Críost Mac Dé 3

Caibideal a Trí.

Cailín an Tiarna.”

Ní chun breis nirt a chur i gcreideamh na Maighdine d’innis an tAingeal di an mhíorúilt a dhein Dia dá siúr Elisabet. D’innis sé dhi é chun áthais a chur uirthi. D’innis sé dhi é mar ní rócheart ab ea é ’ dh’ínsint di. Bhí Mac na Maighdine féin chun an domhain do shaoradh agus bhí Mac Elisabet chun an domhain d’ollmhú i gcómhair an tSlánaitheóra. Gan amhras do thug an t-aingeal mórán eólais do Mhuire Mháthair in éaghmais an eólais a bhí in sna foclaibh a labhair sé léi. Cé ’ déarfaidh ná raibh ’ fhios aici, chómh luath agus a thuig sí go raibh mac ar iompar ag Elisabet, gur uirthi féin a bhí dul láithreach ar chuaird ag triall ar Elisabet i dtreó go nglanfí ó pheaca an tsínsir an mac a bhí an uair sin i mbroínn Elisabet? Tá slí fhada idir Nasaret agus Hebron. Tá an tslí le feiscint ag éinne ’ dh’fhéachfaidh ar an mapa. Tá Nasaret tamall maith ó thuaidh ó chathair Ierúsaleim, agus tá Hebron tamall beag ó dheas ó chathair Ierúsaleim, agus tá an áit ’na raibh Sacarias agus Elisabet ’na gcónaí tamall beag ó dheas ó Hebron. De réir an mhapa tá suas le cheithre fichid míle idir Nasaret agus Iouttah, an baile beag ’na raibh Sacarias agus Elisabet ’na gcónaí. Gan amhras níorbh aon trioblóid mhór do chailín óg láidir anamúil fiche míle sa ló do chur di ag siúl. Do shiúlódh sí an cheithre fichid míle sin in aon cheithre lá amháin. Nuair a bheadh fonn agus flosc chun na slí uirthi dhéanfadh sí é laistigh de thrí lá. Gan amhras bhí an fonn san agus an flosc san ar “Cailín an Tiarna” nuair a thug sí aghaidh ar an aistear san. Bhí scéal aici le hínsint d’Elisabet. Bhí scéal aici le fáil ó Elisabet. Bhí an Mac a bhí ar iompar aici féin agus an mac a bhí ar iompar ag Elisabet le teacht i gcóngar dá chéile. Bhí ’ fhios aici, b’fhéidir, go nglanfadh an Mac a bhí ’na broínn féinig Mac Elisabet ó pheaca an tsínsir chómh luath agus a tabharfí in aice ’ chéile an bheirt mhac. Dá mba ná beadh aon chúis eile chun fonn a bheith uirthi chun gluaiste níor bheag di an méid sin. Mac ar iompar ag Elisabet, an aimrid! A bean mhuínteartha féin, a cara ródhílis, chómh dílis sin gur thuig an t-aingeal an caradas a bhí eatarthu agus gur innis sé do mhnaoi acu an tabharthas mór a bhí bronnta ag an dTiarna ar an mnaoi eile. Mac eile ar iompar aici féinig, “Críost Mac Dé.” Agus É chun an mhic a bhí i mbroínn a carad do ghlanadh ó pheaca an tsínsir! Cé ’ dh’fhéadfaidh a dh’ínsint cad é an leathadh a bhí ’na croí! Cad é an solas ón Sprid Naomh a bhí ’na haigne! Cad é an fuadar agus an fuinneamh agus an dásacht a bhí ’na siúl, agus í ag cur an bhóthair ó dheas di! Deir cuid de sna cúntaisíbh go raibh céad agus fiche de mhíltibh slí sa chuaird a bhí aici le tabhairt ó dheas ó Nasaret go dtí Hebron. Ach ní deirtear gur mhothaigh sí an tslí, ná ní deirtear gur chuir an bóthar aon tuirse uirthi.

Tháinig sí go dtí tigh Shacariais. Chuaigh sí isteach. Ní hí Elisabet do labhair ar dtúis. Deir an soíscéal gurbh í Muire do labhair ar dtúis, gur “bheannaigh sí d’Elisabet.” Ansan is ea do glanadh ó pheaca an tsínsir an leanbh a bhí i mbroínn Elisabet, do léim an leanbh a bhí i mbróinn Elisabet agus do líonadh Elisabet den Sprid Naomh. Ansan is ea do labhair Elisabet. Do labhair sí go hárd. “Is beannaithe thu idir mhnáibh,” ar sise, “agus is beannaithe toradh do bhroinne; agus cad a thug so dhómhsa, Máthair mo Thiarna do theacht ag triall orm! Mar, féach, chómh luath agus ’ chuaigh guth do bheannachta im chluasaibh do léim an leanbh le háthas im broínn. Agus is aoibhinn duitse gur chreidis, mar cómhlíonfar duit na nithe do gealladh duit ón dTiarna.”

Do thaispeáin an Sprid Naomh d’Elisabet gur dhein Muire an bheart níba chiallmhaire ná mar a dhein Sacarias, agus gurbh aoibhinn do Mhuire an ní sin. Ansan duairt Muire:—

“Mórmholadh ó m’anam don Tiarna,
Agus tá mo sprid lán de gháirdeachas i nDia, mo Shlánaitheóir,
Óir d’fhéach sé ar uirísleacht a chailín féin,
Óir féach, déarfaid na sleachta go léir feasta gurb aoibhinn dom,
Óir do dhein an tÉ atá cómhachtach nithe móra dhom,
Agus is naofa a ainm,
Agus tá a thrócaire ó shliocht go sliocht,
Ar an muíntir go bhfuil a eagla orthu,
D’oibrigh sé cómhacht lena chuislinn,
Do scaip sé lucht uabhair a bheith ’na gcroí agus ’na n-aigne acu,
Do leag sé anuas óna gcathaoireachaibh ríoga lucht na gcómhact,
Agus d’árdaigh sé suas lucht na húmhlaíochta,
Do líon sé de nithibh fónta lucht an ocrais,
Agus chuir sé chun siúil folamh lucht an tsaibhris.
Do ghlac sé chuige a sheirbhíseach Israél,
Ag cuímhneamh do ar a thrócaire féinig,
Fé mar a labhair sé lenár n-aithreachaibh,
Le hÁbraham agus lena shliocht go deó.”

Nuair ’ airigh Muire an focal aduairt Elisabet, gur léim an leanbh le háthas istigh ’na broínn chómh luath agus do labhair máthair an tSlánaitheóra, do thuig sí go raibh an gnó san déanta, ’sé sin go raibh an leanbh san glan ó pheaca an tsínsir. Ach duairt Elisabet focal eile. Duairt sí an focal céanna úd aduairt an t-aingeal le Muire féinig. “Is beannaithe thu idir mhnáibh,” ar sise, díreach mar aduairt an t-aingeal. Duairt an t-aingeal an focal toisc Muire ’ bheith saor ó pheaca an tsínsir. Ní fhéadfadh Elisabet an focal do rá mara mbeadh gur thug an Sprid Naomh an t-eólas di an neómat san. Ansan duairt Elisabet, “is beannaithe toradh do bhroinne.” Thaispeáin san gur thug an Sprid Naomh le tuiscint d’Elisabet go raibh an Slánaitheóir ansúd istigh i mbroínn Mhuire an uair sin. Dhein Elisabet an méid sin soiléir go leór nuair aduairt sí “Agus cad a thug dómhsa Máthair mo Shlánaitheóra do theacht ag triall orm!” Bhí an úmhlaíocht i gcroí Mhuire, agus bhí an úmhlaíocht i gcroí Elisabet, leis.

Ansan do las an Sprid Naomh solas iúntach i gcroí agus in aigne na Maighdine Muire agus do labhair sí an channtaic sin thuas, an channtaic ar a dtugtar an Magnificat mar ainm ón bhfocal tosaigh atá inti sa Laidin. Ní raibh sa mhaighdin sin, i súilibh an tsaeil a bhí ’ tímpall ach cailín bocht dealbh, uiríseal, cailín bocht a shíolraigh ó dhaoine bochta dealbha uirísle, gan saibhreas saolta gan aon tsuím ag an saol iontu ach mar a bhíonn ag an saol i gcónaí i ndaoine bochta. Ach do labhair an cailín bocht dealbh san an channtaic sin an uair sin, i láthair na mná boichte Elisabet, agus tá an channtaic sin riamh ó shin i mbéalaibh na gCríostaithe ar fuaid an domhain. Tá an channtaic sin dá labhairt, agus dá canadh leis na míltibh saighseanna ceóil, i dteangthachaibh an domhain ins gach páirt den domhan ’na bhfuil creideamh Chríost dá chimeád beó ag eaglais Críost. Agus dá mhéid a deintear machnamh ar fhoclaibh na canntaice sin is ea is mó a chítear agus a tuigtear an doimhneas atá i mbrí na bhfocal agus an uaisleacht atá in sna smaointibh.

An t-é do léifidh an Bíobla sean chífidh sé conas mar a bhíodh Dia na Glóire, go minic, ag lochtú na nIúdach mar gheall ar a gcroithe ’ bheith i bhfad uaidh nuair a bhídís ag déanamh na n-íbirtí chuige. Dheinidís an íbirt chun na dlí do chómhlíonadh, dar leó, ach ní thabharfaidís do Dhia an moladh ó chroí ba cheart a thabhairt do, san íbirt. Dhein Cailín an Tiarna leórghníomh san easnamh san a bhí in sna seaníbirtíbh. Dhein sí an leórghníomh sa chéad fhocal den channtaic. “Mórmholadh ó m’anamsa don Tiarna!” ar sise, agus chuaigh an moladh san suas chun Dé óna hanam ar chuma ná deigh a leithéid suas chun Dé ó anam ná ó aigne duine riamh roimis sin. Do dhiúltaigh Dia do sna híbirtíbh, ar fad, an uair sin, agus tá an mórmholadh san, i gcanntaic na Maighdine Muire, ag dul suas chun an Tiarna ón Eaglais, riamh ó shin.

“Do ghlac mo sprid gáirdeachas i nDia mo Shlánaitheóir,” arsan Mhaighdean. Thug sí a Slánaitheóir air, agus ba mhór é a gáirdeachas, mar bhí sé istigh ’na broínn aici an uair sin, mar aduairt Elisabet. Do gabhadh í gan peaca an tsínsir a bheith uirthi, ach is trí neart pháise an Aon-Mhic a bhí ar iompar aici do cimeádadh glan í ó pheaca an tsínsir nuair a gabhadh i mbroínn a máthar féinig í. Mar gheall air sin ab ea an gáirdeachas. “D’fhéach sé ar ísleacht a chailín,” ar sise. “Humilitatem” an focal atá sa Laidin, ach tá trí bhrí le Humilitas. Ciallaíonn sé úmlaíocht, nú uirísleacht, nú suaraíocht. Bhí Muire uiríseal, suarach go leór os cómhair daoine, an uair sin. Bhí sí úmhal, leis. Bhí sí lán de ghrástaibh, agus go mór mór de ghrásta na húmhlaíochta. Ach ní baol gur dhein sí aon mhaíomh as a húmhlaíocht. Níorbh fhéidir di é, mar bhí a húmhlaíocht ródhílis. Ní húmhlaíocht in aon chor an úmhlaíocht a dheineann maíomh aisti féinig. “Suaraíocht,” an focal atá sa Ghréigis. Bhí sí suarach os cómhair an tsaeil agus do thóg Dia suas í agus dhein sé bannrín di, an bhannrín is uaisle dár mhair riamh. B’í bannrín na bhflaitheas í nuair aduairt sí an channtaic sin, nuair aduairt sí an focal “dhein sé nithe móra dhom” agus an focal “déarfaid na sleachta go léir gurb aoibhinn dom.” Táid na sleachta go léir, sliocht gach sleachta fé mar a tháinig, ag rá an fhocail sin riamh ó shin, agus beidh sliocht gach sleachta ag rá an fhocail sin go dtí lá an bhreithiúntais. Do chuir solas an Sprid Naoimh os cómhair a súl iad go léir an lá san, istigh i dtigh Shacariais nuair a bhí sí ag gabháil na canntaice beannaithe sin.

“D’oibrigh sé cómhacht lena chuislinn,” ar sise. “Do leag sé ar lár lucht uabhair. . . . agus d’árdaigh sé lucht úmhlaíochta.” “Do líon sé le nithibh fónta lucht an ocrais, agus chuir sé chun siúil folamh lucht an tsaibhris.” Ionann san agus a rá nách cailín éigin uasal, iníon rí nú iníon ímpire, do thoibh sé mar mháthair do féin, ach cailín bocht gan saibhreas saolta, gan uaisleacht os cómhair daoine, bíodh go raibh uaisleacht inti ná feacaigh daoine. Ionann san, leis, agus a rá go mb’éigean do, na Iúdaígh saibhre úd, nár ghlac an saibhreas sprideálta uaidh, do chur chun siúil folamh, agus “lucht an ocrais” na Gínte bochta, na daoine a bhí ag folag gorta trí easpa na ngrást, do líonadh de nithibh fónta.

“Do ghlac sé chuige a sheirbhíseach Israél, &rl,” ar sise. ’Sé sin le rá,“an gheallúint úd a thug sé d’Ábraham, tá sí cómhlíonta aige anois, agus beidh a toradh ag sliocht Ábrahaim, ’sé sin, ag na Críostaithibh, go deó.” Is iúntach an aoirde, agus an doimhneas agus an fórleithead, agus an ghontacht chainnte, agus an solas brí, atá sa channtaic sin. Ní hiúnadh aigne na hEagailse agus aigne na naomh a bheith daingean ar an gcanntaic sin i gcaitheamh na haimsire ó cuireadh an Eaglais ar bun. Is léir ón gcainnt go raibh aigne na Maighdine, agus í ag rá na bhfocal, ag féachaint siar ar a raibh tagaithe de shaol na cine daonna ón lá a deineadh peaca an tsínsir, agus go raibh sí ag féachaint roímpi amach, leis, ar an méid a bhí le teacht de shaol Eaglaise Chríost, ón lá a bhí sé ag rá na bhfocal go dtí an lá a thabharfadh an Mac a bhí ar iompar aici, Aon-Mhac an Athar Síoraí, an bhreith dheirineach ar an gcine daonna.

A Chailín an Tiarna, a ghrá na Tríonóide, a Iníon an Athar Síoraí, a Mháthair an Aon-Mhic, a Chéile an Sprid Naoimh, cuir do ghuí chun na Tríonóide anois ar mo shonsa, dhá iarraidh ar Dhia mo pheacaí ’ mhaitheamh dom, agus bás naofa ’ thabhairt dom, agus aoibhneas na bhflaitheas a thabhairt dom, mar a mbeidh radharc ar Dhia na Glóire agam, agus ortsa féinig a Mháthair, ar feadh na síoraíochta. Amen.

D’fhan Muire Mháthair ar feadh trí mhí i dtigh Elisabet. Do thaispeánfadh san go raibh sí gan imeacht ó thig Elisabet nuair a tháinig an t-am ’nar cheart mac Elisabet do theacht ar an saol. Deir an Soíscéal gur fhan sí i bhfochair Elisabet ar feadh trí mhí agus ansan gur imigh sí abhaile chun a tí féinig. Mheasfadh duine, ó fhan Muire Mháthair i bhfochair Elisabet go dtí go raibh a haimsir tagaithe, go bhfanfadh sí go dtí go mbeadh an mac tagaithe ar an saol. Ní deir an Soíscéal gur fhan. Ní lú ná mar adeir an Soíscéal nár fhan. Is dó’ liom gurb é is dóichí gur fhan. Deir seanchaí áirithe gur thug Muire Mháthair féin do Naomh Lúcás a lán eólais ar chuid de sna nithibh atá curtha síos ’na Shoíscéal aige. Bean chiúin ab ea í. Ní labhradh sí puínn ach do chimeádadh sí ’na croí nithe agus í ag machnamh orthu; b’fhéidir nár innis sí gur fhan sí i bhfochair Elisabet go dtí go dtáinig an mac, mar ná raibh aon ghá le hé ’ dh’ínsint, go dtuigfeadh éinne gur fhan, ní nárbh iúnadh. Ach an ní ba cheart a dh’ínsint ínstear é, ’sé sin, nuair a bhí an trí mhí caite (nuair a bhí an trí ráithe caite ag Elisabet agus a mac tagaithe ar an saol) gur imigh Muire Mháthair abhaile chun a tí féinig, ó thuaidh arís go Nasaret.

Ínstear, ansan, cad a thit amach d’Elisabet agus dá mac. Bhí an aimsir go léir, an trí ráithe, caite ag Sacarias gan aon fhocal do labhairt. Bhí, i dteannta na haimsire sin, ocht lá caite, agus an t-am tagaithe chun tímpallghearradh do dhéanamh ar an mac agus ainm do chur air. Bhí áthas ar na gaoltaibh go léir agus bhíodar cruinnithe i dteannta ’ chéile chun go ndéanfí an obair sin de réir dlí Mhaoise. Bhí an deichniúr fínnithe láithreach. Do fiafraíodh cad é an ainm a tabharfí ar an mac. Ní fhéadfadh Sacarias aon fhreagra ’ thabhairt ar an bhfiafraí sin, mar bhí sé gan úrlabhra. Ní lú ná mar a bhí ar a chumas a dh’ínsint d’Elisabet gur órdaigh an t-aingeal Eóin do thabhairt mar ainm ar an mac. Ach bhí an Sprid Naomh tar éis a dh’ínsint d’Elisabet cad é an ainm a tabharfí air, d’fhreagair sí an cheist agus duairt sí gur Eóin a tabharfí air. Chuir na gaolta go léir ’na coinnibh. “Ní ceart Eóin do thabhairt air,” ar siad. “Níl an ainm sin ar éinne dá chine ar aon taobh.” Bhí Sacarias ag féachaint ar an aighneas agus gan ar a chumas aon fhocal do labhairt. Dhein Elisabet cómharthaí éigin a chuir in úil do cad fé ndeár an t-aighneas. Do thuig sé na cómharthaí sóird. B’éigean d’Elisabet bheith dhá ndéanamh do i gcaitheamh an trí ráithe roimis sin. Do thóg sé cóir scríbhinne agus do scríbh sé síos na focail seo: “Eóin is ainm do.” Bhíodar ag féachaint ar an scríbhinn agus ag déanamh iúnadh dhe, lena línn sin tháinig a chainnt do Shacarias agus do labhair sé amach go hárd ag breith bhaochais leis an dTiarna. Má chuir an scríbhinn iúnadh orthu, do chuir cainnt Shacariais iúnadh ba mhó ná san orthu. Do deineadh an tímpallghearradh de réir na dlí, do tugadh Eóin mar ainm ar an mac. Ansan do leath an scéal go léir ar fuaid na tíre, conas mar a thaispeáin an tÁrdaingeal Gabriél é féin do Shacarias ar dheis altórach na túise; an chainnt do labhair an t-aingeal; an focal aduairt Sacarias i gcoinnibh an aingil; an pionós a cuireadh ar Shacarias mar gheall ar an bhfocal san; agus conas mar a tugadh a chainnt arís do chómh luath agus do scríbh sé síos ainm an linbh de réir mar a dh’órdaigh an t-aingeal. Bhí an scéal go léir i mbéalaibh na ndaoine agus iad ag déanamh iúnadh dhe; agus iad dhá ínsint ó bhéal go béal; agus iad dhá rá lena chéile gur dhócha go raibh ceapaithe ag an dTiarna an leanbh san a bheith ’na dhuine mhór thar bárr chómh luath agus a bheadh sé éirithe suas in’ fhear; gur dhócha nár ní ba lú a thitfeadh amach do ná é ’ bheith ’na rí ar Israél.

Bhí Héród ’na rí ar Israél an uair sin agus rí ana-chúntúrthach ab ea Héród. Bhí ’ fhios ag an ndúthaigh, éinne go dtiocfadh aon drochamhras ag Héród air gur dhuine é ná mairfeadh i bhfad. Go mór mór, aon duine go ndéarfí ’na thaobh go raibh aon tsúil le hé ’ bheith ’na rí ar Israél ná mairfeadh sé ach fíorbheagán aimsire.

Pé cúis a bhí leis, ní raibh an leanbh úd gur tugadh Eóin mar ainm air, ní raibh le feiscint i dtigh Shacariais ach ar feadh fíorbheagán aimsire. Do cuireadh i bhfolach in áit éigin é ó radharc lucht cainnte agus ó radharc an rí. Do stad an chainnt agus bhí an leanbh ó bhaol.

Ach chómh luath agus ’ fuair Sacarias a chainnt dhein sé úsáid mhaith di. Do labhair sé an channtaic seo thíos ag moladh an Tiarna agus ag breith bhaochais leis:

Moladh leis an dTiarna, Dia Israéil,
Óir d’fhéach sé chun a dhaoine agus dhein sé a Slánú.
Agus chuir sé suas adharc chun slánaithe dhúinne,
I dteaghlach a sheirbhísigh Dáibhid.
Fé mar a labhair sé trí bhéal na bhFáidhí naofa,
Na fáidhí atá ann aige ó thosach aimsire;
Saoradh dhúinn ónár namhdaibh,
Agus ó gach n-aon dár thug dúinn fuath.
Ag déanamh trócaire ar ár n-aithreachaibh
Agus ag cimeád cuímhne ar a thiomna bheannaithe.
An dearbhú a dhearbhaigh sé dár n-athair Ábraham,
A thabharfadh sé dhúinn;
Go ndéanfaimís seirbhís do gan eagla,
Agus sinn saor ó láimh ár namhad.
I naofacht agus i bhfíoraontacht ’na láthair,
Gach lá dár saol.
Agus tusa, a linbh, tabharfar ort fáidh an Árd-Dhia,
Óir beir ag gluaiseacht roimis an dTiarna amach,
Ag ollmhú na slí Dho.
Ag tabhairt eólais slánaithe dá phobal,
Ionas go maithfí a bpeacaí dhóibh;
Trí inníbh trócaire ár nDia,
’Nar tháinig sé chúinn dhár bhféachaint, an lóchaint a doimhneas na bhflaitheas;
Chun solais a thabhairt don mhuíntir atá suite
I ndorchadas agus i scáil an bháis;
Chun ár gcosa do sheóladh i slí na síochána.

Sin í canntaic Shacariais, agus tá sí san Eaglais riamh ó shin, agus i mbéalaibh na gCríostaithe, díreach mar atá canntaic Mhuire an “Magnificat,” agus canntaic Shímeóin, “Nunc dimittis.”

Ansan deir an Soíscéal i dtaobh Eóin:—Agus d’fhás an leanbh agus do neartaigh sé i sprid, agus bhí sé in sna háiteannaibh uaigneacha go dtáinig an lá ’na raibh air é féin a thaispeáint i láthair Israéil.

Bhí Héród tar éis bháis nuair a tháinig an lá san; ach bhí Héród eile beó, agus bhí Heródias beó, agus ba mheasa í ná aon Héród den bheirt dá olcas iad araon. Bhí fuil na Macabéach inti, fuil fhónta. Ach níl olc is measa ná an mhaith a dh’iompaíonn chun uilc. “Corruptio optimi pessima.”

Nóta

The hymn of Zechariah is known as the Benedictus.

Foclóirín

aistear: “roundabout journey, trip”.
amen: “Amen”, or áiméan in the CO. This word is one of many whose spelling in the works of PUL indicates an eschewing of an artificial gaelicisation of a non-Irish word. The pronunciation is given in IWM as /amʹenʹ/.
anamúil: “lively, spirited”.
Árd-Dhia: “the Most High God; the Highest”.
baochas: “thanks”, pronounced /be:xəs/; buíochas in the CO. Buidheachas stood in the original.
Bíobla (an Bíobla): “Bible”, possibly with an epenthetic vowel, /bʹi:bələ/. An Bíobla sean, “the Old Testament”.
cainnt: “speech, talk”. Lucht cainnte, possibly “tongue-waggers”.
canntaic: “canticle”, or caintic in the CO. The original was spelt cantic here, so I need to check there is in fact a diphthong here. I presume a pronunciation /kauntikʹ/.
caradas: “friendship”, or cairdeas in the CO.
chím, feiscint: “to see”, or feicim, feiceáil in the CO.
cóir: “means, equipment”. Cóir scríbhinne, “writing materials, something to write with”.
cómhacht: “might, power, authority”, or cumhacht in the CO.
cómhachtach: “powerful”, or cumhachtach in the CO.
Corruptio optimi pessima: a Latin phrase meaning “the corruption of the best is the worst”.
cuaird: “visit”, or cuairt in the CO.
cuisle: “forearm, arm”, with cuislinn in the dative.
cúntas: “account”, or cuntas in the CO. Pronounced /ku:ntəs/. With cúntaisí in the plural, where the CO has cuntais.
dlí: “law”, feminine in WM Irish.
doimhneas: “depth”, or doimhneacht in the CO. Both doimhneas and doimhneacht are used in PUL’s works. Pronounced /deŋʹəs/.
éaghmais: “absence, lack”, éagmais in the CO, pronounced /iamiʃ/.
eaglais: “church”. The genitive here is eagailse, where eaglaise stands in the CO. Eaglaise is also found here, but eagailse seems the more traditional form.
finné: “witness”, with fínnithe in the plural, where the CO has finnéithe.
fíoraontacht: “righteousness”, or fíréantacht in the CO. It is possible PUL had a broad r in this word and in its cognates.
flosc: “eagerness, zest”.
fórleithead: “width, breadth”.
gabhaim, gabháil: “to take; go” and a large range of other meanings, including “to conceive, be conceived”. Canntaic a ghabháil, “to sing a hymn/canticle”. Pronounced /goumʹ, gvɑ:lʹ/.
gach: “every, each”. Relicts of eclipsis after gach remain in some phrases: where aon is a numeral adjective, gach aon duine is correct Irish; where aon is a pronoun, gach n-aon, “everyone”, is right.
gáirdeachas: “joy, rejoicing”, or gairdeas in the CO.
gínte: “nations”. This word is the plural of gin, “birth, foetus”, but is found in the plural in the meaning of “nations, peoples”.
gontacht: “incisiveness, succinctness”. Gontacht chainnte, “succinctness of expression, a way of saying much with a few words”.
Héród Antipas: son of Herod the Great and king of Judaea 4BC-39 AD. This Herod was the king who ordered the killing of St. John the Baptist.
Heródias: Herodias (ca. 15 BC-39 AD), granddaughter of Herod the Great, the king of Judaea. She divorced her husband (and uncle), Herod II, to marry another uncle, Herod Antipas, for which she was criticised by John the Baptist, leading her to encourage her daughter Salome to call for the death of John the Baptist.
i: i becomes ins before the article (in sna), and before gach in WM Irish.
i gcómhair: “for, in store for”. This phrase was uniformly spelt i gcóir in the original, in line with PUL’s view (cf. Notes on Irish Words and Usages) that this phrase derives from cóir, “proper arrangement (among other meanings)” and not cómhair, “presence”. He indicated he did not have a nasal vowel in this phrase, but the issue is complex, as his etymology seems faulty (The Dictionary of the Irish Language has i gcomhair) and it is possible that i gcómhair has become conflated with a separate phrase i gcóir, “ready” in WM Irish. In any case, nasalisation is not a noted feature of modern-day WM Irish, and so the CO form produces the correct pronunciation.
inne: “interior, inner part”. Usually used in the plural: inní trócaire, “bowels of mercy”. Trí inníbh trócaire ár nDia, “through the tender mercy of our God”.
Iouttah: here described as a small town where Zechariah, the father of St. John the Baptist, lived. The Douay version of the Bible refers to “a city of Juda”, i.e., a city in Judaea, and not to a town of any particular name.
iúntach: “wonderful”, or iontach in the CO. Pronounced /u:ntəx/.
leathaim, leathadh: “to spread, widen”. Dinneen’s dictionary shows mo chroí ar leathadh agam le háthas means “my heart full of joy”. An leathadh a bhí ’na croí here has a similar meaning.
lóchaint: “dawning; first appearance of day; the Orient”, or láchan in the CO.
Magnificat: the prayer of the Virgin Mary in Luke 1, traditionally used in the Catholic service of Vespers.
mara: “unless”, or muna in the CO.
mórmholadh: “great praise”, a combination not found in dictionaries.
Nunc Dimittis: the prayer or canticle of Simeon in Luke 2, traditionally used in the Catholic service of Compline.
saghas: “sort, type, kind”, with saighseanna in the plural, where the CO has saghsanna.
saoraim, saoradh: “to save, deliver”.
scrí’m, scrí’: “to write”, or scríobhaim, scríobh in the CO. The preterite has a slender v (or a slender g) in the singular: do scríbh, /ʃkrʹi:vʹ~ʃkrʹi:gʹ/.
Símeón: Simeon, a holy man who saw the baby Jesus when Mary came for the ceremony of purification in the Temple. His canticle Nunc Dimittis is traditionally used in the Catholic service of Compline.
sliocht: “offspring, progency”. Sliocht gach sleachta, possibly “each successive generation”.
soíscéal: “gospel”. Pronounced /si:ʃ’kʹe:l/.
sprid: “spirit”, or spiorad in the CO. In WM Irish spiorad is aligned with the related word sprid, “sprite, ghost”. Spelt spirid in the original.
sprideálta: “spiritual”, or spioradálta in the CO.
suaraíocht: “insignificance, a state of being of low account”.
tabharthas: “gift”, or tabhartas in the CO.
teanga: “language”, with the plural here teangthacha, where the CO has teangacha. The historic -th- is required in Cork Irish, as it forces a diphthong in the previous syllable. Pronounced /tʹaŋə, tʹauŋhəxə/.
téim, dul: “to go”. It is worth noting that the past-tense dependent form, deigh, is not often used in WM Irish. PUL’s usage is mixed; he normally writes gur chuaigh, although go ndeigh /nʹəigʹ/ is also found in this work. In the CO the absolute/dependent contrast is observed, as go ndeachaigh.
tímpallghearradh: “circumcision”, or timpeallghearradh in the CO.
tiomna: “testament, covenant”.
toghaim, toghadh: “I choose, select”. The past would be do thoibh sé, /də hovʹ sʹe:/, but thogh sé in the CO.
trioblóid: “trouble”, pronounced /trʹubə’lo:dʹ/.
tugaim, tabhairt: “to give”. With do, “how come?” Cad a thug so dhómhsa? “how come this is happening to me? What did I do to deserve such an honour?”
uiríseal: “humble, lowly”.
uirísleacht: “lowliness”, or uirísle in the CO.
úrlabhra: “speech”, pronounced /u:rlourə/. Gan úrlabhra, “unable to speak”.

Advertisements

About djwebb2010

at the conservative end of the libertarian spectrum
This entry was posted in Contents, Críost Mac Dé. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s