Mionghníomhartha agus paidreacha eile

Úrnaithe roimh na Gníomhartha.

Ó, a Dhia shíoraí uilechómachtaigh! Tabhair dúinn breis creidimh agus dóchais agus carthanachta, agus chun go mb’fhiú sinn gach ní a gheallan tú dhúinn d’fháil, tabhair dúinn grásta chun gach ní a órdaíonn tú dhúinn do ghráú agus do chómhlíonadh, trí Íosa Críost ár dTiarna. Amen.

Gníomh Creidimh.

Ó, a Thiarna, creidimh gach uile ní a chreideann agus a chuingíonn ár naomh-mháthair, an Eaglais Chaitlicí Rómhánach, agus go háirithe gach uile ní atá ainmnithe i gCré na hAspal, de bhrí gur fhoillsís féin dúinn iad. Creidim go speisialta in aon Dia amháin i dtrí bpearsanaibh, an tAthair, an Mac, agus an Sprid Naomh. Creidim gur ghlac an Mac, le hoibriú ón Sprid Naomh, colann daonna, i mbroínn na Maighdine Muire; gur fhuilig sé bás ar chrann na chroise ar ár son; gur éirigh sé an treas lá ó mharaíbh; go ndeigh sé suas ar neamh; go dtiocfaidh as san i ndeireadh an tsaeil chun breithiúntais do thabhairt ar gach n-aon de réir a n-oibreacha; go dtabharfaidh sé an bheatha shíoraí mar luach-saothair do na dea-dhaoine agus pianta síoraí ifrinn do na drochdhaoine.

Tá aigne dhiongbhálta agam, le cúnamh do naomhghrásta, maireachtaint agus bás d’fháil sa chreideamh so.

Gníomh Dóchais.

Ó, a Thiarna, tá muinín agus dóchas láidir agam, tríod mhórthrócaire féin agus trí pháis agus bás ár Slánaitheóra Íosa Críost, go dtabharfaidh tú grásta agus trócaire agus maithiúnachas im pheacaí dhom ar an saol so agus an bheatha shíoraí sa tsaol atá le teacht, de bhrí gur gheallais iad do na daoinibh a chuireann a muinín agus a ndóchas go hiomlán ionat, má dheinid dea-oibreacha, ní a gheallaimse dhuit anois do dhéanamh, le cúnamh do naomhghrásta.

Gníomh grá agus croíbhrú.

Ó, a Thiarna, gráim thu os cionn gach uile ní, de bhrí go bhfuilir róghrámhar róthaithneamhach agus rómhaith ionat féin. Tá grá agam dom chómharsain agus beidh de ghnáth, mar me féin, ar do shonsa. Tá grá chómh mór san agam duit gur túisce a scarfainn leis an saol go léir ná mar a scarfainn leat. Agus de bhrí go ndeineann an peaca maraitheach anam an duine do scarúint leat, tá cathú agus dólás croí chómh mór san orm, trí fheirg do chur ort riamh leis an bpeaca, go bhfuil aigne agam le cúnamh do naomhghrásta gan titim ann as so suas agus ócáidí an pheaca do sheachaint go brách arís.

Úrnaithe roim Aifreann.

Ó, a Athair róthrócairigh a ghráigh chómh mór san an domhan go dtugais suas t’aon-Mhac féin chun sinne ’ shábháil, an tÉ le húmhlaíocht duitse agus ar ár son-na na peacaigh, d’ísligh é féin fós go bás na croise, agus a leanann dhá ofráil féin go laethúil trí lámhaibh na sagart ar son na mbeó agus na marbh aicimíd ort go húmhal creideamh fírinneach do chruthú ionainn ionas go n-iompróimís sinn féin de ghnáth le hiomad cráifeachta agus fhomóis i láthair íbiortha fhíornaofa a chod’ fola agus feóla a deintear san Aifreann, agus mar sin go dtiocfadh linn bheith rannpháirteach san íbirt a chuir sé i gcrích ar chnuc Chalbherí.

Ar aon íntinn led naomh Eaglais agus lena seirbhíseach, ag iarraidh ímpí na Maighdine Muire, Máthair Dé, na n-aingeal agus na naomh go léir, ofrálaimíd anois íbirt ró-adhrúil an Aifrinn chun t’onóra agus chun do ghlóire, ag admháil do dhea-mhéinne gan teóra, t’árdchómhachta os cionn gach créatúra, ár bhfíorúmhlaíocht féin duit agus ár seasamh go hiomlán ar do chúnamh ghrástúil, ag tabhairt baochais duit i dtaobh do thabharthaisí uile agus chun maithiúnachais d’fháil ’nár bpeacaíbh.

Ofrálaimíd é ar son síolradh an chreidimh Chaitlicí, ar son ár n-athar rónaofa, an Pápa, ar son ár n-easpaig, ár n-uachtarán, agus ar son cléire uile t’eaglaise naofa, ionas go dtreóróidís na fíoraoin i slí a slánaithe, ar son síochána agus dea-mhéinne i measc gach pobail agus gach stáit, ar son riachtanaisí na cine daonna, agus go háirithe ar son an phobail atá anso láithreach, chun go bhfaighimís gach grásta atá riachtanach duinn ar an saol so, aoibhneas dochríochnaithe ar an saol eile agus suaimhneas síoraí do na fíoraonaibh d’imigh rómhainn.

Agus de réir mar a órdaigh Íosa Críost an uair a chuir sé ar bun ag á shuipéar dhéanach an rúndiamhar iúntach so a chómachta a chríonnachta & a mhaitheasa, ofrálaimíd an tAifreann i gcuímhniú baochais an mhéad a dhein sé agus d’fhuilig sé le grá dhúinn, ag déanamh cuímhniú speisialta ar a ghéarpháis agus ar a bhás, ar a aiséirí ghlórmhar agus ar a dhul suas ar neamh.

Ó, a Dhia shíoraí uilechómhachtaigh, (óir is duitse amháin is dual íbirt chómh mór san) goibh léi go grástúil chun na gcríoch so agus chun gach críche eile is taithneamhach led naomhthoil féin, agus chun go mbeadh sí níos taithneamhaí, ofrálaimíd duit í tríd an Íosa Críost céanna, do Mhac dílis, ár dTiarna & ár Slánaitheóir, ár n-árdshagart agus ár n-íbirt, agus in ainm na Tríonóide rónaofa, an Athar agus an Mhic agus an Sprid Naoimh. Amen.

(Na mionghníomhartha agus paidreacha eile ar leathanacha a 39-42.)

Foclóirín

adhrúil: “adorable”, a word not found in Ó Dónaill’s dictionary. Pronounced /əi’ru:lʹ/.
árdchómhacht: “supreme dominion; great power”, ardchumhacht in the CO.
árdshagart: “high priest”.
baochas: “thanks”, or buíochas in the CO. Spelt buidhchas in the original, but edited here in line with the Munster pronunciation, /be:xəs/.
broinn: “womb”, pronounced /bri:ŋʹ/.
Calbherí: Calvary.
carthanacht: “charity”.
cine: “race, nation”. Note this word is feminine in Cork Irish.
cráifeacht: “devoutness, devotion, piety”.
créatúir: “creature”, or créatúr in the CO.
crích: “end; purpose”, or críoch in the CO, with críche in the genitive singular, crích in the dative singular and críoch in the genitive plural. Chun na gcríoch so, “to these ends”. As the original nominative was críoch, which has been replaced by the dative crích in WM Irish, the genitive plural remains críoch.
críonnacht: “wisdom”.
croíbhrú: “contrition”.
cruthaím, cruthú: “to create”. PUL said in Notes on Irish Words and Usages that he had both seen and heard cruthaitheóir and cruthnaitheóir, but had only seen cruthú in print, but had never heard anything other than cruithniú; yet, cruthú is found here, and transcribed in Letiriú Shímplí as cruhú here. The form cruthú is left as is here.
cuímhniú: “commemoration”, or cuimhneachán in the CO. Pronounced /ki:’nʹu:/.
cuingím, cuingiú: “to enjoin”.
dea-mhéinn: “goodwill”, or dea-mhéin in the CO. Pronounced /dʹa-vʹe:ŋʹ/.
diongbhálta: “steadfast, staunch”, or diongbháilte in the CO, pronounced /dʹiŋə’vɑ:lhə/.
dóchas: “hope”.
dochríochnaithe: “unending”. The vowel of the prefix do- is given its full pronunciation, /do-xrʹi:xnihi/.
dólás: “sorrow, anguish”.
dul suas ar neamh: “ascension into heaven”.
eaglais: “church”. The genitive here is eaglaise, but the Letiriú Shímplí edition points to a form eagailse. It is likely that eagailse was the real dialectal form, but eaglaise is not wrong either and so stands as is here.
foillsím, foillsiú: “to reveal, disclose; publish”. The traditional ll is retained according to the rules set out in IWM whereby oi may be diphthongised before ll; the Letiriú Shímplí edition shows a diphthong here, /fəil’ʃi:mʹ, fəil’ʃu:/.
fomós: “reverence, homage”, or ómós in the CO. Fomós is specifically listed in the foclóirín to the Catechism, but the genitive form fhomóis found here, with no article requiring lenition, may indicate PUL’s real form was omós, /ə’mo:s/.
gabhaim, gabháil: “to go”. Gabháil le rud, “to receive something”.
gach: “every, each”. Relicts of eclipsis after gach remain in some phrases, as here breithiúntas a thabhairt ar gach n-aon, “to judge each”. See also faid gach n-fhaid, “for ever such a long time”; and mar bharra ar gach ndonas, “to crown all my misfortunes”. Where aon is a numeral adjective, gach aon duine is correct Irish; where aon is a pronoun, gach n-aon, “everyone”, is right.
géarpháis: “intense suffering; bitter passion (of Christ)”.
íbirt: “sacrifice”, or íobairt in the CO. Pronounced /i:birtʹ/ according to IWM, but PUL consistently used a slender b. The genitive is generally íbirte, but found here as íbiortha (or íbirthe; spelt ídhbirtha in the original). Jesus is described here as ár n-íbirt, “our sacrificial victim”.
iompraím, iompair: tú féin a dh’iompair, “to behave, deport oneself”.
leathanach: “page”, with the plural here leathanacha, where the CO has leathanaigh. As with many plurals that exist in multiple versions, it is possible leathanaigh was also accepted by PUL, but I have only found attestation of leathanacha so far.
luach-saothair: “reward”, also found in PUL’s works as luacht-saothair.
maithiúnachas: “forgiveness, remission of sins”, or maithiúnas in the CO.
maraitheach: “deadly, lethal”, or marfach in the CO, pronounced /mɑrəhəx/. Peaca maraitheach, “mortal sin”.
méad: “amount”, normally méid in PUL’s Irish. An méad is often better translated by “what”: an méad a dhein sé, “all he did, what he did”.
ofrálaim, ofráil: “to offer”, in the religious sense. Pronounced /ofə’rɑ:limʹ, ofə’rɑ:lʹ/.
rannpháirteach: “partaking, sharing”. Rannpháirteach i rud, “sharing in something”.
riachtanas: “need, necessity”, with riachtanaisí in the plural, where the CO has riachtanais.
roimh: “before”. Generally roim in WM Irish, but roimh is also found, pronounced /rimʹ~rivʹ/. Instances of roimh in the original here are transcribed as if roim in the Letiriú Shímplí edition, but PUL told Osborn Bergin that roimh was used in WM Irish where the principle of euphony required it.
scaraim, scarúint: “to separate”, or scaraim, scaradh in the CO. Scarúint duine le duine eile a dhéanamh, “to separate people from one another”.
seasamh: “standing”, but also “reliance, dependence”. Seasamh ar rud, “reliance on something”.
seirbhíseach: “servant”. The text here implies that seirbhíseach Eaglaise is one of the titles of the Pope.
síolradh: “spread, propagation”, or síolrú in the CO.
slánú: “salvation, redemption”.
speisialta: “special”, pronounced /spʹi’ʃiəlhə/.
tabharthas: “gift”, or tabhartas in the CO. Pronounced /tourhəs/. The plural here is tabharthaisí, where the CO has tabhartais. Tabharthaistí is also found in PUL’s works and appears to be the more common form.
taithneamhach: “pleasing, agreeable”, or taitneamhach in the CO. Pronounced /taŋʹhəvəx/.
teóra: “boundary”, or teorainn in the CO. Gan teóra, “infinite”.
trócaireach: “merciful”.
úrnaí: “prayer”, with úrnaithe in the plural.

Nótaí

Chun breithiúntais do thabhairt ar gach n-aon de réir a n-oibreacha: “to judge everyone according to his works”. Note how a grammatically singular noun which embraces many people, gach n-aon, is later referrred to by a plural possessive; a similar phenomenon is exhibited by colloquial English.

Seachaint: Shán Ó Cuív explained in the preface to the Letiriú Shímplí edition of the catechism that PUL changed the former seachnadh to seachaint in this edition of the catechism in order to update the language and remove archaisms.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s