Críost Mac Dé 2

Caibideal a Dó.

Eóin Baiste.

Nuair a tháinig na Iúdaígh abhaile as an mbraighdineas ó Bhabilóin bhí treibh Lébhí, treibh na sagart, suarach go leór. Ach do cuireadh thar n-ais iad chun cónaithe in sna hineadaibh anso agus ansúd, ar fuaid na tíre, mar a raibh an treibh ’na gcónaí, le hórdú dlí Mhaoise, sarar rugadh chun siúil iad. Nuair a roinneadh an tír fé chrannchur, ar chlaínn Israéil, níor tugadh aon talamh do threibh Lébhí. Do tugadh áiteanna cónaithe dhóibh agus ceartanna áirithe, i gcathrachaibh áirithe agus bhí a mbeatha acu a gnó an teampaill agus as na híbirtíbh. Nuair a thánadar abhaile as an mbraighdineas ní raibh puínn acu ann, ach níorbh fhada gur iomadaíodar. Nuair d’iomadaíodar d’imíodar arís amach a cathair Ierúsaleim agus chuaigh gach cine dhíobh thar n-ais chun na háite ’na raibh cónaithe orthu sarar rugadh soir iad.

Do roinn an rí Dáibhid treibh Lébhí agus dhein sé cheithre cuallachta fichead díobh agus chuir sé, le crannchur, duin’uasal áirithe den treibh os cionn gach cuallachta, nú gach buíne, dhíobh san. Abia ab ainm don duin’uasal a cuireadh, leis an gcrannchur, os cionn na hochtú cuallachta de sna cheithre cuallachtaibh fichead sin. Ansan bhí ar gach uasal de sna cheithre huaislibh fichead san teacht, de réir uanaíochta, agus a sheachtain féinig do thabhairt ag déanamh gnótha Dé sa teampall, nú san áit ’na raibh an gnó san le déanamh, go dtí gur deineadh an teampall.

Nuair a bhí Héród ag druidim le deireadh a réime bhí Lebhíteach de shliocht Abia ’na chónaí in áit ná raibh i bhfad ó chathair Hebroin, laisteas de Ierúsalem; Sacarias ab ainm don Lebhíteach san. Bhí sé pósta ag mnaoi gurbh ainm di Elisabet. Lánú naofa ab ea an bheirt, agus de threibh Lébhí ab ea an bheirt. Bhíodar araon aosta go maith agus b’é toil Dé ná raibh aon chlann acu.

Tháinig an t-am do Shacarias, de réir na huanaíochta, chun é ’ dhul suas go dtí cathair Ierúsaleim i gcaitheamh a sheachtaine ag déanamh gnótha sagairt sa teampall i dteannta a chuallachta. Ba ghnáth le gach cuallacht a ngnóthaí do roinnt eatarthu le crannchur. Is é gnó do thit chun Sacariais leis an gcrannchur an uair sin ná bheith ag dó na túise. B’in é gnó dob aoirde agus ba sholmanta de sna gnóthaíbh go léir a bhí ag na sagartaibh le déanamh.

Íbirt ana-sholmanta ab ea íbirt na túise, agus túis ana-naofa is ea do loisctí san íbirt sin. Ar altóir óir a deintí an loscadh, agus bhí an altóir óir sin suite istigh san áit naofa idir an gcoínnleóir seacht mbeann agus an bórd ar a mbíodh arán na fianaise, agus ní raibh ach aon bhrat amháin idir an áit naofa san agus an áit rónaofa, an Sancta Sanctórum. Sara ndeintí íbirt na túise do hollmhaítí an altóir agus gach aon rud a bhain léi go han-aireach. Do glantí na lóchranna agus do glantí an altóir agus do curtí tine nua ar lasadh uirthi. Ansan thagadh an sagart isteach agus do dhruideadh an pobal siar in sna póirsíbh, agus iad ag guí chun Dé go ciúin. Ansan théadh an sagart isteach, in’ aonar, san áit naofa. Ansan do thugadh priúnsa na sagart cómhartha uaidh. Nuair ’ airíodh sagart na híbirte ’ dhéanamh an cómhartha san do chaitheadh sé an túis ar an dtine a bhíodh ar an altóir óir. Ansan do chromadh sé go híseal ar aghaidh na háite rónaofa, an Sancta Sanctórum. Ansan d’imíodh sé amach i ndiaidh a chúil, i dtreó ná hiompódh sé a aghaidh ón altóir. Ansan do buailtí clog agus thugadh an sagart a bheannacht don phobal. Ansan do thosnaíodh na Lebhítigh ar na duanaibh naofa do chanadh, agus deir na scrí’neóirí Raibinacha go mbíodh an ceól agus an ghuthaíocht chómh bínn sin agus chómh láidir sin go n-airítí an foghar i gcathair Iericó.

Bíodh go ndeintí an íbirt sin dhá uair sa ló, ar maidin agus um thráthnóna, agus go mbíodh taithí mhaith ag an bpobal ar an obair, ní fhágadh san gan scáth agus roinnt critheagla ’ bheith ar na daoine le línn na híbirte sin na túise. Óir thar cheann na daoine is ea ’ théadh an sagart isteach san áit naofa, agus figiúir ar ghuí an phobail ab ea an loscadh san na túise. Ansan, bhí an chúntúirt mhór so sa ghnó. Dá mba ná beadh guí na ndaoine taithneamhach i láthair Dé, nú dá mba ná beadh an sagart taithneamhach i láthair Dé, cá bhfios ná go dtitfeadh fearg Dé an uair sin ar an sagart nú ar na daoine, nú ar idir shagart agus daoine! Mar gheall ar an eagla san ní dheineadh an sagart aon ríghneas gan teacht amach láithreach agus a bheannacht do chur ar an bpobal chómh luath agus ’ bhíodh an íbirt déanta aige.

An lá seo a chuaigh Sacarias isteach san áit naofa chun na túise do dhó do dhein sé a ghnó go maith go dtí go bhfuair sé an cómhartha ón bpriúnsa agus gur chaith sé an túis ar an dtine a bhí ar lasadh ar an altóir óir. Do las an túis agus d’éirigh an deatach breá cúmhartha. Lena línn sin do chonaic Sacarias an t-aingeal ’na sheasamh ar dheis na haltórach. Tháinig scannradh ar Shacarias. Do labhair an t-aingeal. “Ná bíodh eagla ort, a Shacariais,” ar seisean, “tá éistithe led ghuí. Geóbhaidh do bhean, Elisabet, mac ’na broínn agus tabharfair Eóin air mar ainm, agus beidh áthas agus gáirdeachas ort, agus beidh áthas ar a lán de bhárr é ’ theacht ar an saol. Óir beidh sé mór i láthair Dé, agus ní ólfaidh sé fíon ná deoch meisciúil, agus beidh sé lán den Sprid Naomh ó bhroínn a mháthar féin. Agus iompóidh sé a lán de chlaínn Israéil ar a dTiarna Dia. Agus gluaiseóidh sé roimis amach i sprid agus i gcómhacht Eliais, chun croithe na n-athar d’iompáil ar an gclaínn, agus chun lucht díchreidimh d’iompáil chun eagna na bhfíoraon, agus pobal fíoraon d’ollmhú don Tiarna.” Agus duairt Sacarias leis an aingeal: “Conas a bheidh ’ fhios san agam? Óir táimse im sheanduine agus tá mo bhean ró-aosta.” Agus d’fhreagair an t-aingeal é agus duairt sé: “Mise Gabriél atá im sheasamh i láthair Dé, agus do cuireadh me chun labhartha leatsa agus na nithe seo do chraobhscaoileadh dhuit. Agus féach, beidh tú gan cainnt agus ní fhéadfair labhairt go dtí an lá ’na gcómhlíonfar na nithe seo, toisc nár chreidis mo chainntse, cainnt a thiocfaidh chun cínn ’na haimsir féinig.”

Bhí an pobal amu’ ag feitheamh. Nuair a fuaradar ná raibh Sacarias ag teacht amach do thosnaigh eagla ar theacht orthu. Nuair a bhí an aimsir ag imeacht agus gan é ag teacht amach do thosnaigh scannradh ar theacht ar na daoine. Fé dheireadh nuair a tháinig sé amach bhí cuid acu i riocht dul i laige leis an scannradh. Do laíodaigh an scannradh nuair ’ chonacadar go raibh sé beó. Ach níor imigh an t-eagla, mar do chonacadar go raibh sé ag crith agus go raibh dath an bháis air. Bhí iúnadh agus alltacht orthu, i dteannta an eagla, nuair a fiafraíodh de cad a chimeád istigh é agus do fuaradar ná raibh ar a chumas aon fhocal do labhairt, nár fhéad sé ach cómharthaí sóird a dhéanamh, agus an creathán ’na bhallaibh beatha. Níor fhéad sé aon chúntas a thabhairt dóibh ar an radharc a taispeánadh do ná ar chainnt an árdaingil leis.

Do chríochnaigh sé a ghnó sa teampall agus d’imigh sé ó dheas abhaile chun a thí féinig in aice Hebroin. Beagán aimsire ’na dhiaidh san do ghoibh Elisabet gin ’na broínn, fé mar aduairt an t-árdaingeal. Gin mhic ab ea an ghin sin, agus Eóin Baiste an mac san.

Sé mhí ’na dhiaidh san chuir Dia an t-árdaingeal céanna ar theachtaireacht eile. Bhí baile beag suarach i nGaililí agus Nasaret ainm an bhaile sin, agus bhí cailín ’na cónaí ann agus Muire ab ainm di, agus bhí gaol gairid aici le hElisabet, bean Shacariais. Bhí an cailín sin luaite le fear óg agus Ióseph ab ainm don fhear óg san. Ón rí Dáibhid is ea do shíolraigh an bheirt, Muire agus Ióseph. Ióacim ab ainm d’athair an chailín agus Anna ab ainm dá máthair. Bíodh gur ón rí uasal a shíolraigh an bheirt bhíodar dealbh go leór. Ceárdaí ab ea Ióseph. Siúinéir ab ea é. As an gcéird a bhaineadh sé a bheatha. A saothar a lámh a bhaineadh Ióacim agus Anna a mbeatha, leis. Ach bhí Muire, an iníon san Ióacim agus Anna, ceapaithe ón síoraíocht ag an Athair Síoraí chun bheith ’na máthair ag Mac Dé, ag Slánaitheóir an domhain. Agus is ag triall uirthi sin a tháinig an t-árdaingeal Gabriél, go dtí Nasaret, sé mhí tar éis an lae úd a tháinig sé agus thaispeáin sé é féin do Shacarias, ar dheis altórach na túise, sa teampall, i gcathair Ierúsaleim.

Tá tobar in aice le Nasaret, ar an dtaobh thiar den bhaile bheag, agus tobar Mhuire an ainm atá ar an dtobar san. Tá eaglais curtha suas ag na Gréagaigh in aice an tobair sin in onóir do theachtaireacht an aingil. Deir na Gréagaigh gur ag an dtobar san a bhí Muire nuair a labhair an t-aingeal léi. Go ndeigh sí chun an tobair sin a d’iarraidh uisce agus gur ag an dtobar a thaispeáin an t-aingeal é féin agus a thug sé a theachtaireacht di. Ach deir lucht eólais ná fuil bunús diongbhálta leis an scéal sin. Gur istigh sa bhaile, ’na seómra féinig a bhí an cailín nuair a tháinig an t-aingeal ag triall uirthi.

Do thaispeáin sé é féin di agus duairt sé na focail seo léi:—“Go mbeannaíthear duit atá lán de ghrástaibh: tá an Tiarna it fhochair: Is beannaithe thu idir mhnáibh.” Agus nuair ’ airigh sí é, do chuir an chainnt buaireamh uirthi agus bhí sí ag machnamh ar cad é an saghas an beannú san, bhí sí ag machnamh ’na haigne féin air. Ach do lean an t-aingeal ar a chainnt: “Ná glac eagla, a Mhuire,” ar seisean, “óir tá grásta fálta agat i láthair Dé. Féach, geóbhair gin id bhroínn agus béarfair mac agus tabharfair Íosa mar ainm air. Beidh an mac san mór agus tabharfar Mac Dé Aoird air, agus tabharfaidh an Tiarna Dia dho an chathaoir rí a bhí ag á athair, ag Dáibhid, agus beidh sé ’na rí i dteaghlach Iácóib go deó agus ní bheidh deireadh lena ríocht.” Agus duairt Muire leis an aingeal: “Conas a bheidh san amhlaidh agus gan aithne fir agamsa?”

Bhí geallta aici do Dhia go bhfanfadh sí ’na maighdin i gcaitheamh a saeil, agus bhí an cheist os cómhair a haigne, conas ’ fhéadfadh sí an mac san a bheith aici agus í ’ bheith ’na máthair aige, agus san am gcéanna, í ’ dh’fhanúint ’na maighdin mar a bhí geallta aici do Dhia. Thug an t-aingeal freagra ar an gceist a chuir sí chuige. D’innis sé di conas ’ fhéadfadh súd a bheith amhlaidh agus gan aithne fir aici. Duairt sé léi:—“Túirliceóidh an Sprid Naomh ort agus clúdóidh cómhacht Dé Aoird tu, agus dá bhrí sin tabharfar ar an nGin Naofa a thiocfaidh uait Mac Dé. Agus féach, sin í Elisabet, do shiúr, tá leanbh mic ar iompar aici, agus í aosta, agus sid é an séú mí aici sin go dtugtar aimrid uirthi, óir ní bheidh rá ar bith nách féidir do Dhia.”

Ansan duairt Muire: “Féach, mise cailín an Tiarna. Deintear liom de réir t’fhocail.” Agus d’imigh an t-aingeal uaithi. Nuair aduairt Muire an focal san “go ndeintear liom de réir t’fhocail,” do ghlac Mac Dé colann daonna istigh ’na broínn. Do ghlac an Tarna Pearsa den Tríonóid rónaofa fuil agus feóil corp agus anam mar atá ag aon duine, agus bhí sé istigh i mbroínn na Maighdine Muire, ’na ghin mhic ar iompar aici, agus í ’na máthair aige, de réir nádúra, go fírinneach, agus san am gcéanna, í ’na maighdin go fírinneach, dílis, glan, gan aithne fir aici, fé mar a bhí geallta aici do Dhia na glóire.

Níor chuir na nithe móra aduairt an t-aingeal léi féinig ’ fhéachaint ar Mhuire dearúd a dhéanamh den fhocal úd aduairt an t-aingeal léi i dtaobh a siúire Elisabet. Duairt an t-aingeal léi go raibh gin mhic ar iompar ag Elisabet. Bhí áthas mór ar Mhuire nuair ’ airigh sí an focal san. Bhí ’ fhios ag á ngaoltaibh go léir go raibh Elisabet agus Sacarias aosta agus ná raibh aon chlann riamh acu. Bhí ’ fhios aici, agus ag á ngaoltaibh, go raibh a saol caite acu ag guí chun Dé, dhá iarraidh ar Dhia, dá mb’é a thoil naofa é, clann a thabhairt dóibh. Bhí ’ fhios acu go raibh an lánú ró-aosta um an dtaca san chun aon chlainne ’ bheith acu ach le míorúilt ó Dhia.

Bhí ’ fhios ag claínn Israéil, ó thosach aimsire, gur thug Dia an gheallúint dár gcéad athair agus dár gcéad mháthair go dtiocfadh an tAON úd ar a sliocht agus go mbrisfeadh sé cómhacht an diabhail. Níor mhiste, dá bhrí sin, do gach aon mhnaoi Iúdach súil a bheith aici gur ar a sliocht féinig a thiocfadh an tAON san. Duairt Isáias go soiléir gur maighdean a bheadh ’na máthair ag an AON san. Ach do chaithfeadh bean éigin bheith ’na máthair ag an maighdin sin, agus níor mhiste do gach aon mhnaoi phósta, i gcaitheamh na haimsire go léir, bheith ag súil go mb’fhéidir gur ar a sliocht féinig a bheadh an mhaighdean san. Agus do bhíodh an tsúil sin acu go léir. Dá bhrí sin, cúis bhróin ab ea é d’aon chailín aon ní a thitim amach di a chuirfeadh ’ fhéachaint uirthi bás a dh’fháil agus í ’na maighdin. Agus mar gheall ar an gcúis gcéanna, aithis ab ea é d’aon mhnaoi phósta gan aon chlann a bheith aici. Agus dá mbeadh bean phósta mórán aimsire gan aon chlann a bheith aici agus ansan go dtabharfadh Dia an chlann di, bheadh áthas mór uirthi féin agus ar a muíntir agus ar a gaoltaibh go léir.

Bhí an t-áthas san ar an Maighdin Muire mar gheall ar an eólas a thug an t-aingeal di i dtaobh a siúire Elisabet. B’fhéidir gur thuig sí níos mó ná mar a thuigimídne a cainnt an aingil. Bhí Mac Dé ar iompar aici féin an uair sin. Bhí sé ’na mhac aici. Bhí sí ’na máthair aige. Tá cainnt an aingil ana-dhoimhinn dúinne. Do thuig Muire an chainnt ní b’fheárr ná mar a thuigimídne í. B’fhéidir gur thuig sí cad é an saghas gnótha a bheadh ag mac Elisabet le déanamh ag ollmhú an tsaeil don Mhac a bhí ar iompar aici féin an uair sin. Bhí áthas uirthi mar gheall ar an aithis a bheith tógtha d’Elisabet. B’fhéidir gur mó áthas nárbh é sin a bhí uirthi mar gheall ar na nithibh móra a bhí ag an dá mhac san le déanamh, dá chéile agus don chine daonna, san aimsir a bhí le teacht. Gan amhras do thuig “Cailín an Tiarna” a cainnt an aingil mórán ná tuigimídne as an gcainnt ar an gcéad amharc. Thug an t-aingeal “lán de ghrástaibh” uirthi. Thug sé “beannaithe idir mhnáibh” uirthi. Do chuir an chainnt sin ag machnamh í. Ba mhór an dá fhocal cainnte iad. “Lán de ghrástaibh.” ’Sé sin go raibh oiread de ghrástaibh Dé aici agus dob fhéidir di a bheith aici. “Beannaithe idir mhnáibh.” ’Sé sin go raibh sí beannaithe ar chuma ná raibh aon bhean eile, riamh roimis sin ná ó shin, beannaithe. Do chuir an dá fhocal san ag machnamh í. Ní raibh a theachtaireacht tabhartha fós ag an aingeal di. Ní raibh sé ach tar éis beannú dhi. Cad air go raibh sí ag machnamh? Ar thuig sí nárbh fhéidir di bheith “lán de ghrástaibh” agus “beannaithe idir mhnáibh,” dá mbeadh aon easnamh ar na grástaibh a bhí inti. Bheadh easnamh ar na grástaibh sin dá mbeadh ar chumas an áirseóra a rá go raibh sí riamh féna láimh aige i bpeaca an tsínsir. Dá bhrí sin ní raibh. An bhféadfadh an t-aingeal a rá go raibh sí beannaithe ar chuma ná raibh aon bhean riamh roimhe sin beannaithe, agus ná beadh go deó, dá mbeadh ar chumas an áirseóra a rá go raibh sí tráth aige féin fén mallacht a bhí ar an gcine daonna go léir, go mór mór ar mhnáibh na cine daonna go léir, mar gheall ar pheaca na céad mhná? Ní fhéadfadh go deimhin. Dá bhrí sin ní raibh peaca na céad mhná riamh ar an mnaoi sin a bhí “beannaithe idir mhnáibh.” Chuir an dá fhocal san ag machnamh í. Níor innis sí cad é an machnamh a bhí aici á dhéanamh. Ar thuig sí go raibh ráite ag an aingeal gur chruthaigh Dia í saor ó pheaca an tsínsir? Má thuig ní duairt sí aon fhocal a chuirfeadh in úil gur thuig. Ní duairt, mar bhí a croí chómh lán de ghrásta na húmhlaíochta agus a bhí sé de sna grástaibh eile.

Tabhair fé ndeara an focal adeir an Soíscéalaí, Lúcás. Deir sé go raibh sí ag machnamh ar cad é an saghas an beannú san. Ní deir sé gur theastaigh uaithi ’ fhios a bheith aici cad é an saghas é. Ní deir mar níor theastaigh. Duairt an t-aingeal dhá fhocal iúntacha, uathásacha, léi, agus bhí sí ag machnamh ar an dá fhocal agus dhá mbreithniú. Dá dteastaíodh uaithi ’ fhios a bheith aici cad é an saghas iad d’fhiafródh sí den aingeal cad é an saghas iad. Níor chuir sí aon cheist chun an aingil ’na dtaobh. Nuair nár chuir do lean an t-aingeal ar a chainnt. Gan amhras do chuir an dá fhocal uathásacha san buaireamh ar an úmhlaíocht a bhí istigh ’na croí. “Ná glac eagla, a Mhuire,” arsan t-aingeal. Cad é an t-eagla? Gan amhras do thuig sí gur ghradam árd d’aon mhnaoi teachtaire ó Dhia na Glóire do theacht chúithi agus an moladh uathásach úd a thabhairt di. Agus do thuig sí ná fuil aon ní is cúntúrthaí don úmhlaíocht ná moladh, agus dá mhéid agus dá fhírinní é an moladh gurb ea is mó an chúntúirt. Mar gheall ar a húmhlaíocht do chuir an moladh eagla uirthi. Chonaic an t-aingeal gur chuir. “Ná glac eagla, a Mhuire,” ar seisean. Cad ’na thaobh nár cheart di eagla do ghlacadh? “Óir tá grásta fálta agat i láthair Dé.” ’Sé sin le rá, “Ní baol duitse an moladh mór so, mar tá greann rómhór ag Dia na glóire ort. Tá grá rómhór ag Dia dhuit agus ní leogfadh an greann san atá ag Dia ort agus an grá atá ag Dia dhuit, ní leogfaid siad don mholadh uathásach so aon dochar a dhéanamh duit. Tá an úmhlaíocht rófhírinneach ionat agus deineann an úmhlaíocht san taithneamhach i láthair Dé thu. Dá bhrí sin, a Mhuire, ná glac aon eagla.” Ansan d’innis an t-aingeal a theachtaireact. “Féach,” ar seisean, “geóbhair gin id bhroínn agus béarfair Mac agus tabharfair Íosa mar ainm air. Beidh an mac san mór, agus tabharfar Mac Dé Aoird air, agus tabharfaidh an Tiarna Dia dho an chathaoir rí a bhí ag á athair, Dáibhid, agus beidh sé ’na rí i dteaghlach Iácóib go deó: agus ní bheidh deireadh lena ríocht.”

Ansan do chuir Muire ceist chun an aingil tapaidh go leór. Duairt an t-aingeal go mbéarfadh sí mac. Bhí ’ fhios aici go raibh geallta aici do Dhia a shaol do chaitheamh ’na maighdin. De réir nádúra níorbh fhéidir di mac a bheith aici an fhaid a chimeádfadh sí an gheallúint sin. Chuir sí an cheist chun an aingil: “Conas a bheidh san amhlaidh agus gan aithne fir agamsa?”

Tabhair fé ndeara an deifríocht atá idir an gceist sin agus an focal úd aduairt Sacarias. “Conas a bheidh ’ fhios san agam? Táimse im sheanduine agus tá mo bhean ró-aosta.” Ba mhar a chéile an chainnt sin agus a rá lom díreach, “Cá bhfios dómhsa an fíor an chainnt sin?” Nú “Conas is féidir an chainnt sin do chreidiúint?” Níor thaispeáin an cheist a chuir Muire chun an aingil aon easpa creidimh. Ceist ag lorg eólais ab ea an cheist. B’ionann an cheist agus: “Innis dom conas a bheidh an mac san agam gan aithne fir a bheith agam?” Do ghlac an t-aingeal an cheist sa chéill sin agus thug sé dhi an t-eólas a bhí uaithi. “Túirliceóidh an Sprid Naomh ort,” ar seisean, “agus clúdóidh cómhacht Dé Aoird thu, agus dá bhrí sin tabharfar ar an nGin naofa a thiocfaidh uait Mac Dé.”

Bhí sé i gcoinnibh dlí nádúra mac a bheith ag mnaoi gan aithne fir aici. Bhí sé, agus tá sé fós, i gcoinnibh nádúra, mac a bheith ag mnaoi ró-aosta chun clainne ’ bhreith. Is le míorúilt ó Dhia a fuair Elisabet mac a bheith aici, bíodh gurbh é Sacarias athair an mhic. Má ba mhíorúilt ó Dhia mac a bheith ag an maighdin, ba mhíorúilt ó Dhia, chómh fírinneach leis an míorúilt sin, mac a bheith ag aimrid, bíodh nár mar a chéile in uaisleacht an dá mhíorúilt. Má thaispeáin mac ag an maighdin cómhacht Dé, do thaispeáin mac ag aimrid cómhacht Dé, leis. D’innis an t-aingeal don mhaighdin an mac a bheith ar iompar ag an aimrid, agus gur le cómhacht Dé a bhí san amhlaidh, “óir ní bheidh rá ar bith nách féidir do Dhia.”

Ní chun aon bhreis nirt a chur i gcreideamh na Maighdine aduairt an t-aingeal an méid sin cainnte i dtaobh na haimride. Bhí dhá chúis aige leis an gcainnt; chun an eólais a thabhairt don mhaighdin i dtaobh a siúire, Elisabet, agus chun breis nirt a chur i gcreideamh na gCríostaithe riamh ó shin.

Is ansan aduairt Muire an focal úd, “Mise cailín an Tiarna. Deintear liom de réir t’fhocail,” agus do ghlac Mac Dé colann daonna istigh ’na broínn, agus d’imigh an t-aingeal uaithi.

Ansan is ea do cómhlíonadh an focal úd aduairt an fáidh Isáias, breis agus seacht gcéad blian roimis sin. “Iarr cómhartha ar an dTiarna,” arsa Isáias leis an rí. “Ní iarrfad,” arsan rí. “Más ea,” arsa Isáias, “tabharfaidh an Tiarna féinig cómhartha uaidh. Béarfaidh maighdean mac, rl.” Ansan is ea ’ tháinig chun cínn fírinne na haislinge úd a mhínigh Daniel fáidh don rí Nabucodonoser1, nuair a chonaic an rí san aisling an chloch á gearradh, gan lámha, amach a cliathán an chnuic, agus gur bhuail an chloch san in sna troithibh cré agus iarainn, an íomhá mhór scannrúil, i dtreó gur mionaíodh na troithe, agus ansan gur mionaíodh na luirgne iarainn, agus na ceathrúna práis, agus an chabhail airgid, agus an ceann mór óir, agus gur dhein luaithreach den íomhá agus gur scuab an ghaoth an luaithreach chun siúil, agus gur dhein cnuc mór den chloich agus gur líon sí an domhan go léir. Críost Mac Dé an chloch san, agus Críost Mac Dé an Mac san a rugadh ón Maighdin. Agus eaglais Chríost an chloch san nuair a dh’fhás sí ’na sliabh agus do líon sí an domhan go léir.

Foclóirín

Abia: Abijah, descendant of the ancient Israelite Aaron, and head of the one of the 24 branches into which the priests of Israel were divided.
ag: “at”. The combination ag á, corresponding to ag a in the CO, is pronounced /i’gʹɑ:/.
aimrid: “barren”. Pronounced /amʹirʹidʹ/.
aimride: “barrenness”.
aithis: “reproach, disgrace”.
Anna: Anne, mother of the Virgin Mary. She is not mentioned in the Bible, but her name is given in the Apocryphal Gospel of James.
araile: “certain, some”. Agus araile, “et cetera”, is here abbreviated as rl.
árd: “high”. Note the genitive aoird, where aird would stand in the CO.
Babilóin (an Bhabilóin): Babylon, or an Bhablóin in the CO. Spelt Baibilóin in the original, this is adjusted to Babilóin, as found in PUL’s translation of the Gospels and his general practice of not gaelicising foreign placenames.
baiste: “baptismal”. Eóin Baiste, John the Baptist. In Dinneen’s dictionary, baiste is an adjective meaning “baptismal”, whereas in Ó Dónaill’s dictionary it is a variant of the word baisteadh meaning “baptism”. It is probably to be interpreted as an adjective that derives from the genitive singular of the noun, baistidh, although the spelling Eóin Baistidh is not found. Other than in the appellation Eóin Baiste, baiste as a noun is here edited as baisteadh.
beann: “peak; prong”. Coínnleóir seacht mbeann, “menorah, seven-pronged candlestock of ancient Israel”.
braighdineas: “captivity”, braighdeanas in the CO. IWM confirms this word normally has a broad n in WM Irish, but PUL consistently spelt it slender.
breithním, breithniú: “to consider, examine”, breathnaím, breathnú in the CO. Pronounced /brʹenʹ’hi:mʹ, brʹenʹ’hu:/. However, IWM has breathnaigh; both forms are likely to have co existed in WM.
broínn: “womb, breast”.
cabhail: “body, torso”, pronounced /kaulʹ/.
canaim, canadh: “to chant, sing”. Canadh, found here, is also used in the CO; by contrast, PUL’s novel Niamh uses cantainn as the verbal noun.
ceárd: “trade”. The dative singular ceird (céird in WM Irish) is used as the nominative in the CO.
ceart: “right”, with the plural here ceartanna, where the CO has cirt.
cliathán: “side”. Pronounced /klʹi:’hɑ:n/.
cnuc: “hill”, or cnoc in the CO. Pronounced /knuk/.
colann: “body”, or colainn in the CO, where the historic dative has replaced the nominative.
crannchur: “the casting of lots; lottery”.
cuallacht: “company, group”, with the plural here cuallachta, where the CO has cuallachtaí.
cuirim, cur: “to put”. Note the imperfect autonomous form, curtí, where cuirtí would be more likely in later WM Irish.
cúmhartha: “fragrant, appetising”, or cumhra in the CO. This was spelt cúmhra in the original, but the pronunciation is shown in Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne as /ku:rhə/.
cúntas: “account”, or cuntas in the CO. Pronounced /ku:ntəs/.
cúntúirt: “danger”, or contúirt in the CO.
cúntúrthach: “dangerous, risky”, or contúirteach in the CO.
Dáibhid: David, king of ancient Israel. PUL uses an Anglophone form here, instead of Dáibhí or Dáithí, reflecting his general tendency to use Anglophone vocabulary in ecclesiastical matters (probably, in turn, reflecting the dominance of the English language in the nineteenth-century Irish Roman Catholic church).
Daniel: the prophet Daniel.
de: “of, from”. It is important to bear in mind that this simple preposition is pronounced in the same way as do in WM Irish, /də/. PUL was particularly insistent on writing do réir, which he held was either pronounced /də re:rʹ/ or /dʹrʹe:rʹ/—in other words the slender d only appeared when run together as a single word—but this has been edited as de réir here. The alignment of do and de in pronunciation only applies to the simple preposition; the prepositional pronoun de is pronounced /dʹə~dʹi/.
deatach: “smoke”.
deifríocht: “difference”, or difríocht in the CO. The Leitiriú Shímplí transcription used for PUL’s version of An Teagasg Críostaidhe points to a pronunciation /dʹefʹi’rʹi:xt/, but Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne has a broad r, /dʹefʹə’ri:xt/. More research required here.
diongbhálta: “definite, certain, confirmed”, or diongbháilte in the CO. Pronounced /dʹiŋə’vɑ:lhə/.
do: “to”. Note that the classical spelling of the preposition pronoun is adopted in the CO, but this form is pronounced /do/ in the dialect and so edited as do here. Note that the emphatic form dómhsa has a long vowel, /do:sə/. See also under de.
duain: “poem, song”. PUL uses both duain and the CO form, duan, in his works in the nominative singular. Here we have the dative plural duanaibh.
eagla: “fear”. Eagla is masculine in PUL’s Irish.
Elias: Elias or Elijah, an Old Testament prophet often compared with St. John the Baptist. The ministry of John the Baptist is seen by the Christian church as the fulfilment of the prophecy relating to the return of Elijah in the book of Malachi.
Elisabet: Elisabeth, mother of St. John the Baptist and cousin of the Virgin Mary.
Eóin Baiste: St. John the Baptist.
fianaise: “witness, testimony”. Arán na fianaise, “the showbread, bread always present in the Temple in ancient Israel as an offering to God”.
figiúir: “figure, a figurative or symbolic reference”, or figiúr in the CO.
fíoraon: “righteous”, or fíréan in the CO. IWM shows the WM pronunciation of fíréan to be /fʹi:’rʹe:n/, but it is possible PUL had a broad r in this word and in its cognates.
fírinní: “truthfulness”. Dá fhírinní, “however truthful”. This noun is not listed in dictionaries, but such constructions are correctly parsed as containing abstract nouns, and not comparative adjectives.
foghar: “sound”.
Gabriél: the Archangel Gabriel.
Gaililí: Galilee.
gin: “foetus”.
gradam: “glory, honour, mark of honour”.
grásta: “grace”. This word is normally used in what is the historic plural form, grásta, although Dinneen’s dictionary shows grás as the original singular. Grásta appears to have been reinterpreted as a singular noun, as shown in grásta mór ó Dhia in PUL’s Sgéalaídheachta as an mBíobla Naomhtha. The meaning shades from “grace” into “favour” in the phrase, tá grásta fálta agat i láthair Dé, “you have found favour with God”.
greann: “affection”.
guthaíocht: “voice, vocalisation; chanting voices”.
Hebron: Hebron, a city noted for it association with the patriarchs of ancient Israel, who are said to be buried there.
Iericó: Jericho.
Ióacim: Joachim, father of the Virgin Mary. He is not mentioned in the Bible, but his name is given in the Apocryphal Gospel of James.
íomhá: “image”, pronounced /i:’vɑ:/.
Ióseph: Joseph, the husband of the Virgin Mary.
inead: ionad in the CO, “unit”. Pronounced /inʹəd/ in WM Irish.
iúntach: “wonderful”, or iontach in the CO. Pronounced /u:ntəx/.
lá: “day”, with occasional use of in the dative, particularly in the phrase sa ló, “per day”.
laíodaím, laíodú: “to lesson, decrease”, or laghdaím, laghdú in the CO. Pronounced /li:’di:mʹ, li:’du:/.
lánú: “couple” or lánúin in the CO, where the historic dative has replaced the nominative.
Lébhí: Levi, one of the sons of the Jewish patriarch, Jacob, whose descendants formed the priestly tribe of ancient Israel.
lóchrann: “lantern, lamp”, with lóchranna in the plural where the CO has lóchrainn.
lorga: “shin”, with luirgne in the plural, where the CO has lorgaí. Pronounced /lorəgə, lirʹigʹinʹi/.
luaim, lua: “to mention”, but also, with le, “to betrothe to”. Luaite le fear, “betrothed to a man”.
Lúcás: St. Luke the Evangelist.
Maois: Moses.
me: disjunctive form of the first person pronoun, pronounced /mʹe/ (or /mʹi/ through raising of the vowel in the vicinity of a nasal cononant). Always in the CO.
mionaím, mionú: “to shatter, break into small pieces”.
míorúilt: “miracle”, pronounced /mʹi:’ru:hlʹ/.
Muire: the Virgin Mary, mother of Christ.
nádúr: “nature”, with nádúra in the genitive, where the CO has nádúir.
Nasaret: Nazareth.
Nabucodonoser: Nebuchadnezzar, king of Babylon ca. 605-562 BC. Nebuchadnezzar’s vision, which the prophet Daniel interpreted for him, is given in Daniel 2 in the Old Testament.
ollmhaím, ollmhú: ullmhaím, ullmhú in the CO, “to prepare”. Pronounced /o’li:mʹ, o’lu:/ in WM Irish.
os cionn: “above”. Pronounced /ɑs kʹu:n/.
póirse: “passage, corridor”.
prás: “brass”.
Raibinach: “Rabbinical”, or Raibíneach in the CO. Rabbinical refers to the rabbis or religious teachers of the Jews. PUL here eschews the making up of artificial Irish words to describe concepts extraneous to Irish life.
Sacarias: Zechariah, father of St. John the Baptist.
Sancta Sanctórum: a Latin phrase, meaning the Holy of Holies in the ancient Jewish Temple, where the Ark of the Covenant was kept. The inner sanctuary is generally referred to as the Sanctum Sanctorum in the Latin Vulgate Bible, where sanctum is in the neuter singular, but sancta sanctorum is found in 2 Chr 5:7, where sancta is neuter plural, possibly referring to the holy objects in the Holy of Holies. Sancta Sanctórum is here found with a singular article, as the grammatical parsing of this term in Latin is unimportant from the point of view of a work in the Irish language.
scannrúil: “frightful”, or scanrúil in the CO. Pronounced /skau’ru:lʹ/.
sid é: “this is, here is”, corresponding to siod é in the CO. Similarly, sid í and sid iad correspond to siod í and siod iad.
sínsear: “ancestor”, often collective in meaning although morphologically singular. Peaca an tsínsir, “original sin”.
siúinéir: “joiner, carpenter”.
siúr: “sister, usually in a religious sense”, but “cousin, kinswoman” here. Note the genitive here, siúire, where the CO has siúrach (the traditional genitive was seathar, and so it seems the CO form is merely a back-formation from the plural, siúracha).
soíscéalaí: “evangelist”. Pronounced /si:ʃ’kʹe:li:/.
solmanta: “solemn”, or sollúnta in the CO. Pronounced /soləməntə/.
sórd: “sort”, or sórt in the CO. Cómharthaí sóird, “gestures”.
súd: “that (over there)”, or siúd in the CO. As adjectives, the forms so, san and súd, which are not found in the CO, are differentiated in usage from seo, sin and siúd by use in broad contexts. As pronouns, these appear as é seo, é sin and é siúd or as so, san and súd: PUL explained in his Notes on Irish Words and Usages that these cannot be confused in usage, as é siúd means “that”, whereas súd means “that whole course of action”, something taken as a body or collectively. Also úd/siúd/súd may be used, not only to refer to something separated by time or distance from the speaker, but also to refer to something with a note of either disdain or admiration. D’innis sé di conas ’ fhéadfadh súd a bheith amhlaidh, “he told her how something so marvellous could be so”.
taithneamhach: “pleasing”, or taitneamhach in the CO. Pronounced /taŋʹhəvəx/.
tarna: “second”, or dara in the CO.
treibh: “tribe”.
tu, thu: disjunctive form of the second person pronoun, pronounced /tu, hu/. Always in the CO.
túirligim, túirleacan: “to descend”, or tuirlingím, tuirlingt in the CO. Note the c in the future and conditional: e.g. túirliceóidh, where the CO has tuirlingeoidh.
túis: “incense, frankincense”.
uanaíocht: “alternation, rotation”, or uainíocht in the CO. De réir uanaíochta, “taking it in turns”.
úil: iúl in the CO, “knowledge”. The word úmhail, “attention”, appears to have become confused with the dative of eól, producing úil. Rud a chur in úil do dhuine, “to let someone know something, to make someone realise something”.

1Daniel ii. 31.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s