An Craos-Deamhan 2

CAIBIDEAL A DÓ.

Nuair a tháinig an t-ocras ar Chathal b’é ab fhada leis go raibh aimsir dínnéir ann go n-íosfadh sé a dhóthain. Tháinig an dínnéar fé dheireadh. Do shuigh chun búird cuideachta mhór de ríthibh agus d’uaislibh Múmhan. Miasa úll is ea ba ghnáth an uair sin do chur ar dtúis os cómhair na cuideachtan. Is ar éigin a bhí an chuideahta suite nuair a bhí a raibh d’úllaibh ar a mhéis féin ite ag Cathal. Do rug sé ar an méis a bhí os cómhair an fhir a bhí ar a láimh dheis, agus d’ith sé a raibh d’úllaibh uirthi. Ansan do rug sé ar an méis a bhí os cómhair an fhir a bhí ar a láimh chlé, agus d’ith sé a raibh uirthi. Ansan do dhírigh sé ar na miasa a tharrac chuige ós gach aon taobh den bhórd, agus ar na húlla a bhí orthu d’ithe le hairc agus le hampla. Bhí iúnadh agus alltacht ar an gcuideachtain, ach níor leog éinne aon ní air. Do scaoileadar chuige na miasa chómh tiubh agus d’fhéad sé iad d’fholmhú. Ba gheárr gur thosnaigh na biadha eile ar theacht. An t-éirleach céanna a dhein Cathal ar na húllaibh dhein sé ar na biadhaibh eile é, i dtreó go raibh scannradh ag teacht ar a raibh láithreach le heagla go scoilfeadh air. Ní raibh aon phioc dá dheallramh air, áfach. Dá mhéid a bhí curtha isteach ’na chorp aige bhí sé chómh seanng agus dá mbeadh sé dhá lá ar dúbhchéalacan. Sara raibh an dínnéar leathchríochnaithe b’éigean tuilleadh bídh d’ollmhú. Nuair a bhí a raibh de bhia sa rítheaghlach ollmhaithe agus curtha ar an mbórd agus ite, bhí ocras fós ar Chathal, agus bhí ocras a ndóthain ar an gcuideachtain, mar níor leog Cathal leó ach fíorbheagán den bhia. Ach pé ocras a bhí orthu, nuair a bhí an bia go léir ite b’éigean dóibh stad.

B’é an cleas céanna é i dtaobh an fhíona, agus an leanna, agus i dtaobh gach aon tsaghas eile dí dár tháinig ar an mbórd. Is ar éigin a leog Cathal diúir i mbéal éinne. An fhaid a bhíodh corn aige dá dhiúgadh a’ láimh leis, bhíodh an lámh eile sínte amach aige ag gabháil ghreama ar chorn eile, agus ba chuma leis cé uaidh go mbíodh an corn aige dá thógaint. Cheap an chuideachta go mbeadh sé ar meisce láithreach, agus ansan go mb’fhéidir go bhfaighidís féin, caoi ar bhraeinín éigin d’ól, ach ba shuarach an tairbhe dhóibh bheith ag brath ar aon ní dhá shórd. Bhí Cathal ag ól agus ag ól, agus ní raibh aon bhlúire meisce ag teacht air ach chómh beag agus dá mba ag slogadh meidhg a bheadh sé!

Níorbh fhada go raibh deireadh leis an ndigh fé mar a bhí deireadh leis an mbia, agus ní raibh an tart bainte de Chathal ach chómh beag agus ’ bhí an t-ocras bainte dhe, agus i dtaobh na cuideachtan, má bhí ocras tar éis altaithe riamh ar dhaoine bhí sé orthu.

Bhí rud ba mheasa orthu ná ocras tar éis athlaithe. Bhí buairt agus brón a ndóthain orthu. Bhí drochní éigin uathásach tagaithe ar an rí, agus cad a dhéanfaidís? Cé ’ bheadh ’na cheann urraid i gcómhairle orthu feasta? Cé ’ dhéanfadh córú orthu chun catha nuair a thiocfadh an namhaid? Ní rófhada, dar leó, a bheadh namhaid gan teacht nuair a haireófí ar fuid na hÉireann go raibh rí Caisil sa chás ’na raibh sé. Chuadar i gcómhairle féachaint cad ba cheart a dhéanamh. B’í sin an chómhairle bhuartha. B’í sin an chómhairle gan eólas. Ní fheidir éinne cad ba cheart a dhéanamh, mar ní raibh ’ fhios ag éinne cad ba bhun leis an olc uathásach. Thánadar as an gcómhairle chómh dall agus ’ bhíodar ag dul inti dhóibh. D’imigh gach flaith abhaile chun a theaghlaigh féin chun é féin a chur i dtreó chosanta chómh luath agus dob fhéidir é, agus chómh maith agus dob fhéidir é, mar, dar leó go léir, bheadh Feargal mac Maoile Dúin chúthu aduaidh chómh luath agus d’aireódh sé Cathal a bheith ar míthreóir.

Bhí dhá dhearúd sa méid sin orthu, áfach. Ní raibh aon aidhm ag Feargal ar theacht aduaidh, mar bhí ’ fhios aige cad a bhí imithe ar Chathal, agus duairt sé leis féin dá fhaid a scaoilfí leis féin agus leis na Muímhneachaibh sa chás ’na rabhadar gurbh ea ab usa an lámh uachtair ’ fháil orthu sa deireadh. Dá éaghmais sin, ní raibh Cathal ar míthreóir in aon chor. Ní raibh aon easpa sláinte air. Bhí a chroí agus a aigne agus a íntinn chómh láidir, chómh haibidh agus ’ bhíodar riamh. Ní raibh aon rud air ach an tart agus an t-ocras, an t-ampla mínádúrtha chun bídh agus chun dí. Dá mbeadh sé de dhíth céille ar Fheargal agus ar na hUltaigh teacht aduaidh is amhlaidh a thiocfaidís agus ná himeóidís. Gheóbhaidís amach, nuair a bheadh sé ródhéanach acu, go raibh Cathal chómh hoilte ar chogadh, chómh dian i gcath, chómh cúntúrthach de theangmhálaí agus ’ bhí sé riamh.

Ba gheárr gur thuig maithe na Múmhan an scéal. Níorbh fhada gur thug Cathal le tuiscint dóibh nár ghá dhóibh aon eagla ’ bheith orthu roimh aon namhaid. Chuir san suaimhneas aigne orthu, ach má chuir, bhí rud eile chun an tsuaimhnis aigne ’ bhaint díobh. Bhí an t-am ag teacht ’nar ghnáth le Cathal dul ar a chuaird rí, mórthímpall na Múmhan. Do stadadh sé féin agus a ghnáth-theaghlach seachtain nú coicíos i dtigh gach flatha agus do caití é féin agus a chuallacht do chothú. Ansan is ea tháinig an cruachás. Cá bhfaighfí a dhóthain bídh agus dí dhò! Do creachfí iad. Ní fhágfadh sé blúire bídh ná braon dí sa Mhúmhain gan slogadh isteach ’na chorp!

Do ghluais Cathal chun dul ar a chuaird mórthímpall na Múmhan. Do hollmhaíodh oiread bíd agus dí sa chéad teaghlach ’na dtáinig sé agus gur dó’ le héinne go bhfágfadh sé fuíollach. Níor fhág. Do cuireadh na húlla ar na miasaibh os a chómhair féin agus os cómhair a chuallachta, ar dtúis, mar ba ghnáth. D’ith sé na húlla agus is róbheag an fáltas díobh a fuair an chuallacht. Tháinig na biadha eile, agus má tháinig, ba gheárr an mhoíll air iad d’ídiú. Tháinig an fíon agus an lionn, ach má tháinig, ba gheárr an mhoíll ar Chathal na hárthaí d’fholmhú, agus ní raibh aon rian meisce ar éinne den chuideachtain, mar ní bhfuaradar an chúis. D’fhág Cathal scórnaí tirime acu, murar mhaith leó iad a fhliuchadh le fíoruisce. D’fhág sé ocras orthu chómh maith le tart, mar bhí a raibh de bhia ann ite aige sara raibh dhá ghreim ite ag éinne eile. Bhí náire agus ceann-fé ar cheann an rítheaghlaigh, ach ní raibh aon leigheas air. Níor ghá dhò ceann-fé ’ bheith air, mar do thuig gach éinne go raibh sé tar éis a dhíchill a dhéanamh agus nárbh fhéidir dò a thuilleadh ’ dhéanamh. Nuair a bhí an tseachtain caite bhí an fear san agus a thriúcha-céad beó bocht. Ghluais Cathal agus a chuallacht go dtí an triúcha-céad ba ghiorra dhò. Do dhúbail flaith na háite sin an bia agus an fíon agus an lionn. Má dhúbail ní raibh aon mhaith dhò ann. Do scriosadh é féin agus a thriúcha-céad chómh glan díreach agus do scriosadh an chéad fhear agus a thriúcha-céad. Mar sin dóibh mórthímpall go dtí go raibh a chuaird tabhartha ag an rí. Thuigeadar ’na n-aigne gur mheasa dhóibh go mór chúthu an chuaird sin ná dá dtagadh Feargal mac Maoile Dúin agus a shlóite Ultach aduaidh, mar adeireadh an chailleach, agus gan bó ná gamhain d’fhágáilt, ó Sceilg Mhichíl go Caiseal, gan breith leis ó thuaidh.

Do lean an scéal ar an gcuma san acu go dtí go raibh bliain gho leith curtha dhíobh acu, agus go rabhadar i ndeireadh a gcoda agus i ndeireadh an anama, agus gan aon tsúil le fuascailt acu, mar, in inead aon mhaolú ’ dhul ar ghoile Chathail is amhlaidh a bhí breis airc agus ampla ag teacht air in aghaidh an lae. B’usaide é, dar leó, dá mbeadh aon phioc de rian an bhídh air, ach ní raibh. Bhí sé chómh lom, chómh tanaí, chómh hocrach ’na dhriuch agus dá mbeadh sé ceangailte ón mbia. Bhíodh a gcroí briste nuair ná féadaidís a dhóthain a thabhairt dò, agus nuair a chídis é, tar éis a mbíodh ’en tsaol acu ’ bheith ite aige, agus é ag gluaiseacht in’ aonar ar fuid na mbailte féachaint cá bhfaigheadh sé blúire aráin nú píosa feóla. D’imíodh sé mar sin in’ aonar go minic, nuair a bhíodh an t-ocras dian air agus gan an bia le fáil. Bhíodh a chlaíomh nochtaithe ’na láimh dheis aige, agus pé áit ’na dtagadh sé suas le blúire bídh d’itheadh sé láithreach é, agus gan dabht dob olc an dó’ é don té ’ cheapfadh an bia ’ chimeád uaidh.

Foclóirín

aibidh: “ripe, mature”, but also “lively, keen”; aibí in GCh. Pronounced /abʹigʹ/.
aidhm: “desire, inclination”, pronounced /əimʹ/.
airc: “greed,
ravenous hunger”. Airc agus ampla is a common collocation. Breis airc agus ampla does not decline airc as part of a noun phrase.
airím, aireachtaint: “to hear”, or airím, aireachtáil in GCh. Pronounced /a’rʹiːmʹ, i’rʹɑxtintʹ/.
altaím, altú: “to give thanks, say grace before a meal”. The verbal adjective is spelt athlaithe here, but IWM shows the pronunciation is /ɑl’hi:mʹ, ɑl’hu:, ɑlhihi/.
ampla: “greed, hunger, voracity”, pronounced /aumpələ/.
anam: “soul”. I ndeireadh an anama, “exhausted, at the last gasp”.
ar fuaid, ar fuid: “throughout”, pronounced /erʹ fuədʹ, erʹ fidʹ/, ar fud in GCh. PUL wrote in his Notes on Irish Words and Usages (p54) that ar fuaid should be used for broad areas (ar fuaid na paróiste) and ar fuid for small areas (ar fuid an tí), but this distinction is not always adhered to in his works, as with ar fuid na hÉireann here.
bia: “food”, with bídh in the genitive and biadha in the plural where GCh has bianna. Biadha in the plural can refer to dishes of food.
bórd: “table”, with búird in the genitive. These would be bord and boird in GCh.
braeinín: “droplet”, or braonán in GCh.
ceangailte: “bound”. Ceangailte ón mbia, “bound by a vow not to eat food”.
ceann-fé: “shame”, or ceann faoi in GCh. The hyphen in the original is preserved here, as this is a noun.
chím, feiscint: “to see”, or feicim, feiceáil in GCh.The past habitual form chídis is so found in the original, where chídís had been expected, and retained here as not wrong either.
cimeádaim, cimeád: “to keep”. This word and all cognates (chimeádaidís, etc) have a broad c in the classical spelling and in GCh, but a slender c (as applicable) in WM Irish: /kʹi’mʹa:d/, /xʹi’mʹa:didʹi:ʃ/, etc; Note that the the GCh distinction between coimeád, “keep”, and coimhéad, “watch over”, does not obtain in WM Irish: coimhéad is an Ulster word.
coicíos: “fortnight”, or coicís in GCh. Pronounced /kəi’kʹiːs/.
córaím, córú: “to dress, equip”, or cóirím, cóiriú in GCh. Córú catha, “battle array”.
corn: “drinking-horn”, pronounced /korən/.
creachaim, creachadh: “to despoil”, in the sense of suffer destruction from loss.
cuaird: “visit, trip, circuit”, or cuairt in GCh.
cuid: “one’s possessions”. I ndeireadh a gcoda, “having run out of everything they had”.
cúntúrthach: “dangerous, risky”, or contúirteach in GCh.
deallramh: “appearance”, dealramh. Pronounced /dʹaurəv/.
dínnéar: “dinner”, pronounced /dʹi:’ŋʹe:r/. We find dínnéir in the nominative singular in the second sentence of chapter 2, but this is contrary to the usage in most of PUL’s books, which have dínnéar in the nominative, and so is adjusted here to dínnéar, which is generally the nominative found in this work.
diúgaim, diúgadh: “to drain, drink to the dregs”.
diúir: “drop”.
dó: “trust, confidence, or dóigh in GCh. Dob olc an dó’ é, “he would not be one to be trifled with”.
driuch: “appearance”, or dreach in GCh.
drochní: “something bad”, pronounced /dro-nʹiː/.
dúbhchéalacan: “a Lenten fast”, including abstention from milk; pronounced /du:’xʹialəkən/. Ar dúbhchéalacan, “on a strict fast; having had nothing at all to eat”.
éaghmais: “absence, lack”, or éagmais in GCh. Dá éaghmais sin, “nevertheless, in spite of that”.
eagla: “fear”, pronounced /ɑgələ/.
éirleach: “havoc, slaughter, carnage”. Note the long e before rl; GCh has eirleach. An t-éirleach céanna a dhein sé ar na húllaibh, “the same way he wiped out/decimated the apples”.
fágaim, fágáilt: “to leave”, or fágaim, fágáil in GCh. Fágaint is also found as the verbal noun in PUL’s works.
faid: “length”, or fad in GCh. An fhaid, “while”, fad or a fhad in GCh.
fáltas: “small amount or share of something”.
feadar: “I don’t know, I wonder”. While this verb is spelt ní fheadair sé in both the present- and past-tense meanings in GCh, there was traditionally a distinction between ní fheadair sé, present tense, and ní fheidir sé, past tense.
flaith: “lord, prince”, with flatha in the genitive.
folmhaím, folmhú: “to empty”, pronounced /folə’viːmʹ, folə’vuː/.
fuíollach: “more than enough; left-overs”, or fuílleach in GCh. Spelt fuighleach in the original, but fuíolach is given in the glossary to the original edition of An Craos-Deamhan.
gnáth-theaghlach: “permanent retinue, household troops, bodyguard”, pronounced /gnɑː-həiləx/.
goile: “appetite”, pronounced /gilʹi/.
iúnadh: “wonder, surprise”, or ionadh in GCh. Pronounced /u:nə/. Iúnadh agus alltacht is a common collocation.
láithreach: “presently, without delay; present”, pronounced /lɑːrʹhəx/.
leath: “half”. Go leith or gho leith, “and a half”. Pronounced /ɣilʹi/.
leigheas: “cure, remedy”, pronounced /lʹəis/. Ní raibh leigheas air, “there was nothing that could be done about it”.
leogaim, leogaint: “to let, allow”, ligim, ligean in GCh. PUL uses the spelling leigim in the original, influenced by classical norms, but the WM pronunciation of this word is /lʹogimʹ, lʹogintʹ/.
lionn: “ale”, or leann in GCh.
lom: “bare; spare, lean”, pronounced /loum/.
maolaím, maolú: “to become soft; to lower, abate”. Maolú theacht air, “for it to lessen or become reduced”.
meadhg: “whey”, pronounced /mʹəig/.
méid: “amount”. Méid frequently resists lenition in PUL’s works: sa méid sin, “that, all that, that much, etc”.
mias: “plate, dish”, with méis in the dative.
míthreóir: “upset, confusion”. Bheith ar míthreóir, “to be confused, helpless”. Míthreóir is glossed as “incapacity”in the glossary that accompanied the original text of An Craos-Deamhan, with ar míthreóir meaning “disabled; hors de combat”.
mórthímpall:mórthimpeall. The broad p in WM Irish is preserved here: /muər-hi:mʹpəl/. Sometimes found as mórdtímpall in other writers of WM Irish.
namhaid: “enemy”, pronounced /naudʹ/. Traditionally námha, the dative has now replaced the nominative.
ó: “from”. Ó becomes ós before the article (ó sna), and before gach in WM Irish.
ocrach: “hungry”, pronounced /okərəx/.
ollmhaím, ollmhú:ullmhaím, ullmhú in GCh, “to prepare”. Pronounced /o’li:mʹ, o’lu:/ in WM Irish. The past participle ollmhaithe is pronounced /oləvihi/.
os cómhair: “in front of”. Pronounced /ɑs ko:rʹ/.
rud: “thing”. Pronounced /rod/.
scoilim/scoiltim, scoltadh: “to burst”, or scoiltim, scoilteadh in GCh. Found without the t here in scoilfeadh. Impersonally, scoilfeadh air, “he would burst”.
scórnach: “throat”, with scórnaí in the plural, where GCh has scórnacha.
scriosaim, scrios: “to devastate”.
seanng: “slender”, or seang in GCh, pronounced /ʃauŋg/. The double n is used in the editing here to show the diphthong.
suaimhneas: “peace, quiet”, pronounced /suənʹəs/.
tairbhe: “benefit”, pronounced /tɑrʹifʹi/.
tanaí: “thin”.
tarraigim, tarrac: “to pull, draw”, or tarraingím, tarraingt in GCh. Pronounced /tɑrigʹimʹ, tɑrək/. Adjusted from tarang in the original.
teangmhálaí: “a person one comes across”, or teagmhálaí in GCh. Pronounced /tʹaŋə’vɑ:li:/.
tirim: “dry”, pronounced /trʹimʹ/.
triúcha-céad: “principality, territorial division”, or tríocha céad in GCh. PSD, under triocha, shows this word, translated as “cantred”, relates to a territory equivalent to 30 hundreds, a territory that in ancient Ireland was expected to supply either 700 or 3,000 soldiers.
uathásach: “terrible; wonderful”, or uafásach. Pronounced /uə’hɑ:səx/ in WM Irish.
uiriste: “easy”, furasta in GCh. The comparative is usa, where GCh has fusa.
urra: “security, strength; man of standing in the community”. Ceann urraid, “chief, leader”.
usaide: “all the easier”. This is a “second comparative” form, similar to feárrde, móide, miste, meaning “all the more X for it”.

Nóta

B’é ab fhada leis: “I can guarantee you that it seemed to him a really long time; I can assure you he couldn’t wait”. The doubling of the copula in forms like is é is fada and b’é ab fhada is emphatic. See the discussion in Gearóid Ó Nualláin’s Studies in Modern IrishPart 1, pp16-17. Father Ó Nualláin argues that simply writing b’fhada leis can be anti-climactic, when the point is to show the one thing that the person is longing for.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s