Don Cíochóté 1

Don Cíochóté

An tAthair Peadar Ua Laoghaire Canónach, S.P.
do scríbh ón scéal Spainneach.

Seo mar a Thárla

Tímpall cheithre bliana fichead ó shin bhíos thiar i gCíll Chaoi ag an sáile. Do bhuail umam ann, agus me ag siúl go réidh ar bruach na farraige, fear a bhí ag siúl ar an gcuma gcéanna. Do labhramair. Níorbh fhada, sa chainnt dúinn, gur thuigeas féin gur Spáinneach é. Chromas ar thrácht ar an Spáinn; ar chlaínn Mhíle a tháinig go hÉirinn fadó ón Spáinn; ar an gcogadh mór a bhí sa Spáinn in aimsir Bhónapart; ar na tréithe Spáinneacha atá le feiscint, anois féin, ’na lán de sna daoine a rugadh agus a tógadh sa chúinne sin thiar theas den oileán so na hÉireann; agus mar sin.

Sa chainnt dom leis chuireas ceisteanna chuige i dtaobh na Spáinnise; ansan, i dtaobh scríbhinní na Spáinnise, agus i dtaobh léinn na Spáinnise, agus i dtaobh na leabhar agus na n-údar atá acu sa Spáinnis. Bhí sé ag freagairt na gceisteanna dhom, agus ba mhaith chuige é agus ba thuisceanach. Fé dheireadh chuireas ceist éigin chuige i dtaobh “Don Quixote.”

“Don Quixote; Don Quixote;” ar seisean agus é ag machnamh. “Ní heól dom aon údar Spáinneach, ná aon leabhar Spáinneach, ná aon fhocal Spáinneach den tsórd san,” ar seisean agus iúnadh air. “Níor airíos riamh an focal san ‘Quixote,’” ar seisean.

“Ó,” arsa mise, “ní foláir nú d’airís. Scéal is ea é atá leata ar fuaid na hIúróipe go léir. Míguél Cerbhantés ainm an fhir do scríbh an leabhar.”

“Ó!” ar seisean, agus thug sé léim ón dtalamh, “‘Don Cíochóté’ atá ar siúl agat! ‘Don Cíochóté’; ar nóin d’airigh gach éinne teacht thairis sin!”

Thuigeas-sa im aigne an uair sin gur “Don Cíochóté” an ainm cheart, agus gur loit muíntir an Bhéarla é nuair a dheineadar “Don Quixote” de, agus go raibh an lot chómh tiubaisteach san nár aithin an Spáinneach féin é nuair ’ airigh sé é!

D’fhan an méid sin scéil im aigne riamh ó shin, go dtí leathbhliain ó shin, nuair a chuímhníos gur mhaith an rud an scéal Spáinneach san do chur síos i nGaelainn. Ansan do thuigeas, dá mbeadh aon tseans go gcasfí an Ghaelainn sin agus an Spáinneach úd ar a chéile, gur mhaith an rud “Don Cíochóté,” an ainm a thug sé dhom, a bheith mar ainm sa Ghaelainn ar an scéal.

Chuir duine éigin Béarla ar an scéal; agus, chómh fada is ’ théann mo thuairimse, tá feabhas an scéil sa Bhéarla chómh fada ón’ fheabhas sa Spáinnis agus atá an focal “Don Quixote,” ón bhfocal “Don Cíochóté.”

Peadar Ua Laoghaire.

Caisleán Ua Liatháin
Bealltaine 5, 1912.

Caibideal a haon.
É Féin agus a Mhuíntir agus a Cháirde.

Roinnt céadta blian ó shin bhíodh aicme laoch ag gluaiseacht ar fuaid na hIúróipe, agus Rudairí Fáin a tugtí orthu. Ní bhíodh de shaoltacht ag gach rudaire acu ach a arm agus a éide agus a chapall, agus ní bhíodh de chuallacht aige ach a ghiolla. Bhíodh an rudaire fáin agus an giolla ag gluaiseacht rómpu, féachaint cá bhfaighidís tíoránach le smachtú, éagóir le ceartú, ropaire le marú, nú aon ghníomh uasal eile le déanamh do thuíllfeadh oirearcas don té a dhéanfadh é.

Nuair a bhí an aicme sin ar bith ar feadh roinnt aimsire, agus iad ag déanamh a ngníomhartha, do thosnaigh scéalta iúntacha ar bheith dá n-ínsint ins gach aon bhall, ’na dtaobh féin agus i dtaobh na ngníomhartha gaile agus gaisce a dheinidís. Ansan do tosnaíodh ar an scéalaíocht san do chur síos i leabhraibh, agus do thosnaigh na leabhair ar dhul ó láimh go láimh go dtí gur leathadar, coiteann go maith, ar fuaid na hIúróipe. Ní bhíodh puínn daoine an uair sin a dh’fhéadadh na leabhair do lé’; ach nuair a bhíodh fodhuine a dh’fhéadadh, bhíodh an leabhar ag an nduine sin, agus bhíodh lán tí ’na thímpall gach aon tosach oíche, agus é ag lé’ an leabhair dóibh, agus a mbéil ar leathadh acu ag éisteacht leis na hiúnaíbh éacht a léití as an leabhar dóibh; agus, ní nárbh iúnadh, gach aon rud a léití as an leabhar dóibh fírinne ghlan ab ea é, dar leó.

Nuair a thuig lucht na leabhar do chumadh dá uathásaí na gníomhartha a hínstí gurbh ea ba mhó an meas a bhíodh orthu, do thosnaíodar ar na gníomharthaibh a dhéanamh ní b’uathásaí ná ’ chéile; go dtí, fé dheireadh, gur chuadar thar na beartaibh ar fad leó, gan blúire suime acu sa deallramh ba cheart a bheith le scéal, ach gur chuma leó ’en domhan ceoca ba scéal gan dath é nú nárbh ea, an fhaid a creidfí é.

Bhí a lán daoine nár ghéill, ó thosach, go raibh puínn fírinne sa scéalaíocht san na rudaireachta. Fé mar a chuaigh an scéalaíocht in annspiantacht chuaigh an aicme sin i méid; go dtí, fé dheireadh, go meastí oiread fírinne ’ bheith i scéalaíocht rudaireachta ar fuaid na hIúróipe, agus do meastí a bheith in sna scéaltaibh Fiannaíochta a bhíodh againn in Éirinn tamall ó shin.

Do lean meas ar scéalaíocht na rudaireachta, agus ar an rudaireacht féin, sa Spáinn theas, i bhfad tar éis idir scéalaíocht agus rudaireacht do thitim fé mhímheas in áiteannaibh eile.

Tímpall na haimsire sin bhí ’na chónaí sa Spáinn, i Lá Mancha, i mbaile bheag nách cuímhin liom cad é an ainm a bhí air, agus gur cuma liom, duine de sna huaislibh úd gur ghnáth leó roinnt de sna córachaibh a bhain leis an rudaireacht do chimeád agus do bheith acu. Bhí aige, in áirde ar raca, sleá rudaire agus seanasciath mheirgeach. Bhí aige seanachapall lom agus cú; agus bhí sé féin, ar nós an chapaill, lom láidir. Bhí sé lom go maith, peoca ’ bhí sé láidir go maith nú ná raibh. Ar nós na cod’ eile den aicme, ní rórabairneach an cothú a chuireadh sé air féin. Bhíodh súp chun dínnéir aige, agus ba mhó an chaoireóil ná an mhairteóil a curtí i ndéanamh an tsúip sin. Bhíodh an fheóil bhriste, agus í fuar, chun suipéir aige. Leite a bhíodh aige Dé hAoine. D’fhágadh san teinneas ’na bholg Dé Satharainn, agus iarracht de chuislinn air. Ansan b’fhéidir go mbeadh colúr mar shólaist aige Dé Domhnaigh. Bheireadh an rabairne sin uaidh trí ceathrúna dá mbíodh ag teacht isteach chuige de shaibhreas. Do chuireadh an ceathrú cuid eile balcais éadaigh air; clóca éadaigh uasail, bríste veilbhit, agus bróga éadroma den stuif chéanna, i gcómhair an Domhnaigh; agus casóg mhaith láidir bhréide i gcómhair laethanta eile na seachtaine. Ní raibh de mhuíntir thí aige ach bean tí a bhí os cionn a dachad, iníon driothár a bhí fé bhun fiche blian, agus buachaill a dheineadh friothálamh istigh agus amu’ air; buachaill a bhí go maith chun aire ’ thabhairt don chapall; nú chun sceiche an gháirdín do bhearradh. Bhí sé féin tímpall deich mbliana is dachad, agus é cnámhach, dea-shláinteach, lom. Bhíodh sé ’na shuí go moch ar maidin; agus amu’ i dteannta na bhfiagaithe ba mhaith leis bheith nuair a bhídís amu’.

Deir cuid den mhuíntir a dhein seanchas air gur Cíocháda ab ainm do. Deir aicme eile acu nárbh ea ach Céasánach. De réir na tuairime is feárr is Cíochán ab ainm do.

Do thárla, tráth éigin, don duin’uasal bocht, pé ainm a bhí air, go dtáinig féna láimh leabhar éigin de leabhraibh scéalaíochta na rudaireachta. Do léigh sé an leabhar. Do thaithn an leabhar leis. Do léigh sé arís é. Do thaithn sé níos feárr leis an tarna huair ná mar a thaithn sé leis an chéad uair. Do sholáthraigh sé leabhar eile den tsaghas chéanna agus do léigh sé é. Do thaithn an tarna leabhar leis ní b’fheárr ná mar a thaithn an chéad leabhar leis. Bhí sé ag soláthar na leabhar, agus dhá lé’, go dtí nár fhan aon tsuím in aon chor aige in aon tsaghas eile gnótha. Thug sé faillí i ngnó an eastáit bhig a bhí aige. Ní feictí choíche amu’ i dteannta na bhfiagaithe é, ar muin an chapaill spágaigh úd a bhí gan iomad feóla air. Bhíodh sé ’na shuí ar maidin ar an gcéad sholas; ach is os cionn na leabhar a bhíodh sé. Nuair a bhíodh a bhriocfaist ollamh, do glaeití air chuige. Ar éigin a thugadh sé uain do féin ar é ’ dh’ithe le haon chúmpórd, nuair siúd thar n-ais chun na leabhar é. Mar sin do gach aon bhéile bhídh eile, leis. Níorbh annamh, dá n-éiríodh an bhean tí san oíche, go bhfeiceadh sí an solas ar lasadh ’na sheómra aige, agus é sáite in sna leabhraibh in inead bheith ar a leabaidh ’na chodladh go sámh do féin.

Bhí sagart na paróiste ’na chónaí sa bhaile bheag. Fear léannta dob ea é a fuair árdchéim in Ollscoil Shígúénsa. Thagadh duin’uasal na leabhar uaireanta chun cainnte leis; agus bhíodh sé dhá fhiafraí dhe ceoca ba dhó’ leis ab fheárr de rudaire, Palmerín Shasana nú Amadís na Frainnce. Deireadh bearbóir a bhí ann, darbh ainm Nioclás, gurbh fheárr Rudaire na Gréine ná éinne den bheirt; ach go raibh rudaire dob fheárr ná Rudaire na Gréine féin, agus gurbh é fear é sin ná Don Galaór, driotháir Amadís.

Bhí an duin’uasal bocht ag gabháil do sna leabhraibh sin, agus ag cuímhneamh ar na gaiscíochaibh sin, agus ar na gníomharthaibh a dheinidís, agus gan aon phioc dá mhearathall air ná gurbh fhírinne ghlan an uile fhocal den scéalaíocht. Chimeád sé in’ aigne an uile fhocal dár léigh sé ar chómhracaibh, ar ghleiceannaibh, ar aighneas, ar choímheascar, ar bhuillíbh troma, ar ghonaibh maraitheacha, ar shuirí, ar ghrá, ar éad, ar dhíoltas, ar an uile shaghas ruda dob iúntaí agus ba dheocra a chreidiúint ná ’ chéile; agus é lándeimhnitheach gur dhuine a bheadh as a mheabhair adéarfadh nárbh fhírinne ghlan an uile fhocal den ráiméis sin go léir. Na daoine do scríbh na leabhair a d’iarraidh buachtaint ar a chéile in ínsint an éithigh; dá gcuireadh duine acu bréag mhór síos nárbh fholáir le duine eile bréag ba dhá mhó ná í do chur síos; agus an duin’uasal bocht lándeimhnitheach gurbh é rud a bhíodh thíos ná fírinne ba dhá mhó.

Fé dheireadh do chuaigh dá mheabhair. Bhíodh sé ag déanamh cúmparáide idir na rudairíbh móra. Rudaire tréan, dar leis, ab ea an Síd Ruí Díás; ach ní raibh aon bhreith aige ar Rudaire an Chlaímh Sholais, an fear a bhí ag cómhrac leis an dá fhathach mhóra, agus do mhairbh iad araon le haon scuab-bhuille amháin den chlaíomh; agus do chuir oiread san nirt leis an mbuille sin gur deineadh dhá leath de gach fathach díobh, díreach mar a dhéanfadh speal dhá leath de gach brobh de dhá bhrobh luachra!

Is é rud a tháinig fé dheireadh as an machnamh san do, agus as an gcúmparáid sin a bhíodh aige á dhéanamh idir na rudairíbh fáin, ná gur buaileadh isteach in’ aigne go daingean go raibh ceangailte air féin imeacht ’na rudaire fáin mar iad! Gurb é a dhualgas, ó thuig sé an scéal ní b’fheárr ná mar a thuig éinne eile an uair sin é, arm agus éide do ghlacadh, arm cosanta do chur uime, a chlaíomh agus a sciath agus a shleá do thógaint; dul ar muin a chapaill, agus ansan imeacht ar fuid na ndúthaí ag smachtú tíoránach, ag ceartú éagóra, ag cosaint na lag, ag cabhrú leó in aghaidh na láidir, ag lorg éacht le déanamh, agus ag déanamh na n-éacht nuair a casfí air iad. Do thuig sé, an duine bocht, go ndéanfadh sé ar an gcuma san tairbhe do thír a dhúchais, agus do thíorthaibh lasmu’ dhi; agus san am gcéanna go dtuíllfeadh sé mórchlú dho féin, agus cáil agus oirearcas os cómhair an domhain go léir. Do thuig sé go scríobhfí tuilleadh de sna leabhraibh rudaireachta, agus go mbeadh a ainm féin in sna leabhraibh a bhí le teacht; agus go mbeadh a ainm i gcómhluadar na n-ainmneacha móra eile úd, .i. Palmerín Shasana, agus Amadís na Frainnce, agus Don Galaór, agus Rudaire na Gréine, agus Rudaire an Chlaímh Lasrach, agus Don Belianís na Gréige, agus an chuid eile acu mar a bhíodar. Do thuig sé, leis, nuair a thiocfadh a ainm féin amach in sna leabhraibh, agus áireamh ar na héachtaibh móra a bheadh déanta aige, agus ar na trioblóidibh a bheadh fuilicthe aige; ar na héagóraibh a bheadh ceartaithe aige, agus ar na tíoránachaibh a bheadh smachtaithe aige, agus ar na gníomharthaibh móra gaile agus gaisce a bheadh déanta aige, nár bhaol ná go mbainfí ón oirearcas a bhí ar na hainmneachaibh eile úd. Do thuig sé gan aon dabht gurbh é deireadh ’ bheadh ar an scéal do ná rí ’ dhéanamh de ar thír mór leathan éigin; nú ímpire, b’fhéidir, os cionn na hIúróipe go léir.

Bhí aige, i gcúinne éigin dá thig, seanéide a bhíodh ag á sheanathair, agus a bhí lán de mheirg ó bheith chómh fada gan aon úsáid a dhéanamh di. Thairrig sé chuige an tseanéide agus chrom sé ar í ’ ghlanadh. Thug sé lá ó mhaidin go hoíche ag sciomar uirthi, ag baint na meirge dhi. Do cheartaigh sé í agus do dheisigh sé í chómh maith agus d’fhéad sé é. Níorbh fhuiriste dho é. Bhí mórán deisiúcháin le déanamh uirthi, mar bhí sí briste nú leathbhriste ’na lán áiteanna. Fé dheireadh bhí sí curtha i dtreó aige chómh maith agus dob fhéidir í ’ chur i dtreó. Bhí aon mháchail amháin uirthi, áfach. Ní raibh de chathbhárr ann ach an cloigeann. Bhí an cealltar imithe. Chuardaigh sé gach aon chúinne den tigh, féachaint an bhfaigheadh sé an cealltar. Ní bhfuair. Chuir sé cloigeann an chathbháirr ar a cheann. Chuaigh a phlaosc isteach ann go sámh agus go socair, chómh socair agus chómh hoiriúnach agus dá mba dho féin a déanfí an cathbhárr an chéad lá. Thuig sé in’ aigne gurbh amhlaidh a fuair sé plaosc a sheanathar ó dhúchas. Do thaithn san leis. D’fhéach sé sa scáthán. Conaic sé an plaoiscín maol! Chonaic sé an laithróidín cínn a bhí air, agus é in áirde ar an scrogall muiníl; agus gan iontu araon, idir liathróidín agus scrogall, ach mar a bheadh colpa súiste! Ní dhéanfadh an colpa súiste sin an gnó go deó, dar leis, mar cheann agus mar mhuineál ar rudaire fáin a bhí ceapaithe ar ghabháil tríd an ndomhan bhraonach ag déanamh éacht a chuirfeadh iúnadh ar an saol! D’aimsigh sé páipéar maith láidir, agus dhein sé cealltar páipéir agus shocraigh sé ar an gcathbhárr é, díreach mar a socrófí cealltar ceart. Ansan do chuir sé uime arís an cathbhárr, agus d’fhéach sé sa scáthán agus bhí a aigne sásta. Bhí a aigne sásta go leór leis an gcuma ’nar fhéach an cathbhárr ar a cheann, ach ní raibh a aigne róshásta leis an gcuma ’na dtiocfadh an ceann as dá mbuailtí buille ’ chlaíomh air. Chun go bhfeicfeadh sé conas a thiocfadh sé as, chuir sé an cathbhárr ar bharra bata, agus thairrig sé a chlaíomh féin agus bhuail sé buille dhe ar an gcealltar. Dhein sé cimil a’ mháilín den chealltar, ní nárbh iúnadh. Ansan do dhein sé cealltar eile, agus chuir sé fúnsaí beaga iarainn fíllte istigh sa pháipéar, dhá neartú. Nuair a bhí sé déanta aige, duairt sé leis féin go ndéanfadh sé an gnó go hálainn. Níor thriail sé le buille ’ chlaíomh é, áfach.

Bhí arm agus éide ansan aige go hiomlán, agus chuímhnigh sé ar an gcapall. Siúd chun na háite ’na raibh an capall é. Ba ró-ainnis an capall é gan amhras. Ar éigin a bhí locht riamh i gcapall ná raibh ann. Bhí sé chómh lom san gur dhó’ le duine ná raibh ann ach croiceann agus cnámha, agus go raibh a dhá chlí buailte ar a chéile. Ach, dar leis an nduin’uasal go mba leis é, ní raibh a leithéid eile d’each riamh, ná an uair sin, le fáil sa domhan, agus Búcephalus Alexandeir do chur leis, nú an Babiéca úd a bhí ag an Síd. Ach cad é an ainm ba cheart a thabhairt ar an gcapall? B’in í an cheist ansan. Thug an duin’uasal bocht cheithre lá a d’iarraidh cuímhneamh ar ainm cheart don chapall. Dar leis, níor cheart in aon chor each chómh huasal do bheith ag rudaire chómh huasal, agus gan ainm uasal do bheith ar an each. Do thuig sé gur tugadh Búcephalus ar an each a bhí ag Alexander toisc ceann mar cheann tairbh a bheith ar an each san; mar is ionann “Búcephalus” agus “ceann tairbh.” Do chuímhnigh sé ar a lán ainmneacha, ach do chaith sé uaidh iad chómh tiubh agus ’ chuímhnigh sé orthu, go dtí go dtáinig an machnamh so ’na chroí. Is é ainm a tugtí sa Spáinn ar capall oibre ná “rósín.” Ní raibh i gcapall an duin’uasail ach “rósín,” .i. “cábóg capaill,” go dtí an uair sin. Bhí sé le bheith ’na chapall rudaire fáin as san amach. Dá bhrí sin, “Rósín roimhe” ab ea é. Is ionann “anté” sa Laidin agus “roimhe” sa Ghaelainn. Chuir an duin’uasal an dá fhocal le chéile, “rósín” agus “anté.” Ansan bhí “Rósínanté” aige. Chrom sé ar an bhfocal do rá dho féin. “Rósínanté”’; “Rósínanté,” adeireadh sé. Fé dheireadh do thaithn an focal go hiúntach leis. Dar leis, bhí fuaim agus ceól agus fuinneamh agus uaisleacht labhartha sa bhfocal ná raibh i mBúcephalus ná i mBabiéca, ná in ainm aon chapaill rudaire fáin go raibh trácht in aon leabhar air. Shocraigh sé ar an bhfocal san mar ainm dá chapall.

Bhí ainm aige ar a chapall. Níor mhór do, ansan, ainm do cheapadh dho féin. Thug sé trí nú ceathair de laethantaibh eile ag machnamh agus ag cuardach a d’iarraidh na hainme ’ dh’fháil amach do féin. Fé dheireadh do shocraigh sé ar an dá fhocal “Dón Cíochóté” mar ainm do féin. Deir lucht seanchais go dtaispeánann san gur “Cíocháda,” nú “Céasáda,” a bhí mar ainm air roimhe sin. Ansan do chuímhnigh sé ar conas mar a chuir Amadís mar aguisín len’ ainm féin ainm a thíre dúchais; agus gur thug sé “Amadís de Gaul” air féin, nú “Amadís na Frainnce.” Chun bheith chómh maith le hAmadís de Gaul, thug ár nduin’uasal “Don Cíochóté dé lá Mancha” air féin. Bhí, dar leis, ansan, dóthain aon rudaire fáin dár mhair riamh d’ainm agus de shloinne air; agus bhí oiread onóra tabhartha aige dho féin agus dá dhúthaigh agus a thug aon rudaire fáin riamh do féin agus dá dhúthaigh, nuair a chuir sé ainm a dhútha in aice len’ ainm féin.

Bhí gach aon rud um an dtaca san aige do theastaigh uaidh chun bheith ’na rudaire fáin, díreach mar éinne de sna rudairíbh fáin ar ar léigh sé in sna leabhraibh; gach aon rud ach aon ní amháin. Chonaic sé in sna leabhraibh ná raibh aon rudaire fáin gan ríogan uasal éigin aige go raibh sé i ngrá léi. Ba chuma ceoca ’ bhíodh aithne aige ar an ríogain nú ná bíodh. Ba chuma ceoca ’ bhíodh ’ fhios aici sin a leithéid sin do bheith ann in aon chor nú gan a bheith. Ach rudaire fáin gan ríogan uasal éigin aige, agus é i ngrá léi, níor rudaire fáin i gceart in aon chor é.

Deirtear go raibh sa chómharsanacht iníon fir tuatha, cailín dathúil glan deallraitheach, agus go raibh ár nduin’uasal i ngrá léi. Má bhí, ní raibh aon phioc dá fhios san ag an gcailín. Níor labhair an duin’uasal riamh léi mar gheall air, agus dá labhradh ní róréidh a glacfí a chainnt. Thuig sé in’ aigne go ndéanfadh sí sin an gnó dho mar ríogain. Ní raibh aon phioc dá fhios ag an gcailín go raibh an socrú san déanta ’na taobh. Ní hínstear cad ab ainm di. Do cheap an duin’uasal ainm di, fé mar a cheap sé ainm dá chapall agus ainm do féin. “Dulsinéa” an ainm a thug sé uirthi, i ganfhios di féin agus i ganfhios do gach éinne dár bhain léi.

Nuair a bhí an méid sin socair aige bhíodh sé ag machnamh. “Ó!” adeireadh sé leis féin, as a mhachnamh, “Nách álainn a bheidh an scéal agam nuair a bhead ag gluaiseacht im rudaire fáin, agus nuair a bheidh piarda fathaigh éigin treascartha ar lár agam—ní nách annamh ag rudairíbh fáin—agus nuair adéarfad mar seo leis an bhfathach: ‘Ní maith liom an ceann a bhaint díot, a phiarda fathaigh; ach cuirim de gheasaibh ort anois dul ag triall ar mo ríogain, Dulsinéa dél Tobósó, agus tu féin do chaitheamh ar do ghlúinibh ’na láthair agus a rá léi mar seo: “A ríogan uasal, chíonn tú anso id láthair an fathach Caracúlíambró. Dheineas cómhrac aonair leis an rudaire ró-oirirc, Don Cíochóté dé lá Mancha. Do bhuaigh sé orm le neart a lámha agus le crógacht a ghnímh. Do leog sé m’anam liom; ach do chuir sé de gheasaibh orm teacht anso ag triall ortsa, a ríogan, agus me féin a thabhairt suas duit, chun go dtabharfá orm pé cor is maith leat.”

Bhíodh croí an duin’uasail bhoicht ar mire le mórtais nuair a bhíodh sé ag rá na cainnte sin leis féin. “Tobósó” an ainm a bhí ar an mbaile ’na raibh an cailín ’na cónaí ann. Ba mhaith an bhail ar an nduin’uasal ná raibh ’ fhios ag an gcailín, ná ag á hathair, ná ag éinne dá muíntir, go raibh “ríogan” déanta aige dhi. Dá mbeadh fios an scéil acu ba mheasa dho chuige iad ná an fathach. Pé speabhraídí eile a bhí ar an bhfear mbocht, ba mhaith an chiall do an méid sin rúin do chimeád aige féin.

Nóta

Cheithre bliana fichead: “twenty-four years”. PUL normally has fichid in the genitive, and the LS edition transcribes this word here as fihid. However, the classical declension of this noun would require fichead in the genitive and fichid in the dative.

Foclóirín

ag: “at”. The combination ag á, corresponding to ag a in the CO, is pronounced /i’gʹɑ:/.
aguisín: “addendum, postscript”, derived from the word agus.
ainm: “name”. Note this word is feminine in WM Irish, but masculine in the CO.
Alexander: Alexander the Great, the Macedonian king who conquered much of the known world in the fourth century BC.
Amadís na Frainnce: Amadis of Gaul, a knight-errant in a 16th-century Iberian romance.
annspiantacht: “grotesqueness, abnormality”, or ainspiantacht.
ar nóin: “of course, no doubt”, dar ndóigh in the CO. Dóin (whence nóin) is given in PSD1927 as a corruption of dóigh.
Babiéca: Babieca or Bavieca, the horse of El Cid (Rodrigo Díaz de Vivar).
barra: “top”, /bɑrə/, a Munster colloquial form of bárr, /bɑ:r/. Both forms are found in WM Irish, but barra was the usual form in the dative (ar bharra).
Bealltaine: “May”, or Bealtaine in the CO. The double l is used here to show the diphthong, in accordance with the pronunciation /b′aulhin′i/.
bearbóir: “barber”, pronounced /b′arə’bo:r′/.
braonach: “misty”. Gabháil tríd an ndomhan bhraonach, “to go throughout the whole wide world”.
briocfaist: “breakfast”, or bricfeasta in the CO. The spelling here points to a pronunciation /brʹikfiʃtʹ/. IWM has bricfeast, /brʹik’fʹast/.
Búcephalus: the horse of Alexander the Great.
caibideal: “chapter”, or caibidil in the CO. PUL seems to have pronounced this word with a broad l, /kabʹidʹəl/.
Caisleán Ua Liatháin: Castlelyons, Co. Cork.
Caracúlíambró: Caraculiambro, a giant Don Quixote imagines himself vanquishing in battle.
cathbhárr: “helmet, headpiece” or cafarr in the CO. It might be logical for the -thbh- to produce the f of the CO, but the transcription in Leitiriú Shímplí is cahvár; more research on the pronunciation is required.
cealltar: “vizor; the part of a helmet covering the face”, or cealtair in the CO.
ceoca: “which? which of them?” From cé acu or cé’cu. Pronounced /kʹukə/. Often followed by a relative clause.
Cíll Chaoi: Kilkee, a famous bathing resort in Co. Clare.
cimeádaim, cimeád: “to keep”, or coimeádaim, coimeád in the CO.
cimil an mháilín: “crumpled like a sack”. Cimil an mháilín a dhéanamh de rud, “to toss something around, wipe the floor with something (i.e. be victorious over it)”. Cimil an mháilín appears in the CO as cuimil an mháilín; cimil is a variant of cimilt (cuimilt in the CO, “rubbing”).
clí: “chest, ribs; the body”. A dhá chlí buailte ar a chéile, possibly meaning “the two sides of its body superimposed on each other, i.e., keeping on knocking into each other”.
cnámhach: “boney, big-boned”, pronounced /knɑ:x/.
coímheascar: “struggle, mêlée”, pronounced /ki:skər/.
cóir: “proper provision”, with the plural, córacha, meaning “the equipment, the requisites”.
colpa: “calf of a leg”. Colpa súiste, “handle of a flail; cudgel”. Pronounced /koləpə/.
colúr: “pigeon”, pronounced /klu:r/.
croiceann: “skin”, craiceann in the CO. Pronounced /krekʹən/ or /krokʹən/ in traditional WM Irish.
cuirim, cur: “to put”. Note the autonomous forms curtí and curfí, regularly used in PUL’s works, where other speakers of WM Irish would have cuirti and cuirfí.
cuisle: “vein, pulse”. Iarracht de chuislinn do bheith ort, “to have an attack of diarrhoea” (see Dinneen’s dictionary).
deallraitheach: “resplendent; handsome”. Pronounced /dʹaurəhəx/. Spelt dealraitheach in the CO.
deallramh: “appearance”, dealramh in the CO. Pronounced /dʹaurəv/. Often referring to the credibility or believability of something: deallramh ba cheart a bheith le scéal, “the credibility a story ought to have”.
deocair: “difficult”, deacair in the CO. Pronounced /dʹokirʹ/, with the comparative deocra, deacra in the Standard, pronounced /dʹokərə/.
dínnéar: “dinner”. Dinnéar in the CO. Pronounced /dʹi:’ŋʹe:r/.
dó’: “hope, expectation; source of expectation”, or dóigh in the CO. This occurred as dóich in the original, but is edited as dó’ here, in line with the pronunciation.
Don Belianís na Gréige: Don Belianis of Greece, the hero of a Spanish chivalric romance.
Don Galaór: Don Galaor, brother of Amadis of Gaul in an Iberian romance.
Dulsinéa dél Tobósó: Dulcinea, the name Don Quixote gave to a farm-girl who was the object of his affections.
each: “horse, steed”. Pronounced /ɑx/.
fathach: “giant”.
friothálaim, friothálamh: “to serve, attend”, or friothálaim, friotháil in the CO. Friothálamh a dhéanamh ar dhuine, “to minister to someone, attend to someone’s needs”.
fuaid: ar fuaid, /erʹ fuədʹ/, “throughout”, ar fud in the CO. PUL wrote in his Notes on Irish Words and Usages (p54) that ar fuaid should be used for broad areas (ar fuaid na paróiste) and ar fuid for small areas (ar fuid an tí).
fuiligim, fulag: “to suffer, endure”, or fulaingím, fulaingt in the CO, pronounced /filʹigʹimʹ, foləg~fuləg/. The past participle, fuilicthe, is transcribed as fuilici in the Leitiriú Shímplí edition, pointing to a pronunciation /filʹikʹi/; the CO has fulaingthe.
fuiriste: “easy”, furasta in the CO. Uiriste is also found in PUL’s works, and seems the more authentic form as the spelling fuiriste is generally found in PUL’s works only in lenited contexts (e.g. níorbh fhuiriste, which could just as easily be spelt níorbh uiriste).
fúnsa: “band, hoop”, or fonsa in the CO.
gaiscíoch: “warrior, hero, champion”.
geas: “solemn injunction, spell”, or geis in the CO where the historic dative has replaced the nominative. Cur de gheasaibh ar dhuine rud a dhéanamh, “to place a solemn injunction (or spell) on someone requiring him to do something”.
glan: “clean”, but also “clean-living” in reference to a lady.
gleic: “struggle, contest”, with gleiceanna in the plural here, where the CO has gleiceacha.
goin: “wound”. The dative plural here, gonaibh, points to a nominative plural gona, where the CO has gonta.
i ganfhios: “unbeknown, unawares”. Pronounced /ə’gɑnis/.
in: a form of the demonstrative pronoun sin used after the copula (b’in, nách in, etc). Often incorrectly written shin.
inead: ionad in the CO, “unit”. Pronounced /inʹəd/ in WM Irish. In inead, “instead of, in the place of”.
ínsim, ínsint: “to tell, relate”, or insím, insint in the CO. Note ínstear in the present autonomous, where the CO has insítear.
iúnadh: “wonder, surprise”, ionadh. Pronounced /u:nə/.
iúntach: “wonderful”, iontach. Pronounced /u:ntəx/.
Iúróip:“Europe”, or Eoraip in the CO. PUL told Osborn Bergin the pronunciation was /u:’ro:pʹ/.
lámh: “hand”. PUL explained in his Notes on Irish Words and Usages that the genitive of this word should be lámha and not láimhe, and he generally adheres to this usage. However, the original text here has láimhe, probably reflecting the hand of an editor, and this is edited here as lámha, in line with PUL’s pronunciation. PUL was insistent that this word had a nasal vowel, and thus was audibly distinct from , “day”, but such nasalisation is not a feature of modern day WM Irish.
leite: “porridge”.
máchail: “defect, blemish”.
maraím, marú: “to kill, slay”. Note the preterite is do mhairbh sé, /vɑrʹivʹ/, where mharaigh sé would be found in the CO.
maraitheach: “deadly, lethal”, or marfach in the CO, pronounced /mɑrəhəx/.
me: disjunctive form of the first person pronoun, pronounced /mʹe/ (or /mʹi/ through raising of the vowel in the vicinity of a nasal cononant). Always in the CO.
mearathall: “confusion”, or mearbhall. Pronounced /mʹarəhəl/ in WM Irish.
meirgeach: “rusty”.
Míle: Milesius, a legendary warrior who colonised Ireland from Spain; Míl Espáine in the CO. Dinneen has the nominative as either míle or míl, “warrior, champion”, but I have no attestation of the nominative in PUL’s works yet. Clann Mhíle, “Milesian stock”.
mire: “ardour, rage, frenzy”. Ar mire le mórtais, “in a frenzy of boastfulness”.
mórtais: “pride, boastfulness”, or mórtas in the CO. Osborn Bergin’s Leitiriú Shímplí edition transcribes this word as mórtas.
Nioclás: the name of a barber here. Pronounced /n′ikə’lɑ:s/.
nú: “or”, or in the CO, pronounced /nu:/.
oirearcas: “eminence, distinction”, or oirirceas in the CO. PUL told Osborn Bergin that the second r and the c are broad in Cork Irish. Pronounced /irʹərkəs/.
oirirc: “distinguished, eminent”. PUL told Osborn Bergin that second r and the c are slender in this word. Pronounced /irʹirʹikʹ/.
ollamh:ullamh in the CO, “ready”. Pronounced /oləv/ in WM Irish.
os cionn: “above”. Pronounced /ɑs kʹu:n/.
os cómhair: “in front of”. Pronounced /ɑs ko:rʹ/.
Palmerín Shasana: Palmerin of England, a character in a chivalric romance written in the 1540s by the Portuguese writer, Francisco de Moraes Cabral.
piarda: “pillar; huge man”. Piarda fathaigh, “giant”.
plaosc:“skull”, or blaosc in the CO.
plaoiscín:the diminutive of plaosc.
raca: “rack (for holding items)”.
ríogan:ríon in the CO, “queen, princess, noble lady”. Pronounced /ri:gən/, ríogan is one of a number of words where an original gh is pronounced as a g in WM Irish. Note ríogain in the dative singular.
roim: “before”, or roimh in the CO, pronounced /rimʹ/. Roimhe sin and roimis sin are both found in this work. Osborn Bergin transcribes roimhe sin as ruimish shin in his Leitiriú Shímplí edition, but given that both forms are foundem in the original, it seems a superior editorial approach to maintain the diversity of forms in the original text. WM Irish would tend to have /rim′iʃ ʃin′/, but /riv′i ʃin′/ would also be possible. PUL told Osborn Bergin there were no hard and fast rules, the choice between the forms with and without lenited m being a matter of euphony.
Rósínanté: Rocinante, Don Quixote’s horse. Rocín means “workhorse” in Spanish.
rudaire: “knight”, or ridire in the CO. PUL also used the spelling ridire, but he told Osborn Bergin the pronunciation was /rodirʹi/.
Rudaire an Chlaímh Sholais (Rudaire an Chlaímh Lasrach): the Knight of the Burning Sword, one of the appellations of Amadís of Gaul.
Rudaire na Gréine: the Knight of Phoebus, a character in a romance, El Caballero del Febo, written by the 16th-century Catalan, Estebán de Corbera.
rudaireacht: “knighthood, chivalry”, or ridireacht in the CO.
sáile: “salt-water”. Ag an sáile, “at the seaside”.
Satharn: “Saturday”. Generally with the genitive, Dé Satharainn /sɑhəriŋ′/, where the CO has Dé Sathairn.
sciath: “shield”.
scrogall: “a long, thin neck”, pronounced /skrugəl/.
scuab-bhuille: “sweeping blow”.
Síd Ruí Díás (an Síd Ruí Díás): Ruy Díaz, or Rodrigo Díaz de Vivar, the 11th-century Spanish warrior known as El Cid.
Sígúénsa: Sigüenza, the Spanish city that formerly had a university founded in the 15th century (and closed in the 19th century).
slea: “spear, lance”, or sleá in the CO. This word was transcribed in Leitiriú Shímplí as shlea, implying a short vowel. More research required here.
sólaist: “delicacy; dessert”. Usually plural (sólaistí), sólaist here may be a backformation from sólaistí; the traditional singular, given in PSD, was sólas (sómhlas).
soláthraím, soláthair: “to get, procure”. Note the preterite here, do sholáthraigh sé /də hlɑ:rhə ʃe:/, where the CO has sholáthair sé.
sórd: “sort”, sórt in the CO, /so:rd/.
spágach: “broad-footed, clumsy-footed”.
speabhraíd: “hallucination”, with speabhraídí in the plural meaning “ravings”.
suirí: “act of wooing or courtship”.
súiste: “threshing flail”.
tarna: “second”, dara in the CO.
teinneas: tinneas in the CO, “pain, soreness”. Pronounced /tʹeŋʹəs/ in WM Irish.
tímpall: “around”, or timpeall in the CO. The broad p in WM Irish is preserved here: /tʹi:mʹpəl/.
tiubaisteach: “calamitous, disastrous”, or tubaisteach in the CO. Pronounced /tʹubəʃtʹəx/.
treascraim, treascairt: “to knock down”, or treascraím, treascairt in the CO. Treascartha, “knocked down”. Attestation of the first-conjugation treascraim is still being sought.
trioblóid: “trouble”, pronounced /trʹubə’lo:dʹ/. The dative plural is given with a short ending here, trioblóidibh, where trioblóidíbh would be expected (and a long ending is supplied in the Leitiriú Shímplí transcription). The original form is retained as dative plurals were unstable.
tuaith: “the countryside; rural district.” Note the genitive here is given as tuatha, where the CO has tuaithe. Either spelling would yield the pronunciation /tuəhə/, but Dinneen’s dictionary shows that PUL’s spelling was accepted.
uathásach: “terrible”, or uafásach. Pronounced /uə’hɑ:səx/ in WM Irish.
veilbhit: “velvet”.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s