Eisirt, caib. a 14

Caibideal a XIV

Sa Bhaile Slán

Do mothaíodh go raibh tosach an tslóigh ag siúl ana-ghéar. Níorbh fhada gur mothaíodh go rabhadar ag rith. Níorbh fhada go raibh an tslua go léir ag rith agus gan blúire suime acu in Aodh. Do ghluais an mhuíntir a bhí laistiar de amach tímpall a chos agus eatarthu. Bhí “Tháinig an rí! Tháinig an rí!” i mbéal gach éinne agus gach éinne ag rith. Ansan is ea ’ bhí Aodh i gcruachás. Níor dhein sé ach seasamh mar a raibh aige agus a dhá throigh a chimeád ar an dtalamh go daingean. Bhí na daoine beaga ag gluaiseacht thar na brógaibh agus thar na haltaibh aige, díreach mar a ghluaiseódh an t-uisce dá mbeadh sé ’na sheasamh san abhainn. Bhí sé tamall maith ’na sheasamh ar an gcuma san agus na daoine beaga ag gluaiseacht thairis amach, agus ná leogfadh scannradh dhò aon chos leis a bhogadh den talamh. Bhíodar chómh fada san ag gabháil thairis amach gurbh iúnadh leis cá bhfuaradh iad go léir. Bhí eagla a chroí air ná féadfadh sé a chosa ’ chimeád daingean ar an dtalamh go mbeidís gofa thairis. Fé dheireadh ambasa do ghoibh an duine deirineach acu thairis amach. Ba mhór an fhuascailt é! Ansan is ea ’ thuig sé go raibh Iúbhdán tagaithe, agus gurbh in é fé ndeár an liúireach ar dtúis agus ansan an rith. Chaith sé é féin ar an dtalamh agus shín sé a chosa.

“Dá luathacht a bheadsa sa bhaile in Eamhain”, ar seisean in’ aigne féin, “is ea is feárr é. Níl aon ghnó anso agam. Nílimse oiriúnach don áit agus níl an áit oiriúnach dom. Táim rómhór ar fad don áit seo. Níorbh iúnadh liom go mbeadh doicheall ag teacht orthu. Ithim agus ólaim oiread le deichniúr agus daichead acu féin agus ’na dhiaidh san ní ithim leath mo dhóthana. Táim ag dul as. Ní haon chúmpórd bheith anso, pé onóir a tabharfí do dhuine. Bhí an ceart ag Eisirt nuair aduairt sé ná déarfadh sé liom teacht ná fanúint. Ní féidir dom milleán a chur ar éinne ach orm féin. Is míchothromach an rud do dhuine bheith rómhór, bheith ’na phiarda fathaigh i measc na ndaoine. Cad é an canncar a bhíodh orm go minic in Eamhain mar gheall ar me ’ bheith chómh beag! Cad a dhéanfainn anois dá mbeinn chómh mór le Feargus! Is amhlaidh mar atá an scéal agam táim rómhór—agus táim róbheag. Táim rómhór i Mágh Faithlinn agus táim róbheag in Eamhain”.

An fhaid a bhí sé sa mhachnamh san tháinig Eisirt chuige.

“Cad í an ghruaim seo anois ort, a rí éigeas?” arsa Eisirt.

“B’fheárr liom go mbeinn sa bhaile!” arsa Aodh.

“Ar dheineamair aon rud a chuir míshásamh ort, a rí?” arsa Eisirt.

“Níor dheineabhair, a rí”, arsa Aodh. “Me féin atá ag cur míshásaimh orm féin”.

“Agus cad é an locht atá agat ort féin, a rí?” arsa Eisirt.

“Tá, me ’ bheith rómhór”, arsa Aodh.

“Is tu an chéad duine riamh a dh’airíos-sa dhá lochtú féin mar gheall ar bheith rómhór. Is ana-mhinic, áfach, a dh’airíos duine dhá lochtú féin mar gheall ar é ’ bheith róbheag”, arsa Eisirt.

“Is fíor dhuit sin”, arsa Aodh. “Nuair a bhíos-sa sa bhaile in Eamhain ní raibh dhom baint den tsaol, de ló ná d’oíche, ach me ’ bheith chómh beag. Nuair ’ fhéachainn ar Fheargus agus ar na fir mhóra eile bhíodh mo chroí dá loscadh coitianta le formad. Ní fhéadadh duine féachaint ghéar a thabhairt orm ná measainn gur a’ déanamh iúnadh dem luíghead a bhíodh sé, agus bhínn ar buile. Anois, níl dhom baint den tsaol ach me ’ bheith chómh mór. Má fhéachann duine de mhuíntir na háite seo géar orm buailtear isteach im aigne láithreach gur ag déanamh iúnadh dem mhéid a bhíonn sé, agus tagann an bhuile chéanna orm. Is gasta a dheinis-se an gnó, a Eisirt, nuair adúraís ná déarfá liom teacht anso ná fanúint sa bhaile. Dá n-abarthá liom teacht is dócha go mbeinn ag cur an mhilleáin go léir ort anois agus dhá rá leat go raibh sé ceart agat me ’ fhágáilt sa bhaile. Ní dúraís liom teacht ná gan teacht. Ní féidir dom milleán an scéil do chur ar éinne ach orm féin”.

“Ná cuir milleán ort féin ná ar éinne eile, a rí éigeas”, arsa Eisirt. “Ní tusa an t-éinne amháin go bhfuil an dá ní sin, luíghead agus méid, ’á bhaint den tsaol. Luíghead agus méid cuirp atá ag cur ortsa. Is neamhní iad san seochas an dá ní eile úd, luíghead agus méid aigne. Nuair a bhís-se sa bhaile bhíthá buartha toisc gan tu ’ bheith chómh mór id cholainn le Feargus. Tá buairt anso ort toisc gan tu ’ bheith chómh beag liomsa”.

“Gabhaim párdún agat, a Eisirt”, arsa Aodh. “Ní dó’ liom gur mhaith liom bheith chómh beag leatsa!”

“Sin é ’ shamhlaíos, a rí”, arsa Eisirt. “Ní huiriste teacht suas le duine go bhfuil fios a aigne féin i gceart aige. Ach ní chuige sin a bhíos. Chuige seo is ea ’ bhíos, a rí. An bhuairt seo a bhíonn ortsa mar gheall ar do mhéid, nú ar do luíghead, is beag fear i gCúig’ Uladh ná bíonn an bhuairt chéanna air agus an formad céanna dhá bhaint den tsaol. Níl duine acu ná mothaíonn é féin róbheag nuair ’ fhéachann sé ar na daoine atá níos uaisle ná é féin, agus bíonn sé ar buile. Agus níl duine acu ná mothaíonn é féin rómhór nuair ’ fhéachann sé ar na daoine atá níos ísle ná é féin, agus bíonn sé ar buile le huabhar, agus bíonn fuath ag gach éinne dhò. Bíonn gach éinne ag fanúint uaidh amach”.

“Ní dó’ liom gur ceart an chainnt sin a thagairt dómhsa, a rí”, arsa Aodh.

“Ní ceart, a rí ollamh, agus ní duit atáim dhá tagairt. Ní hamhlaidh a bhíonn daoine ag fanúint uaitse amach. Is amhlaidh nách féidir iad a chimeád uait amach. Táim ag tagairt na cainnte do dhaoine a mheasann go bhfuil aigne mhór acu, agus gan acu, le fírinne, ach aigne ana-bheag. Is dó’ leó gur fathaigh iad, ’na n-aigne, ach chíodh an uile dhuine ná fuil iontu ach abhaic”.

“Im abhac nú im fhathach dom, a Eisirt”, arsa Aodh, “b’fheárr liom go mbeinn sa bhaile i gCúig’ Uladh”.

“Téanam ort isteach más ea, agus fág slán ag an rí agus ag tuatha Luchra agus Luprachán, agus cuirfidh Iúbhdán an t-each buí leat go Tráigh na dTréanfhear. Ní bheifá i bhfad ag dul abhaile go hEamhain dá mbeifá ar Thráigh na dTréanfhear”.

Do phreab Aodh ’na shuí. Thóg sé Eisirt ar a bhais chuige. Thánadar go dtí an halla mór mar a raibh féasta dá ollmhú chun fáilte ’ chur roimh Iúbhdán ar a theacht abhaile a’ hEamhain. Bhí maithe agus móruaisle tuatha Luchra agus Luprachán cruinnithe, agus bhí gach éinne ag suí isteach in’ inead féin, de réir teidil agus onóra agus uaisleachta. Níor deineadh dearúd den bhosca ’ bheith socair ar dheis an rí i dtreó go bhféadfadh Aodh suí air.

Do shuigh an chuideachta agus do chaitheadar an bia. Ansan do baineadh “na cínn bheaga as na dabhchaibh agus do dáileadh lionn sean suain somblasta” ar an gcuideachtain agus bhíodar go suairc agus go súgach agus go lán d’aoibhneas. Bhí an bia go maith agus bhí an deoch go maith agus bhí an caitheamh aimsire go maith. Ach, maith dob fheárr ná gach maith eile, bhí an rí sa bhaile acu.

Ar ball d’éirigh Iúbhdán agus dhein sé cainnt. Ní maíomh ná mustar ná bladhmann a bhí sa chainnt, áfach, ach tuairisc bhreá chruínn léir sholasmhar, ar Fheargus agus ar Ultaibh agus ar Chúig’ Uladh, ar na daoine móra a bhí ann agus ar a nósaibh agus ar a mbéasaibh.

“Agus”, ar seisean, ag críochnú na cainnte, “ní ceart do rí choíche bheith ag maíomh a’ méid a chómhacht ná a’ neart a shló, mar ní fheadair sé ná go mbeadh cómhacht le fáil ba mhó ná a chómhacht agus slua le fáil ba threise ná a shlua”.

Nuair a bhí an oíche caite agus an chuideachta ag cuímhneamh ar scaipeadh, tháinig Eisirt in aice an rí agus d’inis sé dhò go raibh Aodh ag dul abhaile go hEamhain.

“Tá go maith”, arsan rí. “Caithfar é ’ chur abhaile le honóir. Is é ollamh Uladh é. Deinse an t-each buí do ghléasadh, a Eisirt”, ar seisean, “agus beir Aodh leat go Tráigh na dTréanfhear”.

Dhein Eisirt mar aduairt an rí leis. Do ghléas sé an t-each buí agus chuaigh sé ar a mhuin agus chuir sé Aodh ar a chúlaibh. Do ghluais an t-each buí leó thar gach réidh, thar gach achrann, thar gach móin agus machaire, thar gach tír agus farraige, go dtí go rabhadar ar Thráigh na dTréanfhear.

Bhí uaigneas mór ar an mbeirt nuair a bhíodar ag scarúint le chéile. Ach b’éigean dóibh scarúint. Chuaigh Aodh abhaile go hEamhain agus tháinig Eisirt thar n-ais go Mágh Faithlinn ar each buí Iúbhdáin.

Ní hé mo thuairim go bhfeacadar a chéile ó shin.

CRÍOCH.

Foclóirín

abha: “river”. The dative is abhainn, which has replaced the nominative in GCh. Pronounced /au/ and /auŋʹ/.
achrann: “entanglement, undergrowth”, pronounced /ɑxərən/. This word can mean “fastness, depths”, but seems in context here to refer rather to land overgrowth with briars. PSD also has “obstacle”, as of a rock in a field, which may be relevant to the meaning here.
alt: “ankle”.
ambasa: “indeed”, or ambaiste in GCh. While this appears to mean “by my hands”, the form ambaiste indicates the derivation is rather from the asseveration “by my baptism”, perhaps by way of a circumlocuation to avoid uttering an irreligious phrase.. Pronounced /əm’bɑsə/.
bainim, baint: “cut”; baint de, “to remove from”. Rud a bhaineann den tsaol thu, “something that ‘kills’ you”, in the sense of greatly distressing you.
bladhmann: “bombast, bragging”, pronounced /bləimən/.
cad é: “how”. Cad é an canncar a bhíodh orm, “how vexed I used to be!”
cuirim, cur: “to put”. Cur ort, “to affect you adversely”, as of a heart complaint (in context here luíghead agus méid cuirp atá ag cur ortsa, “you are being troubled by your variously small and great stature”).
cúmpórd: “comfort”, or compord in GCh. Pronounced /ku:m’po:rd/. Ní haon chúmpórd bheith anso, “there is no pleasure in being here”.
dáilim, dáileadh: “to distribute, pour out, serve (of food and drink)”, used with ar. Dálaim, dáileadh in GCh.
diaidh: “wake, rear”, pronounced /dʹiəgʹ/. Na dhiaidh san, /nə jiə son/, “nevertheless, in spite of everything”.
doicheall: “inhospitality”. Pronounced /dohəl/.
dóthain: “enough, sufficiency”. A dhóthain mór, “more than enough for him”. Leath mo dhóthana, “half enough for me”. Note the genitive is dóthana, where GCh has dóthain and that this word is masculine in PUL’s works, where GCh has it as feminine.
formad: “envy”, pronounced /forəməd/.
fuascailt: “ransoming, ransom”. Ba mhór an fhuascailt é, “it was a great relief!”
géar: “keen, sharp, acute”. Féachaint ghéar a thabhairt ar dhuine, possibly “to stare at someone”.
lá: “day”. De ló, “by day”, where a calcified dative used only in this phrase is found.
luathacht: speed, especially in dá luathacht, “how fast”. Note that this would be dá luaithe in GCh, although dá luaithe is also used in WM Irish.
maith: “good”, also “something good” as a noun.
míchothromach: “most inconvenient”, pronounced /mʹiː-xorhəməx/.
milleán: “blame”.
móin: “moor”.
mustar: “diplay, ostentation”.
piarda: “pillar; huge person”. Piarda fathaigh, “giant”.
réidh: “moorland, heather plain”, or in GCh. Pronounced /re:gʹ/.
scaipim, scaipeadh: “to disperse, scatter”. Agus an chuideachta ag cuímhneamh ar scaipeadh, “the people present were thinking of leaving”.
scaraim, scarúint: “to part, separate”, or scaraim, scaradh in GCh.
slua, slóite: “crowd, army”. This word generally is feminine in PUL’s Irish, but masculine in GCh. PUL normally forms the plural of this word, sluaite in the Standard, with an –ó– (slóite). While IWM shows the local pronunciation as /sluətʹi/, /slo:tʹi/ is also found in verse. The genitive plural here is sló. Neart sló, “military strength/manpower”. Also note that both na sló and an tslóigh (in chapter 14) are found in the genitive singular here: tslóigh is transcribed as tlóig in the LS version of Eisirt, indicating that a g is heard in this form.
somblasta: “well-flavoured, palatable”, or so-bhlasta in GCh, which form is also given in PSD. Pronounced /so-mlɑstə/.
suairc: “pleasant, agreeable, gay”.
suan: “sleep, slumber”. Lionn sean suain, “old ale that easily makes you sleep”.
suím, suí: “to sit”. Do phreab sé na shuí, “he jumped up, he leapt onto his feet”.
tagraim, tagairt: “to refer”, or tagraím, tagairt in GCh. Pronounced /tɑgərimʹ, tɑgirtʹ/. Cainnt a thagairt do dhuine, “to refer or allude in a certain way to someone”.
téim, dul: “to go”. Dul as, “to get thin, waste away, get frail”.
uiriste: “easy”, furasta in GCh. Fuiriste is also found in PUL’s works, generally, in lenited contexts (rófhuiriste).

Advertisements

About dj1969

at the conservative end of the libertarian spectrum
This entry was posted in Contents, Eisirt. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s