An Craos-Deamhan 1

AN CRAOS-DEAMHAN

CAIBIDEAL A HAON.

Tamall mór ó shin, tamall ana-mhór ó shin, na céadta blian sarar chuir aon tSasanach chos ar thalamh na hÉireann ach cos go raibh laincis iarainn uirthi, bhí rí álainn, óg, uasal ar an Múmhain, agus Cathal ab ainm do, Cathal mac Fingaine. Ní raibh fear in Éirinn ba bhreátha ná é. Bhí sé corraíocht agus sé troithe ar aoirde, agus bhí sé chómh cúmtha chómh córach san gur dhó’ leat, dá bhfeicfá in’ aonar é, ná raibh sé na sé troithe ar fad. Bhí sé chómh láidir sin ní raibh aon fhear ar uaislibh Múmhan d’fhéadfadh a chlaíomh do chasadh, ná a shleá do bheartú chun gnímh, ná a thua do láimhseáil. I gcor iomrascála ní raibh fear d’fhéadfadh a chosa do bhogadh ón dtalamh, agus fós, ag rith, nú ag léimt, nú ag rínce, bhí sé chómh héadrom ar a chosaibh le cú nú le fia. Bhí sé tréan i gcath, ciallmhar i gcómhairle, sultmhar i gcuideachtain. I gCaiseal Múmhan a bhí a rítheaghlach. Bhí rath agus séan ar an Múmhain agus ar Mhuímhneachaibh lena línn go dtí gur thárla mí-ádh míllteach do.

Le línn Chathail a bheith ’na rí ar an Múmhain bhí rí ar Ultaibh, ’na chónaí in Aileach thuaidh, agus Feargal mac Maoile Dúin ab ainm do.

Bhí mioscais agus formad idir an dá chúige agus idir an dá rí, féachaint ceoca Cathal nú Feargal a bheadh in’ árdrí ar Éirinn, agus bhí beirt chailleach, cailleach Ultach agus cailleach Muímhneach, a bhíodh coitianta ag séideadh fúthu.

Deireadh an chailleach thuaidh:

“Fear scriosta Múmhan,
Fear scriosta Múmhan,
Mac Maoile Dúin,
An tÁrdrí,
Ó Sceilg na sceól,
Go Caiseal na sló,
Gamhain ná bó
Ní fhágfaidh.”

Deireadh an chailleach theas, ag freagradh na caillí thuaidh:

“Fanadh sé thuaidh,
Fanadh sé thuaidh.
Tá Cathal ar chuaird
Is mílte aige.
Má castar ’na threó
An Feargal, i ngleó,
go hAileach go deó
Ní fhíllfidh sé.”

Bhí drifiúr ag Feargal, Lígach iníon Maoile Dúin ab ainm di, agus ní raibh in Éirinn óigbhean eile chómh breá léi. D’airigh Cathal tuairisc ar a breáthacht, agus thit sé i ngrá léi, bíodh ná feacaigh sé riamh í. D’airigh sise tuairisc ar áilleacht agus ar uaisleacht agus ar thréine Chathail, agus thug sí grá dho, bíodh is ná feacaigh sí riamh é. Bhí an scéal mar sin eatarthu, agus gach duine a théadh ón Múmhain ó thuaidh go hAileach bhíodh an óigbhean ag baint cainnte astu go dtí go bhfaigheadh sí uathu eólas cruínn ar conas a bhíodh Cathal ’na shaol agus ’na shláinte, agus ar conas ’ fhéachadh sé. Ar an gcuma gcéanna, nuair a thagadh duine aduaidh ó Chúig’ Uladh go Caiseal Múmhan, bhíodh rí Caisil ag baint cainnte as go dtí go bhfaigheadh sé cúntas cruínn ar conas a bhíodh an óigbhean álainn agus ar conas ’ fhéachadh sí.

Ba gheárr gur thosnaigh an óigbhean ar bheith ag cur eithne agus úll, agus sólaistí eile den tsórd san, ó Aileach aduaidh go Caiseal, ag triall ar Chathal, ag taispeáint méid an ghrá a bhí aici dho. Níorbh fhada gur airigh Feargal go raibh na sólaistí ag dul ó dheas. Níor thaithn san leis in aon chor. Chuir sé fios ar a dhrifiúr chun labhartha léi.

“An fíor an ní seo ’ airím,” ar seisean, “id thaobhsa agus i dtaobh rí Caisil?”

Níor labhair sí.

“Bíodh do rogha de dhá ní agat, a ríogan,” ar seisean. “Inis an fhírinne dhom agus bíodh mo bheannacht ort, nú séan an fhírinne orm agus bíodh mo mhallacht ort!”

Tháinig scannradh uirthi sara dtitfeadh mallacht an rí uirthi, agus d’inis sí an fhírinne dho.

“Cathain a bheidh teachtaireacht eile agat á chur go Caiseal?” ar seisean.

D’inis sí dho.

“Cuir chúmsa anso ar dtúis,” ar seisean, “na nithe a bheidh agat le cur ó dheas.”

Thug sí chuige na húlla agus na heithne agus na sólaistí eile a bhí aici le cur ó dheas ag triall ar Chathal.

“Fag ansan iad,” ar seisean.

D’fhág.

Chuir sé fios ar fhear piseóg. Tháinig an fear.

“Seo,” ar seisean leis an bhfear, “imir do chuid deismireachta orthu san i dtreó, an té ’ íosfaidh iad, ná beidh aon lá dá shláinte aige an chuid eile dá shaol.”

“Is olc é sin,” arsan fear. “Níor mhaith liom rud den tsórd san a dhéanamh ar éinne.”

“Tabharfadsa do thuarastal go maith dhuit as,” arsa Feargal.

Do dhein an fear an rud a hiarradh air.

Do ghlaeigh Feargal chuige teachtaire agus duairt sé leis na húlla agus na sólaistí eile do bhreith leis ó dheas go Caiseal Múmhan agus iad a thabhairt do Chathal le n-ithe. “Agus,” ar seisean, “abair gur ó Lígaigh féin a thánadar, agus gur le méid a grá agus a hionúine do Chathal a chuir sí chuige ó dheas iad, agus gur mhór an sásamh aigne uirthi dá mbeadh sé le rá agat go bhfeacaigh do dhá shúil féin Cathal mac Fingaine ag ithe na n-úll san.”

D’imigh an teachtaire agus do thóg sé leis na húlla agus na heithne agus na sólaistí eile, agus tháinig sé go Caiseal. Ba gheárr go bhfuair sé caoi ar chainnt le Cathal. D’inis sé a scéal do, agus thaispeáin sé na húlla agus na sólaistí dho. D’inis sé dho cad é an grá ’ bhí ag Lígaigh do, agus cad é an t-áthas a bheadh uirthi nuair a neósfí dhi gur thaithn na húlla agus na misleáin eile le Cathal. “Agus duairt sí liom, a rí,” ar seisean, “gan imeacht, dá mb’fhéidir é, go dtí go bhfeicfeadh mo dhá shúil féin tu dhá n-ithe.”

“Ní rómhór an ríghneas a chuirfidh san ort, a mhic ó,” arsa Cathal, ag cromadh ar na húllaibh a dh’ithe.

Chómh luath agus ’ bhí na húlla ite ag Cathal chuir an teachtaire a bhóthar de chómh tiubh in Éirinn agus d’fhéad sé é.

Nuair a chuaigh na húlla agus na heithne isteach i ngoile Chathail is amhlaidh a dhein piastaí dhíobh istigh ’na chorp, agus deamhain ó ifreann ab ea na piastaí sin. Bhí deamhan mór orthu, agus do shloig sé sin an chuid eile. Ansan do shloig sé a raibh de bhia agus de dhigh i mbolg Chathail. Chrom sé ar ithe agus ar ól, ach ní bhainfeadh ithe ná ól an tart ná an t-ocras de.

Sin mar a thárla an lon craois, ’sé sin an Craos-Deamhan, a bheith i mbolg Chathail mhic Fingaine, rí Caisil.

Nótaí

Chómh héadrom ar a chosaibh le cú: note the lack of the historic dative here, coin.

Ar a dhrifiúr: the original spelling was ar a dheirbhshiúr, and so it seems the dative, drifír, cannot be inferred here.

Le n-ithe: WM Irish prefixes n to ithe and ól, where other dialects and the CO prefix h.

Fóclóirín

Aileach: also known as Aileach na Rí, Greenan-Ely in Inishowen, Co. Donegal, the site of the royal fort of the Uí Néill high kings of Ireland.
beartaím, beartú: “to brandish”. Beartú chun gnímh, “to wield in action”.
casaim, casadh: “to wield, brandish”.
Caiseal Múmhan: Cashel, Co. Tipperary, a placename meaning “stone ringfort”. Also referred to as Caiseal na sló here.
Cathal mac Fingaine: Cathal mac Finguine, king of Munster, died 742 AD, who contended with the high king of Ireland at the time, Fergal mac Máele Dúin.
ceoca: “which? which of them?” From cé acu or cé’cu. Pronounced /kʹukə/. Often followed by a relative clause.
córach: “shapely, comely, pleasant”, often paired up with cúmtha.
corraíocht: “addition”, or corradh in the CO. Corraíocht agus, “more than”.
craos: “gluttony”. The genitive, craois, is pronounced /kri:ʃ/.
craosdeamhan: “demon of gluttony”.
cuaird: “visit”, cuairt.
cúmtha: “well-shaped, handsome”, or cumtha in the CO.
deismireacht: “incantation, spell”.
deoch: “drink”, with digh in the dative singular.
drifiúr: “sister”, deirfiúr. IWM shows that both drifíur and driofúr are found in WM Irish.
eithne: “kernel”. Dinneen’s dictionary gives “fruit, produce” as an additional translation, and this meaning accords better with the sense here. The plural is eithní in the CO, with eithneacha given both in Dinneen’s dictionary and in the glossary to the early edition of An Craos-Deamhan. However, it seems that glossary will have been compiled by Norma Borthwick. PUL has na heithne in the plural in the body of the text here. It may be that he is following the Middle Irish original here.
Feargal mac Maoile Dúin: Fergal mac Máele Dúin, high king of Ireland and member of the northern Uí Néill dynasty, died 722 AD.
fia: “deer”.
formad: “envy”, pronounced /forəməd/.
freagraim: “to answer”. While the verbal noun is normally freagairt, there is an example here of freagradh being used as the verbal noun of this verb.
gleó: “noise, battle”.
goile: “stomach”.
iomrascáil: “wrestling”. Cor iomrascála, possibly “a bout of wrestling”.
ionúine: “affection”.
laincis: “fetter”.
léimim, léimt: “to leap”, or léimim, léim in the CO. The verbal noun is also found as ag léimrigh in PUL’s works, although léimreach is sometimes distinguished from léimt as a continuous act of leaping. Léim is also found in PUL’s Niamh to describe the sport or act of leaping.
Lígach: Lígach, the sister of Fergel mac Máele Dúin, high king of Ireland. With Lígaigh in the dative.
lon craois: “insatiable, unnatural appetite”, according to Ó Dónaill’s dictionary, which lists lon as a noun only found in this phrase. Dinneen’s dictionary shows, however, that the lon in this phrase is the same lon that means “blackbird” (lon dubh).
míllteach: “baleful, pernicious”.
mioscais: “hatred, malice, ill-will”.
mísleán: “sweet”, or milseán in the CO. Pronounced /mʹi:ʃ’lʹɑ:n/.
nú: “or”, or in the CO.
óigbhean: “young woman”, or ógbhean in the CO. The g is slender.
piast: “worm”, or péist in the CO, where the dative has replaced the nominative. The plural is piastaí, in contradistinction to the péisteanna of the CO.
piseóg: “spell, charm; wizardry, sorcery”. Fear piseóige, “sorcerer”, might have been expected. Fear piseóg here appears to have the genitive plural, i.e. “man of spells”.
ríogan: ríon in the CO, “queen, princess, noble lady”. Pronounced /ri:gən/. Note that a ríogan! was a term of address, not just for the queen, but for noblewomen too.
scannradh: “terror”, scanradh in the CO, pronounced /skaurə/ in WM.
sceilg: “rock, crag”. Sceilg na sceól here may be a reference to the Greater Skellig Island in Co. Kerry, also known as Skellig Michael (or Sceilg Mhichíl). Dinneen’s dictionary shows that Greater Skellig is also known as Sceilg na scál (“warriors’ crag”), which PUL may have turned into Sceilg na sceól in order to preserve the metre in a poem here. The reference could also be to Baile an Sceilg, in the Uíbh Ráthach Gaeltacht, which is adjacent to Skellig Michael. The poem which gives this placename is considerably different in PUL’s version to the Middle Irish original, which contains no reference to Skellig or Cashel.
sceól: a poetic form of scéal, “news, story, tidings”.
sleá: “spear”.
sloigim, slogadh: “to swallow”.
slua, slóite: “army”. PUL normally forms the plural of this word, sluaite in the Standard, with an  ó . While IWM shows the local pronunciation as /sluətʹi/, /slo:tʹi/ is also found in verse. The medial  ó  is therefore retained wherever it was given in the original, including in the genitive plural sló (slógh), for slua. It is also worth noting this word is generally feminine in PUL’s works.
sólaistí: “dainties, delicacies”, usually plural.
sórd: “sort”, sórt in the CO, /so:rd/.
taithneann, taithneamh: “to please”, taitníonn, taitneamh in the CO. Generally in the first declension in PUL’s works, pronounced /taŋʹhən, taŋʹhəv/. The past is do thaithn, /də haŋʹ/.
Ulaidh: “Ulster”, with Ultaibh in the dative plural. Note: this is a plural noun, reflecting the ultimate derivation of the provincial name from the ancient Ulaid tribes.

Advertisements

About dj1969

at the conservative end of the libertarian spectrum
This entry was posted in An Craos-Deamhan, Contents. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s