Críost Mac Dé 4

Caibideal a Ceathair.

Rún An Rí Dá Chimeád.

Má fhan Muire Mháthair i bhfochair Elisabeit theas i dtigh Shacariais, go dtí go rugadh Eóin Baiste níor fhan sí ann i bhfad ’na dhiaidh san. Tháinig sí abhaile go Nasaret ag triall ar a céile N. Ióseph. Bhí trí mhí curtha dhi aici an uair sin ón lá aduairt sí leis an Árdaingeal an focal úd “Mise cailín an Tiarna. Deintear liom de réir T’fhocail.” Bhí Críost Mac Dé ’na broínn aici ón lá aduairt sí an focal san leis an aingeal. Duairt sí an focal lena toil, agus nuair aduairt sí an focal do ghlac Mac Dé colann daonna istigh ’na broínn.

Do fíoradh ’na taobh an focal úd aduairt an tÁrdaingeal Raphaél le Tobias óg, “Bonum est sacramentum regis abscondere”—“Is maith an rud rún an rí do chimeád.” Do chimeád Muire “run an Rí.” Níor innis sí dá fear, do Ióseph, aon fhocal i dtaobh na cainnte aduairt an tÁrdaingeal léi. Níor ghá dhi a ínsint do go nduairt sí féin go raibh sí gan aithne fir aici. Bhí ’ fhios ag Ióseph go raibh sí gan aithne fir aici chómh maith agus ’ bhí ’ fhios aige go raibh sé féinig gan aithne mná aige. Thuigeadar féin a chéile i dtaobh na haithne sin.

B’fhéidir go bhfiafródh duine, má bhí socair ag Ióseph a shaol do chaitheamh gan aithne mná agus ag an maighdin a saol do chaitheamh gan aithne fir, cad é an bac a bhí orthu an socrú san do chimeád, agus leanúint air, gan pósadh?

Bhí dhá chúis le hiad a bheith i gcuíng phósta. Deir cuid de lucht an tseanchais go raibh cúis den dá chúis sin ag baint le dlí na ríochta. Bhíodar dealbh ar gach taobh. Ní raibh puínn saoltais ag Ióachim agus ag Anna. Ní raibh ag Ióseph ach a cheárd, nú má bhí aon fháltas eile saoltais aige ní raibh ann ach fíorbheagán. Bhí gaol ag Muire agus ag Ióseph lena chéile agus dá bpósaidís d’fhéadfaidís, le pé púnc dlí a bhí sa scéal, an fáltas beag saoltais a bhí acu do chimeád i dteannta ’ chéile. Bhí an urraim acu dhá chéile, agus bhí an iontaoibh acu as a chéile, agus ó bhíodar araon ceapaithe ar a saol do chaitheamh i ngeanmnaíocht ba mhór an sólás leó bheith geanmnaí i gcuíng phósta i gcaitheamh a dtréimhse ar an saol so. Bheadh cómhluadar a chéile acu, agus cúnamh a chéile, agus bhí ’ fhios acu araon go raibh beannacht áirithe ó Dhia ar an lánúin a bheadh i gcuíng phósta ar an gcuma san, agus gan aon phioc dá fhios ag éinne ach ag Dia agus ag aingealaibh agus ag an mbeirt acu féin.

Bhí an chúis sin acu féin leis an socrú san do dhéanamh, ach bhí cúis eile ag Dia na Glóire le grásta fé leith a thabhairt dóibh i dtreó go ndéanfaidís an socrú san eatarthu féin. Bhí Muire ceapaithe ón síoraíocht ag Dia na Glóire chun í ’ bheith ’na máthair ag an Slánaitheóir. Chuige sin níorbh fholáir í ’ bheith, mar aduairt Isáias, ’na maighdin agus ’na máthair in éineacht. Gan an socrú úd a bheith idir í féin agus Naomh Ióseph níorbh fhéidir í ’ bheith ’na maighdin agus ’na máthair in éineacht. Mar, chómh luath agus ’ chífeadh na Iúdaígh go raibh sí ’na máthair ní chreidfidís í ’ bheith ’na maighdin agus chuirfidís chun báis í, fé dhlí Mhaoise dar leó. Dá bhrí sin fé mar a bhí Muire Mháthair ceapaithe ón síoraíocht chun í ’ bheith ’na máthair ag an Slánaitheóir, bhí Naomh Ióseph ceapaithe ag Dia na Glóire, ón síoraíocht, chun é ’ bheith ’na chéile, i gcuíng phósta, ag an maighdin i dtreó ná beadh ’ fhios ag na Iúdaígh ná gurbh é Naomh Ióseph athair an linbh; agus i dtreó, leis, go mbeadh Ióseph ann chun an chúraim a bhí riachtanach a dhéanamh den leanbh agus den mháthair. Ní baol ná gur thug Dia na Glóire do Ióseph naofa go hiomadúil agus go saibhir, na grásta a bhí riachtanach do chun an chúraim sin a dhéanamh mar ba chóir.

Do fíoradh arís, sa ghnó san, an focal úd aduairt an tÁrdaingeal Raphaél. Do cimeádadh “rún an Rí” fé cheilt ó sna Iúdaígh.

Deir duine de sna naoimh gurbh é toil Dé, leis, an rún do chimeád ón áirseóir. Gur chimeád an pósadh an rún ón áirseóir díreach mar a chimeád an pósadh an rún ó sna Iúdaígh. Bhí ’ fhios ag an áirseóir, ó sna targaireachtaíbh go léir, go raibh an t-am ann chun a namhad féin do theacht “ar shliocht na mná.” Bhí ’ fhios aige, as na targaireachtaíbh go mbeadh an Slánaitheóir, an namhaid sin do bhrúfadh a cheann féin féna chois, ’na mhac ag maighdin. Is lú d’amadán an t-áirseóir ná cuid de lucht léinn agus de lucht eólais na haimsire seo. Bhí ’ fhios ag an áirseóir go dianmhaith cad é an brí a bhí le cainnt Isáiais, “Béarfaidh Maighdean Mac.” Déarfadh fear léannta na haimsire seo: “Ach, níl sa chainnt sin ach mar adéarfadh duine ‘Béarfaidh óigbhean mac.’” Déarfadh an t-áirseóir leis an bhfear léinn sin: “Tá breall ort féin agus ar do chuid léinn agus ar do chuid eólais! An amhlaidh is dó’ leat ná cuirfeadh Achab sceartadh gáire as dá mba ná déarfadh Isáias ach amháin ‘Béarfaidh óigbhean mac!’ Níor chuir Achab aon gháire as, áfach, nuair aduairt Isáias, ‘Béarfaidh Maighdean Mac.’”

Ní raibh aon phioc dá fhios ag Ióseph go raibh an tÁrdaingeal tar éis na teachtaireachta úd a thabhairt leis chun na Maighdine Muire. Go luath tar éis na Maighdine do theacht abhaile ón gcuaird a thug sí ó dheas go tigh Elisabeit do thosnaigh gach éinne ar a thabhairt fé ndeara go raibh sí ag iompar clainne. Níor chuir san aon iúnadh ar éinne ach ar an éinne amháin, ar Ióseph naofa. Bhí iúnadh agus alltacht air sin. Do chonaic an Mhaighdean an t-uathás agus an scannradh agus an bhuairt, agus an briseadh croí a bhí air. Cad ’na thaobh nár labhair sí agus an scéal go léir a dh’ínsint do? Níor labhair. Do chimeád sí a béal dúnta. Do chimeád sí “rún an Rí fé cheilt.” Do chimeád sí a béal dúnta agus d’úmhlaigh sí í féin i láthair na Tríonóide agus d’fhuilig sí an náire. Bhí ’ fhios aici cé ar a shon go raibh an náire aici dá fholag. Chonaic sí an fhéachaint a bhí i súilibh Ióseiph agus d’fhuilig sí an náire, agus níor oscail sí a béal. D’fhuilig sí an náire agus do dhein sí an fhoighne. D’fhág sí an scéal go léir fé Dhia.

Bhí Ióseph i gcruachás. Níor chruachás go dtí é. Bhí ’ fhios aige cad é an saghas mná Muire. Bhí ’ fhios aige go raibh sí go fíorgheanmnaí má bhí bean riamh fíorgheanmnaí. Ach conas ’ fhéadfadh sé radharc a shúl do bhréagnú! Fé dheireadh do shocraigh sé in’ aigne nárbh fholáir do scarúint léi. Ba bhriseadh croí scarúint léi, ach níorbh fholáir é ’ dhéanamh. Deir an Soíscéalaí focal ’na thaobh agus ní foláir machnamh ar an bhfocal. Deir sé gurbh fhear ceart Ióseph agus dá bhrí sin, ó nár mhaith leis masla poiblí ’ thabhairt di gur mhian leis í ’ chur uaidh i ganfhios. Deir lucht scrúdaithe na scríbhinne diaga do dtaispeánann an chainnt sin go raibh Ióseph deimhnitheach ná raibh aon ghníomh mígheanmnaí déanta ag Muire agus dá bhrí sin go mbeadh éagóir aige á dhéanamh uirthi dá gcuireadh sé uaidh í go poiblí; gur thuig sé go raibh rud éigin a bhí os cionn a thuisceana féin sa scéal agus ná raibh ar a chumas aon rud a dhéanamh ach í ’ chur uaidh i ganfhios don tsaol.

Nuair a bhí socair ar an méid sin aige tháinig aingeal an Tiarna chuige agus é ’na chodladh agus duairt sé leis; “A Ióseiph, a mhic Dháibhid, ná bíodh aon eagla ort do bhanchéile Muire do ghlacadh chút mar is ón Sprid Naomh an ghin atá ar iompar aici, agus béarfaidh sí mac agus tabhairse Íosa mar ainm air, óir slánóidh sé a dhaoine óna bpeacaíbh.” Agus do thit an méid sin go léir amach i dtreó go gcómhlíonfí an focal aduairt an fáidh nuair aduairt sé “Beidh gin ’na broínn ag maighdin, agus béarfaidh sí mac, agus tabharfaid siad Emanuel mar ainm air” [agus ciallaíonn an ainm sin ‘Dia linn’].

Ansan do dhúisigh Ióseph as a chodladh agus bhí an bhuairt go léir agus an t-uathás go léir imithe. Ansan do thuig sé an scéal go léir. Do thuig sé gurbh é Críost Mac Dé, Slánaitheóir an domhain, an leanbh a bhí ar iompar ag Muire. Do thuig sé an gnó a bhí ceapaithe dho féin le déanamh. Do thuig sé go hálainn ansan conas mar a bhí Dia na Glóire tar éis a chur mar chúram air féinig, thar a raibh d’fhearaibh sa domhan aire ’ thabhairt do Mháthair Mic Dé, agus aire ’ thabhairt do Mhac Dé féin, agus “D’éirigh sé agus do dhein sé mar aduairt an t-aingeal leis.” Ansan cá bhfuil an té ’ fhéádfadh a dh’ínsint, agus do chur síos i bhfoclaibh cainnte cad é an t-áthas, agus cad é an t-aoibhneas, agus cad é an suairceas croí, agus cad é an suaimhneas aigne, a bhí ar an mbeirt sin, ar Mhuire Mháthair agus ar Ióseph naofa, ón lá san amach! Bhí an urraim uasal acu dá chéile agus an grá naofa acu dá chéile, agus an meas árd acu ar a chéile, i gcaitheamh na haimsire sara dtáinig an ócáid a chuir an t-uathás agus an scannradh ar Ióseph. Ansan nuair a tháinig an t-aingeal agus d’innis sé “Rún an Rí” do Ióseph, do hoscladh a shúile do Ióseph. Do baineadh an t-uathás de glan. Do baineadh an scannradh as a chroí. “Ná bíodh aon eagla ort, a mhic Dháibhid,” arsan t-aingeal. D’imigh an scannradh. Do dhíbir focal an aingil an scannradh. “Glac chút í,” arsan t-aingeal. Thug an focal san thar n-ais do í, stór a chléibh. Bhí a chroí briste, bhí a chroí folamh. Thug an focal san thar n-ais do an saibhreas a mheas sé a bhí scartha leis go deó deó. Ní hea ach thug an focal san thar n-ais do saibhreas a bhí míle míle uair ní b’uaisle ná an saibhreas a mheas sé a bhí imithe uaidh. “Gin a ghoibh sí ón Sprid Naomh is ea an ghin sin atá ar iompar aici,” arsan t-aingeal. Chómh luath agus d’airigh Ióseph an focal san do thuig sé an gnó go léir. Do las solas an eólais istigh in’ aigne mar a lasfadh splannc. “Geóbhaidh Maighdean gin ’na broínn agus béarfaidh sí mac, agus tabharfar Emanuel mar ainm air.” Bhí eólas maith ag Ióseph ar an gcainnt sin. Bhí eólas ag an uile Iúdach an uair sin ar an gcainnt sin. Chómh luath agus ’ duairt an t-aingeal an focal do thuig Ióseph go raibh cainnt an fháidh cómhlíonta. Do thuig sé go raibh, in inead an tsaibhris a mheas sé a bheith scartha leis, saibhreas ná raibh aon choinne aige leis tabhartha dho, an saibhreas go raibh clann Israéil ag tnúth leis i gcaitheamh na gcéadta blian go léir. Do thuig sé an gnó a bhí le déanamh aige feasta agus d’éirigh sé as a chodladh agus thug sé aghaidh ar an ngnó san.

Gan amhras do chonaic an Mhaighdean an t-athrú a bhí tagaithe ’na ghnúis agus ’na shúilibh agus ’na dhriuch ar fad. Gan amhras do thuig sí go raibh an Rí féinig tar éis an rúin do nochtadh dho. Gan amhras d’innis sé dhi an focal aduairt an t-aingeal leis. Agus gan amhras do ghoibh sé a leathscéal léi mar gheall ar an ndrochamhras a bhí in’ aigne ’na taobh, go dtí gur innis an t-aingeal an rún do. Agus ansan, gan amhras, d’innis sise dho conas mar a tháinig an tÁrdaingeal Gabriél ag triall uirthi féinig, agus an cómhrá do thárla eatarthu. Ansan do thuig an bheirt an gnó a bhí ceapaithe ag Dia dhóibh ón síoraíocht, i dtaobh an tSlánaitheóra, agus thug an bheirt aghaidh ar an ngnó san.

Do ghluais an méid dá haimsir a bhí gan caitheamh do Mhuire Mháthair agus tháinig an tráth chun an tSlánaitheóra do theacht ar an saol. Bhíodar ’na gcónaí i Nasaret. I mBetlehem aduairt na targaireachtaí a béarfí an Slánaitheóir. Tá Nasaret tímpall céad míle ó thuaidh ó chathair Ierúsaleim, agus tá Betlehem suas le sé mhíle ó dheas ó chathair Ierúsaleim. Níorbh fholáir, áfach, an targaireacht do chómhlíonadh, ’sé sin, gur i mBetlehem a béarfí an Slánaitheóir. Bhí ímpire sa Róimh an uair sin, agus Augustus ab ainm do, agus dhein Dia úsáid den ímpire sin, bíodh gur phágánach é, chun na targaireachta do chur chun cínn. Bhí an domhan go léir fé smacht an ímpire agus theastaigh ón ímpire áireamh a dhéanamh ar na daoine. Chuir sé reacht amach dhá órdú go ndéanfí an t-áireamh. D’órdaigh an reacht san do gach duine dul agus a ainm a thabhairt le cur síos sa chómhaireamh, ’na bhaile dúchais féinig. B’éigean do Ióseph agus do Mhuire, dá bhrí sin, dul ó Nasaret ó dheas go Betlehem, go cathair Dháibhid, mar de shliocht Dháibhid ab ea iad.

Bhí an cúrsa fada, agus in aimsir gheímhridh ab ea é, agus níorbh fhuiriste don lánúin an cúrsa fada san do chur díobh mar daoine dealbha ab ea iad, agus ní raibh cóir iompair ná cóir aistir acu mar ’ bheadh ag daoine go mbeadh saibhreas saolta acu. Chuireadar díobh an tslí agus thánadar go Betlehem. Bhí an baile beag lán de dhaoinibh iasachta, mar gheall ar an reacht. An mhuíntir ba thúisce ’ tháinig bhí na tithe ósta go léir tógtha acu. Níor fhéad Muire agus Ióseph teacht rómhear. B’éigean dóibh teacht go réidh toisc Muire Mháthair a bheith chómh hachomair dá ham. Ní raibh sí chómh héasca ná chómh seólta chun na slí ’ chur di agus a bhí sí naoi mí roimhe sin nuair a shiúlaigh sí an bóthar céanna ó dheas agus í ag dul ag féachaint Elisabeit. Do tháinig as gur theip orthu lóistín ’ fháil in aon tigh i mBetlehem.

Tá cuid de chnucánaibh Iúdéa agus is cnapóga móra cailce iad. Bíonn pluaiseanna leathana doimhinne in sna cnapógaibh cailce sin uaireanta, chómh doimhinn chómh leathan san gur cuma iad, geall leis, nú tithe. Bhí pluais acu san ná raibh i bhfad ó cheann de sna tithibh ósta agus do curtí isteach sa phluais sin go minic cuid de sna beithígh ná bíodh slí dhóibh i stáblaíbh an tí ósta. Isteach sa phluais sin, i dteannta na mbeithíoch is ea ’ chaith Muire Mháthair agus Naomh Ióseph dul i gcómhair na hoíche nuair a theip orthu slí ’ fháil sa tigh ósta. Agus istigh sa phluais sin, an oíche sin, i lár an gheímhrigh, i measc na mbeithíoch allta, míle naoi gcéad a seacht déag de bhlianaibh ó shin, is ea do rugadh Críost Mac Dé, Slánaitheóir an domhain, an tAon a gealladh don chine daonna i ngáirdín Parathais, tímpall cheithre mhíle blian roimis sin. Bhí an chine daonna ag feitheamh leis ar feadh cheithre mhíle blian. Do cimeádadh cuímhne ar an ngeallúint i gcaitheamh na haimsire sin. Do hathnuadh an gheallúint ó am go ham. Tar éis aimsire dúradh gur ar shliocht Ábrahaim a thiocfadh an tAon. Tar éis tuilleadh aimsire, gur ar shliocht Iúda do thiocfadh sé. Do hínseadh arís agus arís eile, go bhfuiliceódh sé pianta agus easonóir agus tarcaisne agus bás. Ach in ainneóin a ndúradh den tsórd san cainnte bhí sé daingean i n-aigne na nIúdach gur ’na rí uasal a thiocfadh sé; go mbeadh sé ’na cheann ar shlóitibh líonmhara armála; go gcuirfeadh sé an domhan go léir féna smacht, agus ansan go gcuirfeadh sé suas na Iúdaígh os cionn na cine daonna go léir. In inead na huaisleachta agus in inead an ghradaim sin go léir, b’é toil an tSlánaitheóra, moladh go deó leis, teacht ar an saol, i bhfíoruirísleacht, gan aon ghradam saolta, gan aon tsaibhreas saolta, gan aon uasileacht shaolta. Ní dócha go raibh i mBetlehem an oíche sin lánú eile a bhí níba dhealbha, ní b’uirísle, ná Muire Mháthair agus Naomh Ióseph. B’fhéidir gur rugadh a lán eile leanbh i mBetlehem an oíche sin. Má rugadh tá gach aon deallramh nár cuireadh aon leanbh acu i gcliabhán chómh huiríseal le mainséar an asail. Cad ’na thaobh gur thoil le Críost Mac Dé teacht ar an saol ’na leithéid de dhealús agus d’uirísleacht? Tuigeann an Eaglais an chúis go dianmhaith. Do chaith peaca an uabhair an tÁrdaingeal agus a chuallacht, árdaingeal an tsolais agus a chuallacht, anuas as an solas glórmhar, a solas glórmhar na bhflaitheas, síos isteach i bpoll dorcha tínteach, gráinniúil ifrinn. Do gheall Dia na Glóire don annsprid sin go dtiocfadh Aon ar shliocht na mná agus go mbrisfeadh an tAon san ceann namhad na mná san, ’sé sin go ngeóbhadh an tAon san de chosaibh i gceann an namhad san, ’sé sin in uabhar an namhad san. Chun gabháil de chosaibh san uabhar, in uabhar an áirseóra agus in uabhar na ndaoine, is ea ba thoil leis an Slánaitheóir teacht ar an saol ’na leithéid de dhealús agus d’uirísleacht.

Ach má bhí dealús agus uirísleacht shaolta, agus bochtaineacht, tímpall ar an mainséar úd, istigh sa phluais úd, níor fágadh teacht an tSlánaitheóra ar an saol gan uaisleacht agus gradam nár bhain leis an saol.

Tá, lastoir de Bhetlehem, ar bruach an locha ar a dtugtar an Mhuir Mharbh, gleann breá glas féarmhar. I bhfad siar, san aimsir roimis sin, bhí sa ghleann san túr éigin ar a dtugtí “Túr na n-aeirí,” mar ba ghnáth le haeiríbh bheith sa ghleann ag aeireacht tréad caeireach, toisc an fhosaíocht a bheith go maith ann. Sa ghleann san is ea ’ chuir Iácób suas a chábán nuair a bhí sé ag déanamh buartha tar éis bháis a mhná Rachel. Nuair a bhí Dáibhid óg bhíodh sé ag aeireacht tréad a athar sa ghleann san. Tá an gleann ann fós, ní nách iúnadh, agus é go breá féarmhar glas, agus tá cuasán áirithe i gcúinne den ghleann, cuasán uaigneach, agus craínn ola ag fás os a chionn, agus cuasán na n-aingeal a tugtar air agus deirtear go bhfuil sé fé choimirce na n-aingeal naofa.

An oíche gheímhrigh úd fadó, nuair a chuir Muire Mháthair an leanbh ’na luí i mainséar an asail agus é fíllte in éadaíbh aici, bhí na haeirí lastoir sa ghleann úd agus iad, fé mar adeir Lúcás an Soíscéalaí, “ag faire na dtráth san oíche ar a dtréad. Agus féach, tháinig aingeal ón dTiarna agus sheasaimh sé ’na n-aice, agus do las solas ’na dtímpall, agus tháinig eagla mór orthu. Agus duairt an t-aingeal leó: Ná bíodh eagla oraibh, mar féach, tugaim scéala dhíbh ar lúgháir mhór atá le teacht chun na ndaoine go léir; mar go bhfuil Slánaitheóir beirthe dhíbh inniu, ’sé sin Críost an Tiarna, i gcathair Dháibhid. Agus seo cómhartha dhíbh: Gheóbhaidh sibh an leanbh fíllte in éadaíbh ’na luí i mainséar.” Agus láithreach do bhí i bhfochair an aingil sin mórshlua na bhflaitheas agus iad ag moladh Dé, agus deiridís: Glóire do Dhia in sna flaithis go hárd, agus ar talamh síocháin do lucht dea-mhéinne.

Tar éis tamaill d’imigh an mhórshlua aingeal uathu suas arís in sna flaithis, agus chromadar san ar chainnt lena chéile. Sa chainnt dóibh do chuímhníodar ar an gcómhartha úd a thug an t-aingeal dóibh. Thuigeadar gur chun iad do stiúrú i dtreó na háite ’na raibh an leanbh a tugadh an cómhartha dhóibh. “Téimís go Betlehem,” ar siad, “agus feicimís an briathar so do thárla ann.” Dob ionann “Betlehem” agus “cathair Dháibhid.”

Ghluaiseadar láithreach. Thánadar go Betlehem. Fuaradar Muire Mháthair agus Ióseph agus an leanbh ansúd, ’na luí sa mhainséar agus na héadaí tímpall air. Ansan d’ínseadar do Mhuire Mháthair agus do Ióseph an radharc a taispeánadh dóibh thoir sa ghleann.

Ní raibh Muire Mháthair agus Ióseph ’na n-aonar nuair a bhí na haeirí ag ínsint an scéil a bhí acu féin le hínsint. Deir an Soíscéalaí gur dhein “gach ar airigh iad” iúnadh den scéal a dh’ínseadar i dtaobh na n-aingeal. Thaispeánadh san go rabhadar roinnt éigin aimsire ag lorg na háite ’na raibh an mainséar, agus go rabhadar ag cur tuairisce na háite agus go rabhadar ag ínsint an chómhartha do sna daoine a bhuail úmpu. Gan amhras gach éinne gur ínseadar do an radharc aingeal a taispeánadh dóibh agus an cómhartha a tugadh dóibh, do ghluais sé leó sa chuardach agus bhí mórán daoine lena gcois nuair a fuaradar an phluais agus an mainséar agus an leanbh.

Gan amhras bhí i mBetleheim an uair sin a lán daoine léannta go raibh eólas maith acu ar na scríbhinníbh diaga. Do bhí ’ fhios acu san go maith gur i mBetlehem a béarfí an Slánaitheóir a bhí le teacht, an rí uasal a bhí chun clainne Israéil do thógaint as an ndaorbhruid ’na rabhadar agus iad a chur ’na n-uachtaránaibh os cionn cineacha an domhain go léir. Gan amhras ba mhinic an uair sin, daoine léannta den tsórd san dhá rá ’na n-aigne féin, nú lena chéile: “Táimíd cráite ciapaithe ag an Héród so. Ní féidir d’éinne againn an oíche ’ chodladh ar a shuaimhneas gan eagla ’ bheith air go mb’fhéidir gur i lár na hoíche ’ thiocfadh lucht airm an ropaire agus é ’ thógaint as a leabaidh agus é ’ chur chun báis mar gheall ar dhrochamhras éigin. Agus sin iad na Rómhánaigh dhá chimeád go daingean os ár gcionn le corp lámh láidir!” Gan amhras d’airigh cuid de sna daoine léannta san na haeirí agus an cruinniú daoine ’na dtímpall agus iad ag ínsint i dtaobh na n-aingeal a taispeánadh dóibh amu’ sa ghleann, agus i dtaobh an tSlánaitheóra a bhí tagaithe ar an saol, agus i dtaobh an chómhartha a thug an t-aingeal dóibh. Gan amhras bhí ’ fhios ag na daoinibh léannta san gur i mBetlehem a béarfí an Slánaitheóir, agus gan amhras do ghluaiseadar sa chuardach in éineacht leis an gcuid eile. Do fuaradh an mainséar. Chonaic na daoine léannta an mainséar. Chonacadar an t-asal. Chonacadar an lánú bhocht dhealbh, an phluais ghránna fhuar chradhscalach. D’iompaíodar agus do theitheadar as an áit. “Preit!” ar siad, ’na n-aigne féin nú lena chéile, “Ní mar sin a thiocfaidh an Slánaitheóir atá geallta dhúinn!”

Táid daoine léannta an tsaeil ag rá na cainnte sin ar an gcuma san riamh ó shin. Agus tá uabhar an tsaeil ag rá na cainnte sin ar an gcuma san riamh ó shin. Agus tá saibhreas an tsaeil agus uaisleacht an tsaeil ag rá na cainnte sin ar an gcuma san riamh ó shin. Ach tá breall ar an léann; agus tá breall ar an uabhar; agus tá breall ar an saibhreas, agus ar an uaisleacht. Is ag an úmhlaíocht, ag na haeiríbh bochta, a bhí an chiall cheart an uair sin. Is ag triall orthu a tháinig na haingil an oíche sin agus ní hag triall ar lucht léinn na nIúdach, ná ar uaislibh cathrach Ierúsaleim, ná ag triall ar an rí Héród. Cad é an beann a bhí ag an Slánaitheóir ar rí ná ar uaislibh ná ar lucht léinn go dtiocfadh sé ag triall orthu? Cad ’ fhéadfadh sé a dh’fháil uathu ach an rud a bhí iontu, an t-uabhar agus an drochaigne agus an mhailís? Nách é fein a chruthnaigh an domhan agus iad san?

Níl aon rud is sia síos i láthair Dé ná an t-uabhar. Agus níl aon rud is aoirde i láthair Dé ná an úmhlaíocht. Bréag is ea an t-uabhar. Fírinne is ea an úmhlaíocht. Do ghoibh an Slánaitheóir de chosaibh in uabhar na nIúdach agus in uabhar an tsaeil an oíche sin a rugadh é sa phluais i mBetlehem; An oíche sin a chonaic na daoine léannta úd é sínte i mainséar an asail agus é fíllte in sna héadaíbh bochta úd a bhí curtha ag Muire Mháthair ’na thímpall. Do theitheadar as an áit. Do dhíbir an úmhlaíocht an t-uabhar, uabhar an léinn, an t-uabhar atá ag cur an duibh ’na gheal ar an saol riamh ó shin agus an neómat so.

“Agus tabharfairse Íosa mar ainm air,” arsan t-aingeal le Ióseph, “óir slánóidh sé a dhaoine óna bpeacaíbh.” Cloch bhuínn na bpeacaí sin an t-uabhar. Do bhuail an Slánaitheóir buille maraitheach ar an uabhar an oíche sin a bhí sé ’na luí ansúd i mainséar an asail agus gur theith uaisle an léinn uaidh. Moladh mór óm chroíse leatsa, a linbh na Mná gan teímheal! Moladh le Dia agus le Muire!

Foclóirín

Achab: this name is an apparent mistake in the original here, as the king of Israel to whom Isaiah prophesied the birth of Emmanuel of a virgin in Isaiah 7 was Achaz, not Achab.
aeire: “shepherd”, or aoire in the CO. Pronounced /e:rʹi/.
ainm: “name”, feminine in WM Irish.
aoraim, aeireacht: “to shepherd, herd”, or aoirím, aoireacht in the CO. Traditionally written aodharaim, aodhaireacht, the spelling change of the mid-twentieth century has produced CO spellings that yield the incorrect pronunciation for speakers of Munster Irish. Pronounced /e:rimʹ, e:rʹəxt/.
athnuaim, athnuachaint: “to renew”, or athnuaim, athnuachan in the CO. Pronounced /ɑnhuəmʹ, ɑnhuəxintʹ/.
Augustus: the Roman Emperor Augustus, who reigned from 27 BC to 14 AD.
beann: “regard”.
bochtaineacht: “poverty, humiliation”.
Bonum est sacramentum regis abscondere: a quotation from the book of Tobit (Tobit 12:7) as given in the Latin Vulgate version. The Douay version has “it is good to hide the secret of a king”.
cailc: “chalk”.
caíora: “sheep”, or caora in the CO. With the genitive plural caeireach. Pronounced /ki:rə, ke:rʹəx/.
ciapaim, ciapadh: “to torment, torture”.
cine: “race, nation”. Note this word is feminine in Cork Irish. The plural here is cineacha, where the CO has ciníocha.
cliabhán: “cradle”.
cloch bhuínn: “foundation stone”, or cloch bhoinn in the CO.
cnucán: “hillock”, or cnocán in the CO.
cóir: “means, equipment”. Cóir iompair, “means of transport”. Cóir aistir would appear to mean the same thing; more research required here. Maybe iompar refers to transportation of effects, and aistear to the journeying of the people?
cradhscalach: “repugnant, distasteful”, possibly pronounced /krəi’sklɑx/.
cruthnaím, cruthnú: “to create”, or cruthaím, cruthú in the CO. Cruthaím, cruthú (and cruithním, cruithniú) are also found in his works, including elsewhere in Críost Mac Dé. The form with a medial -n- seems preferable in Cork Irish.
cuasán: “cavity, cavern, small hole”.
cuíng: “yoke, bond”, pronounced /ki:ŋʹ/. Cuíng phósta is listed in the dictionary as “marriage bond, wedlock”, but it seems rather to mean “engagement to get married”.
daorbhruid: “bondage”. This is daorbhroid in the CO, but the original spelling is retained as it shows the pronunciation.
dea mhéinn: “goodwill”, dea mhéin. Pronounced /dʹa vʹe:ŋʹ/.
driuch: “facial appearance”. This word is found in the CO in the meaning of “sickly appearance”. “Facial appearance” is usually dreach in the CO.
Emanuel: Emmanuel, the child Isaiah foretold would be born of a virgin, identified by the Church as Jesus.
fáltas: “income; a small amount or sum”. Dinneen says this word often refers, probably ironally, to a small amount of money. Aon fháltas saoltais, “any small amount of wealth”.
fíoraim, fíoradh: “to fulfil, come true”, or fíoraím, fíorú in the CO.
fosaíocht: “grazing; grazing land”.
fuiligim, folag: “to suffer, endure”, or fulaingím, fulaingt in the CO. Pronounced /filʹigʹimʹ, foləg~fuləg/. Note the conditional form fuiliceódh, equivalent to fulaingeodh in the CO.
gabhaim, gabháil: “to take; go” and a large range of other meanings. Gabháil de chosaibh i rud, “to kick something in”. Pronounced /goumʹ, gvɑ:lʹ/. Note the conditional geóbhadh, where the CO has gabhfadh: the future and conditional of gabháil is aligned with the future and conditonal of gheibhim, fáil in WM Irish (gabháil has geóbhad, do gheóbhainn; fáil has gheóbhad/geóbhad, do gheóbhainn).
geanmnaí: “chaste, pure”, pronounced /gʹanəm’ni:/.
geanmnaíocht: “chastity, purity”.
go deó deó: this phrase, with reduplication, is not given in dictionaries, but presumably means “for ever and ever”.
gráinniúil: “abhorrent”, or gráiniúl in the CO.
i ganfhios: “in secret”, pronounced /ə’gɑnis/.
inniu: “today”, /i’nʹuv/. The final consonant heard in the pronunciation is left untranscribed, as it was not indicated in the historical orthography and is not indicated in the spelling adopted in the CO. The spelling aniogh was found in the works of Seathrún Céitinn.
Iúda: Judah, one of the tribes of Israel, named after one of the sons of the Jewish patriarch, Jacob.
lámh láidir: “oppression”. Le corp lámh láidir, “by means of oppression”, seems to contain the genitive plural.
leabaidh: “bed”, or leaba in the CO. The traditional dative has replaced the nominative in Cork Irish. Pronounced /lʹabigʹ/.
lúgháir: “gladness, welcoming joy”, or lúcháir in the CO. This word was given as lúthgháir in the original, but IWM shows /lu:’ɣɑ:rʹ/ is the normal pronunciation, with /lu:’xɑ:rʹ/ also heard.
mainséar: “manger”, pronounced /main’ʃe:r/.
maraitheach: “deadly, lethal”, or marfach in the CO, pronounced /mɑrəhəx/.
míle míle: “a million”. PUL gives this phrase as the correct Irish for “a million” in his Mion-Chaint, although he used the word milliún in his funeral oration for the reception of Eugene O’Growney’s coffin in Ireland in September 1903.
Muire: the Virgin Mary, mother of Christ. It is worth noting the phrase Muire Mháthair, where máthair is lenited, as if of adjectival force.
Muir Mharbh (an Mhuir Mharbh): the Dead Sea.
óigbhean: “young woman”, or ógbhean in the CO. The g is slender.
ola: “oil”, but also “olive”. Crann ola, “olive-tree”, usually ológ in the CO.
pluais: “cave”.
preit: an interjection of disgust, “nonsense; tut-tut”.
púnc: “a point”, or ponc in the CO. Pronounced /pu:ŋk/. Púnc dlí, “a point of law”.
Rachel: Rachel, one of the wives of the Jewish patriarch, Jacob, and the mother of two of his sons, Joseph and Benjamin.
Raphaél: the Archangel Raphael, who appeared to Tobias in the deuterocanonical book of Tobit.
reacht: “decree”, pronounced /rɑxt/.
scaraim, scarúint: “to separate”, or scaraim, scaradh in the CO. Scarúint le duine, “to leave someone, part with or give him/her up”. Cf. the CO word for “divorce”, colscaradh.
seólta: “easy, graceful”. Often paired up with éasca.
slua: “army”. Note the plural form here, slóite, where the CO has sluaite. Slua is feminine in PUL’s Irish.
stiúraím, stiúrú: “to guide, direct”, or stiúraim, stiúradh in the CO.
suairceas: “gaiety”.
tabhartha: “given”, the past participle of tugaim, tabhairt. This would be tugtha in the CO.
teímheal: “stain”. Gan teímheal, “immaculate”. Pronounced /tʹi:l/ according to Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne.
tínteach: “fiery”.
Tobias: Tobias, the son of Tobit in the deuterocanonical book of Tobit, which recounts how Tobias is cared for by the Archangel Raphael on a journey.
tráth: “time, occasion”, but also “night watch”. Ag faire na dtráth, “keeping the watches of the night”. Note the genitive plural here, where the CO would use dtráthanna.
uathás: “terror, horror”, or uafás in the CO. Pronounced /uə’hɑ:s/ in WM Irish.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s