Cléibhín Tiubaisteach

Caibideal a Seacht

Cléibhín Tiubaisteach

Chómh luath agus d’airigh an chailleach an focal deirinneach ón rí d’imigh sí. “’Sea!” ar sise ’na haigne féin, “tá an méid sin déanta. Beidh cathú uirthi siúd nár fhág sí ’na diaidh mo chléibhín. Agus an mhuíntir a tháinig chómh fonnmhar agus chómh gasta chun an chléibhín a bhreith chúithi ó dheas beidh cathú orthu nár fhanadar sa bhaile. Tuigfid siad ar ball cad é an brí atá leis an seanfhocal úd adeir gur feárr bheith díomhaoin ná drochghnóthach. Bhíodar ag gáirí nuair a bhíodar ag imeacht agus mo chléibhín acu. De réir an fhuadair atá fé Ó Conchúir anois measaim nách fada go mbeidh gol an gháire sin acu.”

Nuair a bhí sí imithe do ghlaeigh Ó Conchúir chuige a lucht cómhairle agus d’innis sé dhóibh tríd síos scéal an chléibhín. Bhí cuid acu aduairt nár cheart aon tsuím a chur sa scéal. Gurbh amhlaidh a bheadh an dúthaigh ag magadh fúthu féin dá gcuiridís aon tsuím sa chléibhín ná sa bheirt chailleach. Bhí cuid acu, áfach, aduairt a mhalairt sin ar fad. “Táid,” ar siad, “na Muímhnigh dhá mhaíomh, cheana féin, gur mar olc agus mar ghríosadh agus mar imdheargadh ar Chonnachtaibh do rugadh an cléibhín chun siúil in aon chor, agus dá chómhartha san féin go raibh an Mhúmhain ollamh chun sásaimh a thabhairt sa chléibhín dá mba rud é go dtiocfí a d’iarraidh sásaimh orthu, ach nár mhóide go dtiocfí.”

Chómh luath agus do hairíodh an chainnt sin do socraíodh ar shlóitibh Connacht do chruinniú agus do ghléasadh chun aghaidh agus ar iad do dhul ó dheas sa Mhúmhain chun cléibhín na caillí thuaidh do dhíogailt ar na Muímhneachaibh.

Do comáineadh amach na teachtairí agus do cruinníodh na slóite. Tháinig na slóite i gceann a chéile ag rítheaghlach Uí Chonchúir. Bhí gach ní ollamh agus an neart go léir ag bogadh chun gluaiste.

An uair sin díreach is ea ’ bhí an cheist úd, “Cá bhfuil Cathal Ó Céin? Cá bhfuil Cathal Ó Céin?” ag dul ó bhéal go béal thoir ag teaghlach Mhic Eochaidh i gCúige Laighean agus Cathal Ó Céin ag imeacht ’na lán-rith de dhruím an chnucáin fé mar a bheadh gadhair an bhaile ’na dhiadh. Féachaint dá dtug Ó Conchúir Sligigh thar a ghualainn chonaic sé an scriosaire fir ag déanamh air isteach tríd an slua. Fear cumasach córach árd leabhairghéagach ab ea é agus é ag siúl go rábach, agus go ndéarfadh éinne a chífeadh é go raibh rith agus léim agus lúth agus gníomh ann nárbh fhuiriste ’ shárú. Bhí aon rud amháin, áfach, ag teacht ’na choinnibh. Ní raibh rí ná rath ar an saghas balcaisí éadaigh a bhí air. Ní raibh iontu ach uail ghiobal. Bhíodar stracaithe deisithe, lán de phreabánaibh agus de chórdaíbh agus de bhuaircíníbh, agus nárbh fhios cathain a tugadh ní ná glanadh orthu. Chuirfeadh sé náire agus seirithean ar dhuine iad d’fheiscint in aon chor. D’fhéach Ó Conchúir air nuair a tháinig sé i ngaireacht do. Dá ghiorracht a tháinig sé do is ea ba ghráinne ’ dh’fhéach sé.

“Cár ghabhais-se chúinn, a fhir mhaith?” arsa an rí.

“I dtigh Mhic Eochaidh i gcúige Laighean thoir a chodlas aréir, a Uí Chonchúir,” ar seisean, “agus bhíos roimis sin dhá mhíle dhéag amach ó Luimneach i dtigh Sheáin mhic an Iarla in aice le Cnuc Áine. Bhíos an oíche roimis sin i dtigh Uí Dhónaill i mBéal Átha Seannaigh, agus i nDún Monaidh i mBaile rí Alban an oíche roimis sin arís. In Aileach na rí do rugadh me. Bím lá in Íle agus lá i gCeann Tíre, lá i Manainn agus lá i Reachlainn agus lá eile ar Fionncharn na faraire ar Sliabh Fuaid. Buachaill suarach, siúlach, saobhnósach me agus ní maith liom choíche bheith puínn aimsire in aon áit amháin. Táim ró-aerach.”

“Agus cad is ainm duit, a fhir mhaith?” arsan rí.

“Giolla Dé is ainm dom,” ar seisean.

“Agus cad a thug anso thu, a Ghiolla Dé?” arsa Ó Conchúir.

“D’airíos, a rí,” arsa Giolla Dé, “Ó Conchúir Sligigh ’ bheith ag dul ar slóghadh ó dheas sa Mhúmhain agus cheapas dá nglacfí me ar thuarastal go raghainn leat ar an slóghadh san.”

“Dar mo bhriatharsa,” arsa fear de mhuíntir Chonchúir a bhí ag éisteacht leis an gcainnt, “ní ghlacfaimís tu ar thuarastal ná gan tuarastal! Is deas ’ fhéachfaimís ag dul isteach i ndúthaigh iasachta & do leithéidse de ghioblachán lenár gcois!”

“Má théim ar an slóghadh ní libhse ’ bheidh me ag dul ach le hÓ Conchúir. B’fhéidir go bhfeicfeadh Ó Conchúir ar ball gur maith an bhail air féin, agus oraibhse, leis, mise ’ bheith in éineacht libh ar an slóghadh so, dá mhéid drochmheas atá anois agatsa ar na gioblaibh seo.”

“Cad é an tuarastal a bheadh uait, a Ghiolla Dé?” arsa Ó Conchúir.

“Ní iarrfad de thuarastal,” arsa Giolla Dé, “ach gan leathchuma do dhéanamh orm.”

“Tá go maith,” arsa Ó Conchúir, “is deocair locht ’ fháil ar an dtuarastal san. Peoca ’ thiocfair linn nú ná tiocfair is é do cheart gan leathchuma a dhéanamh ort. Tair linn.”

Do ghluais an tslua agus Giolla Dé in éineacht leó. Chuadar thar Sionainn siar. d’éirigh slóite na dtíortha thiar agus thánadar ’na dteannta. Do ghluais an mórshlua ó dheas. Do leathadar iad féin go hobann ar fuaid na Múmhan. Chromadar ar na creachaibh do chruinniú. Chomáineadar rómpu ba agus capaill agus caoire agus muca agus gach aon rud a bhí ionaistir. Níor cuireadh aon chosc leó mar ní raibh a neart cruinnithe ag na Muímhneachaibh. Tháinig an scéal ró-obann orthu. Ag cruinniú a neart a bhí na Muímhnigh an fhaid a bhí na Connachtaigh ag cruinniú na gcreach. Chuaigh Ó Conchúir agus na Connachtaigh chómh fada siar ó dheas le Trá Lí. Ansan is ea ’ bhí an chailleach Mhuímhneach ’na cónaí. Bhí trí ba breaca aici agus tarbh maol. Thug Ó Conchúir leis na trí ba & an tarbh chun iad a thabhairt don chailligh thuaidh mar dhíolaíocht as a cléibhín.

Bhí Ó Conchúir agus na Connachtaigh ag comáint na gcreach rómpu. Creacha móra ab ea iad agus níorbh fhuiriste iad do chomáint rómhear. Níorbh fhada go bhfeacadar an tóir ’na ndiaidh; slóite líonmhara cruinnithe ó dhá chúige Múmhan agus iad ag teacht ar saothar ag teasargan a dtána. Bhíodar ag teacht suas leis na Connachtaibh mar bhí na creacha ag gluaiseacht róríghin. Lena línn sin tháinig Giolla Dé chun cainnte le hÓ Conchúir.

“Ceoca is feárr leat, a Uí Chonchúir,” ar seisean, “mise do dhul siar agus an tóir do chosc nú me ’ dhul amach agus na creacha do chomáint?”

“Coisc an tóir má fhéadann tú é, a Ghiolla Dé,” arsa Ó Conchúir.

D’iompaigh Giolla Dé ar na Muímhneachaibh. Bhí bogha agus cheithre saighde fichid aige. Chrom sé ar na saighdibh do chaitheamh leis na Muímhneachaibh. Do chaith sé chómh tiubh agus chuaigh gach ruchar i bhfeidhm chómh maith, ní raibh ruchar acu nár thit naonúr de sna Muímhneachaibh leis. Thairrig na Muímhneacha siar nuair a chonacadar an t-éirleach á dhéanamh orthu. Níor fhan aon duine acu i ngiorracht ghona ruchair saighde do Ghiolla Dé.

Ach i dtaobh na gcreach, do rith ba agus capaill agus caoire anonn ’s anall ar buile i dtreó gur theip glan ar shlóitibh Connacht, ní hamháin iad do chomáint, ach iad do chimeád i dteannta ’ chéile in aon chor. Bhí an tóir dá cosc go hálainn ach bhí gach aon chúntúirt gur gheárr ná beadh creach ann le comáint ná le teasargan.

Bhí Ó Conchúir ar buile nuair a chonaic sé fir Connacht ag rith i ndiaidh na mbeithíoch agus na beithígh ag imeacht uathu. Do thárla in’ aice an fear úd do labhair an mhaidean a bhíodar ag fágáilt an bhaile agus aduairt ná caithfeadh Giolla Dé teacht leó. “Féach siar anois air,” arsa Ó Conchúir. “Sin í an tóir aige á cosc in’ aonar agus gan sibhse go léir ábalta ar na creachaibh do chomáint. Imigh féin siar anois agus iarr air teacht agus an rud a dhéanamh atá teipithe oraibhse, na creacha so do chruinniú agus scaoil an focal tímpall dhá rá le slóitibh Connacht a n-aghaidh a thabhairt siar ar an Muímhneachaibh agus an tóir do chosc.”

“Ná hiarrfá, a rí,” arsan fear, “ar dhuine éigin eile dul siar agus labhairt leis an nGiolla Dé sin?”

“Ní iarrfad,” arsa Ó Conchúir, “ní baol duit na Muímhnigh anois, féach, táid siad an-fhada siar uaidh siúd. Is iúntach an fear é pé hé féin!”

“Ní haon eagla atá agamsa roimis na Muímhneachaibh, a rí,” arsan fear, “ach ní maith liom dul chun cainnte leis siúd tar éis an tarcaisne úd a thugas do.”

“Imigh láithreach,” arsa Ó Conchúir, “agus labhair leis mar adeirim leat! Má thugais tarcaisne dho an mhaidean úd tabhair onóir anois do. Tá onóir tuíllte aige. Imigh!”

B’éigean do imeacht bíodh gur i gcoinnibh a chos a dh’imigh sé. Do tugadh an teachtaireacht do Ghiolla Dé. Tháinig sé láithreach agus do ghluais sé i ndiaidh na gcreach. Níorbh fhada go rabhadar cruinnithe aige go breá agus é dhá gcomáint roimis amach soir ó thuaidh chun Brú Rí.

Chómh luath agus ’ chonaic na Muímhnigh go raibh fear na saighead imithe siúd ar aghaidh arís iad san tóir. Thug fir Connacht aghaidh orthu. Má thugadar níorbh fhada go raibh na Connachtaigh ag dul i ndiaidh a gcúil agus na Muímhnigh ag brú orthu agus dhá leagadh go tiubh.

Bhí Giolla Dé ag comáint na gcreach go hálainn ach má bhí féin bhí an tóir ag teacht agus é ag teip ar fhearaibh Connacht í ’ chosc. Bhí an Giolla Dé agus na creacha ag déanamh ó thuaidh ar Luimneach agus na Muímhnigh ag déanamh gach díchill ar na creachaibh do shárú sara raghaidís thar Sionainn siar ag Luimneach. Do chuir Giolla Dé thar Sionainn siar iad sarar fhéad na Muímhnigh teacht suas leó. Ansan do scread Ó Conchúir féin air agus d’iarr sé air teacht agus an tóir do chosc nú ná raghadh aon Chonnachtach abhaile beó. D’fhág sé na creacha laistiar den abhainn agus d’fhíll sé ar na Muímhneachaibh agus a bhogha aige. Thugadar ruthag féna dhéin chun é ’ mharú ach do scaoil sé na saighde chúthu chómh tiubh gur thit gach fear a tháinig in aon ghaobhar do. Do thairrigeadar siar a raon na ruchar. Bhí an Giolla Dé ag dul i ndiaidh a chúil chun cimeád suas le muíntir Uí Conchúir agus fé mar a bhí seisean ag dul i ndiaidh a chúil bhíodar san dhá leanúint, ach ní baol go dtagaidís i ngiorracht ruchair saighde do. Lena línn sin bhí Ó Conchúir agus fir Connacht ag gabháil ó thuaidh trí Chúntae an Chláir agus iad ag bailiú tuillidh creach nuair a tháinig mearathall éigin ar na beithígh agus do ghluaiseadar arís ar buile, mar ’ bheadh ba a bheadh ag guidheall lá brothallach samhraidh. Bhí na creacha a tugadh aneas ag imeacht níba thiúbha ná mar a bhí creacha Chúntae an Chláir dá gcruinniú agus é ag teip ar shlóitibh Uí Chonchúir iad do chimeád. B’éigean glaoch arís ar an nGiolla Dé. Do chruinnigh na creacha agus do chomáin sé iad agus chuaigh fir Connacht ag cosc na Muímhneach agus dob olc chuige iad. Bhí gach re dturas mar sin ag Giolla Dé ag cosc na Muímhneach agus ag comáint na gcreach, go dtí gur iompaigh na Muímhnigh abhaile.

Nóta

Féachaint dá dtug Ó Conchúir Sligigh thar a ghualainn chonaic sé an scriosaire fir ag déanamh air: “as O’Conor Sligo looked over his shoulder, he saw a hunk of a man making his way towards him”. The use of féachaint without any government preposition is worth noting. It could be argued that many uses of the Irish nominative case reflect accusative usage, although there is no accusative case in modern Irish. In other words, this could be parsed as “by means of a look that he gave over his shoulder”. Other examples that could be explained in terms of accusative use include ba ghéire cainnt, “the most quick-witted”, i.e. the most quick-witted with respect to speech, and ag féachaint síos an bóthar, “to look down the road”, i.e. to look down along the road. These usages would be accusative in many case languages. The notes to the early edition of An Cleasaidhe also highlight the uses of the definite article in an scriosaire fir, to introduce a new character.

Foclóirín

aerach: “gay, flighty”, but probably “carefree” in context here.
aghaidh: “face”. Slóite a ghléasadh chun aghaidh, probably “to get an army ready to move out”. Note that the genitive is aghaidh and not the aghaidhe of the CO.
Brú Rí: Bruree, Co. Limerick (“the king’s residence”, referring to an ancient royal fortress). Brugh is generally pronounced /brog/ in WM Irish, but in this particular placename the -gh- is not pronounced, and so the generally accepted spelling is used in the editing here.
cnucán: “hillock”, or cnocán in the CO. Edited here with -u- in line with my policy of editing cnoc as cnuc, in line with the WM pronunciation (both spelling can be found in PUL’s works).
creach: “spoil”. Usually plural, creacha, in the meaning of “the spoils of war”.
cúige: “province”. Dhá chúige Múmhan here refers to Thomond and Desmond, North and South Munster.
cúntae: “county”, or contae in the CO. Often found as cúndae. Cúndae an Chláir, Co. Clare (a county whose name derives from clár, “board”, referring to a location, now Clarecastle, where a board was placed across the River Fergus).
deocair: “difficult”, or deacair in the CO. Pronounced /dʹoxirʹ/.
fuiriste: “easy”, furasta in the CO. Uiriste is also found in PUL’s works, and seems the more authentic form as the spelling fuiriste is generally found in PUL’s works only in lenited contexts (e.g. nárbh fhuiriste, which could just as easily be spelt nárbh uiriste).
gach re: “every other”. With eclipsis: gach re dturas, “alternately”. IWM shows a pronunciation of /gʹaxirʹi/, but the Leitiriú Shímplí transcription for PUL’s Séadna indicates /gɑxərə/, and so the original spelling is maintained here.
gioblachán: “a ragged, unkempt person”, pronounced /gʹubələxɑ:n/.
gléasaim, gléasadh: “to equip, make ready”. Note this is pronounced with /e:/, rather than the /ia/ that is more common for words spelt in éa. Slóite a ghléasadh chun aghaidh, probably “to get an army ready to move out”.
gol: “crying”. Measaim nách fada go mbeidh gol an gháire sin acu, “I think they’ll soon be laughing on the other side of their faces”: according to the notes in the early edition of An Cleasaidhe “the idea seems to be that every laugh must beget its cry at some time”.
gránna: “ugly”. It is worth pointing out the CO comparative is indeclinable, i.e. gránna, where PUL has gráinne.
gríosadh: “incitement, provocation”, or gríosú in the CO.
guidheall: a verbal noun meaning “gambolling, gadding, a motion of restless excitment of cows”; aoibheall in the CO. Possibly pronounced /gi:l/. The g here derives from the ag of ag aoibheall.
ionaistir: “able to move; fit to travel; roadworthy”, or inaistir in the CO.
leabhairghéagach: “with long, slender limbs”.
leathchuma: “an unfair advantage”.
Luimneach: Limerick.
mearathall: “confusion”, or mearbhall. Pronounced /mʹarəhəl/ in WM Irish.
móide: a second comparative meaning “all the more”. Ní móide go, “it is unlikely, improbable”.
mórshlua: “great host, multitude”. Note that this word is masculine here, as it is in the CO, but feminine in PUL’s Niamh. Logically, as PUL normally (but not exclusively) uses slua as a feminine noun, mórshlua should be feminine too.
Muímhneach: “Munsterman”. Note that Muímhnigh and Muímhneacha are both found in the plural here, where the CO has only Muimhnigh.
obann: “sudden”, or tobann in the CO.
olc: “evil, harm”. Mar olc le duine, “to spite someone”.
ollamh: “ready, prepared”, or ullamh in the CO.
peoca: “whether”, from pé acu, or pé’cu. Pronounced /pʹukə/. Often followed by a relative clause.
rábach: “bold, dashing”. Go rábach, “vigorously (of someone walking”.
rí: found in the phrase rí ná rath, “neither luck nor grace”, given in Dinneen’s dictionary, but not in Ó Dónaill’s. Ní raibh rí ná rath ar an saghas balcaisí éadaigh a bhí air, “there was no luck or grace to the sort of clothing he was wearing”.
ruchar: “shot”, or urchar in the CO. The original spelling was urchar, but has been edited here as ruchar in line with the WM pronunciation.
sáraím, sárú: “to contradict; to violate”, but here na creacha do shárú means “to overtake the spoils of war and rescue them/turn them back”.
scriosaire: “strong, active person”.
seirithean: “indignation”, or seirfean. Pronounced /ʃerʹihən/.
Sionainn (an tSionainn): the River Shannon; the historic dative has replaced the former nominative, variously found as Sionna and Sionann.
slóghadh: “military expedition; mobilisation of troops”, or slógadh in the CO. Probably pronounced /slo:/.
táin: “cattle, drove, herd; by extension, wealth”, with tána in the genitive.
teasargaim, teasargan: “to rescue, save”.
tiubaisteach: “calamitous, disastrous, ill-fated”, or tubaisteach in the CO. This word, and the cognate noun tiubaist (tubaiste in the CO) are found spelt with both broad and slender t in PUL’s works. The variant spellings appear to indicate that PUL had a slender t, while occasionally lapsing into the accepted spelling with a broad t. Note however that Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne has tubaist, with a broad t.
Trá Lí: Tralee, Co. Kerry. Spelt Tráigh Lí in the original, but the final -igh is not pronounced in this placename, and so the generally accepted spelling of Trá Lí is used in the editing here.
uail: “bundle, heap”, or cual in the CO. Note the distinction between uail, “bundle”, and uaill, “howl” (originally the dative of uall); these are pronounced the same in WM Irish.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s