1

Five articles on Muskerry Irish

I welcome comments on any of these:

  1. Knotty issues in the pronunciation of Muskerry Irish: here
  2. The use and omission of the definite article (considerable contribution to Irish grammar, IMHO): here
  3. Study of pattern of lenition after ar, thar and gan (also challenges the Standardised grammars): here
  4. Interrogatives in Muskerry Irish: here
  5. A study of the phrase i bhfuirm in Muskerry Irish: here

I will respond to all comments, even negative ones!

3

Labharfad le Cách

Peig PDF

The link above is to my transcription of the first 11 of 29 dialogues in the book Labharfad le Cách. The conversations recorded therein are good, but the transcriptions are not correct, making Peig Sayers say tá siad instead of táid siad and faca instead of feaca. There are numerous things mistranscribed there. Tithe instead of titite is another one.

I gather this is all part of the general approach of offering traditional Irish merely as an avenue to learn the conlang: the Official Standard Irish. It ought to be the other way round: traditional Irish is what people should be learning.

I show Peig’s exact words, including elided vowels (eg duin’ for duine before a vowel) and epenthetic vowels (eg or@m for orm in my transcription). I will complete it eventually, and it will be a resource for learning Munster Irish.

I didn’t understand Oiriatha, glossed as Eastern lands in that book. It may be from oirthear. Was there a word oirthriatha?

0

Aithris ar Chríost II:XII

CAIBIDEAL A DÓDHÉAG.

BÓTHAR RÍOGA NA CROISE NAOFA.

1. Focal cruaidh, dar lena lán, is ea an focal so: Tréig thu féin; tóg chút do chros, agus lean Íosa.

Ach beidh sé níos deocra go mór éisteacht leis an bhfocal deirineach úd: Imídh uaim, a dhrong mhallaithe, isteach sa tine shíoraí.

Na daoine a dh’éisteann anois leis an bhfocal i dtaobh na croise, ní gá dhóibh aon eagal a bheith orthu roimis an bhfocal i dtaobh na tine síoraí.

Beidh an cómhartha so na croise in sna flaithis nuair a thiocfaidh an Tiarna ag tabhairt na breithe.

Seirbhísigh na croise, an mhuíntir a chaith a mbeatha de réir Chríost ar an gCrois Chéasta, beid siad go léir an uair sin lán de mhuinín ag teacht i láthair an Chríost chéanna agus É ag tabhairt na breithe.

2. Cad é an t-eagal atá ort mar sin an chros do thógaint chút, agus gurb í a bhéarfaidh isteach sa ríocht thu?

Sa chrois atá leas anama. Is inti atá beatha shíoraí. Is inti atá cosaint ar namhaid. Is í a thugann sólás ó neamh dúinn, agus neart aigne, agus áthas anama. Is inti atá bárr gach súáilce. Is inti atá críochnú gach naofachta.

Níl sábháil anama, ná súil le beatha shíoraí ach i gCrois an tSlánaitheóra.

Tóg chút do chros, dá bhrí sin, agus lean Íosa, agus sroisfir an bheatha shíoraí.

Tá Íosa imithe rómhat, ag iompar a chroise, agus d’fhuilig Sé bás duit ar an gcrois, i dtreó go ndéanfása do chros a dh’iompar agus gurbh ionúin leat bás ar an gcrois.

Óir, má gheibheann tú bás in éineacht le hÍosa, beidh tú beó in éineacht le hÍosa. Agus má bhíonn tú páirteach ’na pheannaid, beidh tú páirteach ’na ghlóire.

3. Féach; is í an chros an ní go léir. Agus is é an bás an gnó go léir. Agus níl bóthar eile chun na beatha, ná chun suaimhnis aigne, ach bóthar na croise naofa agus na peannaide chun aithrí in aghaidh an lae.

Éirigh id rogha áit, cuardaigh do rogha rud, ní bhfaighir bóthar níos aoirde thuas ná bóthar níos sábhálta thíos, ná an bóthar san na croise naofa.

Riaraigh gach uile ní de réir do thoile agus do thuisceana, agus chífir ná beidh aon dul agat ó rud éigin a bheith le fulag agat i gcónaí, peocu is toil leat é nú nách toil. ’Sé sin le rá, beidh an chros agat i gcónaí, peocu is maith leat é nú nách maith.

Beidh teinneas ort id bhallaibh beatha, nú beidh buairt agat le fulag it aigne.

4. Uaireanta beidh Dia imithe uait. Uaireanta eile beidh do chómharsa ag cur trioblóide ort. Agus in éaghmais an méid sin, beidh tú féin go minic ’od chrá féin.

Agus mar bharra air go léir, ní bheidh aon leigheas agat le fáil, ná aon fhuascailt. Ní foláir duit fulag pé faid is toil le Dia é.

Óir is é toil Dé nách foláir duit a dh’fhoghlaim conas buaireamh gan sólás a dh’fhulag, agus conas tu féin a dh’fhágáilt ar fad i láimh Dé, i dtreó go gcuirfeadh an fulag breis úmhlaíochta ort.

Níl éinne a thuigeann Páis an tSlánaitheóra chómh maith leis an té a chaitheann rud éigin den tsórd a dh’fhulag.

Tá an chros, dá bhrí sin, le fáil i gcónaí, agus tá sí id chómhair ins gach aon bhall.

Níl aon dul uaithi agat pé áit ’na rithfir, mar pé áit ’na ngeóbhair béarfair thu féin leat ann, agus beidh tú féin agat i gcónaí.

Féach suas nú féach síos, féach amach nú féach isteach; gheóbhair an chros ins gach aon bhall; agus ní foláir duit an fhoighne ’ dhéanamh ins gach aon bhall, más maith leat suaimhneas aigne ’ bheith agat, agus an choróinn shíoraí do thuilleamh.

5. Má iomprann tú an chros go toiltheanach iompróidh sí thu, agus béarfaidh sí léi thu chun na críche atá uait, chun na háite ’na mbeidh deireadh le fulag, ní ná beidh anso choíche.

Má iomprann tú í i gcoinnibh do thoile, is amhlaidh a bheidh tú ag déanamh tuilleadh ualaigh duit féin, agus ag méadú do thrioblóide; agus pé rud a dhéanfair caithfir í ’ dh’iompar.

Má chaitheann tú dhíot cros, ná bíodh aon phioc dá mhearathall ort ná go gcurfar ort ceann eile, ceann a beidh níos truime, b’fhéidir.

6. An amhlaidh is dó’ leat go bhféadfairse dul ó ní nár fhéad aon duine riamh fós dul uaidh? Cá bhfuil an naomh a ghoibh tríd an saol so gan cros agus buaireamh?

Dá mb’é ár Slánaitheóir Íosa Críost féin é, ní raibh Sé uair a’ chloig dá bheatha gan dólás: Mar sin, adeir Sé, níorbh fholáir do Chríost fulag, agus éirí ó sna mairbh, agus ar an gcuma san teacht isteach ’na ghlóire.

Agus cad ab áil leatsa bheith ag lorg bóthair eile, in éaghmais an bhóthair ríoga so, bóthar na croise naofa?

7. Cros agus mairtireacht ab ea beatha Chríost ar fad, agus tusa a d’iarraidh suaimhnis agus áthais duit féin!

Tá dearúd ort, dearúd mór, má loirgeann tú aon rud ach peannaid ar an saol so. Níl i mbeatha an duine ar an saol so ach peannaid ar fad, agus an chros ins gach aon bhall ann.

Agus an té is doimhne a théann sa bheatha sprideálta is minic gurb é a gheibheann na crosa is truime, mar, trí mhéid a ghrá do Dhia, is air is crua bheith deighilte ó Dhia.

8. Ach san am gcéanna, i lár na peannaide go léir, níl an duine sin gan gaoth sóláis ag teacht chuige. Ag fulag na croise dho tuigeann sé in’ aigne go bhfuil an sochar sprideálta ag dul i méid do.

Fuiligeann sé an t-ualach le lánchroí, agus ansan is muinín as Dia agus súil le sólás a bhíonn aige in inead an ualaigh.

Agus dá mhéid a cráitear an cholann leis an bpionós is ea is mó a neartaítear an aigne laistigh le grásta Dé.

Agus uaireanta, mar gheall ar an ngrá a bhíonn ag an nduine don tsólás a gheibhtear ó chrois Chríost, bíonn an neartú aigne a dheineann an fulag agus an pionós chómh láidir sin nách maith leis an nduine bheith ’na n-éaghmais. Tuigeann sé in’ aigne dá mhéid a dh’fhuiligeóidh sé ar son Dé gurb ea is taithneamhaí a bheidh sé i láthair Dé.

Ní har an nduine is cóir a bhaochas san a bheith, ach ar ghrásta Chríost féin. Tá grásta Dé chómh cómhachtach san go gcuireann sé ’ fhéachaint ar nádúr lag an duine, an pionós agus an trioblóid is fuath leis, do lorg agus do ghlacadh agus d’fhulag, le díogras.

9. Níl sé de réir nádúra an duine an chros d’iompar, an chros do ghráú, an cholann do smachtú agus do chur fé chois, diúltú d’onóir, cur suas le tarcaisne, é féin d’ísliú, agus dúil a bheith aige go n-ísleódh daoine eile é; gach bárthan agus gach díobháil a dh’fhulag le foighne, agus gan aon lorg a bheith aige ar tairbhíbh an tsaeil seo.

Féach isteach ionat féin agus chífir ná fuil ar do chumas in aon chor nithe den tsórd san a dhéanamh.

Ach má bhíonn do mhuinín as Dia agat tabharfar duit ó neamh an cumas. Curfar an saol agus an cholann fé smacht do thoile.

’Na theannta san, má bhíonn arm an chreidimh agat, agus séala croise Chríost ort, ní heagal duit an namhaid, an diabhal.

10. Cuir rómhat, dá bhrí sin, mar a dhéanfadh seirbhíseach maith dílis le Críost, cros do Thiarna d’iompar go fearúil, ós ar an gcrois a céasadh É ar do shonsa.

Cuir rómhat mórán bárthain agus mórán míchothroim a dh’fhulag an fhaid a bheidh tú sa bheatha mhífhoirtiúnach so. Óir sin mar a bheidh agat, pé áit ’na mbeir. Agus sin mar ’ gheóbhair an bheatha so, pé áit ’na raighir i bhfolach.

Ní foláir an scéal a bheith amhlaidh. Níl aon leigheas ar na trioblóidíbh, ná aon dul uathu, ach iad d’fhulag.

Más maith leat caradas an Tiarna ’ bheith agat, agus tu ’ bheith páirteach leis, ól a chailís le grá dho.

Fág fé Dhia na sóláis. Tugadh Sé dhuit iad nú cimeádadh Sé uait iad, de réir a thoile naofa.

Ach tusa, cuirse rómhat na trioblóidí ’ dh’fhulag, agus abair leat féin gur sóláis ana-mhóra iad. Óir ní haon chomórtas trioblóidí na haimsire atá againn anso, in aice leis an nglóire shíoraí a thuíllfid siad duit, bíodh go gcurfí iad go léir ort féin agus go bhféadfá féin iad go léir a dh’fhulag.

11. Nuair a bheidh tú i dtreó go mbeidh na trioblóidí milis duit, agus go mbeidh dúil agat iontu ar son Chríost, ní miste dhuit a mheas an uair sin go bhfuil an scéal go maith agat, mar beidh flaitheas Dé ar an dtalamh so agat.

An fhaid a bheidh doicheall roimis an bpionós agat agus tú ag teitheadh uaidh, beidh an scéal go holc agat. Is pionós bheith ag teitheadh ó phionós, agus cimeádfaidh an pionós san suas leat i gcónaí.

12. Má shocraíonn tú t’aigne, mar is ceart duit í ’ shocrú, ar an bpionós a dh’fhulag, agus ar an mbás a dh’fhulag, beidh an scéal go maith agat gan a thuilleadh ríghnis, agus beidh suaimhneas ort.

Dá dtógtí suas tu, mar a tógadh Pól, go dtí an tríú flaitheas, ní chuirfeadh san tu ó nithe ’ bheith le fulag agat: Taispeánfadsa dho san, aduairt Íosa, cad iad na nithe móra atá le fulag aige ar son m’ainme.

Tá ort pionós a dh’fhulag, dá bhrí sin, más maith leat grá ’ bheith agat d’Íosa agus a thoil do dhéanamh i gcónaí.

13. Ó, dá mb’fhiú thu go dtabharfí ní dhuit le fulag ar son ainme Íosa! Cad í an ghlóire le méid a bheadh dá bhárr agat! Cad é an t-áthas a churfá ar aingealaibh Dé! Cad é an dea-shampla ’ thabharfá don chómharsain!

Mar, molann gach éinne an fulag, bíodh gur fánach duine gur maith leis fulag a dhéanamh.

Agus go deimhin ba chóir duitse roinnt bheag a dh’fhulag ar son Chríost, nuair a chíonn tú na slóite ag fulag pionóisí móra ar son an tsaeil seo.

14. Tuig an méid seo go cruínn. Beatha báis is ea is ceart duitse ’ chaitheamh. Dá mhéid a bhásaíonn duine a bheatha féin is ea is mó a thosnaíonn sé ar bheith beó chun Dé.

Níl éinne oiriúnach chun nithe sprideálta do bhreithniú ach an té a dh’íslíonn é féin chun trioblóidí ’ dh’fhulag ar son Chríost.

Níl aon rud is taithneamhaí i láthair Dé, ná is tairbhí do dhuine féin, ná nithe ’ dh’fhulag go foighneach ar son Chríost.

Dá mbeadh do rogha le fáil agat, b’fhearra dhuit fulag ar son Chríost do thoghadh ná mórán sóláis do thoghadh, mar do dhéanfadh an fulag thu cosmhail le Críost féin, agus leis na naoimh.

Mar ní hiad an sólás sprideálta agus an mhísleacht a thuíllfidh luacht saothair dúinn ná a dhéanfaidh leas anama dhúinn, ach fulag pian agus fulag trioblóidí le foighne is ea ’ dhéanfaidh é.

15. Dá mbeadh aon ní eile ní b’fheárr agus níba thairbhí chun na cine daonna ’ dh’fhuascailt ná pianta ’ dh’fhulag ar a shon, do thaispeánfadh ár Slánaitheóir dúinn an ní sin, le briathar agus le gníomh.

Is é rud a thaispeáin Sé go soiléir dá dheisceabalaibh a bhí dhá leanúint, agus do gach duine gur mian leis É ’ leanúint, ná gurbh é a leas an chros a dh’iompar: Más mian le héinne teacht im dhiaidhse, ar Seisean, tógadh sé chuige a chros agus leanadh sé Me.

Tar éis gach ní do lé’ agus do bhreithniú, dá bhrígh sin, ní féidir a rá sa deireadh ach, gur trí mhórán trioblóidí a chaithfimíd dul isteach i ríocht Dé.

Foclóirín

ainm: “name”, with ainme in the genitive. This word is feminine here, but masculine in GCh. Pronounced /anʹimʹ/.

arm: “army” or “weapon”. Pronounced /ɑrəm/.

bárthan: “injury, harm”, or bárthainn in GCh. The genitive is given here as bárthain, showing this noun to be masculine in PUL’s Irish. Bárthan is an abstract noun with no plural; hence, mórán bárthain has the genitive singular.

cad: “what”, used as cad é in exclamations meaning “how”, as in cad é a bhfuil de dhaoine, “how many people” in I:III here. Cad é an suaimhneas!, “how great would be the peace/ease!” Cad í an ghlóire le méid!, “how great would be the glory!” Also note similar usage without é, as in cad a bhfuil de dhaoine in I:XXIII here. The use of cad é before a bhfuil seems abnormal, as a bhfuil de dhaoine is not a noun phrase, and this is the only example of this structure I can find, whereas as cad a bhfuil is frequently used in PUL’s works.

caradas: “friendship”, or cairdeas in GCh.

cine: “race, nation”. Note this word is feminine here, but masculine in GCh.

comórtas: “comparison”.

coróinn: “crown”, or coróin in GCh, pronounced /kro:ŋʹ/.

cosmhail: “like”, or cosúil in GCh. IWM indicates that smh is pronounced /sv/ in Cork Irish, i.e. /kosvilʹ/ here, although /ko’su:lʹ/ is also found.

críochnú: “accomplishment; perfection”.

dea-shampla: “good example”.

deisceabal: “disciple”.

doicheall: “churlishness; reluctance”, pronounced /dohəl/.

éaghmais: “absence, lack”, or éagmais in GCh, pronounced /iamiʃ/. In éaghmais, “besides, other than, as well as”.

féachaint: cur ’ fhéachaint, “to force or compel someone”. This would be iallach or iachall a chur in GCh. PUL uses this phrase without an intervening de, but the phrase generally occurs as cur d’fhéachaint ar dhuine rud a dhéanamh.

gráím, gráú: “to love”. Second-conjugation forms are occasionally found here and elsewhere in PUL’s works.

iompraim, iompar: “to carry, bear”, or iompraím, iompar in GCh. As a syncopating verb, the future is iompróidh. Pronounced /u:mpərimʹ, u:mpər/.

isteach: “inside” (with motion), pronounced /iʃ’tʹax/.

mairtireacht: “martyrdom”, or mairtíreacht in GCh.

marbh: “dead; dead person”, pronounced /mɑrəv/. Éirí ó sna mairbh, “to rise from the dead”.

míchothrom: “unevenness; unfairness”, pronounced /mʹi:’xorhəm/.

mísleacht: “sweetness”, or milseacht in GCh. Pronounced /mʹi:ʃlʹəxt/.

páirteach: “partaking, sharing” in something (with i).

riaraím, riarú: “to arrange, manage, dispose”, or riaraim, riar in GCh. PUL also uses forms derived from riaraim, riar/riaradh in his works. Of the second-conjugation forms, only the imperative riaraigh (found here) and the participle riaraithe are attested in PUL’s works.

rithim, rith: “to run”. The original spelling often shows the quality of the r, with ruith in the imperative and ruithfir in the future (pé áit ’na ruithfir), edited here as rith and rithfir.

rogha: “choice”, pronounced /rou/. The broad or slender quality of the r (with the slender r used in leniting circumstances) is shown in the LS edition of Aithris: id rogha áit, “wherever you wish”, is transcribed as ad’ reou áit, i.e. /əd rʹou ɑ:tʹ/.

sábhálta: “safe”, or sábháilte in GCh.

séala: “sign; seal”.

slua: “host, crowd, legion”. PUL forms the plural of this word, sluaite in GCh, with an –ó-. While IWM (§92) shows the local pronunciation as /sluətʹi/, /slo:tʹi/ is also found in verse. The medial –ó- is therefore retained.

taispeánaim, taispeáint: “to show”. PUL consistently wrote this word with a broad t, as it stands in GCh, but IWM (see the note to §368) shows the pronunciation is /tʹis’pʹɑ:nimʹ, tʹis’pʹa:ntʹ/ (or /tʹi’ʃa:nimʹ, tʹi’ʃa:ntʹ/) in WM Irish. A slender t is shown in the LS version of Aithris ar Chríost. Note that the imperative and third-person singular preterite regularly have a slender n in PUL’s works: taispeáin, do thaispeáin sé.

teinneas: “soreness”, or tinneas in GCh. Pronounced /tʹeŋʹəs/.

0

Aithris ar Chríost II: XI

CAIBIDEAL A hAONDÉAG.

A LUÍGHEAD DAOINE A THUGANN GRÁ DO CHROIS ÍOSA.

1. Tá ag Íosa anois a lán daoine go bhfuil grá acu do ríocht Íosa ar neamh, ach fíorbheagán daoine gur fonn leó Cros Íosa d’iompar; a lán atá ag lorg sóláis, fíorbheagán atá tugtha do thrioblóidíbh a ’ dh’fhulag; a lán gur maith leó suí chun búird i bhfochair Íosa, fíorbheagán gur maith leó troscadh ’ dhéanamh i bhfochair Íosa.

Is maith le gach éinne bheith séanmhar i bhfochair Íosa. Níl ach beagán gur maith leó pianta ’ dh’fhulag ar a shon.

Is maith lena lán Íosa do leanúint chómh fada le briseadh an aráin; ach níl puínn gur maith leó dul chómh fada le cailís na Páise ’ dh’ól.

Molann a lán a mhíorúiltí. Ní thaithneann tarcaisne na croise le puínn.

Tá a lán agus bíonn grá acu d’Íosa an fhaid ná gabhann aon rud ’na gcoinnibh. Bíd siad á mholadh agus ag breith bhaochais leis an fhaid a bíd siad ag fáil sóláis uaidh.

Ach má cheileann Sé É féin orthu beagán, agus má fhágann Sé iad ar feadh tamaill, siúd ag gearán iad agus ag cásamh, nú ag titim in éadóchas ar fad.

2. An mhuíntir, áfach, nách ar son an tsóláis a tugtar dóibh a bhíonn grá acu d’Íosa, ach ar son Íosa féin, is ag breith bhaochais leis a bhíd siad, peocu dólás nú sólás a tugtar dóibh.

Agus dá mb’é a thoil naofa gan aon bhlúire sóláis a thabhairt choíche dhóibh, ní thabharfaidís choíche dho ach moladh agus baochas.

3. Ó, cad ná féadann grá d’Íosa ’ dhéanamh, nuair a bhíonn sé glan ó ghrá do dhuine féin nú ó bheith ar mhaithe le duine féin.

An mhuíntir a bhíonn coitianta ag lorg sóláis, cad ’tá iontu ach lucht tuarastail do lorg?

Nách grá dhóibh féin, níos mó ná do Chríost, atá ag an muíntir a bhíonn ag féachaint i gcónaí chun a dtairbhe féin nú chun a sochair féin?

Cá bhfuil an duine le fáil atá ollamh ar sheirbhís Dé ’ dhéanamh in aisce?

4. Is fánach le fáil duine chómh sprideálta san go bhfuil sé lom ó gach ní.

Cá bhfuil an duine le fáil atá gan beann ar shaibhreas, agus lom, in’ aigne, ó gach ní cruthaithe? Is fada anonn a luach, chómh fada le himeallaibh an domhain.

Tugadh duine uaidh a chuid ’en tsaol; is neamhní fós é.

Deineadh duine aithrí mhór; níl ann fós ach suarachas.

Foghlamaíodh duine iomláine gach eólais; ní puínn atá déanta aige fós.

Bíodh fíoraontacht mhór aige, agus díogras, agus déabhóideacht ar lasadh; tá mórán in easnamh air fós. Tá in easnamh fós air an ní is mó ’na bhfuil gá aige leis.

Cad é an ní é sin? Tar éis gach uile ní a thréigean do, go dtréigfeadh sé é féin. Go scarfadh sé ar fad leis féin. Go bhfágfadh sé é féin agus ná beadh aon ghrá feasta aige dho féin.

Nuair a bheidh gach ní déanta aige, de réir mar is dó’ leis is ceart do, tuigeadh sé in’ aigne ná fuil aon rud déanta aige.

5. Nuair a bheidh gnó mór maith déanta aige, ná measadh sé an gnó ’ bheith mór ná maith; ach tuigeadh sé ná fuil ann féin ach seirbhíseach gan mhaith, fé mar adeir Béal na Fírinne: Nuair a bheidh gach ní déanta agaibh atá órdaithe dhíbh, abraidh, Níl ionainn ach seirbhísigh gan mhaith.

Ansan is ea is féidir do bheith go dealbh agus go lom i gceart, sa sprid, agus a rá, mar aon leis an bhFáidh: Aonarán bocht is ea mise.

Agus fós, níl éinne is saibhre, ná is mó cómhacht, ná is scortha ó cheanglaibh, ná an duine sin gurb eól do scarúint le gach aon rud, agus é féin do chur san áit is ísle.

Nóta

Béal na Fírinne: the English version of Imitatio Christi has “as the Truth Himself saith”. However, fírinne is an abstract noun, and so PUL expands this to Béal na Fírinne in reference to the utterances of Christ.

Foclóirín

anonn: “over there, to that side”, pronounced /ə’nu:n/. Fada anonn, “a long way off”.

aonarán: “a solitary person”.

bórd: “table”, with búird in the genitive. Suí chun búird, “to sit at table”.

cailís: “chalice”.

ceangal: “bond, tie, fetter”. PUL has ceanglacha in the nominative plural (which form is attested in other works by PUL), but, as in II:XI here, ceanglaibh in the dative plural. Pronounced /kʹaŋəl, kʹaŋələxə, kʹaŋəlivʹ/.

fánach: “scattered”. Fánach le fáil, “rarely to be found”.

troscadh: “fast, abstinence”.

0

Aithris ar Chríost II:X

CAIBIDEAL A DEICH.

BAOCHAS AR DHIA MAR GHEALL AR A GHRÁSTA.

1. Is chun oibre ’ dhéanamh do rugadh thu. Cad chuige dhuit, mar sin, bheith a d’iarraidh suaimhnis?

Cuir rómhat fulag a dhéanamh níos mó ná sólás a dh’fháil. Cuir rómhat an chros a dh’iompar níos mó ná áthas a bheith ort.

Ní haon déabhóideacht duit sólás do lorg. Níl éinne de mhuíntir an tsaeil nár mhaith leis sólás agus áthas sprideálta ’ dh’fháil dá bhféadadh sé é.

Mar, is mó go mór an t-aoibhneas atá i sólás sprideálta ná mar atá in aon phléisiúr saolta, ná in aon phléisiúr a bhaineann leis an gcolainn.

Mar, is neamhní, nú is salachar, gach pléisiúr saolta. Pléisiúr sprideálta, áfach, is as na súáilcíbh a dh’fhásann sé, agus is é Dia a chuireann isteach i gcroí an duine é, agus níl aon phléisiúr eile uasal, glan, ach é.

Ní féidir d’éinne, áfach, an sólás sprideálta san ó Dhia a bheith aige i gcónaí, de réir mar is maith leis, mar ní bhíonn am an chatha i bhfad gan teacht.

2. Tá dhá ní a chuireann i gcoinnibh an tsóláis sprideálta go mór, is iad san iomad sriain dá leogaint leis an aigne, agus iomad iontaoibhe as duine féin.

Is maith a dheineann Dia é nuair a thugann Sé grásta an tsóláis don duine, ach is olc a dheineann an duine é nuair ná tugann sé baochas an tsóláis sin ar fad do Dhia, agus É ’ mholadh mar gheall air.

Sin é cúis ná féadaid tabharthaistí na ngrást rith chúinn, mar ní bhímíd baoch de Dhia mar gheall orthu, agus ní admhaímíd gur ó Dhia amháin a gheibhimíd iad.

Óir, tabharfar na grásta i gcónaí don té a bhéarfaidh baochas mar gheall orthu, agus an rud a tugtar don duine úmhal cimeádfar ó fhear an uabhair é.

3. Ní háil liom sólás a bhainfeadh díom dólás croí, agus níl lorg agam ar dhlúthmhachtnamh a tharraiceódh me chun uabhair, b’fhéidir.

Óir ní naofa gach árd; ná ní maith gach milis. Ná ní glan gach dúil; ná ní hionúin le Dia i gcónaí an ní is ionúin linne.

Is áil liom, agus glacaim, an grásta d’úmhlóidh me agus d’fhágfaidh eagla Dé orm i gcónaí, agus d’fhágfaidh me níos tugtha chun me féin do thréigean.

An té go bhfuil teagasc fálta aige ó bhronnadh na ngrást air, agus smachtú ó tharrac na ngrást uaidh, ní baol go mbeidh baochas aon mhaitheasa aige air féin. Admhóidh sé ná fuil ann féin ach duine bocht dealbh, lom.

Tabhair do Dhia an ní is le Dia, agus cimeád agat féin an ní is leat féin. ’Sé sin, tabhair baochas do Dhia mar gheall ar a ghrásta, agus tuig ná fuil agat féin ach an peaca, agus ná fuil ag dul duit ach an pionós is dual don pheaca.

4. Cuir thu féin i gcónaí san áit is ísle, agus tabharfar duit an áit is aoirde. Is le chéile a ghabhaid siad. Ní bhíonn árd gan íseal. Ní bhíonn bárr gan bun faoi. Agus is ar an mbun a sheasaíonn an bárr.

Na naoimh is aoirde os cómhair Dé is iad is ísle os cómhair a n-aigne féin. Agus dá mhéid a nglóire is ea is mó a n-úmhlaíocht. Bíd siad lán den fhírinne agus den ghlóire sprideálta, agus ansan ní bhíonn aon bheann acu ar ghlóire fholamh an tsaeil seo.

Bíd siad greamaithe go daingean ar Dhia, agus ansan ní bhíonn aon tslí ’na gcroí do mhór-is-fiú.

Agus an mhuíntir a thuigeann gur ó Dhia gach uile ní, pé tabharthas a bhíonn fálta acu ní loirgid siad glóire óna chéile mar gheall air, ach loirgid siad an ghlóire atá ó Dhia amháin. Is áil leó go molfí Dia os cionn gach uile ní, iontu féin agus in sna naoimh go léir, agus sin a mbíonn uathu choíche.

5. Bíse baoch nuair a tugtar an beagán duit, agus tuíllfir go dtabharfí an mórán duit.

Ní hea, ach glac an beagán ’na mhórán, agus glac an suarachas ’na thabharthas fé leith.

Féach chun mórgachta an tÉ a thugann duit an tabharthas, agus chífir nách tabharthas beag ná tabharthas suarach aon ní a thugann Sé dhuit. Ní beag aon ní a gheibhtear ó Dhia na glóire.

Dá mb’iad na pionóisí féin iad, a chuireann Sé orainn, is ceart dúinn bheith baoch de mar gheall orthu. Is chun leasa ár n-anama a chuireann Sé chúinn gach ní den tsórd san dá leogann Sé chúinn.

An té ’nar mian leis grásta Dé ’ chimeád, bíodh sé baoch de bhárr a bhfaigheann sé; foighneach nuair a tógtar uaidh é; ag guí go dtabharfí thar n-ais do é; úmhal, aireach, le heagla go gcaillfeadh sé é.

Foclóirín

bainim, baint: “to cut”. Baint le, “to touch, interfere with”. Pronounced /binʹimʹ, bintʹ/.

beagán: “a little”, pronounced /bʹə’gɑ:n/.

abhóideacht: “true piety, devoutness”, or deabhóideacht in GCh. Pronounced /dʹe:’vo:dʹəxt/.

faoi: “beneath it”; generally in WM Irish.

greamaithe: “fastened, attached”. Greamaithe ar Dhia, “focused on God”.

mórgacht: “magnificence, majesty”, pronounced /muərgəxt/.

pionós: “penalty, punishment”, with pionóisí in the plural, where GCh has pionóis.

suarachas: “pettiness; a trifle”.

0

Aithris ar Chríost II:IX

CAIBIDEAL A NAOI.

EASPA GACH SÓLÁIS.

1. Ní deocair neamhní ’ dhéanamh de shólás saolta nuair a bhíonn sólás Dé againn.

Ach is ní mór, ní ana-mhór, ana-dheocair, do dhuine sólás ó Dhia agus sólás ó dhaoine ’ bheith in easnamh in éineacht air; bheith toiltheanach, in onóir do Dhia, chun sórd díbirte croí a dh’fhulag, agus gan aon ní a dhéanamh ar son duine féin, ná cuímhneamh ar luacht saothair dhuine féin.

Cad é an iúnadh tu ’ bheith soilbhir débhóideach an fhaid a bhíonn grásta Dé ag cabhrú leat chuige? Taithneann an tráth san le gach éinne.

Tá marcaíocht shuairc ag duine an fhaid is é grásta Dé atá dhá iompar.

Agus nuair is é Dia a bhíonn ag iompar duine agus ag déanamh eólais do, cad é an iúnadh ná mothaíonn an duine sin ualach?

2. Is ana-mhaith linn abhar sóláis a bheith againn, agus is ródheocair leis an nduine é féin do chur uaidh féin.

Do rug an mairtireach naofa Labhrás bua ar an saol, agus do scar sé lena shagart naofa. Níor dhein sé ach neamhní do shólás an tsaeil, agus trína ghrá do Chríost d’fhuilig sé an t-árdshagart Sicstus do thógáilt uaidh, bíodh go raibh ana-chion aige air.

Do bhuaigh sé, lena ghrá do Chríost, ar a ghrá do dhuine. Do thoibh sé toil Dé roim shólás daonna.

Ar an gcuma gcéanna foghlaimse conas scarúint le caraid éigin dílis, tríd ghrá do Dhia.

Agus má thréigeann do chara thu ná bí róbhuartha mar gheall air sin. Caithfimíd go léir scarúint lena chéile sa deireadh.

3. Ní foláir don duine bheith ag troid ’na choinnibh féin go cruaidh, agus ar feadh mórán aimsire, sara mbeidh ’ fhios aige i gceart conas smacht a chur air féin, agus a chroí do tharrac ar fad chun Dé.

Nuair a bhíonn seasamh dhuine air féin ní deocair do sleamhnú chun sóláis daonna.

Ach an té go mbíonn an grá ceart aige do Chríost, agus an dúil cheart aige in sna súáilcíbh, ní chromann sé chun sóláis daonna ná chun aoibhnis na beatha so. Is túisce leis dea-oibreacha crua do dhéanamh, cruatain agus annró ’ dh’fhulag, le grá do Chríost.

4. Dá bhrí sin, nuair a thabharfaidh Dia sólás sprideálta dhuit, glac é agus bí baoch. Ach bíodh ’ fhios agat nách tusa do thuíll é, ach gur tabharthas ó Dhia é.

Ná bíodh mór-is-fiú ort mar gheall air, ná mórtais, ná uabhar. Ach úmhlaigh thu féin mar gheall air, agus tabhair breis aireachais duit féin ins gach ní dá ndéanfair. Bíodh scáth agus eagal ort, mar imeóidh an tráth san, agus tiocfaidh tráth an chatha agus an chruatain.

Nuair a tógfar uait an sólás, ná titeadh an lug ar an lag agat. Fuilig an t-easnamh go húmhal, agus fan le casadh an tsóláis ort. Tá ar chumas Dé sólás is mó ná é ’ thabhairt airís duit.

Ní chuireann rud den tsórd san aon iúnadh ar dhaoine go bhfuil taithí acu ar shlí Dé. In sna naoimh móra, agus in sna fáidhibh, sa tseanaimsir, dheineadh sólás agus dólás uanaíocht ar a chéile go minic ar an gcuma san.

5. Deireadh duine acu, nuair a bhíodh an sólás aige: Duart liom féin, i lár na flúirse a bhí agam, Ní thiocfaidh buaireamh orm choíche.

Ach nuair a tógadh uaidh an grásta do labhair sé airís: D’iompaís uaim do ghnúis, ar seisean le Dia, agus tháinig buaireamh orm.

Ach, tríd is tríd, ní théann sé in éadóchas. Is amhlaidh a ghlaonn sé níos déine ar Dhia: Ortsa, a Thiarna, a bheidh mé ag glaoch, adeir sé, agus chun mo Dhia is ea ’ chuirfead mo ghuí.

Fé dheireadh gheibheann sé toradh a ghuí agus ínseann sé go bhfaigheann: Tá éistithe ag Dia liom, adeir sé, agus tá trua tagaithe aige dhom. Tá an Tiarna ’na chabhair agus ’na chúnamh agam.

Conas san?―Tá mo dhólás iompaithe chun sóláis agat, adeir sé, agus tá áthas curtha im thímpall agat.

Más mar sin a bhí an scéal ag na naoimh móra ní ceart do dhaoinibh bochta mar sinne titim in éadóchas má leogtar dúinn bheith tamall díograsach agus tamall patfhuar, mar bíonn an Sprid ag teacht agus ag imeacht de réir íntinne a thoile féin. Uime sin adeir Iób naofa: Tagann Tú chuige go moch, agus trialann Tú é go hobann.

6. Cad air, dá bhrí sin, gur ceart dom mo sheasamh a bheith agam ach ar Dhia? Agus cad as gur ceart dom mo mhuinín a bheith agam ach a mórthrócaire Dé amháin agus as a ghrásta naofa?

Óir, bíodh daoine fónta im thímpall, agus bráithre débhóideacha, agus cáirde dílse, agus leabhair bheannaithe, agus scríbhinní breátha, agus cantainn aoibhinn salm, is róbheag an tairbhe dhom iad go léir nuair a bhíonn sólás na ngrást imithe uaim, agus gan fágtha agam ach mo dhealús féin.

Níl aon leigheas ag duine an uair sin ach an fhoighne, agus a thoil do chur go húmhal le toil Dé.

7. Níor casadh orm riamh fós aon duine a bhí chómh diaga, chómh débhóideach san, nár mhothaigh sé uaireanta sólás an ghrásta ag imeacht uaidh, agus maolú ag teacht ar a dhíogras.

Agus ní raibh aon naomh a fuair árdú agus soílsiú sprideálta, nár cuireadh cathanna crua air roimis sin nú ’na dhiaidh san.

Mar, an té ná fuiligeann cruatan agus trioblóid le grá do Dhia, ní thuilleann sé na nithe doimhne a bhaineann le Dia do thaispeáint do.

Is gnáth, nuair a thagann an cath, ná bíonn ann ach cómhartha ar an sólás a thagann ’na dhiaidh.

Mar, is don mhuíntir a trialtar sa chath atá an sólás geallta: Is don té a bhéarfaidh bua, ar Seisean, a thabharfad bia de chrann na beatha.

8. Tugtar, leis, sólás ó Dhia i dtreó go mbeadh an duine níos treise chun an chatha do sheasamh. Ansan tagann an cath air, i dtreó ná glacfadh sé uabhar mar gheall ar an sólás.

Níl an diabhal ’na chodladh, agus tá an cholann beó fós. Dá bhrí sin bíse ollamh i gcónaí don chath. Táid do namhaid ar do chlí agus ar do dheis, agus níl aon tsuaimhneas agat le fáil uathu.

Nóta

Naoimh móra: naoimh móra, without lenition on the adjective, is found twice here. It seems this is a case of delenition across a labial word boundary.

Foclóirín

árdú: “elevation”, but also “excitement, rapture”.

baoch: “grateful”, or buíoch in GCh. The original spelling here was buidheach, but the pronunciation in WM Irish is /be:x/.

daonna: “human”.

díograsach: “fervent, zealous”, or díograiseach in GCh.

feadh: ar feadh, “throughout, during”, pronounced /erʹ fʹag/.

flúirse: “abundance, plenty”.

mórthrócaire: “great mercy”.

sleamhnaím, sleamhnú: “to slip”. Pronounced /ʃlʹau’ni:mʹ, ʃlʹau’nu:/.

soilbhir: “pleasant, cheerful”, possibly pronounced /solʹivʹirʹ/, although the spelling suilbhir used in PUL’s Táin Bó Cuailnge (p35) may indicate that PUL had /silʹivʹirʹ/.

soílsiú: “illumination, enlightenment”.

sórd: “sort”, or sórt in GCh, pronounced /so:rd/.

tógaim, tógáilt: “to lift, build; to take”, etc, or tógaim, tógáil in GCh. A variant verbal noun tógaint is also found in PUL’s works.

toghaim, toghadh: “to choose, select”, pronounced /toumʹ, tou/. The preterite is do thoibh sé, /də hovʹ sʹe:/, but thogh sé in GCh. Brian Ó Cuív transcribed a note by PUL that accompanied his manuscript translation of the Old Testament that refers to his preferred spelling of the preterite of this word: “there is one other word and I think I must ask you to let me keep it. It is the past tense of toghaim, ‘I choose’. Do thoghas is all right, ‘I have chosen’ or ‘I did choose’. Do thoghais is all right. But for ‘he chose’ I have never heard any Irish but do thoibh sé. Tá sé toghtha = ‘It is chosen’ is quite manageable. It is easy to call it toffa. But do thoibh sé = ‘He chose’ must stand as it is or you will have nothing. I have seen it written do thogh sé. But that is not at all what is said and heard, so I find I must keep thoibh. It occurs also in the imperative toibh é = ‘choose it’” (“An t-Athair Peadar Ua Laoghaire’s translation of the Old Testament”, p645). Thogh in the original text of Aithris ar Chríost is adjusted here to thoibh.

uanaíocht: “alternation, rotation”, or uainíocht in GCh. Uanaíocht a dhéanamh ar a chéile, “to take turns, take it in turns”.