Don Cíochóté 2

Caibideal a dó.
A Chéad Ghabháil Amach.

Gach ollmhúchán dá raibh le déanamh bhí sé déanta: an cathbhárr deisithe, an éide sciomartha glan, ainm curtha ar an each, ainm curtha ar an rudaire féin, ainm curtha ar an ríogain; gach aon rud curtha i dtreó chun gluaiste. Ansan tháinig buairt aigne ar an rudaire uasal.

“Ó,” ar seisean leis féin, “féach anso me fós gan cor agam á chur díom, agus nách fios cad é an gátar atá liom ar fuaid na dtíortha! Ní fios cad iad na tíoránaigh atá le smachtú, ná cad iad na héagórtha atá le cosc, ná cé hiad na fathaigh mhóra atá le cloí; agus sin é an gnó go léir ag feitheamh liom, agus mise ag scaoileadh na haimsire thorm, agus b’fhéidir an chaoi ag imeacht uaim, caoi ná tiocfaidh arís, ar ghníomh éigin iúntach a dhéanamh. Ní mór dhom gluaiseacht gan a thuilleadh ríghnis!”

Chuir sé uime an éide. Chuir sé an cathbhárr ar a cheann. Chuir sé srian agus iallait ar Rósínanté. Shocraigh sé na spuir ar a dhá sháil. Dhaingnigh sé an sciath ar a chuislinn chlé; fé mar a chonaic sé in sna leabhraibh, a dheineadh rudairí. Ansan chuaigh sé ar muin an eich, agus thóg sé an tsleá ’na láimh dheis, agus ghluais sé amach an geata a bhí ar an dtaobh thiar dá chlós, i dtreó ná feacaigh éinne ag imeacht é. Nuair a fuair sé é féin amu’, agus an saol mór os a chómhair, agus na gníomhartha móra le déanamh aige, tháinig oiread eile de chroí dho. Chomáin sé leis go dtí go raibh sé tímpall le ceathrú mhíle ón dtigh. Ansan do chuímhnigh sé ar rud a chuir ’ fhéachaint air stad. Thairrig sé an tsrian, agus do stad Rósínanté ’na choilgsheasamh—rud nár mhiste leis. Is é rud fé ndeár an stad ná so. Do chuímhnigh an rudaire ar dhearúd a bhí déanta aige. Ní raibh ceadaithe d’aon fhear gabháil amach ’na rudaire fáin, ná aon ghníomh rudaire do dhéanamh, gan é ’ bheith gairmthe ’na rudaire. Thuig sé in’ aigne nár gairmeadh ’na rudaire fós é; agus, dá bhrí sin, go raibh an gnó go léir bunoscionn. Bhí ’ fhios aige, as na leabhraibh, go mbeadh dlí na rudaireachta aige á bhriseadh dá smachtaíodh sé aon tíoránach, nú dá ndeineadh sé aon ghníomh eile rudaireachta, go dtí go gcurfí gairm rudaire air. Nuair a chuímhnigh sé ar an méid sin ba dhóbair go gcasadh sé tar n-ais abhaile; do baineadh a leithéid sin de phreib as, le heagla go raibh dlí na rudaireachta briste cheana féin aige. Bhí sé ag machnamh ar feadh tamaill, féachaint cad ba cheart do a dhéanamh. Fé dheireadh do chuímhnigh sé ar rud a léigh sé i leabhar éigin, i dtaobh fir éigin a bhí ag gluaiseacht ar an gcuma gcéanna, agus gan é gairmthe ’na rudaire. Is é rud a dhein an fear san ná comáint leis go dtí gur bhuail fíor-rudaire uime ar an slí, agus a iarraidh ar an bhfíor-rudaire sin é ’ ghairm ’na rudaire fáin. Shocraigh sé ar an rud san do dhéanamh. Bhí ’ fhios aige, leis, de réir dlí na rudaireachta, ná raibh ceadaithe d’aon rudaire nuaghairmthe dul i rudaireacht ach amháin in éide gheal; agus ná raibh ceadaithe dho aon chómhartha, i bhfuirm suaitheantais, do chur ar a sciath go dtí go mbainfeadh sé an cómhartha san amach de thoradh gnímh. Ach duairt sé leis féin go ndéanfadh sé an tseanéide a bhí aige do scrios agus do ghlanadh, go dtí go mbeadh sí chómh geal le sneachta, nú le clúmh eirmine. Nuair a bhí socair ar an méid sin aige, do bhog sé an tsrian arís chun Rósínanté. Do bhog Rósínanté arís chun bóthair, agus ní har cos’ in áirde é. Thug an marcach a shlí féin do, agus cead a rogha bóthar do ghabháil. Sin mar ba ghnáth le rudairíbh fáin a dhéanamh, mar do thuigidís gurbh in mar ba dhóichí dhóibh éacht éigin do theacht ’na dtreó. Sin mar a dhein Don Cíochóté an uair sin. Thug sé a shrian féin do Rósínanté. Bhí Rósínanté ag siúl go breá réidh, agus is dócha go raibh aigne shuaimhneasach aige an fhaid ná raibh fuip ná spor ná srian ag déanamh aon chur isteach air. Ní raibh aon tsuím in aon chor ag an marcach dá chur i Rósínanté. Bhí sé thuas san iallait, agus é ag machnamh agus ag cainnt leis féin. Bhí sé ag cuímhneamh ar na leabhraibh a scrí’odh roimis sin ar na gníomharthaibh a dhein na rudairí fáin a bhí sa tsaol fadó; agus bhí sé dhá bheartú in’ aigne conas mar a bheadh cúntas ar a ghníomharthaibh féin in sna leabhraibh a bhí le teacht, agus conas mar a “dhein Don Cíochóté dé lá Mancha a leithéid seo de ghníomh agus a leithéid siúd de ghníomh; conas mar a smachtaigh sé le neart a lámha róchróga a leithéid seo de thíoránach, agus conas mar a threascair sé i gcómhrac aonair a leithéid siúd de phiarda fathaigh a bhí tar éis buachtaint ar rudairíbh fáin an domhain go léir, agus go raibh eagal acu go léir roimis; agus conas mar nár bhuail a dhiongbháil d’fhear cómhraic uime riamh go dtí gur casadh ’na threó an rudaire cróga uasal oirirc cathbhuach, Don Cíochóté dé Lá Mancha!”

Bhíodh sé ag cainnt leis féin ar an gcuma san, agus nuair ’ thagadh amach sa chainnt do focal éigin molta air féin níba mhórtaisí ná ’ chéile, chuireadh sé sceartadh gáire as a bhaineadh preab a Rósínanté bocht a bhíodh ag míogarnaigh.

Thug sé féin agus an capall an lá san go léir ag cur na slí dhíobh, agus ní bhfuair an rudaire uasal aon chaoi ar éacht ná ar ghníomh a dhéanamh, bíodh gur fhág sé fé Rósínanté a shocrú cad é an bóthar a gheóbhaidís. Bhí an oíche ag teacht, agus bhíodar araon, idir chapall agus marcach, buailte amach le tuirse agus le hocras agus le tart. D’fhéach an rudaire ’na thímpall féachaint an bhfeicfeadh sé caisleán tiarna nú bothán duine bhoicht in aon bhall, agus go bhféadfadh sé lóistín na hoíche ’ dh’fháil do féin agus dá chapall. Bhí ’ fhios aige, as na leabhraibh, gurbh in mar ba ghnáth le rudairíbh fáin a dhéanamh. Níorbh fhada go bhfeacaigh sé, tamall uaidh, tigh ósta. Chuir sé brostú ar Rósínanté, chun bheith ag an dtigh sin, pé saghas é, sara dtiocfadh an doircheacht. Díreach agus é ag déanamh ar an dtigh, do séideadh adharc. Bhí garsún ag aeireacht mhuc tamall beag ar an dtaobh eile den tigh. Theastaigh uaidh na muca ’ thabhairt isteach i gcómhair na hoíche. Shéid sé an adharc chun iad do chruinniú. Chómh luath agus d’airigh an rudaire an adharc, do buaileadh isteach in’ aigne láithreach gur chaisleán uasal éigin an tigh ósta, agus gur thug muíntir an chaisleáin fé ndeara ag teacht é féin, agus gur ag fáiltiú roimis a séideadh an adharc! Bhí ’ fhios aige, ó sna leabhraibh, gur mar sin a curtí fáilte roimh rudaire fáin nuair a thagadh sé chun caisleáin; go ndeineadh abhac an chaisleáin an adharc do shéideadh, chun a chur in úil do gach éinne de mhuíntir an chaisleáin, íseal agus uasal, go raibh an rudaire mór ag teacht, agus nárbh fholáir dóibh go léir teacht agus úmhlú dho, agus é ’ ghlacadh leis an onóir a bhí ag dul do. Nuair a chonaic Don Cíochóté buachaill na muc ag séideadh na hadhairce; b’é an buachaill sin, dar leis, abhac an chaisleáin, agus chun teacht an rudaire do chur in úil a bhí sé ag séideadh na hadhairce. Bhí áthas thar bárr ar an rudaire bocht nuair a chuaigh an méid sin ’na luí ar a aigne. Tháinig sé go doras an tí ósta. Bhí beirt bhan ag an ndoras, beirt chailíní aimsire do bhain leis an dtigh. Nuair a chonaic an rudaire iad níor chailíní aimsire in aon chor iad, dar leis, ach beirt ríogan; beirt iníon don rí go mba leis an caisleán. Tháinig an rudaire anuas dá chapall, agus chrom sé ar úmhlú don bheirt ríogan, agus ar labhairt leó in sna starthaíbh cainnte do curtí in sna leabhraibh rudaireachta mar chómhrá idir rudaire agus ríogan.

“Tugaim go húmhal,” ar seisean, “dúr n-uaisleacht ró-uasal, ró-árd, róríoga, an onóir is dual agus is ceart a thabhairt dúr soíllse; agus bheirim a bhaochas leis an nDúiliúin gur i dtreó bhúr gcaisleáin do casadh me le línn doircheachta na hoíche do thitim ó néalaibh neimhe ar chlár an domhain!”

Bhí an bheirt chailíní ag féachaint air agus ag éisteacht leis, agus ná feadradar ó thalamh an domhain cad é an saghas duine é, ná cad é an brí a bhí aige leis an saghas san cainnte do labhairt leó. Bhí a súile ar leathadh acu ag féachaint air, agus níor labhair éinne acu aon fhocal. Bhí ’ fhios acu gur shaghas éigin duine é, mar d’airíodar a ghlór; ach ní raibh ’ fhios acu cad é an saghas duine é, mar bhí an cealltar úd tairricthe anuas ar a aghaidh aige. Bhí sceón ag teacht iontu, agus bhíodar ag druidim laistigh den doras uaidh. Thug sé fé ndeara an sceón. D’árdaigh sé an cealltar agus thug sé a aghaidh le feiscint dóibh. “A ríogna ró-uaisle,” ar seisean, “ná bíodh scáth ná eagla oraibh. Ní baol díbh. Níor chuí dhómhsa, atá im rudaire fáin, masla ná tarcaisne ná easonóir a thabhairt do bhanntracht uasail. A mhalairt sin ar fad atá ceangailte orm a dhéanamh, de réir dlithe agus rialta na rudaireachta.”

Nuair a chonaic na cailíní an aghaidh lom mhílítheach, agus an driuch a bhí ar an nduine ar fad, ó mhullach talamh, is é rud a dheineadar ná sceartadh ar gháirí. Níor thaithn san leis. Lena línn sin tháinig fear an tí amach, féachaint cad a bhí ag cur na gcailíní ag gáirí. Fear mór beathaithe ab ea é, agus bolg ana-mhór air. Nuair a chonaic sé an stróinséir, ba ródhóbhair do pléascadh ar gháirí ar nós na gcailíní. Ach chonaic sé an fhearg ag teacht ar an stróinséir, agus mheas sé go mb’fhéidir gurbh fheárr bheith stuama. Bhí an fear, a chuid airm, agus a éide, áiféiseach go maith; ach bhí an tsleá mhór fhada úd ’na láimh aige. Rud cúntúrthach ab ea í. Níorbh aon dóithín í. Níor mhaith leis an bhfear mbeathaithe aon mhagadh ’ dhéanamh fúithi féin ná fén té ’na raibh sí ’na láimh aige. Is é rud a dhein sé ná labhairt go breá réidh urramúil. D’úmhlaigh sé don rudaire agus do labhair sé leis.

“A rudaire uasail,” ar seisean, “más lóistín oíche atá uait anso tá sé le fáil aigeat onóir agus fáilte. Tá gach aon rud le fáil aigeat onóir ach amháin leabaidh. Níl aon leapacha againn.”

“Ní dheineann san difríocht ar bith, a Chaistileánaigh uasail,” arsa Don Cíochóté. “Déanfaidh aon rud mo ghnósa, óir is iad m’arm agus m’éide m’órnáidí, agus ní bhíonn de shuaimhneas agam ach an fhánaíocht.”

Cheap an fear beathaithe, nuair ’ airigh sé “Caistileánach” á thabhairt air, gur mheas an stróinséir gur ó Chastília é. Bhí ’ fhios aige féin nárbh ea, ach ó Andalúsia, ó bhruach na farraige; agus árdchleasaí ab ea é, agus árdbhithiúnach.

“Ach,” ar seisean leis an stróinséir, “más mar sin atá an scéal agat, a dhuin’uasail, ní bhíonn de leabaidh agat go minic ach an charraig, agus is faire a dheineann tú nuair a dheinid daoine eile codladh. Dá bhrí sin fan anso againn; agus geallaim dhuit go mbeidh do dhóthain de chúis agat chun na faire ’ dhéanamh, ar feadh bliana, ní áirím ar feadh aon oíche amháin.

Do rugadh isteach é, agus is é a bhí go gofa suas agus go crapaithe ’na chnámhaibh, ó bheith san iallait i gcaitheamh an lae go léir, agus an brothall dhá thraochadh. Nuair a bhí sé ag dul isteach, duairt sé leis an bhfear mór, rudaire an chaisleáin, dar leis, aire mhaith a thabhairt don each; “an t-each is feárr,” ar seisean, “do chothaigh éinne riamh!” D’fhéach ‘rudaire an chaisleáin’ ar an each. Má fhéach ní duairt sé aon rud. Do rug sé an capall go dtí an stábla. Ansan tháinig sé thar n-ais. Bhí an bheirt chailíní tar éis a gcuid sceóin a chur díobh um an dtaca san; agus bhí duine acu ar gach taobh den stróinséir, agus iad a d’iarraidh na héide ’ bhaint de. Bhí an lúireach bainte dhe acu, agus níorbh fhuiriste dhóibh é, bhí na búclaí agus na cnaipí agus na tuisleanna chómh dúr chómh calcaithe sin le meirg. Do theip orthu an scórnán a bhaint in aon chor de, agus ní leogfadh sé dhóibh an cathbhárr a bhaint de; mar bhí an cealltar ceangailte den chathbhárr le ribíníbh deasa, agus níor mhaith leis iad do ghearradh.

An fhaid a bhíodar ag déanamh na hoibre sin do, bhí sé dhá moladh agus ag cainnt leó mar ba cheart cainnt a dhéanamh le ríoganaibh uaisle. Níor thuigeadar an staraíocht a bhí ar siúl aige, ach ba chuma leis: do lean sé air dhá ínsint dóibh cad í an onóir a bhí fálta aige, agus an dá ríogain uaisle a bheith ag friothálamh air mar a bhíodar. Níor chuímhin leis, in aon cheann de sna leabhraibh, cúntas ar a leithéid sin d’onóir á thabhairt d’aon rudaire fáin. Bhí, dar leis, buaite sa méid sin aige orthu go léir. Ba ródheocair do sna cailíníbh fanúint gan gáire ’ dhéanamh an fhaid a bhí an obair sin ar siúl acu; ach d’fhanadar, mar, bíodh gur thug an éide, agus a fhéachaint ar fad, cúis a ndóthain dóibh chun gáirí, do chuir an staraíocht cainnte eagal orthu; go mór mór nuair a bhíodh sé ag tabhairt ríogan orthu agus ag úmhlú dhóibh, agus gan iontu ach cailíní aimsire!

Fé dheireadh bhí an méid ’ fhéadadar den iarann bainte dhe acu, agus tháinig an t-am chun bídh a thabhairt do; agus go deimhin is aige a bhí gá go cruaidh le bia agus le digh! Dé hAoine ab ea é, agus ní raibh le fáil aige, de réir dheallraimh, ach iasc.

“Cad é an sórd éisc atá agat, a rí?” ar seisean le fear an tí, le rudaire an chaisleáin, dar leis.

“Níl againn ach roinnt bheag breac,” arsa fear an tí.

“Má tá puínn acu ann,” arsa Don Cíochóté, “déanfaid siad an gnó; ach dá luathacht a gheóbham iad is ea is feárr é.”

Do cuireadh an bórd ag an ndoras, i dtreó go mbeadh an ionfhuaire ag an stróinséir an fhaid a bheadh sé ag caitheamh a choda. Ansan is ea ’ tháinig an cruatan. Bhí an cathbhárr ar a cheann ag an bhfear mbocht, agus bhí an cealltar ceangailte den chathbhárr. Ní fhéadfadh sé aon rud do chur isteach ’na bhéal gan an cealltar do chimeád suas dá aghaidh lena dhá láimh. Nuair a bhí an dá láimh ar an gcealltar aige, ní raibh an tríú lámh aige chun an bhídh a chur ’na bhéal. B’éigin do dhuine den bheirt chailíní an biadh ’ chur isteach ’na bhéal do, mar a curfí i mbéal linbh óig. Ansan is ea a bhí an mhóráil ar fad air. Beirt ríogan ró-uasail ag friothálamh ar an gcuma san air, ag cur an bhídh isteach ’na bhéal do! Ní bhfuair rudaire fáin riamh a leithéid d’onóir! Cad é an iúnadh shaeil a déanfí den méid sin scéil, nuair a bheadh sé scríofa síos i leabhar rudaireachta, agus daoine ag lé’ an leabhair ar fuid an domhain!

Do deineadh an gnó maith go leór an fhaid a bhí an bia dá chur i mbéal an duin’uasail, ach nuair a tháinig an t-am chun dí ’ thabhairt do is ea ’ tháinig deacracht na hoibre. Bhí a dhá láimh ar an gcealltar aige dhá chimeád suas dá bhéal; ach ní fhéadfadh sé an cealltar do chur suas árd a dhóthain, ná a cheann do leogaint siar a dhóthain, chun dí ’ dh’ól as aon árthach. B’éigean do rudaire an chaisleáin feadán d’fháil, nú píopa éigin i bhfuirm cleite; agus ceann an fheadáin do chur i mbéal an duin’uasail, agus an ceann eile den fheadán do chur síos san árthach; agus ansan leogaint don duin’uasal an deoch do dheól, nú do shú chuige suas as an árthach, go dtí go raibh a dhóthain deólta aige. Ní miste a rá ná go gcuirfeadh san na cailíní ag gáirí ar a ndícheall, ach an t-eagla ’ bheith orthu. Gach aon chor dár chuir sé dhe, bhí ag dul ’na luí ar aigne na gcailíní gur dhuine buile é; nú, murarbh ea, nár rófhada uaidh é. Níor ghá an trioblóid go léir in aon chor dá mb’áil leis leogaint do sna cailíníbh na ribíní a bhí ar an gcealltar aige do ghearradh; ach ní leogfadh, agus ní leogfadh eagla dóibh sin dul ródhian dhá iarraidh air.

An fhaid a bhí an béile áiféiseach san ar siúl, do thárla go dtáinig chun an tí dochtúir muc a bhí sa chómharsanacht. Nuair a tháinig sé i ngiorracht don tigh, do sheinn sé suas port ar úirlis ceóil a bhí aige: port éigin a bhain lena chéird, agus a thug le tuiscint do mhuíntir an tí go raibh sé ann. Chómh luath agus d’airigh Don Cíochóté an ceól, do buaileadh isteach in’ aigne gur cheól a bhí ag muíntir an chaisleáin á dhéanamh ag fáiltiú roimis féin agus dhá onórú. Bhí an scéal go léir socair in’ aigne ansan. Caisleán uasal ab ea an tigh ósta. B’é fear an tí rudaire an chaisleáin. Beirt ríogan ab ea an bheirt chailíní. Arán chómh geal le sneachta, dar leis, ab ea an crústa dubh diomlasta a tugadh le n-ithe dho. Fíon oiriúnach do rí ab ea, dar leis, an rud searbh a tugadh le n-ól do tríd an ndeóchán. Bhí gach aon rud ar áilleacht an domhain, agus bhí an fear bocht lán de mhórtais agus de mhóráil, toisc go raibh éirithe leis chómh maith ’na chéad chuaird rudaireachta fáin. Bhí aon ní amháin ag déanamh buartha dho. Bhí sé gan gairm ’na rudaire fós; agus bhí ’ fhios aige ná beadh sé dleathach do gníomh rudaireachta do dhéanamh go dtí go mbeadh sé gairmthe ’na rudaire de réir dlí na rudaireachta, fé mar a chonaic sé an dlí in sna leabhraibh a bhí sa bhaile aige.

Nóta

Le n-ithe: WM Irish prefixes n to ithe and ól, where other dialects and the CO prefix h.

Foclóirín

abhac: “dwarf”, pronounced /auk/.
ag: “at”. Ag do appears here as agead/ageat, pronounced /igʹəd~igʹət/. The combination ag á, corresponding to ag a in the CO, is pronounced /i’gʹɑ:/.
Andalúsia: Andalusia, a region in Spain.
aoraim, aeireacht: “to shepherd, herd”, or aoirím, aoireacht in the CO. Traditionally written aodharaim, aodhaireacht, the spelling change of the mid-twentieth century has produced CO spellings that yield the incorrect pronunciation for speakers of Munster Irish. Pronounced /e:rimʹ, e:rʹəxt/.
arís: “again”. PUL used the spelling airís, indicating a slender r, /i’rʹi:ʃ/, whereas Amhlaoibh Ó Loingsigh had /ə’ri:ʃ/, as shown in IWM.
banntracht: “womankind, womenfolk”, bantracht. Pronounced /bauntrəxt/.
baochas: “thanks”, pronounced /be:xəs/; buíochas in the CO. Buidhchas stood in the original.
béile: “meal”, which is masculine here, as it is in the CO. However, Cnósach Focal ó Bhaile Bhúirne indicates this word is feminine, and PUL’s works vary in the gender they assign this word. Béile is masculine in PUL’s novel Niamh, but feminine in his Mo Sgéal Féin.
búcla: “buckle”.
bunoscionn: “awry, not right”. Pronounced /binʹiʃ kʹu:n/.
caoi: “opportunity”, pronounced /ke:/.
caistileánach: “castellan, the governor of a castle”, a word not given in dictionaries.
Castília: Castile, an ancient kingdom in Spain.
cathbhuach: “victorious in battle, triumphant”.
ceárd: “trade, occupation”, or ceird in the CO, where the historic dative has replaced the nominative. Note that vowels are lengthened before rd, and so the dative is correctly céird here.
cloím, cloí: “to subdue”.
clúmh: “fur”, pronounced /klu:v/.
cnaipe: “button, stud”.
coilgsheasamh:’na choilgsheasamh, “bolt upright”, or ina cholgsheasamh in the CO. Pronounced /nə xilʹigʹ ‘hɑsəv/.
crústa: “crust of bread”.
cuisle: 1. “vein, pulse”. Iarracht de chuislinn do bheith ort, “to have an attack of diarrhoea” (see Dinneen’s dictionary). 2. arm, forearm. Note cuislinn in the dative.
cúntúrthach: “dangerous, risky”, or contúirteach in the CO.
deóchán: “tube, straw”. Deóchán is a variant given in Dinneen’s dictionary of diúchán, “windpipe”, in itself a variant of the form diúch used in the CO. In the meaning of “tube”, feadán would be used in the CO.
deólaim, deól: “to suck”, usually of a baby suckling at its mother’s teat, or diúlaim, diúl in the CO.
diomlasta: “bitter, unsavoury, sour, tasteless”, or domlasta in the CO. The original spelling was díomblasta, but the Leitiriú Shímplí edition shows the pronunciation as /d′imələstə/. Ó Dónaill cross-references diomlasta to domlasta, derived from domlas, “gall, bile”, but Dinneen derives diomlasta from díomblas, “want of taste”, a word not given in Ó Dónaill’s dictionary.
diongbháil: “equal, match”. A dhiongbháil d’fhear cómhraic, “his equal in battle”. Pronounced /dʹiŋə’vɑ:l′/.
dlí: “law”. The plural used here is dlithe; this would be dlíthe in the CO, but the WM pronunciation is /dlʹihi/.
doircheacht: “darkness”, or dorchacht in the CO.
dóithín: “source of expectation”. Níorbh aon dóithín é, “it was not something to be trifled with”.
driuch: “sickly appearance”.
dúileamh: “creator”, referring to God. The dative dúiliúin here is derived from a genitive dúiliún, where the CO has dúilimh in the genitive.
éagóir: “injustice”. The plural here is éagórtha, where éagóracha stands in the CO.
eirmin: “ermine”, or eirmín in the CO. PUL’s forms of words that are clearly recent borrowings from English frequently seem influenced by the English form rather than by an attempt to gaelicise the word. Dinneen had no word for ermine in his dictionary, but PUL’s use of clúmh eirmine in the genitive (spelt clúmh ermine in the original) either reflects a nominative eirmin, or is simply the English word used in his Irish. Osborn Bergin’s Leitiriú Shímplí transcription, klûv ermín, accords well with what is now the CO form.
fanaim, fanúint: “to stay, wait”, or fanaim, fanacht in the CO. Fanúint gan rud a dhéanamh, “to refrain from doing something”.
féachaint: cur ’ fhéachaint, “to force or compel someone”. This would be iallach or iachall a chur in the CO. PUL uses this phrase without an intervening de, but the phrase generally occurs as cur d’fhéachaint ar dhuine rud a dhéanamh.
fé ndeár, fé ndeara: “cause, reason”, pronounced /fʹe: nʹa:r~fʹe: nʹarə/. Is é rud fé ndeár an stad ná so, “this is why he stopped”. Also note an alternative meaning found in thug sé fé ndeara, “he noticed”. This would be thug sé faoi deara in the CO.
fuip: “whip”.
gabháil amach: “sally, expedition”.
gairim, gairm: “to call, summon, name, proclaim”. The forms do gairmeadh and gairmthe, pronounced /gɑr′im′əg/ and /gɑr′im′hi/, show that an m tends to creep in the conjugation of this verb, where the CO has gaireadh and gairithe. Yet PUL’s translation of the gospels has Íosa dá ngoirtear Críost, showing that not all forms have the m. Another issue is the spelling of gairim in some PUL’s books with oi. The Leitiriú Shímplí edition of Don Quixote shows the pronunciation is with a, but goirim was possibly a variant.
gheibhim, fáil: “to get, find”. This is the absolute form of the verb faighim; the distinction is not observed in the Standard, which has faighim alone. The past participle used here is fálta, /fɑ:lhə/, corresponding to faighte in the Standard. Fachta is sometimes found in WM Irish with the same meaning.
gofa suas: a phrase not given in dictionaries, but possibly meaning “seized up (i.e., physically incapacitated)”.
iallait: “saddle”, or diallait in the CO. Pronounced /iəlitʹ/.
i gcómhair: “for, in store for”. This phrase was uniformly spelt i gcóir in the original, in line with PUL’s view (cf. Notes on Irish Words and Usages) that this phrase derives from cóir, “proper arrangement (among other meanings)” and not cómhair, “presence”. He indicated he did not have a nasal vowel in this phrase, but the issue is complex, as his etymology seems faulty (The Dictionary of the Irish Language has i gcomhair) and it is possible that i gcómhair has become conflated with a separate phrase i gcóir, “ready” in WM Irish. In any case, nasalisation is not a noted feature of modern-day WM Irish, and so the CO form produces the correct pronunciation.
ionfhuaire: “coolness, freshness”, or fionnuaire in the CO. Possibly pronounced /i’nuər′i/.
leabaidh: “bed”, or leaba in the CO. The traditional dative has replaced the nominative in Cork Irish. Pronounced /lʹabigʹ/.
luathacht: speed, especially in dá luathacht, “how fast”. Note that this would be dá luaithe in the CO, although dá luaithe is also used in WM Irish. Dá luathacht a gheóbham iad is ea is feárr é, “the quicker we get them the better”.
lúireach: “breastplate”.
míogarnach: “dozing off”. As a feminine verbal noun in -ach this becomes ag míogarnaigh in the dative, a distinction not observed in the CO.
mura: “if not”, with the past-tense copula form murarbh found here. Mara and mura are both found in PUL’s Irish.
ollmhúchán: “preparation”, ullmhúchán in the CO. Pronounced /o’lu:xɑ:n/.
onóraím, onórú: “to honour”. Here PUL uses the forms that have been adopted in the CO, but onóraim, onóradh is also found in his works.
rí: “king”. Note that a rí! was used as a term of address, not just for the king, but for noblemen too.
riail: “rule, regulation”, with the plural here rialta, or rialacha in the CO.
ríogan:ríon in the CO, “queen, princess, noble lady”. Pronounced /ri:gən/, ríogan is one of a number of words where an original gh is pronounced as a g in WM Irish. Note ríogain in the dative singular. The plural here is ríogana, where the CO has ríonacha.
sceón: “terror”, or scéin in the CO.
scórnán: “gorget, a collar to protect the throat that forms part of a suit of armour”.
scriosaim, scrios: “to scrape”, or scriosaim, scriosadh in the CO.
seinnim, seinnt: “to play music”, or seinnim, seinm in the CO. Port a sheinnt suas, “to strike up a tune”.
spor: “spur”. The plural is spelt spuir in the original, and this is retained here in preference to the CO’s spoir, as indicating the vowel more precisely.
srian: “reins of a horse”. Note that this word is feminine here, but masculine in the CO.
stair: “a passage or recitation”. Starthaí cainnte, “long passages of speech”.
staraíocht: generally “storytelling, recitation”, but here possibly “a lengthy declamation”.
stuama: “level-headed, sensible, restrained”, traditionally spelt stuamdha. The traditional WM pronunciation would be with a devoiced m, /stuəmhə/.
súim, sú: “to suck”, used in most senses, as opposed to deólaim, deól, generally used of suckling babies.
suaitheantas: “badge, emblem, insignia, escutcheon”.
tairrigim, tarrac: “to pull”, or tarraingím, tarraingt in the CO. Pronounced /tarʹigʹimʹ, tɑrək/. The various forms of this verb exhibit the same changes: the past is do thairrig /harʹigʹ/. The past participle, tarraingthe in the CO, is tairricthe, pronounced /tar′ik′i/. Osborn Bergin in his Leitiriú Shímplí edition transcribed most forms of this verb with a broad r, e.g. haruig in the preterite and taruici for the participle, but other sources indicate the r is slender (other than in the verbal noun).
thar: “through, across, past”. Thorm, “past me, past you”, spelt tharam in the CO; pronounced /horəm/.
tuisle: “hinge”. PUL uses tuisleanna in the plural here, where there would be tuislí in the CO. However, he wrote in his Notes on Irish Words and Usages (p110) that both forms of the plural were acceptable.
úil: iúl in the CO, “knowledge”. The word úmhail, “attention”, appears to have become confused with the dative of eól, producing úil. Rud a chur in úil do dhuine, “to let someone know something, to make someone realise something”.
úirlis: “tool, implement”. Úirlis ceóil, “musical instrument”.
úr: “your (plural)”, bhur in the CO. Pronounced /u:r/. Dúr, “to your”, or do bhur in the CO.
úmhal: “submissive, obedient”. Pronounced /u:l/.
urramúil: “respectful, deferential”, or urramach in the CO.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s