Séadna, caib. 28.

Caibideal a hOcht is Fiche.

Sula raibh an lá glan i gceart bhí an chuideachta scaipithe agus na daoine imithe abhaile ach amháin an tíncéir mór agus fear an cheóil sí agus Micil agus a mháthair. Bhí an ceathrar san ar a ndícheall ag glanadh an tí agus ag cur gach ní in’ áit féin. Bhí an ceól sí ag déanamh buartha do Mhicil. Bhí ana-dhúil aige a dhéanamh amach conas a fuair an píobaire sin an ceól sí. D’fhair sé go bhfuair sé lom air agus chuir sé an cheist chuige.

“Cogar, a Sheáin,” ar seisean. “Is iúntach an ceól é sin a sheinnis aréir dúinn. Níor airíos a leithéid riamh. Ní dó’ liom go bhfuil fear eile in Éirinn d’fhéadfadh an ceól san do sheinnt.”

Níor leog Seán air gur airigh sé é.

“Is dócha,” arsa Micil, “nách é gach éinne ’fhéadfadh ceól mar é ’dh’fháil in aon chor. Conas a fuairis-se an ceól san, a Sheáin?”

“Dein t’iarraidh thort, a Mhicil!” arsa Seán.

Níor chuir sin Micil ón scéal. D’fhan sé go dtí go raibh Seán imithe agus ansan duairt sé leis an dtíncéir mór: “Stad, a Phádraig,” ar seisean, “go n-ithir rud éigin, tar éis na hoíche.”

Níor mheas Pádraig go ndéanfadh san aon cheataí dho, agus d’fhan sé.

Ar ball, nuair a bhí rud ite ag Pádraig agus braon eile fíona ólta aige, duairt Micil, ’e mhaoil a’ bháige dho féin, mar dhea: “A Phádraig,” ar seisean, “nárbh uathásach an ceól é siúd a bhí aréir againn! Níor airíos a leithéid riamh, agus is minic d’airíos ceól breá. Mura mbeadh mo dhá shúil a bheith ag féachaint air agus mo dhá chluais a bheith ag éisteacht leis ní chreidfinn go bhféadfadh aon duine saolta a leithéid de cheól a bhaint a’ píb.”

“Agus ní fhéadfadh leis, mura bhfaigheadh sé cúnamh chuige,” arsa Pádraig. “Nár thugais fé ndeara an tsí gaoithe! Agus nár airís na glórtha daonna, agus an gol agus an gáirí, agus an liacharnach? Ní túisce ’ thosnaigh an ceól ná bhíodar ag bailiú isteach chúinn. Geallaim dhuit gur dó’ liom gur mó go mór a bhí ann díobh, ag rínce leis an gceól, ná mar a bhí ann againn féin. Thosnaíodar ar imeacht nuair a bhí glaoch an choiligh ag dridim leó. Agus féach mar a stad an píobaire díreach sular ghlaeigh an coileach. Is mór an iúnadh liom ná beirid siad leó an píobaire. Dá mbeinn ’na chás ní sheinnfinn an ceól san pé tathant a déanfí orm chuige. B’fhearra dho go mór ciall a bheith aige. ‘Ní thagann an crúiscín slán ón dtobar i gcónaí.’”

“Ní fheadar ’en tsaol conas a fuair sé an ceól san, nú conas a tháinig sé suas leis,” arsa Micil.

“Is minic an cheist sin dá cur chuige,” arsa Pádraig, “agus ní faightear d’fhreagra uaidh choíche uirthi ach ‘dein t’iarraidh thort’.”

“Imbriathar mhóide,” arsa Micil, “gur chuireas-sa chuige ó chiainibh í agus gurb in é díreach an freagra ’thug sé orm. ‘Dein t’iarraidh thort, a Mhicil,’ ar seisean liom.”

“D’airíos-sa,” arsa Pádraig, “gurb amhlaidh a bhí sé ag teacht abhaile ó Chorcaigh oíche agus píb nua ceannaithe aige, agus gur cuireadh amú é, bíodh go raibh togha na haithne aige ar an áit. Ag déanamh i leith ar Dhroichead na dTruip Sí is ea ’chuaigh sé amú. Tháinig an meascán mearaí air agus d’fhéach sé ’na thímpall, agus is amhlaidh a fuair sé é féin ná ar bhruach abhann, in áit nár luigh a shúil riamh air! D’iniúch sé an talamh féna chosaibh, agus scairt a bhí in’ aice ann, agus pluais charraige a bhí ann, féachaint an aithneódh sé iad, agus níor aithin. Lena línn sin d’airigh sé, ar an dtaobh eile den abhainn, an ceól ba bhreátha dár airigh sé riamh. Cad ’deirir leis nár ghléas suas an phíb nua agus nár chrom ar an gceól gcéanna do sheinnt, in éineacht leis an gceólaí thall! Bhí an scairt láidir riamh aige. Ní chuirfeadh a bhfuil de shíofraíbh in Éirinn eagla air. Ar leagadh na súl bhí an ínse ar bruach na habhann lán de dhaoine agus iad ag gluaiseacht anonn ’s anall i measc a chéile, fé mar a bheadh saghas éigin rínce ar siúl acu. Ba gheárr gur hathraíodh an ceól thall. Má deineadh, do chuaigh an fear abhus ar an athrú gan stad gan barrathuisle, gan buille ’chailliúint. Do casadh an ceól thall an tarna huair. Ba mhaith an mhaise ag an bhfear abhus é, bhí sé istigh ar an gcasadh an túisce ’na raibh an casadh déanta.

“In aghaidh gach casadh agus athrú dá dtéadh ar an gceól théadh a chomhthrom d’athrú ar ghluaiseacht na ndaoine, nú ar an rínce, má ba rínce é. Do lean an scéal mar sin eatarthu, ar dhá thaobh na habhann, go dtí tráth éigin amach san oíche. Ní cuímhin leis conas do scar sé leó, ach nuair a tháinig an lá is amhlaidh a dhúisigh sé as a chodladh agus é istigh i súil tiníle a bhí ar thaobh an bhóthair ann, agus an phíb nua in’ aice. Ní túisce ’ bhí sé ’na lándúiseacht ná ghoibh sé air an phíb agus ’ chrom sé ar an gceól do sheinnt arís, díreach fé mar a sheinn sé san oíche é. Do sheinn sé ó thosach go deireadh é, arís agus arís, agus chuir sé isteach go cruínn ann gach casadh agus iompáil agus athrú, fé mar a cuireadh ann iad san oíche dho nuair a bhíothas dhá sheinnt ar an dtaobh thall den abhainn, go dtí go raibh sé ar eólas aige de ghlanmheabhair agus nár bhaol do aon chuid de do dhearúd go deó. Nuair a bhí a aigne sásta aige air d’éirigh sé ’na shuí agus tháinig sé amach a’ súil na tiníle agus d’fhéach sé ’na thímpall. Bhí an bóthar agus na clathacha lán de dhaoinibh mórthímpall na tiníle. Bhíodar ag bailiú ann an fhaid a bhí an ceól aige dá sheinnt chun taithí ’dhéanamh de. Fé mar ’thagadh duine nú beirt do stadaidís ag éisteacht leis an gceól go dtí go raibh an áit lán díobh. Bhí iúnadh agus alltacht orthu, mar bhí ’ fhios acu go n-airití an ceól céanna go minic san áit chéanna, san oíche, ach b’in é an chéad uair riamh a hairíodh sa lá é. Nuair a chonacadar Seán Aerach ag teacht amach a’ súil na tiníleach agus nuair a thuigeadar ’na n-aigne gurbh é a bhí ag déanamh an cheóil aeraigh, chroitheadar a gcínn agus dúradar eatarthu féin ná ritheadh leis i bhfad gan é ’bhreith chun siúil. Do bheannaigh sé dhóibh agus bheannaíodar do, ach níor fhiafraigh éinne acu dhe cad fé ndeara dho an ceól san do sheinnt. Bhí sórd scáth’ acu roimis.

“Tháinig sé abhaile agus níorbh fhada gur buaileadh breóite é. Níor cheap éinne go n-éireódh sé choíche ón mbreóiteacht san. Dúradh gurbh iad an mhuíntir ’nar sheinn sé an ceól dóibh a bhí dhá bhreith leó i dtreó go mbeadh píobaire acu féin chómh maith leis an bpíobaire a bhí ag an muíntir a bhí ar an dtaobh eile den abhainn, nú b’fhéidir níos fheárr. Ach pé scéal é do theip orthu é ’bhreith leó an uair sin. Tháinig sé chuige féin dá n-ainneóin agus tá an ceól aige. Agus sin é anois agat, fé mar ’airíos-sa féin é, conas mar a fuair Seán Aerach an ceól sí. Ní sheinneann sé ach go hannamh é, agus is róbheag an iúnadh san. Má thagaid siad ’na thímpall i gcónaí mar a thánadar aréir ní foláir nú is mór an dúil atá acu sa cheól a sheinneann sé, agus má tá an dúil sin acu sa cheól béarfaid siad leó an ceólaí luath nú mall. Ní ceart do bheith ag seinnt an cheóil sin in aon chor. Is minic a tugadh cómhairle dho gan bheith dhá sheinnt. Thugas-sa féin an chómhairle sin do ach ní raibh aon mhaith dhom ann. Ni déarfadh sé, ‘déanfad’, ná ‘ní dhéanfad’. Ní fhéadfá a dhéanamh amach cad a bheadh in’ aigne aige. Ní miste ‘Seán Aerach’ a thabhairt air. Ní dó’ liom go bhfuil blúire eagla aige rómpu.”

“B’fhéidir, a Phádraig,” arsa Micil, “go bhfuil ’ fhios aige féin nách gá dho aon eagla ’bheith aige rómpu. B’fhéidir go bhfuil cáirde maithe aige eatarthu agus nách baol do.”

“B’fhéidir é,” arsa Pádraig. “Ach b’fheárr liom me féin do thabhairt suas do Dhia agus gan aon bhaint in aon chor a bheith agam leó ná acu liom. Bhíos tamall aréir, nuair a bhí an tóirthneach agus an chaismirt mhór ar siúl, agus geallaim dhuit nárbh fheárr liom áit ’na mbeinn ná sa bhaile. Thugas féachaint san aghaidh ar an gceólaí, agus is beag ná gur mheasas nárbh é féin a bhí in aon chor ann. Bhí solas éigin ’na shúilibh agus ’na ghnúis agus tímpall a bhéil, i dtreó gur dhó’ leat go raibh sé ag féachaint orthu agus gur aithin sé iad!”

“B’fhéidir go raibh leis,” arsa Micil.

“B’fhéidir é,” arsa Pádraig. “Ach tá aon ní amháin deimhnitheach; tá Seán Aerach ró-aerach dómhsa.”

Personal name

Seán Aerach (Fear an Cheóil Sí): a piper who played fairy music for the reception after Sadhbh’s wedding.

Foclóirín

barrathuisle: “stumble; misstep”.
breóiteacht: “sickness”.
caillim, cailliúint: “to lose”, or caillim, cailleadh in the CO. Buille chailliúint, “to miss a beat”.
casaim, casadh: “twist, turn”. Here ceól a chasadh means “to change the music, for the music to undergo twists, turns, and changes in beat”.
ceólaí: “musician”, a variant of ceóltóir.
claí: “fence”. Note the plural here is clathacha, whereas claíocha is found in the CO. The original spelling of the plural here was cladhacha, and Shán Ó Cuív’s LS version of Séadna has clycha, which would represent the CO plural well, but AÓL had clathacha (see Seanachas Amhaoibh Í Luínse, p4). Consequently, the pronunciations /kliː, klə’hɑxə/ could be recommended. GCD has /klahəxə/ in the plural in Corca Dhuibhne (cf. paragraph 277), but IWM (cf. paragraph 236) states that AÓL regularly shifted the stress in such words. The definition of claí is wider than the English word “fence”: PUL glossed this in his Notes on Irish Words and Usages as “any sort of rampart of earth or of stones or of both”.
comhthrom: “an equal weight of something”. Comhthrom an airgid bhréagaigh in airgead dílis, “an amount in true coin equivalent to the amount in false coin”. CFBB shows this word is pronounced /koːrhəm/, with a long /o/, when it means “an equal weight of something”, and is therefore distinct from cothrom, with a short /o/, with a range of other meanings. See under cothrom.For this reason, they are kept apart in the edting process here. Comhthrom d’athrú, “a corresponding change”.
deirim, rá: “to say”. Cad deirir leis nár ghléas suas an phíb nua agus nár chrom ar an gceól gcéanna do sheinnt!, literally, “what do you say to him [if] he didn’t fix up the new pipes and begin to play the same music?”, meaning, “you can bet your life he did so!” or “didn’t he just insist on doing so?!”
glan: “clean”, but also “clear” of weather and daylight. Sula raibh an lá glan i gceart, “before the day had fully dawned”.
gnúis: “face, countenance”. PUL glossed this word in Notes on Irish Words and Usages as “the face as giving expression to the mind and its passions or energies; the equivalent of the Latin vultus”.
ínse: “inch, watermeadow”.
istigh: “inside”. Bhí sé istigh air, “he grasped it, accomplished it, was up with it”.
maol: “knoll, top, crown, bare head”. De mhaoil an bháige, given in the original here as a-bhaíle-bháige and edited here as e mhaoil a’ bháige, is glossed in FGB as “on the spur of the moment, for no apparent reason” (cf. maoil). A number of versions are given in PSD, including de mhaoil a mhainge and de mhaoil a mháige (cf. maol). Under maoile PSD suggests there may be a link to a noun mágh or bágh, “boasting, contending” (cf. bág in DIL), but the derivation appears extremely obscure.
nua: “new”, pronounced /no:/.
scairt: “entrails”. Greadadh trí lár do scairt, “may your entrails be scorched!” Bhí an scairt láidir riamh aige, “he always had a nerve!”
scairt: “thicket, hedge”.
téim, dul: “to go”. Téim ar, “to take to/up something”: do chuaigh an fear abhus ar an athrú gan stad gan barrathuisle, “the man on this side took up the change [in the music] without stopping and without a misstep”.
tiníl: “limekiln”, with tiníle and tiníleach in the genitive here where the CO has only tiníleach. The original spelling was tein’aoile(ach), showing the etymology better. Liam Mac Mathúna’s edition ‘corrects’ tiníle to tiníleach, but FdS shows that both forms existed.

Advertisements

About djwebb2010

at the conservative end of the libertarian spectrum
This entry was posted in Contents, Séadna. Bookmark the permalink.

2 Responses to Séadna, caib. 28.

  1. DMcM says:

    I don’t know exactly why, but these chapters with the fairy music are my favourite, the power of the music leapt out of the page for me.

    • djwebb2010 says:

      Hi, after my new site was created, it takes a couple of approvals before the same people are automatically approved. I think chapter 27 on the fairy music was without doubt the best in the book so far.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s