Méireanna i gCluasaibh

Caibideal a Ceathair.

Méireanna i gCluasaibh.

Chomáin an stracaire leis ag léitheóireacht go dtí go raibh an dá leathanach a bhí ar oscailt léite aige, agus dá shúil Sheáin mhic an Iarla ar dianleathadh, ag féachaint air agus ag éisteacht leis, agus súile agus béil a raibh láithreach ar leathadh i dtreó gur dhó’ le duine gur ar leathéadromacht a bhíodar. Nuair a bhí an dá leathanach críochnaithe ag an stracaire do stad sé.

“Fan go fóill, a Dhúbhartáin,” arsa Seán, agus thóg sé uaidh an leabhar. D’oscail sé áit eile den leabhar agus shín sé thar n-ais chuige é ar an ndul gcéanna díreach ar a raibh sé aige an fhaid a bhí sé ag léitheóireacht, .i., na línte ’na seasamh os a chómhair amach. Do léigh sé amach, arís, an dá leathanach a bhí ar oscailt an uair sin, go breá cruínn soiléir blasta ciallmhar, díreach mar a léigh sé an chéad dhá leathanach. Ansan do stad sé arís.

“Is uathásach an scéal é sin!” arsa Seán, agus do rug sé arís ar an leabhar a láimh an stracaire. D’oscail sé áit eile. Do shín sé thar n-ais an leabhar, ach do thárla go raibh an leabhar taobh síos suas, mar a bhí sé ar dtúis nuair a síneadh chun an stracaire é, ach níor thug Seán fé ndeara an méid sin. “Léigh an áit sin, a Dhúbhartáin,” arsa Seán.

Do chrom an stracaire ar an leabhar do lé’ go breá gan é ’ dh’iompáil ’na cheart. D’fhéach Seán níba ghéire air nuair ’ airigh sé an léitheóireacht álainn.

“Ó, a Dhúbhartáin,” ar seisean, “tá an leabhar taobh síos suas arís agat!”

“Tá an leabhar agam ar an ndul ar ar thugais-se dhom é, a Sheáin mhic an Iarla,” arsan stracaire.

“Taíonn tú dhá lé’ agus é taobh síos suas agat! Cad ’na thaobh nár léis ar dtúis é nuair a bhí sé taobh síos suas agat?”

“Cad ’na thaobh nár iarrais orm é, a Sheáin mhic an Iarla?” arsan stracaire.

“Stad go fóill, a Dhúbhartáin,” arsa Seán. Do rug sé ar an leabhar agus thug sé drom an leabhair le Dúbhartán agus bhí aghaidh an leabhair air féin. “Léigh anois é,” ar seisean. Do léigh Dúbhartán amach é go hárd agus go ceólmhar agus do bríomhar. “Sin é ’ shamhlaíos!” arsa Seán ag tógaint an leabhair chuige agus á dhúnadh. “Tá an leabhar go léir de ghlanmheabhair agat!” ar seisean.

“Agus nárbh fhada go bhfuarais amach é” arsan stracaire.

Chómh luath agus do tháinig an focal san is amhlaidh a bhí a raibh láithreach ag titim ar a gcosaibh le sult ag magadh fé Sheán mhac an Iarla. Níor gháir an stracaire. Níor leog sé air go bhfuair sé aon tsult sa scéal.

“An imreófá cluiche liom, a Sheáin mhic an Iarla?” arsan stracaire.

“An bhféadfá cluiche fichille d’imirt, a Dhúbhartáin?” arsa Seán.

“Thabharfainn fé,” arsan stracaire.

Do cuireadh clár fichille eatarthu agus fuireann air. Thosnaíodar ar imirt. Ní raibh an ceathrú fear aistrithe ag Seán nuair a bhí buaite air. Bhí iúnadh ar a raibh láithreach mar ní raibh sa Mhúmhain ficheallaí dob fheárr ná Seán mac an Iarla.

“Imir cluiche eile, a Sheáin mhic an Iarla,” arsan stracaire, “agus ní iarrfad ach leathfuirne id choinnibh.”

“Tá go maith, a Dhúbhartáin,” arsa Seán, “bhís ag sranntarnaigh go hiúntach i gcaitheamh na hoíche aréir ach ní dó’ liom go bhfuil aon mhíogarnach ort inniu. Chodlais do dhóthain is dócha. Má chuireann tú an cluiche orm agus gan agat ach leath na fuirne beidh gníomh déanta agat nách miste dhuit bheith ag maíomh as.”

Do socraíodh an clár eatarthu arís agus gan ar thaobh Dhúbhartáin ach leathoiread fear agus ’ bhí ar thaobh Sheáin mhic an Iarla. Do thosnaigh an imirt. Thug Dúbhartán aon fhéachaint amháin ar an gclár agus ar na fearaibh. Ansan thug sé a dhrom leis an gclár agus níor fhéach sé arís air go dtí go raibh an cluiche críochnaithe. Is amhlaidh a chuireadh sé a lámh siar uaidh nuair a theastaíodh uaidh fear a dh’aistriú. B’é crích an scéil é gur chuir sé an cluiche ar Sheán.

“Tá buaite ort, a Sheáin!” ar seisean agus gan é ag féachaint in aon chor ar an gclár.

“An bhfuil éinne eile ansan ’nar mhaith leis cluiche ’ dh’imirt liom?” arsan stracaire.

“Ní dó’ liom go mbacfaid siad é, a Dhúbhartáin,” arsa Seán mac an Iarla, “ach airímse,” ar seisean, “go bhfuilir go hana-mhaith chun streanncáin ceóil a dhéanamh ar chláirsigh.”

“Ní ró-olc chuige me, a Sheáin mhic an Iarla,” ar seisean, “ach ba mhaith liom streanncáin a dh’aireachtaint uaitse féin ar dtúis, nú ó dhuine éigin ded mhuíntir. Ba mhaith liom, sara ndéanfainn ceól, ’ fhios a bheith agam an dtuigtear ceól anso.”

Do cuireadh fios ar an bhfear cláirsí dob fheárr a bhí ag Seán mac an Iarla. Tháinig sé agus a chláirseach aige. Chrom sé ar sheinnt. Do sheinn sé go hálainn, i dtreó go raibh aiteas thar bárr ar a raibh ag éisteacht leis. Ní rófhada a bhí sé ag seinnt, áfach, nuair a thugadar go léir fé ndeara go raibh a mhéireanna sáite go daingean ’na chluasaibh ag an stracaire. Do stad fear na cláirsí agus buile feirge air.

“Chím,” ar seisean, “ná tuigeann an duine seo ceól. Dá dtuigeadh ní chuirfeadh sé a mhéireanna ’na chluasaibh.”

“Tá gadhar agamsa sa bhaile, a Sheáin mhic an Iarla,” arsan stracaire, “agus dá n-airíodh sé droch-cheól d’aireófí gach aon ghlam olagóin uaidh míle ó bhaile. Tá an béas céanna agamsa. Nuair ’ airím droch-cheól cuireann sé teinneas im chluasaibh agus im cheann agus caithim mo mhéireanna do chur im chluasaibh nú bheinn ag liúirigh leis an dteinneas. Is ar éigin a bhíodar im chluasaibh in am agam an turas so. Ní fheacais iúnadh riamh ach ná raibh glam curtha agam asam sara raibh mo chluasa stopaithe agam! D’airíos droch-cheól i mBéal Átha Seannaigh ach do bhuaigh an ceól so glan air le holcas. D’fhéadas an ceól úd d’fhulag gan mo mhéireanna do chur im chluasaibh ach ambasa do theip orm an ceól so d’fhulag. Is orm atá an t-áthas gan mo ghadhar bocht a bheith anso. Chuirfeadh an screadach ceóil sin olc air.”

Bhíodar go léir ag smutaíol gháirí. Thuigeadar go raibh an ceól go hálainn agus nárbh fhéidir d’éinne locht ’ fháil air. Do labhair fear na cláirsí.

“A Dhúbhartáin Uí Dhúbhartáin,” ar seisean, “an airíonn tú leat me?”

“Airím,” arsa Dúbhartán, “is usa go mór éisteacht led chainnt ná éisteacht led cheól.”

“Tá gadhar agatsa, a Dhúbhartáin,” arsan ceólaí.

“Tá,” arsa Dúbhartán.

“Tá,” arsan ceólaí; “agus tá cráin mhuice agamsa, agus dá mbeadh greim ar chluais ageat ghadharsa ar mo chráin mhuicese do dhéanfadh an chráin ceól.”

“Ní deirim ná go ndéanfadh,” arsa Dúbhartán.

“Dhéanfadh,” arsan ceólaí, “agus ní deirim ná gur feárr a thuigfása ceól na cránach san, nuair a bheadh greim ageat ghadhar ar chluais uirthi, ná mar a thuigeann tú ceól cláirsí.”

Do gháir a raibh láithreach, ní raibh duine acu dob aoirde a gháir ná Seán mac an Iarla féin. Níor dhein an stracaire aon bhlúire amháin ach déanamh anonn ar fhear na cláirsí agus an chláirseach do thógaint go réidh as a láimh. Ansan do thairrig sé chuige cathaoir agus shuigh sé inti. Ansan do chaith sé dhe a dhá sheanabhróig agus chuir sé chuige an chláirseach idir a dhá ghlúin agus chrom sé ar í ’ sheinnt le méireannaibh a chos! Thosnaigh sé go breá réidh. I ndiaidh ’ chéile do neartaigh ar an gceól go dtí go raibh an dá chois ag imeacht, ba dhó’ le duine, ar buile, síos agus suas, agus isteach agus amach, agus anonn agus anall, agus an ceól ag teacht ’na chaisibh agus ’na thonntachaibh binnis agus mísleachta agus aoibhneasa, go dtí ná feidir a raibh láithreach ceoca ar an saol a bhíodar nú ar an saol eile! Do hairíodh an ceól lasmu’ agus na daoine a dh’airigh é bhíodar ag teacht isteach go dtí go raibh an áit lán de dhaoinibh. Thagadh gach éinne isteach go hana-réidh agus ansan do sheasaíodh sé, gan aon chor eile ’ chur dhe, ag éisteacht leis an gceól agus ag faire ar an dá chois. Chomáineadar na cosa leó ag cur díobh go lúfar agus go luaimneach, agus iad chómh geal le sneachta, bíodh gur as na seanabhrógaibh a thánadar.

Tar éis tamaill do stad an chos chlé agus do chuaigh an lámh dheas ag déanamh an cheóil i dteannta na coise deise agus do mheas gach éinne gur chuir san binneas sa cheól ná raibh ann roimhe sin. Ansan do stad an chos deas agus an lámh dheas agus chuaigh an chos chlé agus an lámh chlé ag déanamh an cheóil, agus is feabhas a cuireadh ar an gceól, dar le gach éinne. Ansan do stad an dá chois agus bhí an dá láimh ag déanamh an cheóil, agus an ceól ag lagú agus ag neartú, ag ciúnú agus ag borradh, agus na daoine ag éisteacht leis, agus gan cor ag aon duine á chur de ach mar ’ bheadh sé gan anam. Ansan do ghluais an dá láimh agus an dá chois, i dteannta ’ chéile, ag déanamh an cheóil agus b’in é an t-uathás! D’éiríodh an chláirseach ón dtalamh i dtreó gur dhó’ le duine go raibh sí ’na beathaidh agus gur mhothaigh sí aoibhneas agus uaisleacht an cheóil a bhí á bhaint aisti. Bhí ceann an cheólaí ag casadh agus ag iompáil le brí an cheóil. Bhí na buaircíní go léir ag rínce agus na preabáin ag preabarnaigh. Bhí eagla ag teacht ar na daoine a bhí láithreach mar bhí ag dul ’na luí ar a n-aigne go raibh rud éigin mínádúrtha sa cheól, gur cheól é do bhain leis an saol eile níba mhó ná mar a bhain sé leis an saol so.

Do stad an ceólaí. Shín sé an chláirseach chun an té a thug do í. Níor labhair éinne. Thairrig sé chuige an dá sheanabhróig agus chuir sé uime iad.

“Tair liom amach, a Sheáin mhic an Iarla,” ar seisean, “go dtaispeánad an dúthaigh seo dhuit.”

“Go dtaispeánaidh sé mo dhúthaigh féin dom!” arsa Seán, in’ aigne féin; ach níor labhair sé. Bhuail an bheirt amach. Níor chorraigh éinne eile. Thug an bheirt aghaidh ar Chnuc Áine. Chuadar suas go barra an chnuic. Bhí an bheirt ’na seasamh ar an mullach agus iad ag féachaint ’na dtímpall ar an ndúthaigh. Thug Seán fé ndeara go raibh an stracaire ag féachaint go hana-ghéar ar na háiteannaibh mórthímpall.

“Dúraís, a Dhúbhartáin,” ar seisean, “go dtaispeánfá an dúthaigh dom, ach ní dheallraíonn tú go bhfuil aon aithne agat ar an ndúthaigh. Níor dhó’ le duine ort go bhfeacais an dúthaigh sin os ár gcómhair go dtí anois. An rabhais ar an gcnuc so riamh roimis seo, a Dhúbhartáin?” ar seisean.

“Bhíos ar an gcnuc so go minic roimis seo, a Sheáin mhic an Iarla,” arsan stracaire, “agus is rómhaith is cuímhin liom an lá deirineach a bhíos ann. Bhí fiach ar siúl agus bhí an dúthaigh sin go léir lán de sna huaislibh a bhí ag déanamh na seilge. Bhí an rí agus cuid de sna huaislibh móra ’na suí anso mar a bhfuilimídne ’nár seasamh anois. Bhí giollaí agus gadhair agus uaisle agus daoine ag gluaiseacht mórthímpall na ngleannta agus na machairí sin ag dúiseacht na seilge, agus bhíos féin im sheasamh anso ag éisteacht leis an gceól, uallfartach na ngadhar agus liúireach na bhfear agus géimreach beithíoch a bhí ag imeacht ar buile le sceón. Do cuireadh bruic a broclasaibh agus míl mhuíghe re mullachaibh agus sionnaigh ar seachrán agus eóin ar eiteallaigh agus laoigh arna luail, agus bhíomair ag éisteacht le monghair na mile agus le sníomh na slabhra agus le guthaibh na ngadhar, agus le gríosacht na ngiollanra mar adeirtear in sna scéaltaibh fiannaíochta so ’na mbíonn an dúil go léir agatsa iontu, a Sheáin mhic an Iarla.”

“Tá go breá, a Dhúbhartáin,” arsa Seán mac an Iarla. “Ní deirim ná go neósfá scéal fiannaíochta maith go leór, ach ní gá dhuit bheith ag casadh lena chur ’na luí orm go bhfeacais féin fiach den tsórd san san áit seo. Is sine mise ná thu agus ní fheaca é, agus ní baol go mbeadh sé ann i ganfhios dom.”

“Fé dheireadh, “arsan stracaire, “d’éirigh fia ballach bándearg anso siar rómhainn agus do scaoil an rí a iallchoin ’na dhiaidh——.”

“Stad, a Dhúbhartáin,” arsa Seán. “Cérbh é an rí? Ní leogfadsa dhuit féin ná dot athair ná dá bhfuil de Dhúbhartánaibh beó an dubh do chur ’na gheal orm. Cérbh é an rí? Agus cérbh iad na huaisle a dhein an fiach san?”

“Neósfadsa san duitse go cruínn, a Sheáin mhic an Iarla,” arsan stracaire, “an rí dob fheárr agus na huaisle dob fheárr dá raibh in Éirinn lena línn féin, agus ná feacthas a leithéidí ó shin, .i., Fionn mac Cúmhaill agus an Fhiann.” D’fhéach Seán thar a ghualainn i dtreó an stracaire.

Bhí an stracaire ag féachaint uaidh ar an ndúthaigh agus bhí faobhar ar an bhféachaint aige agus faghart in sna súilibh aige, fé mar a bheadh radharc aige ar nithibh ná feacaidh éinne ach é féin. Do stad Seán mac an Iarla ag féachaint air. Níor fhéad sé a shúile do bhogadh dhe.

“Chím anois iad!” arsan stracaire, “na huaisle agus na slóite daoine agus na giollaí agus na gadhair agus iad ag gluaiseacht agus an fia mór ballach bándearg rómpu amach. Aithním iad go léir! Oisín Mac Finn; agus Raighne Mac Finn; agus Oscar Mac Oisín; agus Glúndubh agus Dubhchosach Beinne Gulbain; agus Dubhthuath; agus Art Mac Mórna; agus Goll; agus Conán; agus Beith Bárrghlas Mac Mórna; agus Diarmaid Ó Duíbhne; agus Glas Mac Aoncheárda Bhéara. Ó! Cad é mar a ghluaisíd siad! Iad féin agus a gcoin agus a ngiollanra ag scuabadh treasna na tíre agus an fia mór ballach bándearg rómpu amach agus é ag cur na slí dhe go huaibhreach le neart a chroí agus le fuinneamh a chos agus gur dhó’ le duine ná fuil aon bhreith ag gadhar ná ag cú ná ag duine ar theacht suas leis. Ach tá Bran ar a thóir, agus Eanán, agus Mac an Truim, trí coin an rí, na trí coin is feárr a bhí in Éirinn riamh. Táid siad féin agus an fia ag fágaint na sló agus na ngadhar eile ’na dhiaidh. Táid na trí coin ag imeacht go tréan ach tá ag teip orthu teacht órlach níos giorra don fhia. Tá an fia ag imeacht go tréan ach tá ag teip air órlach eile slí do chur idir é agus na trí coin. Táid siad ag déanamh siar anois ar Lios an Rí agus is dócha, le titim an tailimh as san siar ná beidh radharc againn orthu a thuilleadh——.”

D’iompaigh Seán mac an Iarla a shúile ón stracaire agus d’fhéach sé siar sa treó ’na raibh an stracaire ag féachaint. Má dhein ní fheacaigh sé cú ná fia, ní nárbh iúnadh. Ní rabhadar ann chuige. Nuair ’ fhéach sé thar n-ais ní raibh aon tuairisc ar an stracaire—bhí sé imithe fé mar a shloigfeadh an talamh é. D’fhíll Seán isteach abhaile agus d’innis sé dá mhuíntir conas mar a bhí an stracaire agus é mar ’ bheadh sé as a mheabhair, ag féachaint ar shlóitibh na bhFiann agus dhá n-áireamh, agus ag faire an shaghas éigin seilge a bhí san áit míle blian roimis sin.

“Agus ansan,” ar seisean, “d’imigh sé as mo radharc mar a shloigfeadh an talamh é!”

“Mo ghraidhin mo shúil!” arsan chéad duine de sna seirbhíseachaibh a leagadh ar maidin, “nách maith a bhí ’ fhios agam gur dhuine buile é!”

“Thug sé an cor coise dhuit go deas pé buile a bhí air,” arsa duine nár leagadh.

“Mheasamair,” arsan duine a tháinig ó Bhéal Átha Sheannaigh, “go raibh muíntir Uí Dhónaill go leir marbh mar gheall air. Chonac féin iad sínte ar an úrlár ach nuair a ghlaos ann ar maidin dúradh liom nár maraíodh éinne, go raibh an uile dhuine acu ’na shaol agus ’na shláinte.”

Foclóirín

aiteas: “intense delight”. PUL stated in his Notes on Irish Words and Usages that his word is much stronger than áthas.
aoibhneas: “bliss, delight”. Note both aoibhnis and aoibhneasa are attested in the genitive in PUL’s works; aoibhnis is the form used in the CO.
Art mac Mórna: brother of Conán mac Mórna in the Fenian cycle of myths.
ballach: “spotted”.
bándearg: “pink”.
Beann Ghulbain: Benbulben, a rock formation in Co. Sligo and mythical residence of a band of Fenian warriors. Usually found as Binn Ghulbain in modern Irish. Two individuals, Glúndubh and Dubhchosach, are cited here as from Beann Ghulbain, but I have not been able to find out more about them.
Beith Bárrghlas mac Mórna: a member of the fianna in the Fenian cycle of myths.
Bran: Finn McCool’s dog.
broc: “badger”, with bruic in the plural, where the CO would have broic.
broclas: “badger’s warren”, or brocach in the CO. Dinneen has broclach.
buile: “madness”. Imeacht ar buile, “to go mad”. Note that PUL frequently uses imeacht, where there is no sense of “going away”; dul ar buile could have been used too.
ceoca: “which? which of them?” From cé acu or cé’cu. Pronounced /kʹukə/. Often followed by a relative clause.
ceólaí: “musician”, a variant of ceóltóir.
chím, feiscint: “to see”, or feicim, feiceáil in the CO. The second-person preterite is here ní fheacais, where ní fheacaís would be expected, but is retained as both forms existed. Ní fheacais iúnadh riamh ach, “it was truly astonishing that…”.
Conán mac Mórna: a member of the fianna and an ally of Finn McCool in the Fenian cycle of myths, represented as a comic but loyal figure.
cráin: “sow”; also cráin mhuice.
crích: “end”, or críoch in the CO. Críoch was also the spelling used in the original, but it has been edited here as crích in line with WM usage, where the historic dative has replaced the nominative. Most of PUL’s books have crích.
cú: “dog”, with coin in the plural where the CO has cúnna. is feminine in WM Irish, but masculine in the CO.
deirineach: “last”, or deireanach in the CO.
Diarmaid Ó Duíbhne: a member of the fianna in the Fenian cycle of myths, with whom Gráinne, the intended wife of Finn McCool, elopes.
drom: “back”, or droim in the CO. PUL uses drom for the actual back of something (a person, an animal, or, as here, a book), but druím for more derived usages (druímlámha, “the back of a hand”; druím na talún, “the face of the earth”).
éan: “bird”. The plural is usually éin in PUL’s works, but a variant plural eóin in found here.
Eanán: apparently the name of a dog in the Fenian myths, but I have not been able to identify the reference.
eiteallach: “flying”, or eitilt in the CO. Note that as a feminine verbal noun ending in -ach, this becomes ar eiteallaigh, “flying, in flight”, in the dative. This would also imply ag eiteallaigh, but no attestation of this phrase has yet been found in PUL’s works.
faghart: “glint, gleaming”, or faghairt in the CO. The spelling faghart in the original here may indicate a broad rt in the pronunciation. Dinneen gives “vigour, verve, eagerness” as possible translations.
fia: “deer”.
Fiann: “a roving band of warriors”. An Fhiann, the warriors of Fionn mac Cúmhaill in Irish mythology.
Fionn mac Cúmhaill: Fionn mac Cumhaill, or Finn McCool, a hunter-warrior in the Fenian cycle of myths.
fuireann: “crew”, or foireann in the CO. Here fuireann fichille is “a set of chessmen”, i.e. the pieces set up on the chessboard and ready to play.
géimreach: “lowing, bellowing”, or géimneach in the CO. Pronounced /gʹe:mʹirʹəx/.
giollanra: “youths, attendants”, a collective word stated as being feminine in the glossary to An Cleasaidhe, although masculine in the CO. While generally singular in collective meaning, we have gríosadh na ngiollanra, “the inciting, the urging on of the youths”, here, with the genitive plural.
glam: “howl, roar”.
Glas Mac Aoncheárda Bhéara: Glas Mac Encarda, from Béara, mentioned in the Fenian myths as accompanying Finn McCool to the enchanted house of rowan trees where the fianna where held by magic for a time. Found as Glas Mac Aoinchearda Bhéara in the original.
gluaisim/gluaisím, gluaiseacht: “to proceed”, with gluaisim, gluaiseacht in the CO. Some second-conjugation forms are occasionally found in PUL’s works, including gluaisíd siad here.
Goll mac Mórna: a member of the fianna and the slayer of Finn McCool’s father, Cúmhall, in the Fenian cycle of myths.
graidhin: “affection, jollity”, but mainly found in exclamations. Mo ghraidhin mo shúil!, “didn’t I just know it!” Pronounced /grəinʹ/.
gríosacht: “inciting”, or gríosú in the CO. Adjusted from gréasacht in the original.
iallchú: “leash-hound”, with iallchoin in the plural. This word is not given in Ó Dónall’s dictionary, but is given under iall in Dinneen’s dictionary.
inniu: “today”, pronounced /i’nʹuv/.
ínsim, ínsint: “to tell”, or insim, insint in the CO. Note the use of d’innis here in the preterite: the spellings d’innis and d’inis are both found in PUL’s works, pointing to a pronunciation /dʹiŋʹiʃ/.
iúnadh: “wonder, surprise”, or ionadh in the CO. Pronounced /u:nə/.
lao: “calf”, with laoigh in the plural here where the CO has laonna. The pronunciation of laoigh is unclear to me.
leathéadromacht: a word not found in any dictionary. The phrase ar leathéadromacht means “almost of your senses; struck half witless (e.g. with awe, wonder, etc)”. Éadromacht, “lightness”, is not found in Ó Dónaill’s dictionary, and may correspond to éadroime in the CO.
leathfuirne: here meaning “half a set of chessmen”. Leath- usually lenites, but is attested as eclipsing an f in WM Irish. More research required here; the pronunciation may be /lʹa-virʹinʹi/.
Lios an Rí: a placename meaning “enclosure of the king”, but I have been unable to pinpoint it further. Lios na Rí (Lisnaree), with the genitive plural, is found as a placename in Ireland.
luail: “act of motion”. Ar luail, “in motion”.
luaimneach: “nimble”, or luaineach in the CO.
Mac an Truim: Oscar mac Oisín’s deerhound. Possibly meaning “son of anger”, if this can be connected to trom, glossed as “weight, load; anger” in Dinneen’s dictionary.
mile: “soldier”, or míle in the CO. The foclóirín to An Cleasaidhe explains that míle was the older form, but this word later became confused with bile, a poetic word for “tree”.
míogarnach: “dozing off; sleepiness”.
míol muíghe: “hare”, literally “critter of the plain”. A rare word; giorrae is more common. Míl mhuíghe in the plural.
mísleacht: “sweetness”, or milseacht in the CO. Pronounced /mʹi:ʃlʹəxt/.
monghair: “confused sound, din, roar”, or monghar in the CO. Monghair na mile, “the confused shouts of the soldiers”. Pronunciation unclear to me.
Oisín mac Finn: son of Finn McCool in the Fenian cycle of myths. Known as Ossian in English.
olc: the notes to the early edition of An Cleasaí note that olc can mean “rabies, hydrophobia” in Irish.
Oscar mac Oisín: son of Oisín mac Finn in the Fenian cycle of myths. Oscar’s death caused Finn McCool to weep for the only time in his life.
preabarnach: “bounding, jumping, throbbing”. As a feminine verbal noun in -ach this becomes ag preabarnaigh in the dative, a distinction not observed in the CO.
Raighne mac Finn: son of Finn McCool in the Fenian cycle of myths.
re: “by”, an archaic word now subsumed by the preposition le. Re mullachaibh, “along/towards the summits of the hills”.
saghas: “sort”. PUL seems to use saghas in the genitive, rather than the saghais found in the CO. See also chun aon tsaghas Madam in PUL’s Mo Sgéal Féin. Ag faire an shaghas does not give the expected t-prefixation in the genitive.
sceón: “terror”, or scéin in the CO.
seilg: “hunt, chase.” Also, “game, prey, quarry.”
sionnach: “fox”.
slua, slóite: “army”. PUL normally forms the plural of this word, sluaite in the Standard, with an  ó . While IWM shows the local pronunciation as /sluətʹi/, /slo:tʹi/ is also found in verse. The medial  ó  is therefore retained wherever it was given in the original, including the use of sló, found here in the genitive plural. It is also worth noting this word is generally feminine in PUL’s works. Most other writers of WM Irish have slua as masculine; PUL’s usage is exceptional.
smutaíol: “sniggering”, or smiotaíl in the CO. Ag smutaíol gháirí, or ag smiotaíl gháire in the CO. Verbal nouns in -aíl in the CO appear with a broad l in WM Irish.
stopaim, stopadh: “to stop, stop up, stuff”. The participle stopaithe was written stupaithe in the original, implying a pronunciation /stupihi/; the CO has stoptha.
streanncán: “tune, strain”, or streancán in the CO. Streanncán ceóil, “a strain of music”.
táim, bheith: “to be”. Note the form taíonn tú, “you are”, where the CO has tá tú.
talamh: “land”. The genitive of this word is consistently found with a slender l, tailimh, in PUL’s works. The CO has talaimh. Le titim an tailimh, “with the lie/slope of the land”.
tonn: “wave”. Note the dative plural here, tonntachaibh, where tonnaibh is attested in PUL’s translation of the gospels. The CO plural is tonnta.
uallfartach: “howling, yelling”. Pronounced /uəlhərtəx/.
uathás: “cause of astonishment”, or uafás in the CO.

Advertisements

2 thoughts on “Méireanna i gCluasaibh

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s