh a’ scéal mar a shíleadar. In inead é ’ bheith a’ fás nú aon bhreis a bheith a’ teacht air ó lá go lá, nú ó bhliain go bliain, is amhlaidh a bhí sé a’ laíodú, geall leis. Níor fhág so aon fhonn orthu, agus mar sin féin do tháinig a chainnt dò mar a tháinig an t-aos, agus bhí sé chómh ciallmhar is dá mbeadh taibhse an chnuic un.

Lá éigint dá raibh an t-athair a’ dul sa choíll a d’iarraidh adhmaid d’iarr an garsúinín air é ’ bhreith leis. “Ní bhéarfad”, aduairt an t-athair, “mar tá an tseanachairt athá agam rósh’lach, agus b’fhéidir gurb amhl’ a raghfá amú istigh inti!”

“Á, más ea, raghad in áit eile”, aduairt an garsúinín. Is dócha ná raibh puínn tuise un. ’Sé an áit gur shocraigh sé é féin ná amu’ in áirde ar chluais an chapaill! Chuaigh a’ t-athair sa choíll agus do bhí an t-adhmad aige á ghearradh leis, agus d’fhan an garsúinín in áirde ar chluais an chapaill.

Ba ghairid gur bhuail chuige fear ná feaca sé riamh roimis sin—fear breá, mór, deallraitheach, agus do thug sé fé ndeara an rud beag in áirde ar a’ gcapall, nú ar a’ gcluais. Thóg sé anuas ar a bhais é agus bhí sé a’ féachaint air.

“Is diail an éagóir athá déanta agat air sin”, aduairt sé, “más tu a athair”,—leis an bhfear a bhí a’ gearradh an adhmaid.

“Is me”, aduairt é, “gan dearmad, agus cad í an éagóir athá déanta agam air?”

“Ná tugann bia ceart dò”, aduairt an fear. “Sin togha gaiscígh”, aduairt sé, “dá bhfaigheadh sé bia gaiscígh”.

“Is baolach ná beidh puínn gaisce un”, arsan t-athair.

“Béarfadsa liom é uait”, aduairt sé, “ar feadh tamaill, agus tabharfaidh mé bia gaiscígh dò, agus leog liom é aon bhliain amháin is chífir an bhreis a bheidh tagaithe air”.

Níor mhaith leis é ’ leogaint uaidh agus filleadh abhaile a’ triall ar a’ máthair gan é ’ bheith aige, ach do chuaigh a’ fear chómh cruaidh air is gurbh éigint dò é ’ leogaint leis.

Foclóirín

á: “ah!, oh!”
ag: “at”. This preposition is frequently given here as a’ here, as the g is often elided.
amhl’: “thus”. Amhl’ is a reduced form of amhlaidh, and is found in DÓC’s transcription as amhal.
amu’: “outside”, or amuigh in GCh. The pronunciation is /ə’mu/.
an: “the”, the definite article, often given here as a’, reflecting elision of the n.
ann: “there; in it, in him”. This word is pronounced /aun/ when stressed, but /un/ when unstressed (see IWM, paragraph 402). DÓC transcribes the latter as ion, but the i seems quite awkwardly intruded. I have edited the unstressed variant as un.
aos: “age”. Tháinig an t-aos, “he grew up”.
beag: “small”, pronounced /bʹog/.
brách: “judgement, doomsday”. Go brách, “forever”.
cad: “what?” Caidí in DÓC’s transcription for cad í shows the d is slenderised before a third-person pronoun.
cainnt: “speech”, or caint in GCh. The traditional double n is preserved here to show the diphthong, /kaintʹ/. Tháinig a chainnt dò, “he began to speak as a child”.
clann: “children”, with clainne in the genitive, spelt cluinne in the original here.
cnuc: “hill”, or cnoc in GCh, pronounced /knuk/.
cruaidh: “hard”, or crua in GCh, pronounced /kruəgʹ/. Chuaigh sé cruaidh air, “he pleaded with him; he insisted”; see téim ort chóm dian san, “I plead so strongly with you”, in PSD p1197.
deallraitheach: “resplendent, handsome”, with the traditional ll preserved here, showing the diphthong. Pronounced /dʹaurəhəx/.
dearmad: “mistake”, pronounced /dʹarəməd/. This word is thus pronounced only in the phrase gan dearmad, “for sure, without fail, certainly”. Other uses would require dearúd.
diail: “excellent; terrible”, pronounced /dʹiəlʹ/.
éigint: a variant of éigin/éigean found in two senses: 1) “some”, lá éigint, “one day, a certain day”; 2) “necessity”, b’éigint dò, “he had to”.
éis: “track”. This word seems to be rarely used in its original meaning. T’réis, a reduced form of tar éis, meaning “after”, pronounced /trʹeːʃ/.
feadh: “fathom, extent”, pronounced /erʹ fʹag/. Ar feadh, “throughout, during”.
fonn: “longing, desire”. Pronounced /fu:n/. Níor fhág so aon fhonn orthu, possibly meaning “they didn’t like this much”, but I am not sure precisely what it means.
gairid: “short, near”. Ba ghairid go…, “shortly afterwards …”. This is pronounced /gɑrʹidʹ/ or /gʹarʹidʹ/ according to CFBB; DÓC’s transcription points to a broad g.
gaisce: “heroism, exploits”.
gaiscíoch: “hero, champion”.
inead: “unit, place”, or ionad in GCh. In inead, “instead of”. Pronounced /inʹəd/.
laíodaím, laíodú: “to diminish, lesson, get smaller”, or laghdaím, laghdú in GCh.
leogaim, leogaint: “to let, allow”, orligim, ligean in GCh. É leogaint leis, “to let him go with him”. Leogaint uait, “to relinquish, let go”.
me: disjunctive form of the first-person pronoun, pronounced /mʹe/ (or /mʹi/ through raising of the vowel in the vicinity of a nasal cononant). Always in GCh.
mór: “large”, pronounced /muər/.
nú: “or”, , pronounced /nu:/.
sílim, síleadh: “to think, expect”.
salach: “dirty”, spelt s’lach here and pronounced /slɑx/.
socraím, socrú: “to settle, place”. Pronounced /sokə’ri:mʹ, sokə’ru:/.
tagaim, teacht: “to come”, with tagaithe for the past participle, where GCh has tagtha.
taibhse: “appearance; size, bulk”. Taibhse an chnuic, “the size of a mountain”. Pronounced /təiʃi/.
táim, bheith: “to be”, with the relative form athá frequently showing lenition of the t.
togha: “pick, choice”, pronounced /tou/. Togha gaiscígh, “a great warrior, hero”.
tógtha: “‘made’, set up for life”.
tu: disjunctive form of the second person pronoun, pronounced /tu, hu/. Always in GCh.
tuise: “dimension, size”, or toise in GCh.
un: see under ann.